Γιατί οι έξυπνοι άνθρωποι πιστεύουν ανοησίες;

Κάθομαι που λες σε μια παρέα και τους ακούω σιωπηλός να κουτσομπολεύουν ένα ζευγάρι που έχει προβλήματα (δεν στο παίζω υπεράνω... και εγώ θα σχολίαζα αλλά δυστυχώς δεν γνώριζα το ζευγάρι για το οποίο μιλούσαν). Κάποια στιγμή μία από τις κοπέλες με θυμό μας λέει «Εγώ που είμαι απόλυτα λογικός άνθρωπος βρίσκω αυτή τη συμπεριφορά του ζευγαριού απαράδεκτη». Έπειτα από μερικά λεπτά η συζήτηση αυτή τελειώνει και η ίδια κοπέλα ξεκινά να μιλά για ζώδια (facepalm).

Είμαι σίγουρος ότι αν μπορούσα να ρωτήσω κάθε έναν αναγνώστη ξεχωριστά αν θεωρεί τον εαυτό του λογικό άνθρωπο τότε θα απαντούσαν όλοι ανεξαιρέτως με ένα εμφατικό «ναι». Αν πάλι τους ρώταγα αν σέβονται την επιστήμη και τον επιστημονικό τρόπο σκέψης και μέθοδο εργασίας τότε πάλι όλοι θα απαντούσαν καταφατικά. Από την άλλη είμαι εξίσου σίγουρος ότι αν αναφέρω ζώδια, θαύματα αγίων, φαντάσματα, μεταθανάτια ζωή, κρυσταλλοθεραπείες, προφητείες, επισκέψεις εξωγήινων, μάτιασμα και άλλα τα οποία η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα απορρίπτει ως αυθαίρετα και ανόητα τότε η πλειοψηφία του κόσμου πιστεύει έστω σε ένα από αυτά όπως η φίλη που ανέφερα.

Για ποιον λόγο η πλειοψηφία του κόσμου λειτουργεί με λογική α λα καρτ; Γιατί δηλαδή άνθρωποι που είναι ορθολογιστές αγκαλιάζουν ιδέες που είναι αυθαίρετες; Για ποιον λόγο άνθρωποι που είναι έξυπνοι ταυτόχρονα πιστεύουν σε ανόητα πράγματα; Η λίστα των αιτιών είναι τόσο μεγάλη που όχι μόνο μπορείς να δικαιολογήσεις αυτή τη στάση ζωής αλλά ακόμα και να αισθανθείς μη φυσιολογικός αν δεν λειτουργείς και εσύ έτσι.

Ξεκινάμε με την πιο απλή αιτία. Έλλειψη γνώσης για κάποιο θέμα. Μπροστά στην αμηχανία του «δεν ξέρω» ο άνθρωπος πολλές φορές προτιμά να «ξέρει κάτι» ακόμα και αν αυτό που αναπαράγει είναι αυθαίρετο. Το «κάτι» είναι καλύτερο από το τίποτε για κάποιον αμαθή. Είναι βέβαια λυπηρό στην εποχή του ίντερνετ όπου όλη η γνώση είναι διαθέσιμη μια τέτοια στάση να είναι επιλογή.

Ο κόσμος είναι πολύ συχνά χαοτικός, τυχαίος, τα νούμερα και οι πιθανότητες ασύλληπτα, τα μεγέθη διαφορετικά από τη δική μας κλίμακα και σε κανέναν δεν αρέσει αυτό. Προσπαθούμε λοιπόν να φέρνουμε τα πάντα στα μέτρα μας ή προσπαθούμε να βρούμε με το ζόρι νόημα ακόμα και εκεί που δεν υπάρχει. Το αποτέλεσμα είναι ένα σωρό γελοίες θεωρίες και συμπεράσματα που δεν ανταποκρίνονται καθόλου στην πραγματικότητα.

Οι άνθρωποι πολλές φορές κάνουν μια συναισθηματική επιλογή και μετά επιλεκτικά κρατούν όποιο στοιχείο ή πληροφορία τους δικαιώνει. Οι ψυχολόγοι το ονομάζουν αυτό (συγνώμη για την αγγλική ορολογία) confirmation bias. Έτσι κάνουμε κάθε φορά που αναφερόμαστε σε μια ιδιαίτερη σύμπτωση και δεν θέλουμε να τη θεωρούμε σύμπτωση. Την επόμενη φορά που θα σκεφτείς «τι περίεργο που σε σκεφτόμουν, χτύπησε το τηλέφωνο και ήσουν εσύ...φοβερό», σκέψου πόσες φορές σκεφτόσουν κάποιον και το τηλέφωνο δεν χτύπησε ποτέ.

Ο φόβος είναι επίσης ένας μεγάλος παράγοντας και σχετίζεται με τα προηγούμενα σημεία. Μπροστά στον φόβο του άγνωστου και του ασύλληπτου, ο άνθρωπος θα εφεύρει οτιδήποτε τον καθησυχάζει. Εκεί βασίζονται οι θρησκείες και όλοι οι ταρλατάνοι. Φυσικά εκεί βασίζονται και οι πολιτικοί...στην απόγνωση. Ο άνθρωπος θα αγκαλιάσει οτιδήποτε του χαϊδεύει τα αυτιά και τον ανακουφίζει ακόμα και αν είναι ο ορισμός του παράλογου και του φαιδρού. Εκτός από τον φόβο μπορεί να είναι η ανάγκη να αισθανθεί ότι ελέγχει την κατάσταση ή και το αντίθετο...τη μεταφορά ευθύνης σε κάποια άλλη αόρατη και αόριστη δύναμη (οι θεωρίες συνωμοσίας εξυπηρετούν ακριβώς αυτές τις ανάγκες).

Ας μην ξεχνάμε ότι πολλές φορές είναι απλώς τεμπελιά και αδυναμία. Ο κόσμος αν εξερευνηθεί έχει πολλές εκπλήξεις και μαγικά για εμάς. Όμως για να ανακαλύψουμε αυτή τη μαγεία χρειάζεται μελέτη και δουλειά. Δεν είναι όλοι διατεθειμένοι να την κάνουν και έτσι ικανοποιούν την ανάγκη τους για μαγεία με πιο εύκολο τρόπο.

Είναι επίσης αποτέλεσμα έλλειψης δομημένης και επαγωγικής σκέψης. Δυστυχώς στο σύστημα εκπαίδευσής μας προωθούμε την άκριτη αποστήθιση και όχι την κριτική και επιστημονική σκέψη.

Τέλος έχει και μια εξελικτική εξήγηση καθώς είναι ασφαλέστερο να πιστέψουμε σε κάτι που μάλλον δεν ισχύει με βάση τη λογική προκειμένου να μην πάρουμε κανένα ρίσκο. Μέσα στο σκοτάδι αν ακούσουμε έναν θόρυβο καλύτερα να πιστέψουμε ότι ένας κίνδυνος παραμονεύει παρά να πούμε αποκλείεται επειδή δεν έχουμε κανένα στοιχείο για κάτι τέτοιο.

Το συναίσθημα και το ένστικτο από τη μια πλευρά και η λογική και ο επιστημονικός τρόπος σκέψης από την άλλη είναι δύο ισχυρές δυνάμεις που καθορίζουν την ιστορία μας. Κανείς δεν μπορεί να ζήσει μια δημιουργική και ευχάριστη ζωή δίχως ένα από αυτά. Στη χώρα μας έχουμε περίσσευμα πάθους και συναισθημάτων οπότε λίγη περισσότερη επιστήμη και ορθολογισμός θα χρειάζονταν ώστε να κάνουμε συλλογικά καλύτερες επιλογές.

Ας σκεφτούμε πόσο ορθολογιστές τελικά είμαστε και σε πόσα πράγματα πιστεύουμε τα οποία δεν ταιριάζουν με την περιγραφή που θα κάναμε για τον τρόπο σκέψης μας. Ας σκεφτούμε και τις αιτίες και ίσως καταλάβουμε καλύτερα τους εαυτούς μας.

Η μασιά του Βίτγκενσταϊν

Παρασκευή 25 Οκτωβρίου 1946, 8.30 μ.μ. Στο Gibbs Building του King’s College στο Cambridge, στην αίθουσα H3, έχουν ήδη συγκεντρωθεί τα μέλη του MoralScience Club για να ακούσουν τη διάλεξη του επισκέπτη καθηγητή Karl Popper με τίτλο: «Υπάρχουν φιλοσοφικά προβλήματα;»

Ανάμεσα στους περίπου τριάντα παρευρισκόμενους βρίσκεται ο πρόεδρος της λέσχης Ludwig Wittgenstein και ο Bertrand Russell. Το θέμα της διάλεξης ακούγεται μάλλον ακίνδυνο, αλλά ο ασυμπάθητος Popper το έχει προσεκτικά επιλέξει για να προκαλέσει τον αχώνευτο Wittgenstein. Θα τα καταφέρει; (Σιγουράκι!)

Προς τι το μίσος και ο αλληλοσπαραγμός, όμως; Οι Wittgenstein και Popper μοιράζονταν κάποια κοινά χαρακτηριστικά: ήταν και οι δύο εβραϊκής καταγωγής (αλλά όχι Εβραίοι στο θρήσκευμα) Βιεννέζοι, εγκαταστημένοι στην Αγγλία· έντονες προσωπικότητες και οι δύο, δύσκολοι άνθρωποι· και φιλόσοφοι. Μέχρι εδώ, όμως, οι ομοιότητες – από κει και πέρα, χαώδεις διαφορές. Ο Wittgenstein ήταν η αδιαμφισβήτητη ιδιοφυΐα τού Trinity College, o απρόθυμος κυρίαρχος της φιλοσοφίας στο Cambridge· ο Popper είχε ταλαιπωρηθεί σχεδόν μία δεκαετία στο Πανεπιστήμιο της Νέας Ζηλανδίας μέχρι να βρει θέση στο LSE. Ο Wittgenstein ήταν ήδη θρύλος, αλλά μόνο στο φιλοσοφικό σινάφι – ο ενήμερος μορφωμένος αναγνώστης τον αγνοούσε· ο Popper, υπό αυτή την έννοια, ήταν αναγνωρισμένος σε ευρύτερη κλίμακα, κυρίως λόγω του τότε πρόσφατου και επιτυχημένου βιβλίου του Η Ανοιχτή Κοινωνία και οι Εχθροί της, όπου περνούσε από τη φιλοσοφική μηχανή του κιμά τον Πλάτωνα, τον Hegel και τον Marx, κατηγορώντας τους ως θιασώτες του ολοκληρωτισμού. Οι φιλοσοφικές τους διαφορές ήταν αγεφύρωτες. Ο ένας θεωρούσε ότι ο άλλος δεν έκανε καν φιλοσοφία. Αμοιβαία έχθρα και περιφρόνηση, χωρίς να έχουν συναντηθεί ποτέ. Συναντήθηκαν για πρώτη και τελευταία φορά στη ζωή τους εκείνη την Παρασκευή. Και παραλίγο να έρθουν στα χέρια.

Η αναμέτρησή τους έχει περάσει στη σφαίρα του ακαδημαϊκού μύθου. Οι David Edmonds και John Eidinow έχουν γράψει ολόκληρο βιβλίο[i] όπου διερευνούν ένα συμβάν που δεν κράτησε περισσότερο από ένα τέταρτο της ώρας. Αναφορές σε αυτή την ιστορία υπάρχουν σε δεκάδες βιβλία (των παρισταμένων, και όχι μόνο) και (κυριολεκτικά) εκατοντάδες άρθρα. Η διαδεδομένη εκδοχή, όπως παρατίθεται από τον Popper στην αυτοβιογραφία του[ii], έχει ως εξής:

Ο Popper είχε πάει στη λέσχη αποφασισμένος να βάλει στην πρίζα τον Wittgenstein, ισχυριζόμενος ότι όντως υπάρχουν φιλοσοφικά προβλήματα, γιατί πίστευε ότι ο Wittgenstein αρνιόταν την ύπαρξή τους, μιας και μιλούσε για φιλοσοφικούς γρίφους, συγχύσεις οφειλόμενες στη γλωσσική περιγραφή των δήθεν προβλημάτων. Ο Wittgenstein τον διέκοπτε σχεδόν από την αρχή και σύντομα βρέθηκαν να ανταλλάσσουν επιχειρήματα, σε ζωηρό τόνο, σχετικά με την ύπαρξη ή μη φιλοσοφικών προβλημάτων. (Κανείς από τους δύο δεν ήταν συνηθισμένος να τον διακόπτουν όταν μιλούσε· η ατμόσφαιρα μύριζε μπαρούτι: στα πρακτικά της λέσχης ο γραμματέας σημείωσε, χωρίς να δίνει λεπτομέρειες, για τα διαμειφθέντα εκείνης της Παρασκευής: «Η συνεδρίαση ήταν ασυνήθιστα φορτισμένη».) Ο Popper έφερε ως παράδειγμα την εγκυρότητα των ηθικών κανόνων. Ο Wittgenstein, ο οποίος έπαιζε διαρκώς με μια μασιά, σηκώθηκε όρθιος και ζήτησε από τον Popper ένα παράδειγμα ηθικού κανόνα. «Να μην απειλείς επισκέπτη καθηγητή με μασιά», απάντησε ο Popper – η ατάκα έμεινε στην ιστορία ως η «αρχή της μασιάς». Ο Wittgenstein έγινε έξαλλος, πέταξε κάτω τη μασιά και εγκατέλειψε πάραυτα την αίθουσα, χτυπώντας πίσω του την πόρτα.

Από την άλλη μεριά, ο Wittgenstein δεν ασχολήθηκε ιδιαίτερα. Λίγο μετά το συμβάν, έγραψε στον παλιό του φοιτητή και πλέον φίλο Rush Rhees: «(…) στην οποία μίλησε ένας γάιδαρος, ο Δρ Popper, από το Λονδίνο. Τόσα γλυκανάλατα σκουπίδια είχα καιρό ν’ ακούσω. Κι εγώ μίλησα πολύ, ως συνήθως». Ως συνήθως. Στο δε κωδικοποιημένο του ημερολόγιο, έγραψε την Κυριακή, δυο μέρες μετά το συμβάν: «Αυτό που μπορεί να πει κανείς για όσους κοροϊδεύουν τις γλωσσολογικές παρατηρήσεις στη φιλοσοφία είναι ότι δεν βλέπουν ότι και αυτοί οι ίδιοι έχουν μπλεχτεί σε βαθιά εννοιολογική σύγχυση». Αυτά τα ολίγα. Από τα στοιχεία προκύπτει αβίαστα ότι ενώ ο Popper έβλεπε στο πρόσωπο του Wittgenstein τον βασικό του εχθρό στη φιλοσοφία, ο Wittgenstein θεωρούσε τον Popper απλώς άχρηστο, όπως σχεδόν τους πάντες.

Παραλλαγές / μαρτυρίες / εικασίες / ερμηνείες

Αυτός είναι ο καμβάς επί του οποίου έχουν κεντηθεί κάμποσες παραλλαγές. Οι Edmonds & Eidinow κάθισαν και διάβασαν όλες τις περιγραφές που μπόρεσαν να βρουν, ενώ ήρθαν και σε επαφή με τους μόλις 9 εν ζωή παρευρισκόμενους, όλοι τους ογδοντάρηδες την εποχή της έρευνας: Sir John Vinelott, δικαστής στο Ανώτατο Δικαστήριο· Peter Munz, καθηγητής· Stephen Toulmin, καθηγητής και φιλόσοφος· Peter Geech, καθηγητής, ειδικός στη λογική· Michael Wolff, ιστορικός και καθηγητής· Georg Kreisel, μαθηματικός και φιλόσοφος· Peter-Gray Lucas, καθηγητής και αργότερα επιχειρηματίας· Stephen Plaister, φιλόλογος και δάσκαλος· Wasfi Hizab, γραμματέας της λέσχης και μεταπτυχιακός του Wittgenstein. Όλοι τους λένε την ιστορία λίγο έως πολύ διαφορετικά ο ένας από τον άλλον. Κάποιος άκουσε τον Russell να φωνάζει: «Wittgenstein, άφησε κάτω αυτή τη μασιά τώρα αμέσως!» Κάποιοι άλλοι άκουσαν τον Wittgenstein να λέει στον Russell: «Με παρερμηνεύεις, Russell. Ανέκαθεν με παρερμήνευες» και τον Russell να απαντάει: «Εσύ είσαι που συγχέεις τα πράγματα, Wittgenstein». (Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Russell ήταν, για τους δικούς του λόγους, με το μέρος του Popper.) Άλλος θυμάται τον Wittgenstein να πλησιάζει με άγριες διαθέσεις τον Popper, κρατώντας την πυρακτωμένη μασιά, και οι ψυχραιμότεροι να τον συγκρατούν. Κάποιοι άλλοι λένε ότι ο Wittgenstein σήκωσε τη μασιά στο πλαίσιο ενός επιχειρήματος για την αιτιότητα, λέγοντας: «Ας πάρουμε για παράδειγμα αυτή τη μασιά». Πολλοί, βέβαια, θυμούνται τον Wittgenstein να πετάει τη μασιά στο πάτωμα και τον ήχο της στα πλακάκια μέσα στην ακαδημαϊκή σιγή. Άλλοι λένε ότι ο Wittgenstein έφυγε αμέσως μετά, έξαλλος και χτυπώντας την πόρτα πίσω του. Άλλοι λένε ότι έφυγε μετά από λίγο και χωρίς να βροντήξει την πόρτα, κάτι που έκανε άλλωστε συχνά (δηλαδή, να φεύγει στα ξαφνικά βαριεστημένος, όχι να βροντάει πόρτες – πόρτες βροντούσε πάντα, ακόμα και στα καλά του: έτσι τις έκλεινε τις πόρτες ο Μέγας Ιδιόρρυθμος). Γενικά, ό,τι θυμάται ο καθείς, χαίρεται. (Και μιλάμε για κορυφαίους φιλόσοφους και επιστημολόγους, δηλαδή ανθρώπους που αφιέρωσαν τη ζωή τους στις βάσεις της γνώσης, στην κατανόηση και στην αλήθεια. Τι ειρωνεία!) Οι Πολωνοί έχουν μία ωραία παροιμιώδη έκφραση που ταιριάζει γάντι εδώ: «ο Χ λέει ψέματα σαν αυτόπτης μάρτυρας».

