Ο Δρόμος του Ήρωα

Μια συγκριτική μελέτη της δομής των μύθων

Το θρησκευτικό συναίσθημα είναι ένα χαρακτηριστικό αποκλειστικά του ανθρώπινου όντος. Τα ζώα αισθάνονται, συγκινούνται, σκέφτονται, επικοινωνούν και χρησιμοποιούν κώδικες γλώσσας. Σ’ αυτούς τους τομείς, οι διαφορές με τον άνθρωπο είναι απλώς ποσοτικές. Το θρησκευτικό συναίσθημα, όμως, λείπει από τα ζώα και θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελεί στοιχείο ποιοτικής διαφοράς ανάμεσα στο ζώο και στον άνθρωπο, μαζί με την ικανότητα του γέλιου. Η Θρησκευτική ικανότητα βασίζεται σε μία καθαρά εσωτερική και πνευματική στάση του ανθρώπου προς το Άπειρο, το Αιώνιο. Η πρώτη σχεδόν εκδήλωση αυτής της τάσης είναι η ταφή των νεκρών που υποδηλώνει την πίστη σε μια μεταθανάτια ζωή και στην αιωνιότητα του εσωτερικού Είναι του ανθρώπου.

Η δομή και η λειτουργία του θρησκευτικού φαινομένου βασίζεται στην έννοια του Μύθου, καθώς και στην τέλεση Ιεροτελεστιών και στη θέσπιση της Μύησης. Ωστόσο οι δύο τελευταίες, χωρίς την ύπαρξη του μυθικού και μαγικού στοιχείου, δεν αποτελούν από μόνες τους κύριο γνώρισμα του θρησκευτικού στοιχείου. Σε μερικές κοινωνίες ζώων, γίνονται τελετές γαμήλιου και νεκρικού ακόμα τύπου και μυήσεις μεταβίβασης εμπειριών, έστω σε πρωτόγονο βαθμό, όπως στους πιθήκους και σε άλλα ανώτερα θηλαστικά. Επίσης στην ανθρώπινη κοινωνία γίνονται τελετές χωρίς θρησκευτικό περιεχόμενο, όπως η τελετή της απονομής πτυχίων, καθώς και μυήσεις (με την καθαρά εξωτερική έννοια της εκμάθησης μιας τέχνης) στον επαγγελματικό τομέα. Μόνο με την ύπαρξη και την υποταγή στο Μύθο αποκτούν όλα αυτά θρησκευτικό και πνευματικό περιεχόμενο και ουσία.

Ο Μύθος, ως υπόσταση του θρηκευτικού στοιχείου, λειτουργεί στη διάσταση του αιώνιου. Είναι διαχρονικός και έχει καθολική και ολοκληρωτική τάση. Αποτελεί ένα πρότυπο, ένα μοντέλο δράσης και συμπεριφοράς πρωταρχικής έννοιας, δηλαδή πριν από την αρχή ή θεμελιώνοντας την αρχή. Αποτελεί ένα αρχέτυπο, ικανό να συλληφθεί από το ανθρώπινο πνεύμα. Αντίθετα, τα ιστορικά γεγονότα και οι δράσεις κινούνται σ’ ένα περιορισμένο χωροχρονικό πλαίσιο, στερούνται αιωνιότητας και καθολικότητας, εκτός κι αν ενσαρκώνουν το Μύθο. Η Ιστορία αποτελεί τη χωροχρονική ανάπτυξη μιας αλήθειας, μιας πράξης. Το παρελθόν είναι αληθινό (α στερητικό + λήθη), όσο όμως δεν το λησμονούμε. Η Ιστορία είναι εξαρτημένη και ελεύθερη κατά κάποιον τρόπο, γιατί τα γεγονότα μπορούν να συμβούν έτσι ή αλλιώς και ποτέ δεν είμαστε εντελώς σίγουροι πώς και γιατί συνέβησαν έτσι κι όχι διαφορετικά ή γιατί έγιναν σ’ εκείνον το χώρο ή το χρόνο κι όχι σε άλλον. Ο Μύθος ποτέ δεν πεθαίνει, γιατί ζει στον ανθρώπινο Συλλογικό Νου και είναι η αιτία της ιστορικής ροής, η οποία τείνει να μιμηθεί το Μύθο, ν’ ακολουθήσει το πρωταρχικό μοντέλο, το αρχέτυπο, το Ντάρμα. Ο Μύθος, για παράδειγμα, του Παγκόσμιου Κατακλυσμού αποτελεί μέρος της δομής του Συλλογικού ανθρώπινου πνεύματος και της εξελικτικής του πορείας, ανεξάρτητα από τις ιστορικές χωροχρονικές του ενσαρκώσεις.

Η δομή του Μύθου αυτού ρυθμίζει τα ιστορικά γεγονότα και την ανάμνησή τους, είτε αυτά έγιναν στο παρελθόν (Ατλαντίδα, Λεμουρία), είτε πρόκειται να γίνουν στο μέλλον των επόμενων Φυλών. Η δομή παραμένει ίδια. Το ίδιο κι ο Μύθος της ενσάρκωσης του Γιου ή Αβατάρα του Θεού Πατέρα. Η δομή του Μύθου είναι ίδια στον βεδικό Άγνι, στον Ώρο, στο Βούδα ή στο Χριστό, με ελάχιστες παραλλαγές, αν και μεσολαβούν εκατοντάδες χρόνια μεταξύ τους. Ο Άγγελος ή Δέβα που προαναγγέλλει, η γέννηση από παρθένο μητέρα, το προσκύνημα των βασιλέων και μάγων, η μάχη και η νίκη κατά του κακού δαίμονα και τέλος ο θάνατος και η ανάσταση του Θεανθρώπου και η ανάληψή του στους Ουρανούς, είναι κοινά στοιχεία σε όλες τις “ιερές ιστορίες” των Αβατάρα στις διάφορες θρησκείες.

Δεν έχει σημασία αν πράγματι έγιναν όλα έτσι στην πραγματική ιστορία. Σημασία έχει ότι ενσάρκωσαν τον Αιώνιο Μύθο, τη μία Αλήθεια: της καθόδου της Θεότητας μέσα στον άνθρωπο, πέρα από ονομασίες, γεωγραφικά πλάτη και μήκη ή ιστορική εποχή. Οι μυθικές δομές αποτελούνται από αλληγορίες και εμβλήματα, όπως μία κινηματογραφική ταινία αποτελείται από διάφορα συνεχόμενα φωτογράμματα και κάθε έμβλημα αποτελείται από διάφορα σύμβολα. Το σύμβολο είναι η κύρια μονάδα του Μύθου. Η μελέτη και η έρευνα των αρχαίων συμβόλων του θεολογικού επιπέδου είναι μία ολόκληρη επιστήμη που αναπτύχθηκε πολύ τις τελευταίες δεκαετίες, ξεπερνώντας πλέον τα δογματικά συμπλέγματα του θρησκευτικού φανατισμού. Η συγκριτική μελέτη των συμβόλων που μοιάζουν σαν κρύσταλλα του Συλλογικού ανθρώπινου Πνεύματος, τα οποία αντανακλούν το Φως της Θείας Σοφίας, μας αποκαλύπτει μια πλειάδα βαθιών γνώσεων για τα μυστήρια και τη δομή του σύμπαντος, για την εξέλιξη και για τον άνθρωπο, που κανένας πριν δεν θα μπορούσε να υποψιαστεί. Πίσω από τις φαινομενικές διαφορές, που δήθεν υπάρχουν μεταξύ των διάφορων θρησκειών, φτερουγίζει η ίδια Αλήθεια, οι ίδιοι Μύθοι και ουσιαστικά τα ίδια σύμβολα. Αρκεί να εφαρμόσουμε τη συγκριτική μελέτη και τα κλειδιά ερμηνείας με σωστό και ειλικρινή τρόπο. Οι διαφορές είναι επιφανειακές, αποτέλεσμα της προσαρμογής του Θείου Μηνύματος στους διάφορους λαούς, στις ιστορικές ανάγκες και στις γεωγραφικές ιδιαιτερότητες.