Το κρίσιμο σημείο (κρίσιμο αν θέλουμε ντε και καλά να βγάλουμε νικητή από τη Μονομαχία στην H3) είναι αν ο Popper είπε τη θρυλική «αρχή της μασιάς» παρουσία του Wittgenstein, όπως έγραψε και ο ίδιος, ή όταν ο Wittgenstein είχε ήδη φύγει, όπως δηλώνουν κατηγορηματικά κάποιοι από τους παρευρισκόμενους. Οι Edmonds & Eidinow καταλήγουν –απολύτως πειστικά– στο συμπέρασμα ότι ο Popper έγραψε ψέματα στην αυτοβιογραφία του: την ατάκα με την οποία υπερηφανευόταν ότι τάπωσε τον Wittgenstein την είπε αφού ο αντίπαλός του είχε ήδη αποχωρήσει. Ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο. (Και μικροπρεπές, πολύ μικροπρεπές.)

Τελικά, τείνω να πιστέψω ότι εκείνη την Παρασκευή στο Moral Science Club έγινε ό,τι γινόταν συνήθως: ο Wittgenstein, γνωστός υπερόπτης, ισχυρογνώμων και αγροίκος, απασφάλισε με αυτά που άκουγε, τα έχωσε κατά το δοκούν και έφυγε αγανακτισμένος. Η μόνη διαφορά ήταν ότι εκείνο το βράδυ τα έβαλε με έναν εξίσου δύστροπο άνθρωπο, ο οποίος, σχεδόν 30 χρόνια αργότερα (και αφού ο έτερος των εμπλεκομένων δεν ζούσε πια), περιέγραψε το συμβάν όπως θα ήθελε να είχε συμβεί.[iii] Δεν αποκλείεται, βέβαια, να είχε πείσει τον εαυτό του ότι τα πράγματα όντως είχαν συμβεί όπως τα περιγράφει. Συμβαίνει.

Η αλήθεια είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να την εμπιστευτούμε στη μνήμη των ανθρώπων. Η ουσία είναι ότι ούτε ο Popper ούτε ο Wittgenstein κατάφεραν να λύσουν όλα τα φιλοσοφικά προβλήματα, όπως θα ήθελαν. Σήμερα ο Popper τείνει να ξεχαστεί, σε αντίθεση με τον Wittgenstein, τον οποίο πολλοί θεωρούν, αν όχι τονκορυφαίο, σίγουρα ανάμεσα στους κορυφαίους διανοητές του 20ου αιώνα, αν και, κατά την ταπεινή μου γνώμη, η περί το έργο του ανθούσα «βιομηχανία» έχει από καιρό πάρει έναν δρόμο αδιέξοδο. Αλλά αυτή είναι μια άλλη πονεμένη ιστορία.

-------

[i] David Edmonds & John Eidinow, Wittgenstein’s Poker: The Story of a Ten-minute Argument between Two Great Philosophers (Faber and Faber, 2001). Το συστήνω ως ανάγνωσμα για τους αποφασισμένους – διαβάζεται και σαν αστυνομικό. Έχει εκδοθεί και στα ελληνικά [David Edmonds & John Eidinow, Η Οργή του Βιττγκενστάιν: Η Ιστορία μιας Δεκάλεπτης Αντιπαράθεσης μεταξύ Δύο Σπουδαίων Φιλοσόφων, μετάφραση: Μαργαρίτα Μηλιώρη (Πατάκη, 2004)], αλλά κωλύομαι να το προτείνω γιατί δεν το έχω διαβάσει, άρα δεν έχω άποψη για τη μετάφρασή του.

[ii] Karl Popper, Unended Quest: An Intellectual Autobiography (Library of Living Philosophers, 1974).

[iii] Τραγική ειρωνεία: Γράφει ο ίδιος ο Popper στο Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge (1963): “As most lawyers know, eyewitnesses often err. (…) If an event suggests some tempting interpretation, then this interpretation, more often than not, is allowed to distort what has actually been seen.”

Αγάπη και ψυχικά τραύματα

Τα περισσότερα τραύματα προκαλούνται από την απώλεια, το θάνατο, το διαζύγιο, την αρρώστια, τις οικονομικές δυσκολίες ή τις διαλυμένες φιλίες.

  

Δεν υπάρχει ζωή που να είναι απαλλαγμένη από τέτοιες οδυνηρές εμπειρίες. Και δεν υπάρχει κανένας τρόπος να τις αποφύγουμε. Αποτελούν μέρος της πραγματικότητας της ύπαρξης.

Το ψυχικό τραύμα απειλεί τη γενική ισορροπία μας, ειδικά όταν η απώλεια είναι αμετάκλητη. Αυτό που κάποτε ήταν αποδεκτό ως συνηθισμένο και προβλέψιμο μοιάζει ξαφνικά παράξενο και ανησυχητικό.

Χρειάζεται χρόνος για να αποδεχτούμε το τελεσίδικο μιας απώλειας. Η προσπάθεια προσαρμογής σε μια ζωή που δε θα είναι ποτέ πια η ίδια μπορεί να αποκαλύψει αδυναμίες που κρύβαμε μέσα μας – συχνά χρειάζεται μεγάλο κουράγιο για να προσαρμοστούμε και να συνεχίσουμε. Μπορεί όμως να αποκαλύψει και δυνάμεις που ποτέ δε φανταζόμασταν ότι διαθέταμε.

Ωστόσο, η πρώτη και πιο συνηθισμένη αντίδραση στην απώλεια είναι να οικτίρουμε τον εαυτό μας και να θεωρούμε υπεύθυνο για την ατυχία μας κάποιον – ή κάτι – άλλο. Κατηγορούμε το Θεό, την κοινωνία ή αγαπημένα μας πρόσωπα – οτιδήποτε μας βολεύει. Στην πραγματικότητα, όταν αναλαμβάνουμε την ευθύνη να ξεπεράσουμε ένα ψυχικό τραύμα, γνωρίζουμε καλύτερα τον εαυτό μας και πετυχαίνουμε μεγαλύτερη αποδοχή της ζωής.

Μια περίοδος πόνου, απώλειας ή απελπισίας μπορεί να γίνει το γόνιμο έδαφος για ένα άνοιγμα προς τον εαυτό μας, να μας βγάλει από την άγνοιά μας και να εξαλείψει τις λανθασμένες αντιλήψεις μας.
Το μόνο τραύμα που παραμένει είναι αυτό που υπομένουμε χωρίς θετική αλλαγή.

Με τον καιρό, ο πόνος καταλαγιάζει, οι πληγές επουλώνονται και ανακαλύπτουμε μια εξαιρετικά σημαντική αλήθεια: ό,τι τελικά απομένει είναι ό,τι πολυτιμότερο έχουμε – η ίδια η ζωή.

ΟΡΦΕΩΣ ΑΡΓΟΝΑΥΤΙΚΑ

Τα κείμενα που αποδίδονται στον Ορφέα και τους μαθητές του, τα μέλη των Ορφικών θιάσων, αποτελούνται από τις ακόλουθες ενότητες (α) Ύμνοι, (β) Αργοναυτικά, (γ) Λιθικά και (δ) Αποσπάσματα. Όπως είναι φανερό, πρόκειται για τα κείμενα που διασώθηκαν από τη μήνη του χρόνου και των ανθρώπων.

Η πρώτη ενότητα περιέχει τους ύμνους των Ορφιτών προς τις θεότητες του πανθέου τους – του Ελληνικού πανθέου – όπως αυτό διαμορφώθηκε μέσα από τις παραδόσεις και τους μύθους.

Είναι γνωστή η Ορφική κοσμογονία και η σχέση της με την Ησιόδειο. Άλλωστε, στην τελετή έναρξης της τελευταίας Ολυμπιάδας, όλοι μας θυμόμαστε τον καταλυτικό ρόλο που παίζει ο Έρωτας, το τρίτο στοιχείο που καταρρίπτει τη δυϊστική πάλη των αντιθέτων και ζωογονεί την ένωσή τους. Ας ελπίσουμε ο εμπνευστής της συγκεκριμένης παράστασης να γνώριζε τη βαθιά φύση των νοημάτων και των συμβόλων που χρησιμοποίησε και να μην έδρασε απλώς αντλώντας ιδέες από άγνωστα θέματα.

Ας θυμηθούμε ότι κατά την Ορφική κοσμογονία ο Έρως δεν είναι άλλος από τον Φάνη, το γνωστό και ως Πρωτογέννητο, του οποίου το όνομα φέρει με τιμή ο Θίασός μας. Στην Ησιόδειο, πάλι, κοσμογονία, ο Έρως είναι αυτός που φέρει σε επαφή τη Μεγάλη Μητέρα, Γαία με το γιο της τον Ουρανό ξεκινώντας έτσι την ακολουθία γεννημάτων που οδηγεί μέχρι τον άνθρωπο.

Στα Λιθικά, έργο και αυτό του Ορφέα ως λέγεται, αναφέρονται πληροφορίες για τη φύση και ειδικότερα τους λίθους. Πρόκειται για ημιπολύτιμους και πολύτιμους λίθους των οποίων τη χρήση, τις προστατευτικές ή θεραπευτικές ιδιότητες και τις επιδράσεις περιγράφει ο Ορφέας στο κείμενο των «Λίθων».

Το κείμενο αυτό γράφτηκε μετά τα Τρωικά και κατά συνέπεια δεν έχουν ίσως την αξία και τη σημασία που έχουν για την Προϊστορική εποχή και τις γνώσεις των Αρχαιοελλήνων τα κείμενα των «Αργοναυτικών», οι «Ορφικοί Ύμνοι» και τα «Αποσπάσματα».

Μια σημαντική πληροφορία που περιέχεται στα «Λιθικά» αναφέρεται στη γνώση και χρησιμοποίηση του λάμποντος λίθου «Κρύσταλλον φαέθοντα, διαυγέα», δηλαδή του λίθου, που είναι διαφανής και λάμπει και μέσω του οποίου και τη δύναμη των ηλιακών ακτίνων ήταν δυνατό να ανάψουν φωτιά. Αναφέρεται δηλαδή αναμφισβήτητα η γνώση της χρήσης του φακού, κάτι που επιβεβαιώνεται από εντυπωσιακές ανακαλύψεις που αναφέρουν οι Ορφίτες, όπως ότι η Σελήνη έχει όρη. Στην ομάδα κειμένων των Λιθικών μπορούν να συμπεριληφθούν και άλλα με το ίδιο ή παραπλήσιο αντικείμενο τα οποία είναι (α) «Λιθικά κηρύγματα – Σωκράτους και Διονυσίου περί λίθων» και (β) «Όσοι των λίθων εις ανακωχήν ζάλης και τρικυμίας θαλάσσης».

Στα Αποσπάσματα από Ορφικά κείμενα περιλαμβάνονται οι χρυσές νεκρικές πινακίδες, τα λεγόμενα νεκροδιαβατήρια, με τα οποία θάβονταν οι Ορφίτες και περιείχαν οδηγίες για την πορεία του νεκρού στον Κάτω Κόσμο και εμφανίζουν τους νεκρούς να συνομιλούν με θεούς.

Ακόμα περιλαμβάνεται ένα αποσπασματικό κείμενο για την αρπαγή της Περσεφόνης, καθώς και δυο Θεογονίες, η Θεογονία Ιερωνύμου και Ελλανίκου και η Ραψωδική Ορφική κοσμογονία σε κδ’ Ραψωδίες. Τέλος στην ομάδα των αποσπασματικών έργων περιλαμβάνονται και άλλα κείμενα με διάφορα θέματα όπως τα «Βακχικά», οι «Διαθήκες ή Παλινωδίες», Αστρολογικά και Αστρονομικά κείμενα, επιγράμματα, ιεροτελεστικά κείμενα, όρκοι και φυσικά κείμενα (κείμενα για τη φύση και τα φυσικά φαινόμενα).

Αργοναυτικά
Τα Αργοναυτικά του Ορφέα είναι ένα ποιητικό κείμενο στο οποίο περιγράφεται η πρώτη οργανωμένη Πανελλήνια ενέργεια. Η πρώτη κίνηση στην οποία συμμετείχαν όλα οι ήρωες των Ελληνικών φύλλων, άνθρωποι αναγνωρισμένης αξίας και ικανοτήτων. Σύμφωνα με τις χρονολογήσεις και με βάση τα Τρωικά, το εγχείρημα έλαβε χώρα το 1360 ή το 1350 π.Χ. Η περίοδος ορίζει και τα φύλλα των οποίων οι ήρωες έλαβαν μέρος.

Πρόκειται για όλα τα Αρχαιοελληνικά φύλλα, από τους Πρωτοέλληνες Πελασγούς έως τα νέα εκείνη την εποχή Μυκηναϊκά φύλλα της Αργολίδας και της Μαγνησίας. Η εκστρατεία αυτή περιγράφηκε από πολλούς Έλληνες και Λατίνους ποιητές. Το πρώτο κείμενο που περιγράφει την Αργοναυτική εκστρατεία γράφηκε από τον Ορφέα. Το κείμενο αυτό δε σώθηκε.

Αυτά τα οποία αναφέρονται ως Ορφικά Αργοναυτικά τα έγραψε μάλλον ο Κροτωνιάτης Ορφέας ή ο Ονομάκριτος. Μέλη και οι δυο των Ορφικών προφανώς μετέφεραν το κείμενο του ιδρυτή τους. Επίσης περί της εκστρατείας έγραψαν ο Επιμενίδης, ο Διονύσιος από τη Μίλητο, ο Ηρόδωρος και ο Πείσανδρος. Τα κείμενα αυτά επίσης δε σώζονται.

Το μόνο που έχει σωθεί είναι το κείμενο του Απολλωνίου του Ροδίου. Από τα έργα των Λατίνων ποιητών γνωρίζουμε τη μετάφραση του Απολλωνίου από τον Πούπλιο, έργο μη σωζόμενο και το ποίημα του Βαλερίου Φλάκου σε οκτώ βιβλία. Το σίγουρο είναι ότι η εκστρατεία αυτή, η οποία έγινε στην πραγματικότητα, χρησιμοποιήθηκε από τους ποιητές, με πρώτο τον Ορφέα, συμπεριλαμβάνοντας και πολλά μυθολογικά στοιχεία, για να τονίσει την ενότητα των διάσπαρτων Ελληνικών φύλλων και να διδάξει το «η ισχύς εν τη ενώσει».

Παράλληλα μέσω του συμβολισμού που περικλείει μπορεί να θεωρηθεί ως μυητικό κείμενο, το οποίο χρησιμοποιούνταν από τους Ορφικούς στις διδασκαλίες τους.

Τα γεγονότα της ιστορίας είναι κατά το μάλλον γνωστά. Ο Ιάσονας, γιος του Αίσονα βασιλέα της Ιωλκού, μετά την εκθρόνιση του πατέρα του από αδελφό του τον Πελία, αποστέλλεται για προστασία και εκπαίδευση στο γειτονικό Πήλιο, όπου η Σχολή του περίφημου Κενταύρου Χείρωνα. Αφού μεγαλώσει εκεί αποφασίζει την κάθοδό του στο βασίλειο, που του ανήκει.

Στο δρόμο βοηθώντας την Ήρα, η οποία του εμφανίζεται με τη μορφή γριάς, να περάσει ένα ποτάμι χάνει το ένα σανδάλι του και εμφανίζεται στον Πελία μονοσάνδαλος. Ο βασιλιάς, έχοντας λάβει χρησμό, καταλαμβάνεται από φόβο και αποφασίζει να αναθέσει στον ξένο τη διεκπεραίωση ενός δύσκολου και επικίνδυνου άθλου, με σκοπό να τον εξοντώσει.

Ο πρόγονός τους Φρίξος διαφεύγοντας τον κίνδυνο να θανατωθεί από τη μητριά του Ινώ έφθασε στην Κολχίδα, τη μυθική Αία, πάνω σε ένα χρυσόμαλλο κριάρι. Αυτό το κριάρι θυσιάστηκε στον Άρη από το βασιλέα της Αίας, τον Αιήτη, γιο του Ήλιου, ενώ ο Φρίξος έλαβε ως γυναίκα την κόρη του βασιλιά Χαλκιόπη. Το δέρμα του κριού αφιερώθηκε στον Άρη και κρεμάστηκε σε μια ιερή βελανιδιά στο άλσος του Άρη, όπου το φύλαγε στην πύλη η Εκάτη και κάτω από το δένδρο ένας δράκοντας. Αυτό το δέρμα ζήτησε ο Πελίας από τον Ιάσονα.

Ο Ιάσονας, ξεκινώντας για την εκστρατεία, μετά από χρησμό, κάλεσε όλους τους ήρωες των Ελλήνων οι οποίοι έτρεξαν πάραυτα. Ο κατάλογος των Αργοναυτών, όπως ονομάστηκαν από το πλοίο τους, Αργώ, είναι μεγάλος και διαφέρει στα κείμενα. Εκτός του Ιάσονα αναφέρονται ότι έλαβαν μέρος ο Ορφέας, ο Ηρακλής, οι Διόσκουροι, οι Αιακίδηδες, ο Άκαστος γιος του Πελία, οι Βορεάδες, ο Αμφιάραος και ο Μόψος, ο Ασκληπιός, ο Λυγκέας, ο Λαέρτης, ο Νέστορας, ο Ναύπλιος και άλλοι πολλοί. Πλήρη κατάλογο των Αργοναυτών μπορεί να βρει κάποιος στο [1]. Το πλοίο Αργώ ναυπηγήθηκε στις Παγασσαίς (από το παγήσαι – ναυπηγείν) το σημερινό Βόλο από τον Άργο με τη βοήθεια της Αθηνάς. Η Αθηνά τοποθέτησε στο πλοίο ξύλο από την ιερή βελανιδιά της Δωδώνης, το οποίο είχε την ικανότητα να μιλεί και να δίδει χρησμούς. Το πλοίο αυτό ονομάζεται και «μακρά ναυς» και είναι το πρώτο επίμηκες πλοίο που κατασκευάστηκε.

Το ταξείδι των Αργοναυτών ξεκίνησε με θυσία προς όλους τους Θεούς, όπου και έλαβε χώρα ο όρκος των Αργοναυτών, να μείνουν πιστοί στον Ιάσονα. Παραπλέοντας το Πήλιο ήλθαν επίσκεψη στον Χείρωνα, όπου ο Πηλέας είδε το γιο του Αχιλλέα, που ανατρέφονταν εκεί.

Μετά περνώντας το Θερμαϊκό κόλπο και παραπλέοντας την Παλλήνη και τον Άθωνα κατέληξαν στη Σαμοθράκη, όπου κατά προτροπή του Ορφέα μυήθηκαν στα μυστήρια των Μεγάλων Θεών. Για τα Μυστήρια αυτά λίγα είναι γνωστά, μια και όλοι οι Αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς, από σεβασμό, τηρούσαν τη μυστικότητα. Ο Παυσανίας, ο μεγάλος περιηγητής της Ελλάδος χώρας, δεν αναφέρει τίποτε όπως κάνει και για τα Λύκαια.

Ο Απολλώνιος το ίδιο. Στο κείμενο του Ορφέα, επίσης δεν αναφέρεται τίποτε. Οι πληροφορίες που έχουμε για αυτά τα μυστήρια εξάγονται έμμεσα από άλλους νεώτερους συγγραφείς. Ας κρατήσουμε την παρακάτω ρήση για τα Μυστήρια της Σαμοθράκης «μυστήρια φρικτά τοις θεοίς, άρρητα δε τοις ανθρώποις».

Από τη Σαμοθράκη μετέβησαν στη Λήμνο, όπου διατρέξανε κίνδυνο μεγάλο. Οι γυναίκες εκεί, αφού έσφαξαν τους άνδρες τους, εκμεταλλεύονταν κάθε ξένο που άραζε στο νησί, ώστε να τεκνοποιήσουν και κατόπιν τον σκότωναν. Το ίδιο επρόκειτο να πράξουν και με τους Αργοναύτες αν ο Ορφέας δεν τους υπενθύμιζε το σκοπό του ταξειδιού τους.

Αφού έφυγαν από τη Λήμνο, έπεσαν σε τρικυμία και ο Ορφέας επικαλέστηκε τους Μεγάλους Θεούς, προστάτες των ναυτικών. Η τρικυμία σταμάτησε και οι Αργοναύτες πέρασαν τον Ελλήσποντο. Άραξαν στη Χερσόνησο της Προποντίδας όπου ήταν βασιλιάς των Δολιώνων ο Κύζικος.

Ο βασιλιάς φιλοξένησε τους Αργοναύτες με τιμές και αγώνες. Αφού ξεκουράστηκαν ξεκίνησαν και πάλι, αλλά αντίθετος άνεμος τους επανέφερε στο βασίλειο των Δολιώνων. Οι Δολίωνες τους νόμισαν για ληστές και τους επιτέθηκαν. Οι Αργοναύτες, μη γνωρίζοντας που βρίσκονται αντέδρασαν και ο Ιάσονας σκότωσε τον Κύζικο. Όταν κατάλαβαν το λάθος τους λυπήθηκαν πολύ και έθαψαν τον βασιλιά με τιμές και επιτάφιο αγώνα. Σε αυτό συνέβαλε και η οργή της Ρέας, η οποία δεν επέτρεπε την αναχώρηση του πλοίου αν πρώτα δεν τίμονταν κατά το πρέπον ο Κύζικος.

Μετά από προσευχή του Ορφέα σταμάτησε η οργή της Μεγάλης Μητέρας και ξεκίνησε το πλοίο. Κατόπιν έφθασαν στη χώρα των Βεβρύκων, στη σημερινή Νικομήδεια. Από εκεί πέρασαν απέναντι στα παράλια της Σαλμυδησσού όπου βασίλευε ο Φινέας.

Αφού ελευθέρωσαν αυτόν από την τιμωρία της πείνας που του είχε επιβληθεί, ο τυφλός βασιλιάς – μάντης τους βοήθησε να περάσουν τις Κυανές ή Συμπληγάδες Πέτρες. Περνώντας από τον πορθμό, βγήκαν στον Εύξεινο Πόντο και στη χώρα των Μαρινδυανών. Κατόπιν, παραπλέοντας τα Ασιατικά παράλια του Πόντου, έφθασαν νύχτα στον ποταμό Φάσι, το ποτάμι της Αίας, τον οποίο και ανέβηκαν μέχρι την πρωτεύουσα των Κόλχων.

Μετά από την αναγκαία θυσία, συνεβουλεύθησαν πώς να προσεγγίσουν την πόλη και το παλάτι για να πάρουν το δέρας. Αποφάσισαν, λοιπόν, να στείλουν πρεσβεία με τον Ιάσονα στον Αιήτη ζητώντας του την άδεια να αφαιρέσουν το δέρας από το άλσος του Άρεως και να το μεταφέρουν στην Ιωλκό.
Τη στιγμή αυτή φθάνει ο γιος του Φρίξου, ο οποίος και τους αναγγέλλει ότι ο Αιήτης γνωρίζει την παρουσία τους και έρχεται να μάθει τι ζητούν εκεί. Όντως καταφθάνει ο βασιλιάς και όταν ακούει ότι ζητούν το χρυσό δέρας, τους απαντά θετικά με τον όρο να επιτύχουν ένα άθλο.

Ο άθλος αυτός ήταν να ζέψει ο Ιάσονας δυο άγριους χαλκόποδες και χαλκοκέρατους ταύρους, δώρο του Ηφαίστου, οι οποίοι εξέπνεαν πυρ, σε αδαμάντινο άροτρο, να οργώσει και να σπείρει τα δόντια του δράκοντα τον οποίο είχε φονεύσει ο Κάδμος. Ο Ιάσονας αποδέχθηκε την πρόκληση, αλλά από τη σπορά ξεφύτρωσαν άνδρες άγριοι και ένοπλοι, οι Σπαρτοί, τους οποίους πολέμησε και σκότωσε. Όλα αυτά έγιναν μέσα σε μια ημέρα.

Πολύτιμος αρωγός στην προσπάθεια του ήρωα εμφανίστηκε η Μήδεια, η οποία αφού βεβαιώθηκε με όρκους ότι θα την παντρευτεί, του έδωσε φάρμακο για να αλείψει το δόρυ, την ασπίδα και το σώμα του και κατόπιν να ζέψει τους ταύρους. Κατόπιν, του είπε, όταν βγουν οι Σπαρτοί από τη γη, όπου βλέπει πολλούς εκεί να ρίχνει κρυφά και από μακριά πέτρες.

Οι πέτρες εξόργιζαν τους Σπαρτούς και νομίζοντας ότι τις ρίχνει ο ένας στον άλλον, αλληλοσκοτώνονταν.

Αφού ο Ιάσονας επιτέλεσε τον άθλο ζήτησε το βραβείο του, αλλά ο Αιήτης, έχοντας μετανοήσει, δεν το έδινε και μάλιστα προετοιμαζόταν να κάψει την Αργώ και να σκοτώσει τους Αργοναύτες. Η Μήδεια καταλαβαίνοντας τις σκέψεις του πατέρα της ενημέρωσε τον Ιάσονα. Κατόπιν πήγε με τον ήρωα στο άλσος του Άρεως. Το άλσος φυλασσόταν από φρούριο επτάτειχο, πύργους ψηλούς, πύλες τριπλές χάλκινες, επάλξεις χρυσές και τις πύλες φύλαγε η τρομερή Εκάτη.

 Στη ρίζα του δέντρου που ήταν κρεμασμένο το δέρας βρισκόταν ακοίμητος φύλακας ο φοβερός δράκοντας. Τότε επενέβη ο Ορφέας με τις μελωδίες του και νίκησε τα εμπόδια, έτσι ώστε ο Ιάσονας να μπορέσει να πάρει το δέρας και να επιστρέψουν στην Αργώ.

Ο Αιήτης, όταν έμαθε τα γεγονότα, τη φυγή της Μήδειας και την αρπαγή του δέρατος, έστειλε το γιο του Άψυρτο με στρατό να την φέρει πίσω. Οι Αργοναύτες σκότωσαν τον Άψυρτο και κατόπιν τον διαμέλισαν και τον πέταξαν στη θάλασσα. Ο Αιήτης μαζεύοντας τα κομμάτια του γιου του άφησε τους Αργοναύτες και τη Μήδεια να διαφύγουν. Όμως το έγκλημα κατά του Άψυρτου απετέλεσε άγος και τους οδήγησε σε νέες περιπέτειες έως ότου καθαρθούν.

Ενώ η ανάβαση των Αργοναυτών προς την Κολχίδα αναφέρεται ομόφωνα από τους πάντες, η κατάβαση διαφέρει παραλλαγμένη τόσο στο ποιητικότερο όσο και στο μυθωδέστερο. Η πορεία που αναφέρεται στα κείμενα του Ορφέα έχει αρχή την Κολχίδα από την οποία οι ήρωες, είτε έχοντας ο Αιήτης αποκλείσει το δρόμο του γυρισμού από τον Ελλήσποντο και την Προποντίδα είτε εξαιτίας θείας οργής για το θάνατο του Άψυρτου, ανέβηκαν τον ποταμό Φάσι και στρέφοντας στο Σάραγγη κατέληξαν στη Μαιώτιδα λίμνη.

Από εκεί ανέπλευσαν προς Βορρά μέσω του Τανάιδος ποταμού και περνώντας από διάφορα άγρια έθνη κατέληξαν στους πρόποδες των Ριπαίων ορέων. Από εκεί μέσω άλλου ποταμού έπλευσαν στον Κρόνιο Πόντο, την παγωμένη θάλασσα. Λόγω του αντιθέτου ανέμου κινδύνευσαν πολύ και έσυραν την Αργώ για έξι ημέρες. Κατόπιν αναφέρονται διάφοροι μυθικοί λαοί από τους οποίους περνούν, όπως οι Μακρόβιοι και οι Κιμμέριοι.

Ακολουθεί η ανάβαση του ποταμού Αχέροντα, των πυλών του Άδη. Από τον Αχέροντα οδηγήθηκαν μετά από προτροπή της Αργούς στην Ιερνίδα νήσο, όπου τους βρήκε μεγάλη τρικυμία και για δώδεκα μερόνυχτα δε γνώριζαν που βρίσκονταν. Τότε ο Λυγκέας, που είχε την ικανότητα να βλέπει μακρύτερα από όλους τους άλλους ανθρώπους, είδε το νησί της Δήμητρας, το οποίο και προσπέρασαν χωρίς να σταματήσουν διότι δεν υπήρχε λιμάνι.

Από δω και μετά το ταξείδι τους ακολουθεί τα, μετέπειτα χνάρια του Οδυσσέα. Μετά από τρεις ημέρες έφθασαν στο νησί της Κίρκης, την άλλη Αία. Η Κίρκη, αδελφή του Αιήτη, δεν τους δέχθηκε αλλά δίνοντας τους εφόδια τους απέπεμψε να καθαρθούν. Στη συνέχεια, με τη βοήθεια του Ορφέα πέρασαν από τις Σειρήνες. Σειρά είχε ο πορθμός της Σκύλας και της Χάρυβδης, όπου τους έσωσε η Θέτις, προς χάριν του άνδρα της. Κατέληξαν μετά από αυτά στη Σχερία, όπου το βασιλικό ζεύγος του Αλκινόου και της Αρρήτης πάντρεψε τον Ιάσονα και τη Μήδεια.

Από τη Σχερία ταξιδεύοντας προς Νότο ξέπεσαν στον κόλπο της Σύρτις στη Λιβύη. Φεύγοντας από τη Λιβύη έφθασαν στην Κρήτη όπου ο Τάλως, φύλακας της νήσου δεν τους επέτρεπε να βγουν στη στεριά. Έξω από τις Κυκλάδες, στο ύψος της Ανάφης, τους έπιασε τρικυμία οπότε κατέφυγαν στο νησί. Από την Ανάφη κατέπλευσαν στην Μαλεωτίδα άκρη και καθάρθηκαν από το φόνο του Άψυρτου. Από εκεί γύρισαν στην Ιωλκό. Έτσι περιγράφει το ταξείδι των Αργοναυτών ο Ορφέας.

Η συμβολική του Ορφικού κειμένου
Η αποστολή των προσωποποιημένων αρχετυπικών προτύπων της Ελληνικής φυλής στην αναζήτηση ενός ιερού αντικειμένου, μέσα από περιπέτειες και κινδύνους, εκτελώντας άθλους και πληρώνοντας το τίμημα, έχει βρει το αντίστοιχό της στη νεώτερη Δυτική παράδοση στους Αρθούρειους μύθους των τροβαδούρων του Μεσαίωνα, στους μύθους του Ιερού Δισκοπότηρου – SanGrailή SangReal ή όπως αλλιώς το πούμε – του βασιλιά Ανφορτάς και των Ιπποτών της Στρογγυλής Τραπέζης. Μόνο που η πανάρχαια Ελληνική ψυχή δεν έπλασε τους ήρωές της μόνο πολεμιστές – μοναχούς, όπως η περιορισμένη Δύση.

Στο Ελληνικό έπος οι ήρωες είναι και μάγοι και εραστές και σοφοί. Το κείμενο του Ορφέα για την εκστρατεία είναι ταυτόχρονα εκπαιδευτικό, πολιτιστικό και αποκρυφιστικό. Είναι ένα συμβολικό κείμενο, ένας εφαλτήρας για περαιτέρω βελτίωση όποιου προσπαθήσει να το αποσυμβολίσει.
Ένα «μαγικό πλοίο», η Αργώ, που σημαίνει γρήγορη αλλά και λαμπρή, ξεκινά με πλήρωμα ότι καλύτερο είχε να επιδείξει ο Πρωτοελληνισμός. Σκοπός τους είναι η αναζήτηση ενός ιερού αντικειμένου που θα τους οδηγήσει στην ανύψωση και στην ελευθερία, όπως κάποτε τον πρόγονό τους Φρίξο. Τώρα το ερώτημα είναι, αν το αντικείμενο οδηγεί στην ανύψωση και την ελευθερία ή η αναζήτησή του! Την απάντηση σ’ αυτό μπορεί να τη δώσει μόνο ο Αργοναύτης, εκείνος που πέρασε όλη τη διαδικασία.

Είναι ένας δρόμος διπλός, εσωτερικός και εξωτερικός. Ο εξωτερικός δρόμος είναι λίγο – πολύ προδιαγεγραμμένος με τις όποιες παρεκβάσεις επίσης προκαθορισμένες. Όμως είναι και ο εσωτερικός δρόμος, που οδηγεί όχι σε ένα αλλά σε πέντε στόχους, ο δρόμος του Πολεμιστή, ο δρόμος του Μοναχού, ο δρόμος του Μάγου, ο δρόμος της Αγάπης και τέλος ο Δρόμος της Γνώσης.
Σ’ όλο το ταξείδι ελλοχεύουν κίνδυνοι, οι γυναίκες της Λήμνου, η οργή των θεών, ο Άμυκος, ο Αιήτης, ο δράκοντας, οι Σειρήνες, ο Τάλως. Ο Αργοναύτης πρέπει να πολεμήσει και να νικήσει. Κι αν οι εξωτερικοί κίνδυνοι τον κάνουν να ακολουθεί το δρόμο του Πολεμιστή, οι εσωτερικές αντιμαχίες το άλλο δυϊκό ζεύγος τον καθιστά, με τους σημερινούς όρους, Μοναχό.