Η συγκριτική έρευνα των θρησκειών και των συμβόλων είναι το καλύτερο εργαλείο για να σβήσει από το ανθρώπινο πνεύμα κάθε ίχνος φανατισμού, άγνοιας, εγωισμού και κάθε αίτημα αποκλειστικότητας και υποκειμενικότητας καθώς και για να αποκτηθεί ένα πραγματικά ανοιχτό, καθαρό και αντικειμενικό πνεύμα, που αποτελεί το κύριο στοιχείο για να φτάσει κανείς στη Σοφία, στην αληθινή προσέγγιση του Θείου και του Εαυτού του. Αν και η συγκριτική μελέτη των Μύθων και η πολύπλευρη ερμηνεία τους είναι δύσκολο έργο και απαιτεί χρόνια έρευνας και φιλοσοφικής εξερεύνησης, θα παρουσιάσουμε στον αναγνώστη ένα συγκριτικό συνοπτικό μοντέλο της μυθικής ομοιότητας στη δομή των κοσμογονικών Μύθων Αρχής, σε διάφορες αρχαίες θρησκείες. Η Κοσμοποίηση (μέσω της θεσμοποίησης της Τάξης και του Νόμου) κορυφώνει τη μυθική ηρωική πορεία, όπως φαίνεται στον πίνακα Α’.

Πιο αναλυτικά, στον πίνακα Β έχουμε την ανάπτυξη του Ελληνικού Κοσμολογικού Μοντέλου, με τις 7 κύριες μυθικές φάσεις στα τρία επίπεδα του Μύθου, δηλαδή το Θεϊκό, το Ηρωικό και το Ανθρώπινο. Οι διάφορες φάσεις παραλληλίζονται με τις προηγούμενες του πίνακα Α και γενικά μπορούν να εφαρμοστούν σε κάθε Μύθο Αρχής κάθε θρησκείας γιατί, όπως είδαμε, η δομή, με ελάχιστες παραλλαγές, είναι πάντα ίδια. Η ιστορική ανάπτυξη απλώς ενσαρκώνει, μιμείται το πρωταρχικό μοντέλο στις διάφορες κλίμακες. Ακόμα και στα παραμύθια, που είναι Μύθοι προσαρμοσμένοι στον παιδικό νου, βρίσκουμε κωδικοποιημένους θησαυρούς σοφίας, αν εφαρμόσουμε τα κλειδιά ερμηνείας και τα αποκρυπτογραφήσουμε ακολουθώντας το γενικό μυθικό μοντέλο. Τα παραμύθια της Χιονάτης και της Κοκκινοσκουφίτσας μας μιλούν για τη δημιουργία του Κόσμου, τη μάχη ανάμεσα στις δυνάμεις της Δικαιοσύνης και του Σκότους, τη νίκη του νέου Νόμου πάνω στο Χάος και γενικά για τη διαδικασία της εξέλιξης και της Κοσμοποίησης. Αν και δεν διαθέτουμε χώρο για να εξηγήσουμε αναλυτικότερα τους πίνακες, θα δώσουμε μια γενική ιδέα για την έννοια και την ερμηνεία κάθε φάσης, ώστε ο ερευνητής να μπορέσει μόνος του να επιχειρήσει τη συγκριτική μελέτη προεκτείνοντάς την και σε άλλα θρησκευτικά και θεολογικά στοιχεία.

ΚΥΡΙΕΣ ΜΥΘΙΚΕΣ ΦΑΣΕΙΣ

1.- Η πρώτη φάση είναι αυτή όπου το Μοιραίο στοιχείο απελευθερώνεται και έτσι ξεκινάει η δράση του όλου μυθικού δράματος. Αυτό το μοιραίο ταυτίζεται με το χάσιμο της πρωταρχικής έννοιας της ολότητας. Έτσι χρειάζεται μια ανανέωση της Φύσης, που θα απαιτήσει το θάνατο τής παλιάς Αρχής και την εγκατάσταση τής καινούργιας, αφού η καινούργια ξεπεράσει ορισμένες Δοκιμασίες, οι οποίες περιγράφουν την όλη μυητική διαδικασία. Τη μίμηση αυτής της πρωταρχικής διαδικασίας κάνει ο υποψήφιος σε κάθε βαθμό Μύησης στα αρχαία Μυστήρια. Έτσι η ζωή του μυημένου ταυτίζεται και αναπαράγει τη Ζωή του Θεού, του πρωταρχικού θείου μοντέλου, όπου ο Θεός της νέας Τάξης, αντικαθιστά τον γέρο Θεό της παλιάς τάξης, η οποία θεωρείται Χαοτική.

2.- Η Καταδίωξη είναι η επόμενη φάση. Ο πατέρας ή ο παππούς, ή κάποιος στενός συγγενής προσπαθούν να αποφύγουν το μοιραίο, την προφητεία και καταδιώκουν το νεογέννητο που απειλεί την εξουσία τους. Συμβολικά σ’ αυτή τη φάση πρέπει να δει κανείς, πέρα από τα πέπλα, μια φάση δοκιμασίας, όπου το Χάος δοκιμάζει και σφυρηλατεί την αρχή που θα αντιπροσωπεύσει τη νέα Τάξη στο μέλλον. Η καταβρόχθιση, ο πνιγμός, η καταδίωξη συμβολίζουν τη μύηση του νεογέννητου, το οποίο έτσι σφυρηλατείται για να ξεπεράσει νικηφόρα τις δοκιμασίες και τα εμπόδια.

3.- Η θαυματουργή σωτηρία, συνήθως από τα νερά -σύμβολο της ύλης και της γήινης ζωής- θα δώσει στο νεογέννητο θείο βρέφος μια νέα υπόσταση. Μετά από την πρώτη φυσική γέννηση ακολουθεί η δεύτερη γέννηση, από τα νερά, αφού οι Θείες δυνάμεις το γλιτώνουν από τον βέβαιο θάνατο ή ακόμα το ανασταίνουν, όπως στην περίπτωση του Όσιρι ή του Διόνυσου Ζαγρέα. Η δεύτερη αυτή γέννηση ορίζει το τέλος της πρώτης μυητικής φάσης και φέρει τον μυημένο αντιμέτωπο με την ανώτερη αποστολή του. Τώρα δεν είναι γεννημένος μόνο από τη Γη αλλά και από το νερό και γίνεται εκλεκτός του Θεού.

4.- Επιλέγεται και προστατεύεται από τους Θεούς, με τη μορφή κάποιων ιερών μαγικών ζώων (Αστερισμών;). Τώρα είναι οι Θείες Δυνάμεις που θα τον ετοιμάσουν για να πετύχει στην αποστολή του και να κατορθώσει ο νέος Θεός-Ήρωας να εγκαινιάσει μια νέα τάξη πραγμάτων στον Κόσμο.