 Πρέπει να αντιμετωπίσει την εσωτερική του πάλη, πάλη καρδιάς – συμπαντικής γνώσης και νου – λογικής για να φθάσει στο θεό του, στο Χρυσόμαλλο Δέρας, στη λύτρωση, στο τέλος. Ο δρόμος που ενώνει τον Πολεμιστή με το Μοναχό είναι ο δρόμος του Μάγου, η «Μέση Οδός». Είναι μαγικό πλοίο η Αργώ. Είναι μάγος ο Ορφέας. Είναι αποκρυφιστικές οι τέχνες που διδάσκει. Μυστήρια στη Σαμοθράκη κι εκεί μυούνται ομαδικά οι Αργοναύτες. Λείπει κάτι ακόμα, το τρίτο στοιχείο, το ενοποιό στοιχείο, η υπέρβαση των αντιμαχομένων δυο στο ένα. Ο Έρωτας, ο θείος Έρωτας, ο Φάνης, ο Ιάσονας και η Υψιπύλη, οι Αργοναύτες και οι γυναίκες της Λήμνου, ο Ιάσονας και η Μήδεια. Ο τελευταίος δρόμος είναι αυτός που καλύπτει όλους τους προηγούμενους. Ο Δρόμος της Γνώσης. Οι Αργοναύτες μέσα από όλες τις πορείες τους θα φθάσουν στη Γνώση. Αυτός είναι ο σκοπός τους, αυτό είναι το τέλος. Θα κατέλθουν στη μήτρα της Μεγάλης Μητέρας, στα σκοτάδια των Μυστηρίων της Ζάθεης Σαμοθράκης, θα περάσουν δοκιμασίες, αλλά στο τέλος, αφού καθαρθούν, θα εξυψωθούν.

Αργοναυτικά – Ιερή Βασιλική Αψίδα
Ένα ιδανικό έχει χαθεί και πρέπει να επανέλθει. Σύμβολό του είναι ο Φρίξος και η Έλλη. Ένα αντικείμενο μπορεί να εξυψώσει, να ελευθερώσει από τα δεσμά της ύλης, της βαρύτητας, το Χρυσόμαλλο Δέρας. Πενήντα ήρωες ξεκινούν. Το πέντε είναι ο αριθμός του ανθρώπου.
Κατεβαίνουν στα βάθη της ψυχής τους, στα σκοτάδια των Καβειρίων, για να μαζέψουν όλες τις δυνάμεις που χρειάζονται για το Μέγα Έργο. Πορεύονται μέσα από δοκιμασίες και κινδύνους. Φθάνουν στην ύστατη δοκιμασία και έρχονται αντιμέτωποι με το δράκοντα, το αιώνιο σύμβολο του εχθρού, του σκότους. Ο Ιάσονας θα κατέβει στην κοιλιά του δράκοντα για να τον σκοτώσει. Έχει βοηθό τη σκοτεινή Μήδεια, τη σκοτεινή όψη της δικής του ψυχής, τη διαίσθηση.

Ο Άψυρτος – τίμημα, κουρμπάνι όπως λένε στην Κρήτη – για την απόκτηση του Δέρατος. Το τίμημα που πρέπει να πληρώσουν οι Αργοναύτες δεν τελειώνει με τις δοκιμασίες του ταξειδιού μέχρι να φθάσουν στην Αία. Δεν καλύπτεται ούτε με τις δοκιμασίες του Αιήτη. Πρέπει να συνεχίσουν τον αγώνα. Σε φυλές άγριες και άγνωστες, σε μέρη μυθικά, στον Κρόνιο Πόντο, να ξεπεράσουν κινδύνους – σύμβολα των εσωτερικών τους αδυναμιών. Τότε θα πετύχουν την κάθαρση και μέσω αυτής της τελείωση.

Λέει ο Βαλέριος Φάλκος Γάιος στα Αργοναυτικά του:
«Τραγουδάω για τα στενά που πρώτα πέρασαν τα μεγάλα τέκνα των θεών και για το θαυμαστό το πλοίο που τόλμησε να περιπλεύσει τις Σκυθικές ακτές του Φάσι και να περάσει ανάμεσα από πέτρες συμπληγάδες και που τελικά ήρθε και άραξε πάνω στο φλογισμένο Όλυμπο.
Αγωνιστείτε για τα άστρα, άνδρες. Εγώ πριν τον κόσμο κυβερνήσω, είχα να τα βάλω με το μανιασμένο Ιαπετό και έπρεπε τους άθλους στην πεδιάδα της Φλέγρας να πραγματοποιήσω. Για σας έστρωσα ένα δύσκολο και σκληρό δρόμο προς τον ουρανό».

Στη διδασκαλία των Ορφικών Μυστηρίων ο νήπιος βασιλέας θεών και ανθρώπων, ο Διόνυσος, σκοτώθηκε και κατασπαράχθηκε από τους Τιτάνες και κατόπιν αναστήθηκε ως Διόνυσος γιος της Σεμέλης από την Αθηνά, τον Απόλλωνα και το Δία. Η οργή του Δία προς τους θεοφάγους ήταν η θρυαλλίδα από την οποία ξεπήδησε το νέο γένος των ανθρώπων. Όμως ως γεννήματα από τις στάχτες των Τιτάνων, φέρουν και τα τιτανικά στοιχεία.

Θυμίζει τη ρήση του μεγάλου Ακραγαντίνου «φυγάς ειμί θεόθεν και αλήτης». Σκοπός τους είναι η αποβολή της τιτανικής φύσης και η βίωση της θεϊκής υπόστασης. Στη μνήμη των νέων ανθρώπων υπάρχει η ευδαιμονία στην οποία ζούσαν οι άνθρωποι της χρυσής εποχής. Σ’ αυτή θέλουν να φθάσουν. Για να φθάσουν εκεί πρέπει να εξυψωθούν. Κατά την τελετή της μύησης γινόταν κάθαρση του νεομύητου από το Κώδιον, δέρμα κριού. Γίνεται όμως μνεία του γεγονότος ότι η πραγματική εξύψωση απαιτεί ένα άλλο Κώδιον, ένα ισχυρότερο μέσο, το Χρυσό Κώδιον, το Χρυσόμαλλο Δέρας. Χρειάζεται περισσότερη προσπάθεια, συνέχιση της πορείας.

Επίλογος
Στο παρόν έγινε μια προσπάθεια παρουσίασης του μύθου και κάποιων από τους συμβολισμούς του πρώτου Πανελλήνιου εγχειρήματος, της Αργοναυτικής Εκστρατείας, όπως αυτή σώθηκε από τα κείμενα του μεγαλύτερου μύστη της Ελληνικής αρχαιότητας, του Ορφέα. Ο αποσυμβολισμός ενός τέτοιου κειμένου δε μπορεί να γίνει στα πλαίσια μιας εργασίας. Μόνο ψήγματα μπορούν να παρατεθούν. Πολύ δε περισσότερο, όταν ο αποσυμβολισμός είναι μια διαδικασία τόσο πολύπλοκη και, ταυτόχρονα, απόλυτα ιδιαίτερη.

---------------------------

Βιβλιογραφία

1. Ορφέως, Αργοναυτικά – Λιθικά, Εκδόσεις Ιδεοθέατρον, Αθήνα 1998
2. Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Ορφικά, Πρώτος Τόμος, Αργοναυτικά, Ύμνοι, τ. 616, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 2003
3. Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Ορφικά, Δεύτερος Τόμος, Λιθικά, Λιθικά κηρύγματα, (Σωκράτους και Διονυσίου Περί λίθων), Όσοι των λίθων εις ανακωχήν ζάλης και τρικυμίας θαλάσσης, τ. 617, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 2003
4. Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Ορφικά, Αποσπάσματα: Εξ αρχαιοτέρων έργων, Αρπαγή Περσεφόνης, Ιερωνύμου και Ελλανίκου Θεογονία, Ιεροί λόγοι εν Ραψωδίαις κδ’, τ. 1208, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 2003
5. Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Ορφικά, Αποσπάσματα: Διαθήκαι ή Παλινωδία, Αστρολογικά (Δωδεκαετηρίδες, Εφημερίδες, Γεωργία, Περί δραπετών, Περί σεισμών, Περί επεμβάσεων, Περί καταρχών), [Αστρονομία], [Αμμοσκοπία], Δίκτυον, Επιγράμματα, Θρονισμοί Μητρώοι, Θυηπολικόν, Ιερός λόγος Αιγύπτιος, Ιεροστολικά, Καθαρμοί, Εις Άιδου κατάβασις, Καταζωστικόν, [Κλήσεις κοσμικαί], [Κορυβαντικόν], Κρατήρ, Μικρότερος Κρατήρ, [Νεωτευτικά], [Ονομαστικόν], Όρκοι, [Πέπλος], Σφαίρα, [Σωτήρια], Τελεταί, [Τριαγμοί], Ύμνοι, Εις τον Αριθμόν Ύμνος, Φυσικά, Περί φυτών, βοτάνων και ιατρικής, Χρησμοί, Ωιοθυτικά, Ωιοσκοπικά, τ. 1209, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 2003
6. Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Απολλώνιος Ρόδιος, Αργοναυτικά, τ. 618, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 1999
7. Κωνσταντίνου Κουρτίδου, Τα Αρχαία Ελληνικά Μυστήρια ήτοι τα Καβείρια – Διονύσια Ορφικά και Ελευσίνια, Εν Αθήναις 1934, Επανέκδοση Συλλεκτικές Εκδόσεις Δαμιανός
8. Γεώργιος Σιέττος, Τα Καβείρια Μυστήρια, Εκδόσεις Πύρινος Κόσμος, Αθήνα, 1993
9. Ευσταθίου Η. Λιακόπουλου, Τα Ορφικά Μυστήρια και η Αρχαία Ελληνική Μεταφυσική (Εξωτερικά, Εσωτερικά και Μυστικά Τελέσματα), Εκδόσεις «Έλλην», Αθήνα, 1999
10. Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», Προσωκρατικοί, Ενδέκατος τόμος, Εμπεδοκλής, τ. 814, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 2000
11. Στεφάνου Α. Παϊπέτη, Η Βασιλική Αψίδα και ο Νόμος της Παγκόσμιας Έλξης, Ο Διαβήτης, τεύχος 6, Φεβρουάριος 1999
12. Τελετή Εξυψώσεως, Επιμέλεια Σ. Α. Παϊπέτη, Μάιος 1996

Ο λοιμός των Αθηνών (430 – 426 π.Χ)

<Λοιμός των Αθηνών_ελαιογραφία σε καμβά Michael Sweerts (1618-1664)

«Η ασθένεια λέγεται ότι ξεκίνησε, πέρα από την Αίγυπτο….στην Αιθιοπία…..μετά ξαφνικά έπληξε την πόλη των Αθηνών» Θουκυδίδης 2.48.

Μεταξύ των ετών 430-426 π.Χ, η πόλη – κράτος των Αθηνών επλήγη από μια μυστηριώδη και καταστρεπτική μάστιγα. Ιδιαίτερα μεταδοτική και συχνά θανατηφόρα, η εν λόγω ασθένεια μείωσε τον πληθυσμό των Αθηνών κατά 25%. Αν και το είδος της επιδημίας παραμένει άγνωστο, εν τούτοις ως πιθανές αιτίες θεωρούνται η βουβωνική πανώλη, η ευλογιά, η ιλαρά, ο άνθραξ, ο τύφος, ο ιός Έμπολα και η γρίπη. Ωστόσο τα συμπτώματα που εμφανίσθηκαν εκείνη την χρονική περίοδο στην Αθήνα, δεν ταιριάζουν ακριβώς με τα αντίστοιχα των εν λόγω επιδημιών στην σύγχρονη εποχή.

Μοναδική πηγή πληροφοριών σχετικά με τον λοιμό είναι ο Θουκυδίδης, ο οποίος αναφέρει ότι προσβλήθηκε και ο ίδιος από την ασθένεια καταγράφοντας μάλιστα λεπτομερώς τα συμπτώματα και τα αποτελέσματα της νόσου. Παρόλο όμως που η αντικειμενικότητα των αναφορών του τελεί υπό αμφισβήτηση, οι περιγραφές σχετικά με τα δεινά που υπέστησαν τα θύματα καθώς και οι επιπτώσεις της επιδημίας στην Αθηναϊκή κοινωνία παρουσιάζουν μεγάλο ιστορικό και ιατρικό ενδιαφέρον.
 

Ο λοιμός σύμφωνα με τον Θουκυδίδη

«Οι άνδρες προσβλήθηκαν πρώτοι, εμφανίζοντας έντονο πυρετό – πονοκέφαλο, καθώς και ερυθρότητα – φλεγμονή στα μάτια……….τόσο ο λαιμός, όσο και η γλώσσα αμέσως έγιναν κόκκινα και η ανάσα δύσοσμη» (Θουκυδίδης 2,49)

Η περιγραφή του λοιμού από τον Θουκυδίδη υπάρχει στο δεύτερο βιβλίο της Ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου (431 – 404 π.Χ) μεταξύ της Αθηναϊκής και της Πελοποννησιακής Συμμαχίας με επικεφαλής την Σπάρτη. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η επιδημία εμφανίσθηκε για πρώτη φορά στους Αθηναίους μετά το πρώτο έτος του πολέμου.

Ο Θουκυδίδης περιγράφει την ασθένεια να εξαπλώνεται στο σώμα του θύματος, προκαλώντας εμετό, σπασμούς, φουσκάλες, εξέλκωση των εντέρων, διάρροια και τελικά θάνατο. Όσοι άντεχαν μέχρι την 7η ημέρα οπότε και κορυφωνόταν η ασθένεια, οι πιθανότητες επιβίωσης αυξάνονταν, αλλά οι πόνοι ήσαν αφόρητοι. Σε περίπτωση δε επιβίωσης τα σημάδια της επιδημίας ήσαν τραγικά, καθώς οι επιζήσαντες είχαν χάσει άκρα, δάχτυλα ποδιών, μάτια, ή ακόμη και τα γεννητικά όργανά τους. (Θουκυδίδης 2,49).

Όταν φάνηκε η πραγματική έκταση και οδυνηρή φύση της επιδημίας, ο απελπισμένος και τρομοκρατημένος πληθυσμός, ενέδωσε σε βάρβαρες και ηδονιστικές παρορμήσεις, του τύπου «ούτε ο φόβος των θεών ή το δίκαιο των ανθρώπων θα μπορούσαν να την συγκρατήσουν» (Θουκυδίδης 2.53). Κορμιά ετοιμοθάνατων ανθρώπων στοιβάζονταν το ένα επάνω στο άλλο, ετοιμοθάνατοι περιφέρονταν στους δρόμους, οι μολυσμένοι εγκαταλείπονταν, τα έθιμα ταφής εξέλειπαν και γενικά η πόλη είχε βυθιστεί στο χάος.
 

Ερευνώντας την επιδημία

«ο χαρακτήρας της νόσου απεδείχθη υπεράνω κάθε περιγραφής και η βιαιότητα της επίθεσης, υπερέβαινε την ανθρώπινη φύση» (Θουκυδίδης 2,50).

Αμφότεροι οι ιστορικοί και οι γιατροί, έχουν διατυπώσει πολλές εικασίες σχετικά με τη φύση του Αθηναϊκού λοιμού. Αν και διαπιστώνονται προφανείς παραλληλισμοί με μεταγενέστερες επιδημίες όπως ο Μαύρος Θάνατος, η απουσία οιδημάτων που συνδέονται με την βουβωνική πανώλη, καθώς και άλλα συμπτώματα, φαίνεται να αποκλείουν το εν λόγω βακτήριο. Ίσως μια πιο πιθανή εξήγηση μπορεί να βρεθεί στα παραδείγματα «επιδημιών σε παρθένο έδαφος» στις οποίες μια επιδημία η οποία έχει ήπια συμπτώματα σε μία ομάδα ανθρώπων, η ίδια επιδημία αποβαίνει καταστροφική σε άλλη ομάδα όταν αυτή δεν έχει εκτεθεί προηγουμένως σε αυτήν……εν ολίγοις δεν έχει αποκτήσει αντισώματα. Από την στιγμή όμως που οι μόνες υπάρχουσες περιγραφές είναι αυτές του Θουκυδίδη, είναι μάλλον απίθανο να μάθουμε με βεβαιότητα την ταυτότητα του λοιμού. Πως εξηγούν όμως οι ιατροί της εποχής την επιδημία;

Η ιατρική στην αρχαία Ελλάδα βασιζόταν στο χυμικό σύστημα (αίμα, ορμόνες, κ.λ.π) σύμφωνα με το οποίο οι ασθένειες πιστεύετο ότι προκαλούντο λόγω ανισορροπίας μεταξύ των υγρών, ή χυμών του σώματος. Σύμφωνα με τον Ιπποκράτειο κώδικα, η επίτευξη σωστής ισορροπίας των χυμών, ήταν μια άκρως προσωπική υπόθεση, που υπαγορεύονταν από τη φυσική ιδιοσυστασία του ασθενούς, τον τρόπο ζωής και το περιβάλλον. Χρησιμοποιώντας ένα τέτοιο ατομικιστικό σύστημα, οι Έλληνες γιατροί δυσκολεύτηκαν να αντιμετωπίσουν τις επιδημικές νόσους, όπως η πανούκλα, η οποία έπληξε ασθενείς και υγιείς, άνδρες και γυναίκες, νέους και ηλικιωμένους από όλα τα κοινωνικά στρώματα, σύμφωνα με τις περιγραφές του Θουκυδίδη.

Επισημαίνεται ότι κατά την διάρκεια της επιδημίας έχασε την ζωή του ο Περικλής και μέλη της οικογενείας του. Επίσης εκείνη την χρονική περίοδο στην Αθήνα βρισκόταν ο Ιπποκράτης, ο οποίος συνεισέφερε σημαντικά στην αντιμετώπιση του λοιμού.

Μια θεωρία που υποστηρίζεται από αρχαίους συγγραφείς, ήταν ότι ο λοιμός προκλήθηκε από τον μολυσμένο αέρα. Ο Πλούταρχος, γράφοντας 500 χρόνια αργότερα τον 1^ο αιώνα μ.Χ., ισχυρίστηκε ότι ένας γιατρός ονόματι Άκρων θεράπευσε θύματα στην Αθήνα, με το άναμμα φωτιάς και τον καθαρισμό του μολυσμένου αέρα. Ο Θουκυδίδης ωστόσο δεν αναφέρει τέτοιο περιστατικό, γράφοντας αντιθέτως ότι οι γιατροί δεν μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν την πανούκλα και «η θνησιμότητα μεταξύ τους ήταν μεγαλύτερη διότι ήσαν περισσότερο εκτεθειμένοι στην επιδημία» (Θουκυδίδης 2.47).

Στην λεπτομερή καταγραφή της επιδημίας, ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι έχει ως στόχο να περιγράψει την πορεία και να εξηγήσει τα συμπτώματά της, ώστε οι μελλοντικές γενεές να έχουν «γνώση εκ των προτέρων, προκειμένου να την αναγνωρίσουν, σε περίπτωση που εμφανιζόταν ξανά» (Θουκυδίδης 2,49). Δυόμισι αιώνες αργότερα, η ταυτότητα και προέλευση του Αθηναϊκού λοιμού παραμένει μυστήριο, αλλά εξακολουθεί να τρομοκρατεί και να συναρπάζει.

Εύκολο να αγνοήσεις κάτι που δε θέλεις να δεις!

Δύο ομάδες νεαρών κάνουν πάσες μεταξύ τους. Η ομάδα με τα άσπρα και η ομάδα με τα μαύρα. Πόσες πάσες δίνουν οι “άσπροι” στους “άσπρους”; 10, 13 ή μήπως 15; Το βρήκατε! Τότε σίγουρα δεν είστε καθόλου παρατηρητικοί! Δείτε το πανέξυπνο βίντεο που ακολουθεί και θα καταλάβετε…

Το μικρό Παρίσι

Ο Gerard Brion, ένας κάτοικος του Παρισιού που πραγματικά αγαπάει την πόλη του, πέρασε 14 χρόνια φτιάχνοντας ένα αντίγραφο της πόλης του φωτός στον κήπο των γονιών του.

Το έργο του περιλαμβάνει μεταξύ άλλων περισσότερα από 40 χαρακτηριστικά μνημεία του Παρισιού όπως το μουσείο του Λούβρου και ο πύργος του Άιφελ, όλες τις διάσημες πλατείες τις πόλης και πολλά εξωτικά φυτά. Όλα απεικονισμένα με απίστευτες λεπτομέρειες!
Το μικρό Παρίσι είναι το πιο ολοκληρωμένο, μεγάλων διαστάσεων αντίγραφο του Παρισιού που υπάρχει σήμερα. Ωστόσο, ο Gerard Brion έχει ήδη σχεδιάσει την επέκτασή του.

"Η Αργοναυτική Εκστρατεία δεν ήταν αποκύημα φαντασίας", λέει πανεπιστήμιο της Γεωργίας

Άραγε οι αρχαίες μέθοδοι εξόρυξης χρυσού μπορούσαν να φτιάξουν ένα αληθινό χρυσόμαλλο δέρας και να εμπνεύσουν τον θρύλο του Ιάσονα και της Αργοναυτικής εκστρατείας;

 

Το θρυλικό χρυσόμαλλο δέρας συνδέεται με τον αρχαίο μυθικό ήρωα, τον Ιάσονα και τους ναύτες του, γνωστούς ως Αργοναύτες.

 

Γεωλόγοι μετά από έρευνα καταλήγουν στο συμπέρασμα πως το χρυσόμαλλο δέρας ίσως να μην ήταν αποκύημα φαντασίας και ίσως να αποτελούσε μια πραγματικότητα για τους λαούς της Μαύρης θάλασσας, πιο γνωστή ως Εύξεινος Πόντος. Στοιχεία δείχνουν ότι η αναζήτηση για το χρυσόμαλλο δέρας ενδέχεται να βασίστηκε σε κάποιο αληθινό ταξίδι προς την Κολχίδα, ένα αρχαίο βασίλειο, που βρίσκεται στη σημερινή Γεωργία.

 

Μια πρόσφατη μελέτη για τις μυθικές, χρυσές ακτές της Κολχίδας που δημοσιεύτηκε στο Quaternary International, υποστηρίζει πως ο μύθος βασίζεται πάνω σε ένα αληθινό ταξίδι που πραγματοποιήθηκε πριν από περίπου 3.500 χρόνια. Στον μύθο του Ιάσονα, μία ιστορία που χρονολογείται από το 1.100 ως το 800 π. Χ, το χρυσόμαλλο δέρας ήταν η προβιά από το ιερό κριάρι που έστειλε η Νεφέλη για να σώσει τον γιο της τον Φρίξο από την θυσία που ήθελε να κάνει ο πατέρας του.

 

Πράγματι το κριάρι άρπαξε και έσωσε τον Φρίξο και την Έλλη και τους πήγε στην Κολχίδα. Εκεί ο Φρίξος θυσίασε το κριάρι στον Δία και χάρισε το δέρμα, την προβιά του δηλαδή, στον βασιλιά της Κολχίδας που τον φιλοξενούσε.

 

Αργότερα, ο βασιλιάς Πελίας της Λοκρίδας στη Θεσσαλία, επειδή φοβόταν ότι θα έχανε τον θρόνο του από τον Ιάσονα σύμφωνα με κάποιο χρησμό, υποσχέθηκε στον Ιάσονα ότι θα του παραχωρούσε τον θρόνο, αν εκείνος του έφερνε πίσω το χρυσόμαλλο δέρας.

 

Ο Ιάσων οργάνωσε μια εκστρατεία από την Ιωλκό με προορισμό την Κολχίδα και συγκέντρωσε πλήθος ηρώων, τους λεγόμενους Αργοναύτες με σκοπό να βρει και να φέρει πίσω το χρυσόμαλλο δέρας.

 

Οι Αργοναύτες επιβιβάζονται στο πλοίο που είχε κατασκευάσει ο Άργος γι ´αυτό και το πλοίο ονομάστηκε Αργώ και αρχίζουν το ταξίδι της αναζήτησης. Φτάνουν στην Κολχίδα, τη σημερινή Γεωργία και μετά από πολλές περιπέτειες φέρνουν την αποστολή εις πέρας με την βοήθεια της Μήδειας, ξακουστής μάγισσας και κόρης του βασιλιά της Κολχίδας.

 

Έτσι, ο Ιάσονας επέστρεψε νικηφόρος στην Ιωλκό με την Μήδεια ως σύζυγό του και με το χρυσόμαλλο δέρας. Υπάρχουν πολλοί συμβολισμοί και πιθανές ερμηνείες για τον μύθο αυτό. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι συμβολίζει τη βασιλική δύναμη, τη συγχώρεση των θεών ή τον πλούτο της Κολχίδας.

 

 

<Υδροφράκτης για συλλογή χρυσού, μια αρχαία παράδοση που ίσως ενέπνευσε τον μύθο.

 

Σύμφωνα με το sciencenews, ο γεωλόγος Άβταντιλ Οκροστσβάριντζε του πανεπιστημίου Τμπίλσι στη Γεωργία και οι συνάδελφοί του, συνδέουν τον προορισμό του Ιάσονα με την ιστορία εξόρυξης χρυσού στην περιοχή. Στην περιοχή Σβανέτι είναι γνωστό πως υπάρχουν κοιτάσματα χρυσού στις πετρώδεις περιοχές αλλά και στα ρυάκια. Οι ντόπιοι συνηθίζουν να βυθίζουν τις προβιές μέσα στα ρυάκια για να παγιδεύουν τα ψήγματα χρυσού, φτιάχνοντας έτσι »χρυσές προβιές».

 

Αυτή η τεχνική, που εφαρμόζεται εδώ και χιλιάδες χρόνια, οδηγεί τους γεωλόγους και τους ιστορικούς στο συμπέρασμα ότι η περιοχή είναι η ίδια περιοχή με την αρχαία Κολχίδα που αναφέρεται στον μύθο με το χρυσόμαλλο δέρας.

 

Οι μελετητές ερευνούν το ενδεχόμενο ο μύθος του Ιάσονα και των Αργοναυτών να βασίζεται σε μια αληθινή αποστολή των αρχαίων με σκοπό να μάθουν τα μυστικά της εξόρυξης χρυσού ή για να βρουν προβιές γεμάτες με ψήγματα χρυσού.
 

Η αρχαία Κολχίδα.

 

Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι η ιστορία του Ιάσονα και των Αργοναυτών είναι προϊόν μυθοπλασίας των αρχαίων. Η λέξη μύθος σήμαινε ιστορία ή αφήγηση, αλλά η ετυμολογία της παραπέμπει στη λέξη αλήθεια. Επίσης, σχετίζεται με το ρήμα «μυώ» που σημαίνει διδάσκω κυρίως για μυστήρια.

 

Σύμφωνα με την MailOnline, τα αρχαία χειροτεχνήματα που βρέθηκαν στα χωριά γύρω από το Σβανέτι ίσως είναι ένδειξη ότι οι χωρικοί εφάρμοζαν κάποιες μεθόδους εξόρυξης του χρυσού και είχαν αναπτύξει την χρυσοχοΐα. Ένα χρυσό γλυπτό λιοντάρι που χρονολογείται το 2.000 π. Χ αποτελεί δείγμα της τεχνοτροπίας των χωρικών.
 

Ο καθηγητής Οκροστσβάριντζε λέει ότι η χρυσοχοΐα ήταν πολύ αναπτυγμένη στα αρχαία βασίλεια της Γεωργίας. Οι έρευνες έδειξαν ότι η περιεκτικότητα των ποταμών σε χρυσό ήταν πολύ μεγάλη στην περιοχή, γεγονός που εξηγεί πως δημιουργήθηκαν οι θρύλοι. Ο καθηγητής Οκτροστσβάριντζε υποστηρίζει ότι τα κοιτάσματα χρυσού στην περιοχή είναι τόσα ώστε το Σβανέτι να θεωρείται πλούσιο στο ευγενές αυτό μέταλλο.

 

«Αφού συγκρίναμε τα στοιχεία, τα γεωλογικά δεδομένα, τους μύθους και τις ιστορικές πηγές, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι ο Ρωμαίος ιστορικός Αππιανός ο Αλεξανδρεύς (90-170 π. Χ) είχε δίκιο όταν έλεγε ότι είχε ιστορική βάση ο μύθος των Αργοναυτών που ξεκίνησαν εκστρατεία για να βρουν το χρυσόμαλλο δέρας στην Αρχαία Κολχίδα και ότι βασικός σκοπός τους ήταν να μάθουν την τεχνική συλλογής ψηγμάτων χρυσού από τις κοίτες των ποταμών.
 

<Μια συλλογή από αρχαία χρυσά περιδέραια και βραχιόλια που βρέθηκαν στο Βάνι, στην δυτική Γεωργία.

 

Η κακοτυχία του Ιάσονα

 

Όσο για τον Ιάσονα, παρά τη φήμη που είχε το χρυσόμαλλο δέρας ότι έφερνε καλή τύχη, στον ίδιο έφερε μάλλον ατυχία. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Ιάσων πρόδωσε την γυναίκα του, την Μήδεια, όταν ερωτεύτηκε τη Γλαυκή, κόρη του βασιλιά Κρέοντα της Κορίνθου την οποία και έκανε γυναίκα του. Τότε η Μήδεια, πληγωμένη και εξοργισμένη, σκότωσε την αντίζηλό της, αλλά και τα παιδιά που είχε με τον Ιάσονα, τον Μέρμερο και τον Φέρητα.

 

Ο Ιάσων έπεσε στη δυσμένεια της θεάς Ήρας και ζούσε μόνος και δυστυχισμένος. Κάθε μέρα επισκεπτόταν την Αργώ, το πλοίο του, αναπολώντας τη νικηφόρα εκστρατεία του για να απαλύνει τον πόνο του, όταν ένα σάπιο δοκάρι του πλοίου έπεσε και τον σκότωσε, τερματίζοντας έτσι την ζωή ενός από τους πιο αγαπητούς ήρωες της ελληνικής μυθολογίας. Το χρυσόμαλλο δέρας έμεινε στην ιστορία ως σύμβολο της εξουσίας και του πλούτου μέχρι και σήμερα.

Ελληνίδα δημιούργησε για πρώτη φορά ηλεκτρονικά τριαντάφυλλα!

Ερευνητές στη Σουηδία, μεταξύ των οποίων κεντρικό ρόλο είχε μία Ελληνίδα, ανέπτυξαν ηλεκτρονικά φυτά, καθώς κατάφεραν για πρώτη φορά να δημιουργήσουν ψηφιακά και αναλογικά κυκλώματα με σύρματα και τρανζίστορ μέσα σε ζωντανά τριαντάφυλλα. Άνοιξαν έτσι το δρόμο για ένα πιθανό μελλοντικό «πάντρεμα» των φυτών και των ηλεκτρονικών υπολογιστών με... άρωμα επιστημονικής φαντασίας.

         

Οι επιστήμονες του Εργαστηρίου Οργανικών Ηλεκτρονικών του Πανεπιστημίου του Λινκέπινγκ, με επικεφαλής τον καθηγητή Μάγκνους Μπέργκρεν και την δρα Ελένη Σταυρινίδου, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό "Science Advances", χρησιμοποίησαν το αγγειακό σύστημα (ξύλημα) και τα φύλλα των τριαντάφυλλων για να δημιουργήσουν ηλεκτρονικά κυκλώματα.

 

Οι ερευνητές πιστεύουν ότι η δημιουργία ηλεκτρονικών φυτών (ή κυβερνο-φυτών) μπορεί να έχει διάφορες μελλοντικές εφαρμογές στο πεδίο των βιοηλεκτρονικών. Η προσθήκη ηλεκτρονικών συστατικών στα φυτά ανοίγει το δρόμο για να συνδυασθούν τα ηλεκτρονικά σήματα με τις βιοχημικές διαδικασίες του φυτού.

   

Με αυτό τον τρόπο, μπορεί στο μέλλον να υπάρξουν κυψέλες καυσίμου μέσα στα ίδια τα φυτά, οι οποίες θα λειτουργούν με φωτοσύνθεση κάνοντας μετατροπή των σακχάρων των φυτών σε ηλεκτρισμό. Έτσι, τα ίδια τα φυτά μπορεί κάποτε να μετατραπούν σε φωτοβολταϊκά.

 

Ακόμη, μπορεί να δημιουργηθούν βοτανικοί αισθητήρες που θα καταγράφουν τις ορμόνες των φυτών, καθώς και άλλες συσκευές που θα ρυθμίζουν εκ των έσω την ανάπτυξη και άλλες λειτουργίες των φυτών. Κάτι τέτοιο μπορεί να βελτιώσει τις ιδιότητες των ιατρικών φυτών και να επιταχύνει την ανάπτυξη νέων φαρμάκων. Επίσης, μπορεί στο απώτερο μέλλον να επιτρέψει στους γεωργούς να δίνουν εντολές στα φυτά πότε θα ανθοφορήσουν και θα ωριμάσουν (π.χ. θα καθυστερούν, αν επικρατεί παγωνιά στο περιβάλλον).

 

Η Γερασιμίδου χρησιμοποίησε ένα διαφανές αγώγιμο πολυμερές υλικό (PEDOT-S:Η), το οποίο διάλυσε σε νερό και, στη συνέχεια, βύθισε τριαντάφυλλα μέσα σε αυτό το διάλυμα. Τα φυτά απορρόφησαν μαζί με το νερό και το πολυμερές υλικό, το οποίο κυκλοφόρησε μέσω του αγγειακού συστήματος του φυτού. Μετά από λίγες μέρες, είχαν δημιουργηθεί αυτοσυναρμολογούμενα 'σύρματα' μήκους δέκα εκατοστών μέσα στον βλαστό του τριαντάφυλλου, τα οποία -όταν συνδέθηκαν με μια εξωτερική πηγή ηλεκτρισμού- μπορούσαν να μεταφέρουν ηλεκτρικό ρεύμα στο εσωτερικό του φυτού.