5.- Στην επόμενη φάση νικάει τα τέρατα του Χάους, που συμβολίζουν το σκοτεινό πνεύμα των υδάτων, την αδράνεια του χάους, τις ταραχώδεις δυνάμεις, συμμάχους της παλιάς τάξης την οποία αντιπροσωπεύει ο άδικος βασιλιάς ή ο σφετεριστής.

6.- Εκθρονίζει τον πατέρα ή τον άδικο βασιλιά. Αυτή η φάση είναι μία συνέχεια της προηγούμενης, γιατί ο γέρος πρόγονος, ο άδικος βασιλιάς ταυτίζεται με τους δράκους, τις σκοτεινές δυνάμεις του χάους, που θα δοκιμάσουν την ανδρεία, τη δύναμη και την εξυπνάδα του θεού-ήρωα, βοηθώντας τον να κορυφώσει τη μυητική ηρωική διαδικασία του για την ανακύκλωση και ανανέωση του Κόσμου. Ο Καρλ Γιουνγκ ορίζει τον δράκοντα όχι μόνο σαν μια προσωποποίηση του φόβου της αιμομιξίας, αλλά κυρίως σαν “ένα φορτισμένο κέντρο ενέργειας”. Η νίκη πάνω σ’ αυτό αποτελεί ένα ακόμα βήμα προς την απόκτηση της έννοιας της ολότητας και της ολοκλήρωσης, που χάθηκε στην πρώτη μυθική φάση της αφετηρίας. Ο μεγάλος ψυχολόγος αναφέρει: “ώστε αν κατά τη διάρκεια της ύπαρξής μου δεν συναντήσω τον δράκοντα που υπάρχει μέσα μου, αν κάνω μια ζωή που να με κρατάει ελεύθερο απ’ αυτή τη σύγκρουση, θα νιώσω πολύ δυσάρεστα”. Έτσι ο Οιδίποδας πρέπει να νικήσει τη Σφίγγα, κόρη του Λάιου και αδελφή του, ο Αρτζούνα πρέπει να συγκρουστεί με τους Κουράβα, τους συγγενείς του, κ.τ.λ. Οι εχθροί συγγενείς, που συμβολίζουν τα τέρατα και τις δυνάμεις του σκότους, είναι ο δράκος, ο κατώτερός μας εαυτός, τον οποίο ο Υποψήφιος πρέπει να νικήσει, αν θέλει να περάσει στην τελική φάση της ηρωικής πορείας του.

7.- Η Κοσμοποίηση, με την οργάνωση του Χάους, την Ιερογαμία και τη θεσμοθέτηση του νέου Νόμου και της Νέας Τάξης πραγμάτων (πολιτισμική διεργασία) είναι η τελική φάση που ολοκληρώνει τη μυθική δομή στην Κοσμολογία κάθε θρησκείας. Ο Καρλ Γιουνγκ ερμηνεύει το αποκορύφωμα της ηρωικής πορείας σαν το ξεπέρασμα του τραύματος που προκλήθηκε από το χάσιμο του αισθήματος της ολότητας χάρη στην ταύτιση του ανθρώπου με το ανώτερο μέρος του συλλογικού Ασυνείδητου, που συμβολίζει τον Θεό (η Ομαδική Ψυχή της Ανθρωπότητας βρίσκεται στο επίπεδο Βούδι-Άτμα, τη Θεία Διάσταση). Αυτό εκφράζεται στους μύθους και στα παραμύθια με το συμβολισμό της εύρεσης του φυτού της αθανασίας, του ελιξιρίου της αιώνιας νιότης, της ιερογαμίας με την πριγκιποπούλα, της απόκτησης του θησαυρού κ.τ.λ. Στο Μυητικό κλειδί ερμηνείας, το τέλος της ηρωικής πορείας συμβολίζεται με την “ηλιοποίηση του πεθαμένου”, δηλαδή την ταύτιση του ήρωα με τον ήλιο, αφού έχει πια ξεπεράσει όλα τα εμπόδια και έχει νικήσει τις εσωτερικές του αντιφάσεις. Είναι η Μυητική Ζωδιακή πορεία του Ήλιου-Υποψηφίου. Οι κυκλικές γιορτές ανανέωσης της Φύσης τελειώνουν με την Ιερογαμία του νέου βασιλιά (σύμβολο του Ήλιου στον ουρανό), με τη βασίλισσα (σύμβολο της μητέρας Γης), ένωση που θα επιτρέψει την αρχή ενός νέου γόνιμου κύκλου και την εδραίωση μιας νέας Τάξης πραγμάτων, την ίδρυση μιας νέας Πόλης ή ενός νέου και καλύτερου Πολιτισμού. Έτσι στο τέλος της ηρωικής πορείας ο Ρωμύλος ιδρύει τη Ρώμη, ο Άμπις (1) δίνει νόμους στον ταρτεσιανό λαό, ο Απόλλωνας δημιουργεί τους Δελφούς, ο Περσέας ιδρύει μια νέα δυναστεία από την οποία θα γεννηθεί ο Ηρακλής, ο Αρθούρος ενοποιεί την Αγγλία, ο Σαργκών ιδρύει τη βαβυλωνιακή αυτοκρατορία, ο Κύρος την περσική, ο Οιδίποδας ελευθερώνει τη Θήβα από τη μάστιγα της Σφίγγας κ.τ.λ. Σε όλες τις περιπτώσεις, το αποκορύφωμα του ηρωικού κύκλου αναπαριστάνει την “αποθέωση της επικρατούσας Κοσμικής Τάξης”, την ανανέωση και αναζωογόνηση της Φύσης και του Κόσμου, με την ίδρυση νέων θεσμών και τη δημιουργία νέων Νόμων που θα εξασφαλίσουν τη Δικαιοσύνη και την αναβατική εξέλιξη του Πολιτισμού. Έτσι ο Νόμος, το Ντάρμα, έρχεται ως τελική σύνθεση μιας μυητικής διαδικασίας - σύγκρουσης ανάμεσα σε μια θέση (η παλιά παθητική κατάσταση του Χάους) και μια αντίθεση (οι ορμητικές δυνάμεις που αποκτάει ο νεογέννητος μέσω Δοκιμασιών), ολοκληρώνοντας τη Διαλεκτική πρόοδο του Κόσμου. Και η μυητική διαδικασία, σε κάθε άνθρωπο, της απομίμησης του Θεϊκού Μύθου, της ενσάρκωσης και αφύπνισης του Μύθου μέσα του, είναι το μέσον για την είσοδό του στην Πραγματικότητα, την αληθινή Θεία Ουσία και τη συμμετοχή του στο παγκόσμιο Είναι.