 

Συνδυάζοντας τα σύρματα από το οργανικό πολυμερές με έναν ηλεκτρολύτη, η Ελληνίδα ερευνήτρια δημιούργησε ένα επίσης αυτοσυναρμολογούμενο ηλεκτροχημικό τρανζίστορ (διακόπτη), που μετατρέπει τα σήματα ιόντων του φυτού σε ηλεκτρονικά σήματα. Με τα τρανζίστορ αυτά, κατάφερε επίσης να δημιουργήσει ένα είδος ψηφιακής λογικής πύλης.

 

Άλλα μέλη της ερευνητικής ομάδας κατάφεραν να εισάγουν ηλεκτρονικά στα φύλλα, έτσι ώστε αυτά να γίνουν ηλεκτροχρωματικά, δηλαδή να αλλάζουν χρώμα από πράσινο σε μπλε -και αντίστροφα- μέσω ηλεκτρισμού, σαν να επρόκειτο για μια ζωντανή οθόνη.

 

Μέχρι στιγμής, οι ερευνητές έχουν δημιουργήσει ηλεκτρικά δίκτυα μήκους έως 20 εκατοστών μέσα στο φυτό και οραματίζονται ότι τα φυτά του μέλλοντος, αντί για γενετικές μεταλλάξεις, θα ενσωματώνουν ηλεκτρονικά εξαρτήματα. Το θέμα, βέβαια, είναι αυτά τα βιο-ηλεκτρονικά να μην καταλήγουν στο στομάχι των ανθρώπων.

         

«Απ' όσο γνωρίζουμε, κανένας έως τώρα δεν είχε παράγει ηλεκτρονικά μέσα σε φυτά. Τώρα πια μπορούμε να αρχίσουμε να μιλάμε πραγματικά για 'ενεργειακά' φυτά, αφού μπορούμε να τοποθετήσουμε αισθητήρες μέσα στα φυτά και να χρησιμοποιήσουμε την ενέργεια που σχηματίζεται στη χλωροφύλλη τους, μπορούμε να δημιουργήσουμε 'πράσινες' κεραίες ή να παράγουμε νέα υλικά. Το κάθε τι συμβαίνει με φυσικό τρόπο, αξιοποιώντας τα πολύ εξελιγμένα και μοναδικά συστήματα των ίδιων των φυτών», δήλωσε ο Μπέργκρεν και πρόσθεσε ότι «το ίδιο το φυτό βοηθά να δημιουργηθούν οι ηλεκτρονικές συσκευές στο εσωτερικό του».

         

Η Ε.Σταυρινίδου αποφοίτησε το 2008 από το Τμήμα Φυσικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, όπου έκανε και μεταπτυχιακά στη νανοτεχνολογία το 2010. Το 2013 πήρε το διδακτορικό της από το Τμήμα Βιοηλεκτρονικής της Ecole National Superieure des Mines στο Σεντ-Ετιέν της Γαλλίας και από το 2014 είναι μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο σουηδικό Πανεπιστήμιο του Λινκέπινγκ, ειδικευόμενη στο «πάντρεμα» των οργανικών βιοηλεκτρονικών με τα φυτά.

Γνωρίζατε ότι υπάρχουν ανθρώπινες Χίμαιρες;

Τo δημοσίευμα του JSTOR Daily που υπογράφει ο ερευνητής James MacDonald, ξεκινά με την ιστορία ενός ζευγαριού που πρόσφατα ήρθε σε πολύ δύσκολη θέση.

Ο γιος τους, που γεννήθηκε με τη βοήθεια μιας μεθόδου υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, είχε διαφορετική ομάδα αίματος και από τους δυο γονείς του. Ο πατέρας του αγοριού στη συνέχεια δεν βρέθηκε συμβατός στο τεστ πατρότητας, με αποτέλεσμα οι γονείς να κατηγορήσουν την κλινική για αλλοίωση των δειγμάτων.

 Ένα πιο εξειδικευμένο τεστ που έκαναν στη συνέχεια, υπέδειξε πως πραγματικός πατέρας του παιδιού, ήταν τελικά ο θείος του! Και τα δύο τεστ είχαν όμως δίκιο και πουθενά δεν υπήρχε αλλοίωση. Ο τελικός γύρος εξετάσεων έδειξε πως δείγματα DNA που λήφθηκαν από το μάγουλο (σάλιο) και από το σπέρμα του πατέρα ήταν διαφορετικά, αλλά και τα δύο προέρχονταν αναμφισβήτητα από τον ίδιο τον άνθρωπο. Ο πατέρας του παιδιού ήταν μια «χίμαιρα», ένας οργανισμός που περιέχει δύο διαφορετικά γονιδιώματα.

Οι ανθρώπινες χίμαιρες υπέπεσαν στην προσοχή του ιατρικού κόσμου για πρώτη φορά το 1953, όταν μια Βρετανή που αναφέρεται ως McK βρέθηκε σε αιμοδοσία να έχει ομάδα αίματος τύπου AO, κάτι που υπό κανονικές γενετικές συνθήκες είναι αδύνατο.Ένα άτομο με αλληλόμορφα γονίδια για τις ομάδες Α και Ο έχει αυτομάτως ομάδα αίματος τύπου Α, επειδή ο τύπος Α είναι επικρατής σε σχέση με τον τύπο Ο. Tα αποτελέσματα της McK ήταν συμβατά με κάποιον που έχει ομάδα τύπου O και έχει λάβει μετάγγιση αίματος από κάποιον με ομάδα αίματος Α, αλλά στην McK δεν είχε γίνει ποτέ μετάγγιση αίματος. Τι είχε συμβεί λοιπόν;

Ο συντάκτης του άρθρου του 1953, I. Dunsford, ανακάλυψε ότι η κ. McK είχε δίδυμο αδερφό που είχε πεθάνει όταν ήταν βρέφος. Όπως είναι γνωστό, όταν ένα ωάριο γονιμοποιείται από ένα σπερματοζωάριο και μετά διχοτομείται στα δύο, προκύπτουν μονοζυγωτικά δίδυμα, ενώ αν δύο σπερματοζωάρια γονιμοποιήσουν δύο διαφορετικά ωάρια, τότε τα δίδυμα είναι διζυγωτικά, οπότε γενετικά δεν διαφέρουν από οποιαδήποτε άλλα αδέρφια, απλώς έχουν γεννηθεί την ίδια ώρα. Ο δίδυμος αδερφός της κ. McK ήταν διζυγωτικός και είχε ομάδα αίματος τύπου Α. Η αρχική ομάδα αίματος της McK, μάλλον διαφοροποιήθηκε στα αρχικά στάδια ανάπτυξης, όταν τα πρώιμα ερυθρά αιμοσφαίρια που ονομάζονται ερυθροβλάστες, μεταφέρθηκαν από τον αδερφό της σε εκείνη, μεταβάλλοντας έτσι την ομάδα αίματός της, χωρίς όμως να αλλοιώσουν άλλο κομμάτι του γονιδιώματος.

Αυτό είναι δυνατό να συμβεί επειδή, σε συγκεκριμένα αρχικά στάδια της ανάπτυξης του εμβρύου, κάποια κύτταρα είναι αδιαφοροποίητα (βλαστοκύτταρα), ενώ άλλα έχουν ήδη διαφοροποιηθεί και έχουν «πάρει τον δρόμο τους» για να εξελιχθούν σε κύτταρα συγκεκριμένων ιστών. Αν το ένα δίδυμο επηρεάσει το άλλο σε αυτό το στάδιο, κάποια από τα βλαστοκύτταρα μπορούν να διαφοροποιήσουν το γονιδίωμα και να το κάνουν να μοιάζει με το αντίστοιχο του άλλου διδύμου. Σε άλλες περιπτώσεις ωστόσο, όπως στην περίπτωση της McK, το γονιδίωμα παραμένει ανεπηρέαστο.

Από την εποχή που ήρθε στη δημοσιότητα η υπόθεση της McK, πολλές άλλες χίμαιρες αποκαλύφθηκαν. Κάποιες έχουν το γονιδίωμα του διδύμου τους μόνο σε τυχαίους ιστούς και μπορούν να ανακαλυφθούν μόνο με γενετικό τεστ. Για παράδειγμα, μπορεί κάποιο άτομο να έχει ποικιλομορφία σε αποχρώσεις του δέρματος ή διαφορετικό χρώμα στα δύο μάτια. Ο φαινότυπος εξαρτάται από το ποια κύτταρα, αν υπάρχουν, επηρεάζονται από τον δίδυμο. Στην αρχική υπόθεση πατρότητας, ο δίδυμος αδερφός του πατέρα δεν γεννήθηκε ποτέ, όμως το γονιδίωμά του επιβίωσε μέσω των γεννητικών κυττάρων (σπερματοζωαρίων) του αδερφού του και μεταβιβάστηκε στον υγιή γιο του.

Ιδού τα 10 βιβλικά «θαύματα» που εξηγούνται από την επιστήμη

Οι θρησκείες βασίζονται στην έννοια του μεταφυσικού/ υπερφυσικού, και ως εκ τούτου είναι γεμάτες από θαύματα. Ο χριστιανισμός δεν αποτελεί εξαίρεση, με τα θαύματα να αποτελούν σύνηθες φαινόμενο στη Βίβλο και σε άλλα ιερά κείμενα.

Βεβαίως, η επιστήμη προοδεύει, και καμιά φορά παρεμβαίνει και στη θρησκεία: Σε βίντεο του καναλιού Alltime10s του YouTube εμφανίζονται 10 Βιβλικά «θαύματα» που εξηγούνται επιστημονικά.

To ζήτημα των θαυμάτων και της εξήγησής τους γενικότερα απασχολεί εδώ και πάρα πολλά χρόνια την επιστήμη, φέρνοντάς την συχνά σε αντιπαράθεση με τη θρησκεία.

Γιατί αναδύθηκε η ζωή και γιατί συνεχίζει να υπάρχει;

Σήμερα, οι επιστήμονες κατανοούν πολύ καλά τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται η ζωή, από μηχανισμούς που βασίζονται στη θεωρίας της φυσικής επιλογής του Δαρβίνου για την επιβίωση του ισχυρότερου. Ωστόσο, το κλασσικό έργο του Δαρβίνου του 1859 "Για την Προέλευση των Ειδών", κατά ειρωνικό τρόπο δεν απαντά στην ίδια ερώτηση - με ποιο τρόπο πραγματικά προήλθαν τα διάφορα είδη. Και μέχρι σήμερα, πώς από την πρώτη μικρή δεξαμενή των χημικών ουσιών αναπήδησε η ζωή, εξακολουθεί να αποτελεί έναν άλυτο ακόμα γρίφο.


Μία από τις πρώτες γνωστές μορφές ζωής στη Γη είναι οι στρωματόλιθοι, που αποτελούνται από κυανοβακτήρια (μπλε-πράσινα φύκια). Οι στρωματόλιθοι είναι ηλικίας 3,5 δισεκατομμυρίων ετών. Αυτή η φωτογραφία δείχνει σύγχρονους στρωματόλιθους στο Shark Bay της Δυτικής Αυστραλίας.

Σε μια πρόσφατη μελέτη με τίτλο "Γιατί αναδύθηκε η ζωή", δύο επιστήμονες, ο Arto Annila (γιος) του Πανεπιστημίου του Ελσίνκι και ο Erkki Annila (πατέρας) του Φινλανδικού Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών, προσφέρουν μια εικόνα της γενικής κινητήριας δύναμης της προέλευσης ζωής με όρους της θερμοδυναμικής. Όπως εξηγούν, όλοι οι οργανισμοί αποτελούνται από μόρια που συγκεντρώνονται μαζί μέσω πολλών χημικών αντιδράσεων. Ακριβώς όπως η θερμότητα ρέει από το ζεστό στο κρύο σώμα, αυτά τα μόρια υπακούουν στην καθολική τάση να μειώνουν τις ενεργειακές διαφορές, έτσι ώστε οι πιο πιθανές χημικές αντιδράσεις να είναι εκείνες στις οποίες η ενέργεια να ρέει "κατηφορικά" προς μια σταθερή κατάσταση, ή στην χημική ισορροπία.

Αν και οι ερευνητές δεν κάνουν εικασίες για τις ειδικές χημικές αντιδράσεις που δημιούργησαν τη ζωή, αυτοί εξηγούν ότι τα μόρια που συμμετέχουν πολύ πιθανόν να υπέστησαν μια σειρά από ολοένα περισσότερο πολύπλοκες αντιδράσεις για την ελαχιστοποίηση των διαφορών της ενέργειας μεταξύ της ύλης στη Γη και της υψηλής ενέργειας ακτινοβολίας από τον Ήλιο. Η διαδικασία αυτή τελικά προχώρησε τόσο πολύ που συσσωρεύτηκε σε τέτοιες εξεζητημένες λειτουργικές δομές, που θα μπορούσε να ονομαστεί ζωή.

"Η πιο σημαντική ιδέα στη μελέτη μας είναι ότι δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ έμβιου και μη έμβιου," λέει ο Arto Annila. "Οι διαδικασίες της ζωής, στις αρχές τους, δεν διαφέρουν από οποιαδήποτε άλλη φυσική διεργασία."

Στη μελέτη τους οι ερευνητές θεωρούν μια αρχέγονη λίμνη που περιείχε ορισμένες βασικές ενώσεις. Αντιδρώντας όλες αυτές μεταξύ τους και συνδεόμενες με μια εξωτερική πηγή ενέργειας όπως ο ήλιος, οι ενώσεις σχημάτισαν ένα χημικό σύστημα. Οι ενώσεις συνεχώς συμμετείχαν σε χημικές αντιδράσεις, που απέδιδαν περισσότερο όταν συλλάμβαναν όλο και περισσότερη ηλιακή ενέργεια, σε αναζήτηση μιας πιο σταθερής κατάστασης. Η εξελικτική διαδικασία ήταν και εξακολουθεί να είναι μη ντετερμινιστική, ακόμη και χαοτική, επειδή οι ροές της ενέργειας δημιουργούν διαφορές που με τη σειρά τους επηρεάζουν τη ροή.

Λόγω των τυχαίων μεταβολών, οι οποίες προέρχονταν από τις χημικές αντιδράσεις, μπορεί και ανέκυπταν μερικές νέες ενώσεις στο αρχέγονο σύστημα. Ορισμένες από τις ενώσεις αυτές (όπως εκείνες που αφορούν τον άνθρακα) θα μπορούσαν να ήταν εξαιρετικά καλές στη δημιουργία ενεργειακής ροής, επιτρέποντας έτσι στο σύστημα να μειώσει τις διαφορές ενέργειας με καλά αποτελέσματα και να φθάσει σε ένα υψηλότερο επίπεδο της εντροπίας. Ενώσεις με αυτά τα πλεονεκτήματα θα είχαν κερδίσει έδαφος κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου της πρωτόγονης χημικής εξέλιξης. Όμως, οι επιστήμονες τονίζουν ότι ο ακριβής προσδιορισμός των ενώσεων που ήταν οι βασικοί παράγοντες κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου είναι πολύ δύσκολο να προσδιοριστούν.

"Σήμερα έχουν απομείνει πολύ λίγα στοιχεία από το πολύ μακρινό παρελθόν ώστε να συμπεράνουμε ποια χημικά είδη εξαφανίστηκαν, ενώ ποια άλλα είδη, με πιο βιώσιμη μεταγωγή ενέργειας, προέκυψαν," εξήγησε ο Arto Annila. Με άλλα λόγια, η παρούσα μελέτη επικεντρώνεται στο γιατί προέκυψε η ζωή, όχι στον τρόπο.

Το ποιο σπουδαίο είναι το γεγονός ότι η φυσική τάση να μειώνονται οι ενεργειακές διαφορές δεν κάνει καμία διάκριση μεταξύ των έμβιων ή άψυχων συστημάτων. Όπως εξηγούν οι ερευνητές, η τάξη και η πολυπλοκότητα που χαρακτηρίζουν τα σύγχρονα βιολογικά συστήματα δεν έχουν καμία αξία μέσα και για αυτά τα ίδια, αλλά η ιεραρχική δομή οργάνωσης εμφανίστηκε και αναπτύχθηκε επειδή αυτά έλαβαν μια πορεία για την αύξηση των ροών της ενέργειας.

Οι επιστήμονες δίνουν αρκετά παραδείγματα των μηχανισμών, που σχετίζονται με τη ζωή, όπου αυξάνεται η εντροπία. Για παράδειγμα, όταν μικρά συστήματα (π.χ. μόρια) φτιάχνουν μεγαλύτερα συστήματα (π.χ. κύτταρα), συμμετέχοντας σε αλληλεπιδράσεων που καταναλώνουν περισσότερη ελεύθερη ενέργειας, τότε η εντροπία αυξάνεται. Ο γενετικός κώδικας θα μπορούσε να είναι άλλος ένας πρωταρχικός μηχανισμός, δρώντας σαν καταλύτης που θα μπορούσε να αυξήσει την ενεργειακή ροή προς την κατεύθυνση της αύξησης της εντροπίας. Σήμερα, οι σύνθετοι οργανισμοί έχουν το μεταβολισμό του κυττάρου, που αποτελεί έναν άλλο μηχανισμό που αυξάνει την εντροπία, καθώς με αυτόν διασκορπίζεται ενέργεια σε ολόκληρο τον οργανισμό όπως και στο περιβάλλον. Η τροφική αλυσίδα σε ένα οικοσύστημα είναι ένα άλλο παράδειγμα ενός μηχανισμού για τη μεταφορά ενέργειας σε μεγαλύτερη κλίμακα.