ΠΙΝΑΚΕΣ

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

ΦΑΣΕΙΣ

• Η αρχή του μοιραίου
• Η καταδίωξη και η εγκατάλειψη στα νερά
• Προστασία από Θεότητα
• Νικάει τις δυνάμεις του Χάους, το Δράκο και εκθρονίζει τον προγεννήτορα ή άδικο βασιλιά
• Κοσμοποίηση και ίδρυση Θεσμών και Νόμων Δίκης

ΑΜΠΙΣ (1)

• Ο Γαργκόρις ντρέπεται για την αιμομιξία με την κόρη του
• Για να κρύψει την ντροπή αρπάζει το νεογέννητο γιο και εγγονό του και τον ρίχνει στη θάλασσα
• Σώζεται από μια ελαφίνα, θεά του δάσους που τον ανατρέφει
• Πολεμάει και νικάει τον πατέρα-παππού του και τον διαδέχεται στο θρόνο
• Ο Άμπις αναδιοργανώνει πολιτικά το λαό και διδάσκει τη γεωργία, νομοθετεί και εκπολιτίζει την Ταρτησό

ΟΣΙΡΙΣ - ΩΡΟΣ

• Ο Σεθ νικάει με δόλο τον αδελφό του Όσιρι, για να τον εκθρονίσει και να διαπράξει αιμομιξία με την Ίσιδα, την αδελφή του
• Ο Σεθ ρίχνει τον Όσιρι στο Νείλο μέσα σε μια σαρκοφάγο
• Σώζεται από μια συκιά και ανασταίνεται από την Ίσιδα
• Νικάει τον Σεθ και παίρνει πίσω το θρόνο του με τη μορφή του γιου του Ώρου
• Ο Όσιρις - Ώρος διδάσκει την καλλιέργεια, τα γράμματα, δίνει νέους Νόμους

ΜΩΥΣΗΣ

• Ο Φαραώ σκλαβώνει τους Εβραίους
• Για να αποφύγει το διωγμό και τη σφαγή των βρεφών, μια μητέρα ρίχνει το παιδί της στο Νείλο
• Προστατεύεται από τον Ιαχβέ και σώζεται από την κόρη του Φαραώ, που το κάνει δικό της
• Ο Μωυσής νικάει το Φαραώ με τις πληγές
• Απελευθερώνει το λαό του Ισραήλ και δίνει τους Νόμους του Δεκάλογου

ΖΙΓΚΦΡΙΝΤ 

• Ο Σίγκμουντ και η Σίγκλιντ διαπράττουν αιμομιξία και μοιχεία
• Ο Βόταν σκοτώνει τον Σίγκμουντ και καταδιώκει τη Σίγκλιντ, που γεννάει τον Ζίγκφριντ σε ένα δάσος
• Προστατεύεται από τη θεά Φρίκα
• Σκοτώνει το δράκο Φανφήρ και νικάει τον Βόταν
• Ο Ζίγκφριντ τελεί την ιερογαμία με την Μπρούνχιλντ και απελευθερώνει το γένος των Βέλσουνγκ

ΡΩΜΥΛΟΣ 

• Ο Αμούλιος εκθρονίζει τον αδελφό του, Νούμιτορ, βασιλιά της Άλμπα
• Ο παππούς σκοτώνει τα παιδιά του αδελφού του εκτός από τη Ρέα-Σίλβια, που από τον Μαρς θα γεννήσει τον Ρωμύλο και τον Ρέμο. Ο Αμούλιος τους ρίχνει στον Τίβερη
• Σώζονται από τη Λύκαινα, Θεά του Δάσους και σύμβολο του Μαρς (Άρη) που τους ανατρέφει
• Εκθρονίζουν τον άδικο Αμούλιο και αποκαθιστούν τη Δικαιοσύνη
• Ο Ρέμος ιδρύει τη Ρώμη, αφού θυσιάσει τον Ρωμύλο, και θεσπίζει νόμους

ΛΥΓΚ (2)

• Ένας Δρυίδης ειδοποιεί το βασιλιά Βάλορ ότι ο εγγονός του θα τον σκοτώσει και θα του πάρει το θρόνο
• Για να αποφύγει την προφητεία, κλείνει την κόρη του Εθνή σε έναν πύργο, αλλά αυτή συλλαμβάνει τρία παιδιά. Ο Βαλόρ τα ανακαλύπτει και τα ρίχνει στο ποτάμι, πνίγονται τα δύο και σώζεται ο Λυγκ
• Τον Λυγκ τον βρίσκει μια νεράιδα που τον ανατρέφει, γιατί ο πατέρας του είναι ένας θεός των Ιουάθα ντε Ντανάν
• Ο Λυγκ σκοτώνει τον Βαλόρ σε μονομαχία και παίρνει το θρόνο
• Ο Λυγκ νομοθετεί και δίνει τα στοιχεία του πολιτισμού στους Κέλτες

ΑΡΘΟΥΡΟΣ

• Ο βασιλιάς Ούθερ Πέντραγκον διαπράττει μοιχεία και γεννιέται ο Αρθούρος για τον οποίο ο Μέρλιν προφητεύει ότι θα βασιλέψει σε όλη την Αγγλία
• Φοβούμενος μήπως εκθρονιστεί από το νόθο γιο, τον παραδίδει στον Μέρλιν και ζει απομονωμένος στο δάσος. Άλλοι φεουδάρχες που θέλουν το θρόνο, τον ψάχνουν για να τον σκοτώσουν
• Ο Μέρλιν τον προστατεύει και του διδάσκει διάφορες τέχνες
• Αφού τραβάει το μαγικό σπαθί από το βράχο αντιμετωπίζει τις αδικίες και τις σκοτεινές δυνάμεις που είχαν φέρει το χάος στη χώρα
• Ο Αρθούρος ενθρονίζεται και ιδρύει τη Στρογγυλή Τράπεζα των Ιπποτών που θα επιβάλουν την τάξη και το Νόμο, κοσμοποιώντας το Χάος

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

ΜΥΘΙΚΗ ΦΑΣΗ 

• Η Μοίρα: η Προφητεία
• Ο πατέρας καταδιώκει το γιο
• Σώζεται με θαυματουργό τρόπο
• Εκλεγμένος και προστατευμένος από τους Θεούς
• Νικάει τα τέρατα του χάους
• Εκθρονίζει ή σκοτώνει τον πατέρα
• Οργανώνει το Χάος και το κοσμοποιεί

ΖΕΥΣ, Ο ΘΕΟΣ

• Ο Κρόνος μαθαίνει την προφητεία κατά την οποία “θα πέσει” από τα χτυπήματα του Δία, γιου του
• Για να αποφύγει την προφητεία ο Κρόνος καταβροχθίζει τα παιδιά του, αλλά η Ρέα κρύβει το νεογέννητο Δία. Ο Ζευς οδηγείται στην Κρήτη, νησί μέσα στη θάλασσα
• Ο Ζευς προστατεύεται από τους Κουρήτες και τρέφεται από το ιερό ζώο, την αίγα Αμάλθεια
• Ο Ζευς νικάει τους Τιτάνες και τον Τυφώνα
• Ο Ζευς εκθρονίζει τον Κρόνο
• Απελευθερώνει τα αδέλφια του και εγκαθιδρύει μια νέα δυναστεία

ΠΕΡΣΕΑΣ, Ο ΗΡΩΑΣ 

• Ο Ακρίσιος ειδοποιείται από το Μαντείο των Δελφών ότι ο εγγονός του θα τον σκοτώσει
• Για να αποφύγει την προφητεία ο Ακρίσιος περιορίζει τη Δανάη, αλλά ο Ζευς με μορφή χρυσής βροχής γονιμοποιεί τη Δανάη η οποία γεννάει τον Περσέα
• Ο Ακρίσιος ρίχνει τη μητέρα και το παιδί στη θάλασσα αλλά οι Θεοί τους οδηγούν σώους σε ένα νησί
• Ο Περσέας προστατεύεται από τον Δία, τον Ποσειδώνα και την Αθηνά και τον βοηθούν ιερά ζώα όπως ο Πήγασος και ο Τρίτων
• Ο Περσέας νικάει τη Μέδουσα και το τέρας που απειλούσε την Ανδρομέδα
• Ο Περσέας σκοτώνει τον Ακρίσιο
• Ιδρύει τη δυναστεία των Περσειδών

ΟΙΔΙΠΟΔΑΣ, Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ

• Ο βασιλιάς Λάιος προειδοποιείται από το Μαντείο ότι ένας γιος του θα τον σκοτώσει και θα παντρευτεί τη γυναίκα του
• Ο Λάιος τον εγκαταλείπει και του τρυπάει τα πόδια για να πεθάνει και να αποφύγει έτσι την προφητεία
• Ένας βοσκός τον βρίσκει και τον παραδίδει για υιοθεσία σε άλλον βασιλιά
• Η Μοίρα τον προστατεύει και τον ευεργετεί, γιατί η προφητεία πρέπει να εκτελεστεί
• Νικάει την τερατώδη Σφίγγα που τρομοκρατούσε τη Θήβα.
• Ξεπερνάει τη Μύηση.
• Ο Οιδίποδας σκοτώνει τον Λάιο
• Απελευθερώνει τη Θήβα αλλά γίνεται θύμα της δυστυχίας ώσπου να ξεπληρώσει το αμάρτημά του.

-----------------------------
Παραπομπές

(1) Ο Άμπις είναι ένας μυθικός βασιλιάς θεάνθρωπος που θεωρείται Ιδρυτής του Ταρτεσιανού Πολιτισμού. στο νότο της Ισπανίας, προγόνου του Ιβηρικού έθνους.

(2) Ο θεός Λυγκ ή Λουγκ είναι ένας πανάρχαιος και μυστηριώδης θεός των αυτοχθόνων κεντροευρωπαϊκών λαών, των Λυγκούρων, που προϋπήρχαν της εισβολής των Κέλτικων φυλών. Σύμβολά του είναι το κοράκι και ο λύκος, λέξη με την οποία συνδέεται, και πιθανόν να έμοιαζε με τον μεταγενέστερο Βόταν ή Οντίν των Γερμανών και τον Απόλλωνα και το Δία των Ελλήνων.

Σκότωσε όλα τα γιατί κι ανέστησε όλα τα μπορεί

Ξέρεις τι με τρελαίνει σε εσένα; Που πνίγεσαι μέσα στα γιατί σου. Γιατί δεν έγινε. Γιατί δεν μπόρεσε. Γιατί δεν προχώρησε. Γιατί δεν άξιζε. Γιατί φοβήθηκες. Μικρά καρφιά που σου ανοίγουν τρύπες στην ψυχή και δεν σε αφήνουν να σταθείς όπως θες, όπως μπορείς, όπως γεννήθηκες να σταθείς.

Κι εγώ σου μιλάω καθαρά. Σκότωσέ τα όλα. Ένα ένα. Χωρίς ενοχές, χωρίς πισωγυρίσματα. Τα γιατί δεν σε έσωσαν ποτέ. Μόνο σε καθήλωσαν. Σου πήραν ώρες, χρόνια, στιγμές που άξιζαν να είναι φωτεινές. Τα γιατί είναι για όσους δεν τόλμησαν. Εσύ έχεις αποδείξει πως μπορείς να γκρεμίσεις ολόκληρο τοίχο αν το αποφασίσεις.

Ανέστησε τα μπορεί σου. Εκεί κρύβεται όλη η δύναμή σου. Μπορείς να σταθείς. Μπορείς να αγαπήσεις ξανά. Μπορείς να κάνεις καλύτερες επιλογές. Μπορείς να πατήσεις πόδι. Μπορείς να δώσεις τέλος σε ό,τι σε ρίχνει. Μπορείς να ξαναχτίσεις τα πάντα από την αρχή. Κι αν χρειαστεί, μπορείς να φύγεις χωρίς να κοιτάξεις πίσω σου ούτε για μισό δευτερόλεπτο.

Το μπορεί θέλει ψυχή. Δεν χαρίζεται. Θέλει κότσια, θέλει πείσμα, θέλει να κοιτάξεις τον καθρέφτη και να δεις όχι τι χάθηκε αλλά τι μπορεί να ξεκινήσει σήμερα. Θέλει να επιλέξεις τον εαυτό σου. Όχι τις πληγές σου. Όχι το παρελθόν σου. Εσένα.

Κι εγώ, σαν ένας που σε βλέπει όπως είσαι και όχι όπως σε πείσαν ότι είσαι, σου λέω κάτι που αξίζει να το κρατήσεις. Αν σκότωσες όλα τα γιατί, είσαι έτοιμος. Για σένα, για τη ζωή σου, για όποιον σταθεί δίπλα σου. Κι αν ανέστησες όλα τα μπορεί, τότε πια δεν θα σε φοβάμαι. Θα σε θαυμάζω. Γιατί εκείνος που εμπιστεύεται τα μπορεί του, δεν χάνει ποτέ.

Αναπάντεχες αλήθειες για την επιστήμη και το μέλλον

Η ανθρώπινη ιστορία σπάνια ακολουθεί μια ευθεία, προβλέψιμη γραμμή. Οι περισσότεροι από εμάς μεγαλώνουμε με μια απλοποιημένη αφήγηση της προόδου, μια σκοτεινή, στάσιμη αρχαιότητα έδωσε τη θέση της στην Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό, οδηγώντας γραμμικά στον σύγχρονο, τεχνολογικά προηγμένο κόσμο. Αντίστοιχα, κοιτάζοντας το μέλλον, συχνά πέφτουμε στην παγίδα να το φανταζόμαστε ως μια απλή προέκταση του παρόντος.

Όμως, πολλές από τις «γνωστές» αλήθειες για το παρελθόν και τις προβλέψεις για το μέλλον είναι στην πραγματικότητα εσφαλμένες ή ελλιπείς. Το άρθρο αυτό εξερευνά πέντε από τις πιο εκπληκτικές και αντισυμβατικές ιδέες που προκύπτουν από την ιστορία της επιστήμης και τις προβλέψεις για την τεχνολογία, αλήθειες που αμφισβητούν τις βεβαιότητές μας και αλλάζουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την πορεία της ανθρωπότητας.

1. Οι «Σκοτεινοί αιώνες» δεν ήταν και τόσο σκοτεινοί

Η κοινή αντίληψη θέλει τον Μεσαίωνα να είναι μια περίοδος πνευματικού σκότους και επιστημονικής στασιμότητας, ένα χάσμα χιλίων ετών που μεσολάβησε μεταξύ της κλασικής αρχαιότητας και της Αναγέννησης. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πολύ πιο σύνθετη και ενδιαφέρουσα. Οι βάσεις της σύγχρονης επιστήμης δεν εμφανίστηκαν εκ του μηδενός, αλλά τέθηκαν σταδιακά μέσα σε αυτούς τους υποτιθέμενους «σκοτεινούς αιώνες».