Κατά αυτή την έννοια, η ζωή είναι ένα πολύ φυσιολογικό γεγονός, που προέκυψε απλώς για να ικανοποιήσει βασικούς φυσικούς νόμους. Ο "σκοπός" μας, για να το πούμε πιο καθαρά, είναι η ανακατανομή της ενέργειας στον πλανήτη, που προξενείτε μεταξύ του καυτού ήλιου και του ψυχρού χώρου. Οι οργανισμοί εξελίσσεται μέσω της φυσικής επιλογής, αλλά στο πιο βασικό επίπεδο, η φυσική επιλογή καθοδηγείται από την ίδια θερμοδυναμική αρχή: την αύξηση της εντροπίας και την μείωση των ενεργειακών διαφορών. Οι φυσικές διεργασίες από τις οποίες προέκυψε η ζωή, λοιπόν, είναι οι ίδιες διαδικασίες που διατηρούν τη συνέχιση της ζωής - και λειτουργούν με όλες τις χρονικές κλίμακες.

"Σύμφωνα με τη θερμοδυναμική, δεν υπήρχε καμιά ειδική στιγμή ή καμιά συγκεκριμένη θέση από όπου να προήλθε η ζωή, αλλά η φυσική διαδικασία της εξέλιξης έχει προέλθει μέσα από μια μακρά σειρά σταδίων, μέσω πολλών μηχανισμών που κατέληξαν σε συγκεκριμένη έννοια - τη ζωή," εξήγησαν οι ερευνητές.

Και επειδή δεν αναγνωρίζει η θερμοδυναμική μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, ένα συγκεκριμένο χώρο, σύνθεσης ή αντίδρασης που θα διακρίνει τη ζωή από το άψυχο, γι αυτό η αναζήτηση για το πως "γεννήθηκε η ζωής" μοιάζει σαν ένα πρόβλημα που έχει πολλές λύσεις ή είναι ένα πρόβλημα που δεν τίθεται σωστά, εξήγησε ο Arto Annila.

"Πράγματι, η αναζήτηση της προέλευσης της ζωής φαίνεται μια μάταιη προσπάθεια Επειδή η ζωή στο σύνολό της είναι μια φυσική διαδικασία που δεν έχει, σύμφωνα με το δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής, συγκεκριμένες αρχές", αναφέρει ο ίδιος. "Το να ρωτήσω πώς ξεκίνησε η ζωή είναι το ίδιο με το να ρωτήσω πότε και που έγινε η πρώτη ριπή του ανέμου που ρυτίδωσε την επιφάνεια μιας ζεστής λιμνούλας."

Η ζωή είναι Οργάνωση

Η Εντροπία χρησιμοποιείται για να δηλώσει το μέτρο της αταξίας ή της τυχαιότητας σ' ένα σύστημα. Έχει μια αρνητική σημασία γιατί είναι το αντίθετο της τάξης και της οργανωμένης διάταξης. Την σημασία αυτή έδωσε ο φυσικός Ludwig Boltzmann.

Κοιτάζοντας πίσω στον χρόνο, η εξέλιξη συνολικά είχε αναμφίβολα μια γενική κατεύθυνση, από το απλό στο πολύπλοκο, από την εξάρτηση από το περιβάλλον προς μια σχετική ανεξαρτησία από αυτό. Μια κατεύθυνση προς όλο και μεγαλύτερη αυτονομία των κυττάρων, προς όλο και μεγαλύτερη ανάπτυξη των αισθητηρίων οργάνων και των νευρικών συστημάτων, τα οποία μεταφέρουν και επεξεργάζονται την πληροφορία για την κατάσταση του περιβάλλοντος και του οργανισμού.

Η πρόοδος λοιπόν είναι μια ιδιότητα της εξέλιξης της ζωής σαν σύνολο, με όποιο σχεδόν μέτρο σύγκρισης και αν χρησιμοποιήσουμε.

Από τα προκαρυωτικά, τα ευκαρυωτικά κύτταρα, τους ιστούς και τα όργανα ως τα φυτά και τα ζώα, τις οικογένειες, τις κοινότητες, τα οικοσυστήματα, και ολόκληρο τον ζωντανό μας πλανήτη, η Ζωή είναι Οργάνωση σε κάθε κλίμακα. Θα λέγαμε ότι η εξέλιξη της ζωής είναι η αύξηση της βιολογικής οργάνωσης. Είναι ξεκάθαρο λοιπόν, ότι αν η ζωή προέρχεται και εξελίσσεται προοδευτικά, χωρίς να έχει εισαχθεί αυτή η οργάνωση απ' έξω, τότε κάτι έχει οργανώσει τη Ζωή.

 

Ενέργεια, όπως πχ από το ηλιακό φως, εισέρχεται όπως ξέρουμε με σταθερό ρυθμό σε ένα βιολογικό σύστημα, οπότε κάποιος θα μπορούσε να πει πως η εντροπία (αταξία) μειώνεται. Αν θεωρήσουμε όμως ένα μεγαλύτερο σύστημα που να περιλαμβάνει και τον Ήλιο, η θερμοδυναμική εντροπία έχει αυξηθεί, όπως απαιτεί ο Δεύτερος Νόμος.

Η αρχή της ζωής: Η αναζήτηση για το πρώτο αντιγραφέα

Η ζωή πρέπει να έχει ξεκινήσει με ένα απλό μόριο που θα μπορούσε να αναπαραχθεί – τώρα όμως νομίζουμε ότι ξέρουμε πώς να το φτιάξουμε.

Πώς ξεκίνησε η ζωή; Μόρια RNA αντιγράφουν τον εαυτό τους με ακρίβεια

4 δισεκατομμύρια χρόνια πριν από σήμερα: η επιφάνεια ενός νεοσύστατου πλανήτη γύρω από ένα μεσαίου μεγέθους αστέρι αρχίζει να κρυώνει. Είναι δυστυχώς ένα βίαιο μέρος βομβαρδιζόμενο συνεχώς από μετεωρίτες ενώ σπαράσσεται από ηφαιστειακές εκρήξεις, με μια ατμόσφαιρα γεμάτη με τοξικά αέρια. Αλλά σχεδόν αμέσως μόλις αρχίζει το νερό να σχηματίζει λιμνούλες και ωκεανούς στην επιφάνειά του, κάτι ασυνήθιστο συμβαίνει. Προκύπτει ένα μόριο, ή ίσως ένα σύνολο μορίων, ικανό να αναπαράγεται από μόνο του.

Αυτή ήταν και η αυγή της εξέλιξης. Μόλις εμφανίστηκαν οι πρώτες αυτο-αναπαραγόμενες οντότητες, επιβλήθηκε η φυσική επιλογή ευνοώντας κάθε απόγονο με παραλλαγές τέτοιες που τους έκανε καλύτερους στην αναπαραγωγή τους. Σύντομα εμφανίστηκαν και τα πρώτα απλά κύτταρα. Τα υπόλοιπα είναι προϊστορία.

Δισεκατομμύρια χρόνια αργότερα, μερικοί από τους απογόνους αυτών των πρώτων κυττάρων εξελίχθηκαν σε οργανισμούς αρκετά ευφυείς για να αναρωτηθούν: ποιός είναι και πώς ήταν ο πολύ πολύ παλαιός πρόγονός τους; Από ποιό μόριο άρχισαν όλα;

Ήδη από τη δεκαετία του 1960, κάποιοι από εκείνους τους ευφυείς οργανισμούς άρχισαν να υποψιάζονται ότι τα πρώτα αυτοαναπαραγόμενα μόρια ήταν φτιαγμένα από RNA, ένας στενός εξάδελφος του DNA. Αυτή η ιδέα είχε πάντα ένα τεράστιο πρόβλημα, αν και – δεν υπάρχει γνωστός τρόπος με τον οποίο μόρια RNA θα μπορούσαν να είχαν συσταθεί στην αρχέγονη Γη. Και αν μόρια RNA δεν θα μπορούσαν να σχηματιστούν αυθόρμητα, τότε πώς θα μπορούσαν να προκύψουν αυτοαναπαραγόμενα μόρια RNA; Μήπως κάποιος άλλος αντιγραφέας προήλθε πρώτα; Αν ναι, ποιός ήταν; Η απάντηση τελικά τώρα αρχίζει να εμφανίζεται.

Όταν οι βιολόγοι άρχισαν να συλλογίζονται πώς άραγε προέκυψε η ζωή, το θέμα φαινόταν περίπλοκο. Σε όλους τους οργανισμούς που ζουν σήμερα, η σκληρή δουλειά γίνεται από τις πρωτεΐνες. Οι πρωτεΐνες μπορεί να έρθουν σε μια μεγάλη ​​ποικιλία σχημάτων, έτσι ώστε να μπορούν να κάνουν σχεδόν τα πάντα, συμπεριλαμβανομένων και των πρωτεϊνών που δρουν ως ένζυμα, ουσίες που καταλύουν ένα τεράστιο φάσμα χημικών αντιδράσεων. Ωστόσο, οι πληροφορίες που απαιτούνται για τη δημιουργία των πρωτεϊνών αποθηκεύεται στα μόρια του DNA. Δεν μπορείτε να φτιάξετε νέες πρωτεΐνες χωρίς το DNA, και δεν μπορείτε να κάνετε νέα DNA χωρίς πρωτεΐνες. Έτσι, η κύρια ερώτηση είναι: ποιό ήρθε πρώτο, οι πρωτεΐνες ή το DNA;

Η ανακάλυψη στη δεκαετία του 1960 ότι το RNA θα μπορούσε να αναδιπλωθεί, όπως μια πρωτεΐνη, αν και όχι σε τέτοιες πολύπλοκες δομές, υπέδειξε μια απάντηση στο πρόβλημα. Αν το RNA θα μπορούσε να καταλύσει αντιδράσεις καθώς επίσης και να αποθηκεύσει πληροφορίες, μερικά μόρια RNA θα μπορούν να είναι σε θέση να φτιάξουν περισσότερα μόρια RNA. Και αν αυτό συνέβαινε, οι RNA αντιγραφείς δεν θα είχαν καμία ανάγκη τις πρωτεΐνες. Θα μπορούσαν να κάνουν μόνοι τους τα πάντα.

Ήταν μια ελκυστική ιδέα, αλλά αμέσως τελείωσε αυτή η άποψη. Κανείς δεν είχε δείξει ότι το RNA θα μπορούσε να καταλύει αντιδράσεις όπως τα πρωτεϊνικά ένζυμα. Κι αυτά συνέβαιναν μέχρι το 1982, όταν μετά από δεκαετίες ερευνών τελικά ανακαλύφθηκε ένα ένζυμο RNA. Ο Thomas Cech του Πανεπιστημίου του Κολοράντο στο Boulder βρήκε στο Tetrahymena thermophila, ένα παράξενο μονοκύτταρο οργανισμό με επτά φύλα.

Μετά από αυτή την ανακάλυψη, άνοιξε η πόρτα. Οι άνθρωποι ανακάλυπταν όλο και πιο πολλά ένζυμα RNA σε ζωντανούς οργανισμούς και δημιούργησαν νέα τέτοια ένζυμα στα εργαστήρια τους. Το RNA μπορεί να μην είναι και τόσο καλό για την αποθήκευση πληροφοριών, όπως το DNA, όντας λιγότερο σταθερό, ούτε και τόσο ευέλικτο όσο οι πρωτεΐνες, αλλά φαινόταν να αποτελεί ένα μοριακό υποδοχέα πολλών εργασιών. Η ανακάλυψη αυτή ήταν μια τεράστια ώθηση στην ιδέα ότι η πρώτη ζωή αποτελείται από μόρια RNA, που κατέλυαν την παραγωγή περισσότερα μορίων RNA – "ο κόσμος του RNA", όπως το ονόμασε ο χημικός Walter Gilbert του Χάρβαρντ πριν από 25 χρόνια.

Αυτοί οι αντιγραφείς RNA μπορεί ακόμη και να είχαν σεξουαλική επαφή. Το ένζυμο RNA Cech ανακαλύφθηκε ότι όχι μόνο καταλύει οποιαδήποτε παλαιή αντίδραση. Βρέθηκε ότι ένα μικρό τμήμα του RNA θα μπορούσε να κοπεί από μια μεγαλύτερη αλυσίδα. Η αντιστροφή της αντίδρασης θα προσθέσει RNA στις αλυσίδες, που σημαίνει πως οι RNA αντιγραφείς θα μπορούσαν να είναι σε θέση να ανταλλάξουν κομμάτια με άλλα μόρια RNA. Αυτή η δυνατότητα θα επιτάχυνε σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη, επειδή οι μεταβολές που θα έχουν γίνει από ξεχωριστές σειρές των αντιγραφέων, θα μπορούσαν να συγκεντρωθούν μαζί σε μια σειρά.

Η εξέλιξη των αντιγραφέων

Για πολλούς βιολόγους το αποστομωτικό επιχείρημα ήρθε το 2000, όταν αναλύθηκε η δομή των παραγόντων που φτιάχνουν την πρωτεΐνη στα κύτταρα. Η εργασία αυτή επιβεβαίωσε ότι η ουσία που φωλιάζει στην καρδιά αυτών των εργοστασίων είναι ένα ένζυμο RNA – και αν πρωτεΐνες γίνονται από το RNA, σίγουρα το RNA θα πρέπει να έρχεται πρώτα.

Παρόλα αυτά, ορισμένα ζητήματα παρέμειναν άλυτα. Δεν ήταν σαφές κατά πόσο το RNA ήταν πραγματικά σε θέση να αναπαράγει τον εαυτό του. Σήμερα, το DNA και το RNA χρειάζονται τη βοήθεια πολλών πρωτεϊνών για να αντιγραφούν. Αν υπήρξε ποτέ ένας αυτο-αντιγραφέας, τότε αυτός έχει προ πολλού εξαφανιστεί. Έτσι, οι βιοχημικοί έθεσαν ως στόχο να φτιάξουν ένα, λαμβάνονται τυχαία RNAs και εξελίσσοντας τα για πολλές γενιές για να δούμε τι απέγιναν.

Μέχρι το 2001, η διαδικασία αυτή είχε αποφέρει ένα ένζυμο που ονομάζεται RNA R18 που θα μπορούσε να συγκολλήσει 14 νουκλεοτίδια – οι δομικές μονάδες του RNA και DNA – σε ένα υφιστάμενο RNA, χρησιμοποιώντας ένα άλλο RNA ως πρότυπο. Οποιοδήποτε αυτοαναπαραγόμενο RNA, ωστόσο, χρειάζεται να οικοδομήσει RNAs που θα είναι τουλάχιστον τόσο μακρύ όσο το ίδιο – και το R18 δεν μπορούσε να το φτάσει. Έχει μήκος 189 νουκλεοτίδια, αλλά το μεγαλύτερο RNA που μπορεί να φτιάξει περιέχει μόνο 20.

Μια μεγάλη ανατροπή ήρθε στις αρχές του 2011, όταν ο Philipp Holliger στο Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας στο Κέιμπριτζ και οι συνεργάτες του αποκάλυψαν τη δράση ενός ενζύμου που ονομάζεται RNA tC19Z. Το τελευταίο αντιγράφει αξιόπιστα RNA ακολουθίες μέχρι και 95 γράμματα, σχεδόν το μισό μήκος από το ίδιο. Για να γίνει αυτό, το tC19Z κολλάει στην άκρη ενός RNA, αποδίδει τα σωστά νουκλεοτίδια, κινείται ένα βήμα μετά προς τα εμπρός, και προσθέτει μια άλλη σειρά. “Ακόμα δεν το χωράει ο νους μου ότι μπορείς να κάνεις κάτι τόσο περίπλοκο με ένα τόσο απλό μόριο," λέει ο Holliger.

Έτσι, οι βιολόγοι βρίσκονται βασανιστικά κοντά στη δημιουργία ενός μορίου RNA, ή ίσως ενός συνόλου μορίων, ικανό να αναπαράγει το ίδιο. Αυτό αφήνει ανοικτό κι ένα άλλο κρίσιμο σημείο: από πού προέρχεται η ενέργεια που θα κινήσει αυτή την δραστηριότητα; Πρέπει να υπάρχει κάποιο είδος μεταβολικής διαδικασίας – αλλά το RNA δεν φαίνεται να κάνει τη δουλειά ενός πλήρους ανεπτυγμένου μεταβολισμού.

“Υπάρχει ένα σκοτεινό σημείο του κατά πόσον το RNA μπορεί να κάνει όλη την χημεία”, λέει ο Adrian Ferré-D’Amaré. Το RNA έχει μόνο μερικές χημικές ενεργές “λειτουργικές ομάδες", που το περιορίζουν να καταλύει μερικά μόνο είδη χημικής αντίδρασης.