Αυτή η πνευματική ζύμωση δεν ήταν μια αυθόρμητη εξέλιξη, αλλά τροφοδοτήθηκε σε μεγάλο βαθμό από την επανεισαγωγή της αρχαίας γνώσης. Από τον 12ο αιώνα, μια τεράστια προσπάθεια μετάφρασης έφερε τα ελληνο-αραβικά επιστημονικά και φιλοσοφικά έργα στον λατινόφωνο κόσμο. Μέχρι τις αρχές του 13ου αιώνα, σχεδόν το σύνολο των επιστημονικών έργων του Αριστοτέλη είχε μεταφραστεί, φέρνοντας ξανά στο προσκήνιο ιδέες που είχαν χαθεί για αιώνες. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η πειραματική μέθοδος, ο ακρογωνιαίος λίθος της επιστημονικής έρευνας, πρωτοεμφανίστηκε. Στοχαστές όπως ο Robert Grosseteste και ο μαθητής του, Roger Bacon, ήταν από τους πρώτους που συνδύασαν τις πρακτικές τέχνες με τη φιλοσοφική διερεύνηση, δημιουργώντας την πρώτη μορφή πειραματικής επιστήμης.

Ακόμη και θεμελιώδεις έννοιες της φυσικής που συνήθως αποδίδουμε στον Γαλιλαίο και τον Νεύτωνα, έχουν τις ρίζες τους στη μεσαιωνική σκέψη. Φιλόσοφοι του 14ου αιώνα, όπως ο William of Ockham, ανέπτυξαν μια πρώιμη ιδέα της αδράνειας. Ακόμη πιο εκπληκτικό, η ιδέα της περιστροφής της Γης γύρω από τον άξονά της προτάθηκε από τον Γάλλο φιλόσοφο Nicole Oresme τον 14ο αιώνα, σχεδόν δύο αιώνες πριν τον Κοπέρνικο. Η αποκάλυψη αυτή δεν αλλάζει απλώς μια ημερομηνία στην ιστορία της επιστήμης· αλλάζει την ίδια την αντίληψή μας για την πρόοδο, μετατρέποντάς την από μια σειρά απότομων επαναστάσεων σε μια συνεχή, αν και άνιση, διαδικασία μετάδοσης και ανακάλυψης της γνώσης.

2. Οι Αρχαίοι Έλληνες παραλίγο να ξεκινήσουν την επιστημονική επανάσταση 1.800 χρόνια νωρίτερα

Πριν από σχεδόν δύο χιλιετίες, ένας Έλληνας αστρονόμος παραλίγο να αλλάξει την πορεία της επιστήμης. Τον 3ο αιώνα π.Χ., ο Αρίσταρχος ο Σάμιος πρότεινε ένα πλήρες ηλιοκεντρικό μοντέλο του σύμπαντος. Σύμφωνα με τη θεωρία του, η Γη, όπως και οι υπόλοιποι πλανήτες, περιστρεφόταν γύρω από τον Ήλιο, ο οποίος βρισκόταν στο κέντρο του κόσμου, ενώ η ίδια η Γη περιστρεφόταν και γύρω από τον άξονά της.

Για την εποχή της, αυτή η ιδέα δεν ήταν απλώς ριζοσπαστική· ήταν σχεδόν αδιανόητη, προηγούμενη κατά 1.800 χρόνια της αντίστοιχης θεωρίας του Κοπέρνικου. Γιατί όμως αυτή η εκπληκτική διαίσθηση ξεχάστηκε για σχεδόν δύο χιλιετίες; Η απάντηση δεν βρίσκεται απλώς στην αυθεντία του Αριστοτέλη, αλλά στη σαρωτική δύναμη του γεωκεντρικού του μοντέλου ως μιας ολοκληρωμένης κοσμοθεωρίας. Το αριστοτελικό σύμπαν ήταν ένα διαισθητικό, φιλοσοφικά συνεκτικό και πλήρες σύστημα που τοποθετούσε την ανθρωπότητα στο κέντρο του σύμπαντος, εναρμονισμένο με την καθημερινή παρατήρηση και την κοινή λογική.

Η θεωρία του Αρίσταρχου δεν απορρίφθηκε απλώς ως λανθασμένη· απορρίφθηκε ως αδιανόητη, γιατί ανέτρεπε ένα ολόκληρο κοσμοείδωλο. Η ιστορία του Αρίσταρχου δεν είναι απλώς μια ιστορία μιας χαμένης ευκαιρίας, αλλά μια προειδοποίηση για το πώς μια κομψή και ολοκληρωμένη κοσμοθεωρία, ακόμη και όταν είναι λανθασμένη, μπορεί να εγκλωβίσει την ανθρώπινη σκέψη για χιλιετίες, αποδεικνύοντας ότι οι μεγαλύτερες αλυσίδες για την πρόοδο δεν είναι η άγνοια, αλλά η ψευδαίσθηση της πλήρους κατανόησης.

3. Ο εγκέφαλός σας δεν είναι υπολογιστής (αλλά κάτι πολύ πιο παράξενο και ισχυρό)

Η μεταφορά του εγκεφάλου ως «βιολογικού υπολογιστή» είναι τόσο διαδεδομένη που έχει γίνει σχεδόν αποδεκτή αλήθεια. Ωστόσο, ο John von Neumann, ένας από τους πρωτοπόρους της εποχής των υπολογιστών, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι αυτή η αναλογία είναι θεμελιωδώς λανθασμένη. Ο εγκέφαλος και ο υπολογιστής λειτουργούν με εντελώς διαφορετικές αρχές.

Η θεμελιώδης διαφορά είναι η εξής: οι υπολογιστές είναι κατά βάση σειριακές, ψηφιακές μηχανές. Εκτελούν μία εντολή μετά την άλλη με τεράστια ταχύτητα. Αντίθετα, ο εγκέφαλος είναι μια μαζικά παράλληλη, αναλογική μηχανή. Φανταστείτε έναν υπολογιστή ως έναν μόνο, απίστευτα γρήγορο ταμία που εξυπηρετεί μια τεράστια ουρά πελατών έναν-έναν. Αντίθετα, ο εγκέφαλος είναι σαν εκατομμύρια αργούς ταμίες που εξυπηρετούν εκατομμύρια μικρές ουρές ταυτόχρονα. Οι νευρώνες του είναι εξαιρετικά αργοί σε σύγκριση με τα τρανζίστορ, αλλά η υπολογιστική του δύναμη πηγάζει από τον αριθμό: τα τρισεκατομμύρια των συνδέσεων λειτουργούν ταυτόχρονα. Σύμφωνα με αναλύσεις που έγιναν στο πλαίσιο της μελέτης του έργου του von Neumann, ο εγκέφαλος εκτελεί περίπου 10¹⁸ (ένα εκατομμύριο τρισεκατομμύρια) λειτουργίες ανά δευτερόλεπτο, σε σύγκριση με τις 10⁹ (ένα δισεκατομμύριο) ενός υπολογιστή γραφείου εκείνης της εποχής.

Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη διαφορά. Οι υπολογιστές βασίζονται σε ακριβείς, ψηφιακούς δείκτες (0 και 1). Το νευρικό σύστημα, από την άλλη, χρησιμοποιεί ένα σύστημα με «ουσιαστικά στατιστικό χαρακτήρα». Το νόημα δεν μεταφέρεται από μεμονωμένους δείκτες, αλλά από τις στατιστικές ιδιότητες των σημάτων, όπως η συχνότητα των νευρικών παλμών. Αυτό σημαίνει ότι η πορεία προς την πραγματική τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μην έγκειται στην κατασκευή ταχύτερων ψηφιακών υπολογιστών, αλλά στον σχεδιασμό εντελώς νέων αρχιτεκτονικών που μιμούνται το παράξενο και ισχυρό στατιστικό μοντέλο του εγκεφάλου. Η συνειδητοποίηση αυτή δεν αποδομεί απλώς μια μεταφορά· επαναπροσδιορίζει τον ίδιο τον οδικό χάρτη για τη δημιουργία νοημοσύνης.
4. Η ζωή βελτιώνεται εκθετικά (κι ο εγκέφαλός μας είναι προγραμματισμένος να το αγνοεί)

Σε μια εποχή που τα μέσα ενημέρωσης κυριαρχούνται από αρνητικές ειδήσεις, η ιδέα ότι ο κόσμος γίνεται καλύτερος μπορεί να ακούγεται αφελής. Ωστόσο, τα δεδομένα δείχνουν μια διαφορετική εικόνα. Σύμφωνα με τον Ray Kurzweil, πολλές κρίσιμες πτυχές της ανθρώπινης ζωής δεν βελτιώνονται απλώς, αλλά βελτιώνονται εκθετικά. Η παγκόσμια ακραία φτώχεια έχει μειωθεί δραματικά, ο αλφαβητισμός αυξάνεται σταθερά σε όλο τον πλανήτη, και η βία, παρά τις εντυπώσεις, βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα.

Το κλειδί για την κατανόηση αυτής της τάσης είναι ο «Νόμος της Επιταχυνόμενης Απόδοσης» (Law of Accelerating Returns – LOAR). Η πρόοδος, ειδικά στην τεχνολογία της πληροφορίας, δεν είναι γραμμική αλλά εκθετική. Αυτό σημαίνει ότι κάθε χρόνο κάνουμε μεγαλύτερα άλματα από τον προηγούμενο, και ο ίδιος ο ρυθμός της εκθετικής αύξησης επιταχύνεται.

Γιατί όμως αυτή η πραγματικότητα μάς διαφεύγει; Η απάντηση βρίσκεται σε μια γνωστική προκατάληψη. Είμαστε προγραμματισμένοι να δίνουμε μεγαλύτερη προσοχή στις αρνητικές ειδήσεις. Μια μελέτη του 2017 έδειξε ότι οι άνθρωποι είναι πιο πιθανό να ερμηνεύσουν μια μικρή αρνητική αλλαγή (π.χ. στην οικονομία) ως ένδειξη μιας ευρύτερης πτωτικής τάσης, ενώ αγνοούν τις σταθερές θετικές αλλαγές. Όπως συνόψισε ο γνωστικός επιστήμονας Art Markman, «όταν τα πράγματα χειροτερεύουν, βλέπουμε μια σημαντική αλλαγή». Επομένως, δεν ζούμε απλώς σε μια εποχή εκθετικής προόδου· ζούμε σε μια εποχή όπου η βιολογική μας καλωδίωση μας καθιστά τυφλούς σε αυτήν. Η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι η έλλειψη προόδου, αλλά η έμφυτη ανικανότητά μας να την αντιληφθούμε.

5. Η « τεχνολογική μοναδικότητα» (singularity) είναι πιο κοντά από ό,τι νομίζετε (και θα μας κάνει αθάνατους)

Οι προβλέψεις του Ray Kurzweil για το μέλλον της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν είναι απλώς τολμηρές· επαναπροσδιορίζουν τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Το πρώτο ορόσημο είναι κοντά: μέχρι το 2029, η ΤΝ αναμένεται να περάσει το Τεστ Turing, αποδεικνύοντας νοημοσύνη αδιαχώριστη από την ανθρώπινη. Παραδόξως, για να το πετύχει, μια ΤΝ θα πρέπει να «προσποιηθεί» ότι είναι λιγότερο έξυπνη σε ορισμένους τομείς. Αν, για παράδειγμα, έλυνε αμέσως ένα πολύπλοκο μαθηματικό πρόβλημα, θα πρόδιδε τη μη ανθρώπινη φύση της.

Το επόμενο, και πολύ πιο δραματικό, ορόσημο είναι η «Μοναδικότητα» (Singularity), την οποία ο Kurzweil τοποθετεί γύρω στο 2045. Αυτή είναι η στιγμή που:

…η μηχανική νοημοσύνη θα είναι απείρως πιο ισχυρή από όλη την ανθρώπινη νοημοσύνη μαζί…

Αλλά η Μοναδικότητα αφορά τη συγχώνευση της βιολογικής μας νοημοσύνης με την τεχνολογία, επιτρέποντάς μας να ξεπεράσουμε τους βιολογικούς μας περιορισμούς. Ένας από αυτούς είναι ο θάνατος. Ο Kurzweil εισάγει την έννοια της «ταχύτητας διαφυγής μακροζωίας» (longevity escape velocity): το σημείο στο οποίο η επιστήμη θα προσθέτει τουλάχιστον έναν χρόνο στο προσδόκιμο ζωής μας για κάθε χρόνο που περνάει, μετατρέποντας ουσιαστικά το γήρας από μια βεβαιότητα σε ένα τεχνικό πρόβλημα που μπορεί να λυθεί. Η Μοναδικότητα, επομένως, δεν είναι η άφιξη μιας εξωγήινης νοημοσύνης, αλλά η τελική αποσύνδεση της ανθρώπινης ταυτότητας από το βιολογικό της υπόστρωμα. Δεν πρόκειται για το τέλος της ανθρωπότητας, αλλά για το τέλος της ανθρωπότητας όπως την ξέραμε.

Η κατανόηση αυτών των σημείων-καμπής στην ιστορία της επιστήμης και τις προβλέψεις για το μέλλον αλλάζει ριζικά την αντίληψή μας για την πορεία της ανθρωπότητας. Από τους ξεχασμένους πρωτοπόρους που διατήρησαν και ανέπτυξαν τη γνώση, μέχρι την εκθετική επιτάχυνση της τεχνολογίας που μας οδηγεί σε ένα μέλλον όπου η νοημοσύνη θα αποσυνδεθεί από τις βιολογικές της ρίζες, η πορεία μας δεν είναι ούτε γραμμική ούτε προβλέψιμη. Βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας νέας εποχής, όπου τα όρια μεταξύ ανθρώπου και μηχανής, ζωής και αθανασίας, γίνονται όλο και πιο δυσδιάκριτα. Αν η πρόοδος είναι εκθετική και η φύση της νοημοσύνης μας μεταβάλλεται, τι σημαίνει τελικά να είσαι άνθρωπος σε αυτό το νέο, γενναίο σύμπαν;

Η σκοτεινή ύλη μπορεί να υπήρχε πριν από τη Μεγάλη Έκρηξη, προτείνει μια νέα θεωρία

Μια νέα πρόταση για το πώς να εξηγήσουμε μερικές από τις προκλήσεις της σκοτεινής ύλης λέει ότι η περίεργη ουσία προέκυψε πριν από τη Μεγάλη Έκρηξη. Αυτή η στιγμή το Big Bang αντιπροσωπεύει τη δημοφιλέστερη εξήγηση για το πώς άρχισε το σύμπαν, από μια ιδιομορφία που επεκτάθηκε για δισεκατομμύρια χρόνια, σε όλα όσα μας περιβάλλουν. Και αν ήρθε πρώτη η σκοτεινή ύλη, τότε αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι επιστήμονες πρέπει να κυνηγήσουν για την αόρατη αυτή ουσία.