Οι λειτουργικές ομάδες είναι σαν τα εργαλεία – όσο περισσότερα είδη έχετε, τόσο περισσότερα πράγματα μπορείτε να κάνετε. Οι πρωτεΐνες έχουν πολλές περισσότερες λειτουργικές ομάδες από τα RNAs. Ωστόσο, υπάρχει ένας τρόπος να κάνετε ένα απλό εργαλείο πολύ πιο ευέλικτο: κολλήστε διαφορετικά κομμάτια σε αυτό, σαν τις εναλλάξιμες κεφαλές στα κατσαβίδια. Το χημικό αντίστοιχο είναι τα μικρά βοηθητικά μόρια γνωστά ως συνένζυμα.

Οι πρωτεΐνες κάνουν χρήση των συνένζυμων για να επεκτείνουν ακόμη περισσότερο το φάσμα των αντιδράσεων που μπορούν να ελέγξουν. Χωρίς συνένζυμα, η ζωή όπως την ξέρουμε δεν θα μπορούσε να υπάρχει, υποστηρίζει ο Ferré-D’Amaré. Και αυτό αποδεικνύει ότι τα RNA ένζυμα μπορούν να χρησιμοποιήσουν επίσης συνένζυμα.

Το 2003 ο Hiroaki Suga, από το Πανεπιστήμιο του Τόκιο, δημιούργησε ένα ένζυμο RNA που θα μπορούσε να οξειδώσει το οινόπνευμα, με τη βοήθεια ενός συνένζυμου που ονομάζεται NAD+, και που χρησιμοποιείται από πολλά πρωτεϊνικά ένζυμα. Μήνες αργότερα, ο Ronald Breaker του Πανεπιστημίου Yale διαπίστωσε ότι ένα φυσικό RNA ένζυμο, που ονομάζεται glmS, χρησιμοποιεί επίσης ένα συνένζυμο.

Πολλά βακτήρια χρησιμοποιούν glmS, λέει ο Ferré-D’Amaré, έτσι είτε αυτά είναι αρχαία είτε ένζυμα RNA που χρησιμοποιούν συνένζυμα εξελίσσονται εύκολα. Είτε έτσι είτε αλλιώς, φαίνεται ότι τα μόρια του RNA θα ήταν σε θέση να εκτελέσει το φάσμα των αντιδράσεων που απαιτούνται για την παραγωγή ενέργειας.

Έτσι, τα αποδεικτικά στοιχεία ότι υπήρχε κάποτε ένας κόσμος του RNA είναι ολοένα και πιο πειστικά. Μόνο λίγοι διαφωνούντες επιστήμονες παραμένουν. "Οι αρνητές για τον κόσμο του RNA έχουν χάσει πολύ έδαφος", λέει ο Donna Blackmond του Ινστιτούτου Scripps στη Καλιφόρνια. Αλλά υπάρχει ακόμα ένα τεράστιο και προφανές πρόβλημα: από πού προήλθε το RNA για πρώτη φορά;

Τα μόρια του RNA είναι σειρές από νουκλεοτίδια, τα οποία με τη σειρά τους αποτελούνται από ένα σάκχαρο με μια βάση μαζί με μια προσκολλημένη φωσφορική ομάδα. Στα ζωντανά κύτταρα, είναι πολλά τα ένζυμα που εμπλέκονται στην παραγωγή νουκλεοτιδίων και που τα ενώνουν μαζί, αλλά, φυσικά, ο αρχέγονος πλανήτης δεν είχε κανένα τέτοιο ένζυμο. Υπήρχε πηλός, όμως. Το 1996, ο βιοχημικός Leslie Orgel έδειξε ότι όταν «ενεργοποιημένα» νουκλεοτίδια – εκείνα με ένα επιπλέον κομμάτι κολλημένο στη φωσφορική ομάδα – προστέθηκαν σε ένα είδος ηφαιστειακού αργίλου, σχηματίστηκαν RNA μόρια έως και με 55 νουκλεοτίδια μήκος. Με τα συνηθισμένα νουκλεοτίδια ο σχηματισμός των μεγάλων μορίων του RNA θα ήταν δραστικά αρνητικός, αλλά τα ενεργοποιημένα προσφέρουν την ενέργεια που απαιτείται για να οδηγηθεί η αντίδραση.

Αυτό σημαίνει ότι εάν υπήρχαν πολλά ενεργοποιημένα νουκλεοτίδια στην πρώιμη Γη, τα μεγάλα μόρια RNA θα μπορούσαν να σχηματιστούν αυθόρμητα. Επιπλέον, πειράματα που προσομοιώνουν τις συνθήκες στην πρώιμη Γη και σε αστεροειδείς δείχνουν ότι τα σάκχαρα, οι βάσεις και οι φωσφορικές ομάδες θα προέκυπταν με φυσικό τρόπο, επίσης. Το να βάλεις όμως τα νουκλεοτίδια μαζί είναι το σκληρό κομμάτι του παζλ. Δεν φαίνεται να υπάρχει κανένας τρόπος για να συνενωθούν τα διάφορα στοιχεία χωρίς εξειδικευμένο ένζυμα. Εξ αιτίας των σχημάτων των μορίων, είναι σχεδόν αδύνατο για τα σάκχαρα να συνενωθούν σε μια βάση, ακόμη και όταν αυτό συμβαίνει, το συνδυασμένο μόριο σπάει πολύ γρήγορα.

Αυτή η φαινομενικά ανυπέρβλητη δυσκολία οδήγησε πολλούς βιολόγους να υποπτεύονται ότι το RNA δεν ήταν ο πρώτος αντιγραφέας. Πολλοί άρχισαν να διερευνούν τη δυνατότητα ότι του κόσμου του RNA προηγήθηκε ένας κόσμος ΤΝΑ, ή ένας κόσμος PNA, ή ίσως κι ένας κόσμο ΑΝΑ. Όλα αυτά που αναφέρθηκαν είναι παρόμοια με τα μόρια RNA, αλλά των οποίων οι βασικές μονάδες θεωρούνται ότι έχουν πολύ περισσότερες πιθανότητες να σχηματιστούν αυθόρμητα. Το μεγάλο πρόβλημα με αυτήν την ιδέα είναι ότι εάν η ζωή άρχισε με αυτόν τον τρόπο, κανένα στοιχείο του δεν έχει παραμείνει. "Δεν βλέπετε καν την κάνη που καπνίζει”, λέει ο Gerald Joyce, επίσης του Ινστιτούτου Scripps.

Μια τιτάνια προσπάθεια

Εν τω μεταξύ ο John Sutherland, στο Εργαστήριο MRC της Μοριακής Βιολογίας, πεισματικά προσπαθεί να λύσει το πρόβλημα των νουκλεοτιδίων. Συνειδητοποίησε ότι οι ερευνητές μπορούσαν να ψάχνουν για αυτά με λανθασμένο τρόπο. "Σε κάθε νουκλεοτίδιο, θα δείτε ένα σάκχαρο, μια βάση και μια φωσφορική ομάδα”, λέει. "Έτσι κι εσείς υποθέτετε πως θα πρέπει να φτιάξετε αυτά τα δομικά στοιχεία και στη συνέχεια να τα κολλήσετε μαζί … αλλά αυτό δεν λειτουργεί."

Αντίθετα, αυτός αναρωτήθηκε αν απλούστερα μόρια θα μπορούσαν να συγκολληθούν μαζί σε ένα νουκλεοτίδιο, χωρίς ποτέ να γίνουν σάκχαρα ή βάσεις. Το 2009, απέδειξε ότι αυτό ήταν δυνατό. Πήρε κατά το ήμισυ ένα σάκχαρο και κατά το ήμισυ μία βάση, και τα συγκόλλησε μαζί – σχηματίζοντας έτσι τον κρίσιμο σύνδεσμο σάκχαρου-βάσης. Τότε αυτός στερέωσε το υπόλοιπο μισό του σακχάρου και της βάσης. Τελευταία ο Sutherland κόλλησε το φωσφορικό, αν και βρήκε ότι έπρεπε να είναι παρόν στο μείγμα για να δουλέψουν οι αρχικές αντιδράσεις.

Χημεία κάτω από ακριβώς κατάλληλες συνθήκες (Goldilocks chemistry)

O Sutherland υπήρξε σκόπιμα ακατάστατος βάζοντας τα φωσφορικά από την αρχή, αλλά περιέργως αυτό έδωσε καλύτερα αποτελέσματα. Κι αυτό είναι ενθαρρυντικό: η αρχέγονη Γη ήταν ένα ακατάστατο και δύσκολο μέρος και μπορεί να ήταν ιδανικό για την παραγωγή νουκλεοτιδίων. Ο Sutherland τώρα υποπτεύεται ότι υπήρχε μια «Goldilocks χημεία» – δεν ήταν πολύ απλή, δεν ήταν πολύ περίπλοκη – που θα μπορούσε να παράγει πολλά βασικά συστατικά από το ίδιο χωνευτήρι.

"Ο Sutherland έκανε μια πραγματική επανάσταση”, λέει ο Holliger. "Όλοι οι υπόλοιποι δουλεύαμε με λάθος τρόπο."

Το θέμα δεν έχει ακόμα λυθεί εντελώς. Το RNA έχει τέσσερα διαφορετικά νουκλεοτίδια, και μέχρι στιγμής ο Sutherland έχει παράγει μόνο δύο από αυτά. Ωστόσο, ο ίδιος λέει ότι είναι “κοντά" στα άλλα δύο. Αν όντως πετύχει, θα δείξει ότι η αυθόρμητη δημιουργία ενός αντιγραφέα RNA δεν είναι και τόσο απίθανο όσο φαίνεται, και ότι ο πρώτος αντιγραφέας ήταν πιο πιθανό να φτιάχτηκε από RNA.

Φυσικά, παραμένουν πολλά ερωτήματα. Από πού προέκυψαν οι πρώτα αντιγραφείς; Με τί έμοιαζε η πρώτη ζωή; Πώς έγινε η μετάβαση στο DNA και τις πρωτεΐνες, καθώς πώς συνέβη η ανάπτυξη του γενετικού κώδικα; Ποτέ κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα, αλλά διερευνώνται πολλοί νέοι υποσχόμενοι λεωφόροι. Οι περισσότεροι βιολόγοι πιστεύουν πως πρέπει να υπήρχε κάτι σαν ένα κύτταρο από την αρχή, για να περιέχει τον αντιγραφέα-πολλαπλασιαστή και να διατηρεί μαζί τα μέρη που το απαρτίζουν. Με αυτόν τον τρόπο, τα άτομα μπορούν να ανταγωνίζονται για τους πόρους και να εξελίσσονται με διαφορετικούς τρόπους.

Ο Jack Szostak του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ έδειξε ότι ο ίδιος πηλός που παράγει αλυσίδες RNA ενθαρρύνει επίσης και τον σχηματισμό σάκων περιορισμένων με μεμβράνη, μάλλον σαν τα κύτταρα που περικλείουν κύτταρα. Ο ίδιος έχει αναπτύξει «πρωτο-κύτταρα», που μπορούν να μεταφέρουν RNA και ακόμη και να διαιρούνται χωρίς κάποιο σύγχρονο κυτταρικό μηχανισμό.

Μια άλλη ιδέα είναι ότι η ζωή ξεκίνησε σε αλκαλικές υδροθερμικές πηγές στον πυθμένα της θάλασσας. Δεν είναι μόνο ότι αυτά τα ανοίγματα εμπλουτίζονται με κατάλληλους πόρους και φυσαλίδες, αλλά παρέχουν επίσης το ίδιο είδος ηλεκτροχημικής τάσης ίδιας που οδηγεί στην παραγωγή ενέργειας στα κύτταρα έως αυτήν την ημέρα. Οι όροι εκεί μπορεί να ήταν ιδανικοί για την παραγωγή μακριών αλυσίδων RNA.

Ο Holliger έχει μια μάλλον περίεργη ιδέα: Ίσως όλα αυτά συνέβησαν μέσα σε πάγο. Την εποχή που ξεκίνησε η ζωή, ο ήλιος ήταν 30% πιο ασθενικός από ό,τι σήμερα. Ο πλανήτης θα είχε παγώσει αν η ατμόσφαιρα δεν ήταν πλήρης από αέρια του θερμοκηπίου, και μπορεί κάλλιστα να είχε πάγο προς τους πόλους.

Τα ψυχρά RNA διαρκούν περισσότερο, και ο πάγος έχει πολλά άλλα οφέλη. Όταν το νερό που δένεται με το RNA και άλλες χημικές ουσίες ψύχεται, κάποια ποσότητα από αυτό παγώνει, ενώ το υπόλοιπο γίνεται ένας συμπυκνωμένος ζωμός που τρέχει γύρω από τους κρυστάλλους του πάγου. "Μπορείτε να πάρετε λίγους θύλακες μέσα στον πάγο”, λέει ο Holliger. Είναι ενδιαφέρον, ότι το R18 RNA ένζυμο λειτουργεί καλύτερα σε πάγο από ό,τι σε μια θερμοκρασία δωματίου.

Αυτή τη στιγμή, δεν υπάρχει τρόπος να επιλέξουμε κάτι μεταξύ αυτών των επιλογών. Κανένα απολιθωμένο κατάλοιπο δεν παραμένει από τους πρώτους αντιγραφείς από όσο γνωρίζουμε. Όμως μπορούμε να προσπαθήσουμε να δημιουργήσει εκ νέου τον κόσμο του RNA για να καταδείξουμε πώς αυτός θα μπορούσε να έχει προκύψει. Σύντομα, πιστεύει ο Sutherland, κάποιος θα γεμίσει ένα δοχείο με ένα μείγμα από αρχέγονες χημικές ουσίες, θα το διατηρήσει σε κατάλληλες συνθήκες, και θα παρατηρήσει να αναδύεται η ζωή. "Αυτό το πείραμα κάποτε θα γίνει."

Σύμφωνα με ορισμένους βιολόγους υπάρχουν επτά θεμέλια πράγματα για τη ζωή:

1. Το πρώτο θεμέλιο της ζωής είναι γι” αυτούς το πρόγραμμα: ένα οργανωμένο γενικό σχέδιο, το οποίο περιγράφει τα συστατικά του ζώντος συστήματος και τις αλληλεπιδράσεις τους που διαιωνίζουν το σύστημα αυτό – στoν πλανήτη μας, το πρόγραμμα αυτό εκτελείται από το DΝΑ.

2. Ως δεύτερο θεμέλιο είναι ο αυτοσχεδιασμός: καθώς ένα ζων σύστημα είναι ένα μικρό τμήμα του σύμπαντος στο οποίο υφίσταται, δεν μπορεί να ελέγχει όλες τις αλλαγές του περιβάλλοντος, στις οποίες είναι εκτεθειμένο, άρα πρέπει να έχει ένα σύστημα για να μπορεί να τροποποιεί το πρόγραμμά του, ώστε να αντιμετωπίζει τις αλλαγές στο περιβάλλον του, χωρίς να επηρεάζεται το γενικό σχέδιό του.

3. Το τρίτο θεμέλιο είναι ο διαχωρισμός: όλοι οι ζώντες οργανισμοί έχουν περιορισμένο όγκο, περιβάλλονται από μια επιφάνεια η οποία αποκαλείται μεμβράνη ή δέρμα και συγκρατεί τα συστατικά στον καθορισμένο όγκο του οργανισμού, ενώ εμποδίζει να διεισδύσουν επιβλαβείς χημικές ουσίες.

4. Το τέταρτο θεμέλιο της ζωής είναι η ενέργεια: ο ζων οργανισμός πρέπει να είναι ένα σύστημα ανοιχτό που να δέχεται ενέργεια από εξωτερικές πηγές όπως ο Ήλιος, αλλά και ένα σύστημα που να μεταβολίζει, ικανό να μετατρέψει την ενέργεια σε «καύσιμο» για τον οργανισμό.

5. Πέμπτο θεμέλιο είναι η αναγέννηση: ένα σύστημα που μεταβολίζει διαρκώς, φθείρεται και πρέπει να έχει ένα σύστημα για να αντισταθμίζει τις απώλειές του. Η φθορά και η επιβράδυνση του συστήματος αναγέννησης με το πέρασμα του χρόνου είναι αυτό που αποκαλούμε γήρανση.

6. Το έκτο θεμέλιο είναι η προσαρμοστικότητα: για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που βάζει το χέρι του στη φωτιά πονάει, αλλά πρέπει να το βγάλει αμέσως για να αποφύγει το έγκαυμα. Αυτή η συμπεριφορική αντίδραση στον πόνο είναι ουσιώδης για την επιβίωση – πρόκειται για μια θεμελιώδη αντίδραση των ζώντων συστημάτων που ονομάζεται ανάδραση.

7. Τέλος, το έβδομο και τελευταίο θεμέλιο της ζωής είναι η απομόνωση: τα ένζυμα σε ένα σύστημα που μεταβολίζει, έχει ζωτική σημασία να μην αντιδρούν παρά μόνο με τα μόρια που πρέπει να αντιδράσουν και να μην παρενοχλούνται από συγκρούσεις με διάφορα μόρια που προέρχονται από άλλες αντιδράσεις.