Τα δεδομένα που συλλέχθηκαν από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble ενημερώνουν έναν χάρτη της σκοτεινής ύλης.

“Η μελέτη αποκάλυψε μια νέα σύνδεση μεταξύ της σωματιδιακής φυσικής και της αστρονομίας”, ανέφερε σε δήλωσή του ο συγγραφέας της μελέτης Tommi Tenkanen, φυσικός στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins . “Αν η σκοτεινή ύλη αποτελείται από νέα σωματίδια που έχουν γεννηθεί πριν από τη Μεγάλη Έκρηξη, επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι γαλαξίες κατανέμονται στον ουρανό με μοναδικό τρόπο. Η σύνδεση αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να αποκαλύψει την ταυτότητά τους και να κάνει συμπεράσματα για τους χρόνους πριν από το Big Bang.”

Παρά το γεγονός ότι η σκοτεινή ύλη δεν είναι ευθέως παρατηρήσιμη, οι επιστήμονες γνωρίζουν ότι υπάρχει, παρατηρώντας τις μαγνητικές συνέπειες πάνω στην κίνηση της ορατής ύλης και χαρτογραφώντας την κατανομή της στο σύμπαν. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, πιστευόταν ότι η σκοτεινή ύλη ήταν απομεινάρι της Μεγάλης Έκρηξης. Και όλες οι πειραματικές αναζητήσεις για τη σκοτεινή ύλη ήταν ανεπιτυχείς μέχρι σήμερα.

Ο Tenkanen ανέπτυξε ένα μαθηματικό μοντέλο για να διερευνήσει πώς η σκοτεινή ύλη αλληλεπιδρά με αυτό που οι φυσικοί αναφέρονται ως βαθμωτά σωματίδια. Στην κατηγορία αυτή, οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει μέχρι στιγμής μόνο το μποζόνιο Higgs . Και αν η σκοτεινή ύλη είναι πράγματι παλαιότερη από τη Μεγάλη Έκρηξη, η ουσία σίγουρα θα είχε αλληλεπιδράσει με βαθμωτά σωματίδια, λέει.

“Αν η σκοτεινή ύλη ήταν πραγματικά ένα απόθεμα της Μεγάλης Έκρηξης, τότε σε πολλές περιπτώσεις οι ερευνητές θα έπρεπε να έχουν ήδη δει ένα άμεσο σήμα σκοτεινής ύλης σε διάφορα πειράματα φυσικής σωματιδίων”, δήλωσε ο Tenkanen.

Η νέα μελέτη δείχνει πως οι ερευνητές παρέβλεψαν το απλούστερο πιθανό μαθηματικό σενάριο για τις καταβολές της σκοτεινής ύλης, σύμφωνα με τον συγγραφέα της.

Το γεγονός ότι οι ερευνητές δεν έχουν δει ένα τέτοιο σήμα ακόμα είναι ανησυχητικό. Αλλά ο Tenkanen εξηγεί ότι το μοντέλο του μπορεί να δείχνει μια διαφορετική προσέγγιση για την αντιμετώπιση του ζητήματος της σκοτεινής ύλης: εστιάζοντας στις αστρονομικές παρατηρήσεις. Συγκεκριμένα, είπε ότι βλέπει το δυναμικό στο διαστημικό τηλεσκόπιο Ευκλείδης της Ευρωπαϊκής Διαστημικής Υπηρεσίας , το οποίο προγραμματίζεται να ξεκινήσει το 2022. Το διαστημικό σκάφος έχει σχεδιαστεί για να χαρτογραφεί τις άκρες του σύμπαντος, επιτρέποντας έτσι στους επιστήμονες να κοιτάζουν πίσω περίπου 10 δισεκατομμύρια χρόνια.

Προσδιορισμός των ηλικιωμένων ατόμων

Πολλές προσπάθειες έχουν γίνει κατά καιρούς για τον χρονικό προσδιορισμό της διάρκειας και κυρίως της έναρξης της ηλικίας της γήρανσης.

Στην αρχαιότητα, ο Πυθαγόρας διέκρινε τη ζωή των ανθρώπων ανάλογα με τις εποχές του έτους σε τέσσερις περιόδους, διάρκειας περίπου 20 ετών εκάστη.

Ξεκινούσε από την αντιστοίχιση της άνοιξης με την παιδική ηλικία και κατέληγε στην αντιστοίχιση του χειμώνα με τα γηρατειά, προσδιοριζόμενα χρονικά από τα 60 έως τα 80 έτη ζωής του ανθρώπου.

Στη σύγχρονη εποχή, ο Laslet διέκρινε και αυτός τη ζωή σε τέσσερις περιόδους:

α) την πρώτη ηλικία, χαρακτηριζόμενη από εξάρτηση, ανωριμότητα και προσπάθειες κοινωνικοποίησης του ατόμου,
β) τη δεύτερη ηλικία, χαρακτηριζόμενη από ανεξαρτησία και ωριμότητα,
γ) την τρίτη ηλικία, την πλέον δημιουργική και παραγωγική ηλικία του ατόμου
δ) την τέταρτη ηλικία, αυτή του γήρατος, ως φυσική ακολουθία των προηγούμενων περιόδων, χαρακτηριζόμενη από εξασθένηση και εξάρτηση του ατόμου, με κατάληξη τον θάνατο.

Βέβαια, η οριοθέτηση της τρίτης ηλικίας επαναπροσδιορίζεται χρονικά και ηλικιακά, ανάλογα με τις επικρατούσες εκάστοτε αντιλήψεις, καθώς και τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες, με αποτέλεσμα την αλλαγή αντιμετώπισης της τρίτης ηλικίας από την κοινωνία.

Διεθνώς, ως έναρξη των γηρατειών έχει προσδιοριστεί από την επιστημονική κοινότητα το 65οέτος της ηλικίας ως έτος έναρξης της συνταξιοδότησης αλλά και ως έτος αντιμετώπισης του ασθενούς 65 ετών ως γηριατρικού. Βέβαια, διάφοροι παράγοντες, όπως η κληρονομικότητα, ο τρόπος διαβίωσης, το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον κ.ά., συντελούν στη διαφορετική κατά άτομο ηλικία έναρξης του γήρατος, αναπτυσσομένων έτσι και διάφορων θεωριών περί της γήρανσης.

Ανάγκες και προβλήματα των ηλικιωμένων

Γενικά, οι ανάγκες των ατόμων της τρίτης ηλικίας δεν έχουν μεγάλες διαφορές από τις ανάγκες των προηγούμενων ηλικιακών ομάδων. Εκείνο όμως στο οποίο υπολείπονται είναι ότι η υλοποίηση των αναγκών αυτών απαιτεί τις περισσότερες φορές την κοινωνική στήριξη, κυρίως σε άτομα με προβλήματα υγείας και κινητικά προβλήματα. Αλλά και πολλοί υγιείς ηλικιωμένοι χρειάζονται τη βοήθεια άλλων για τη διεκπεραίωση των οικιακών εργασιών τους και τη μετακίνησή τους, αρκετές φορές δε και οικονομική βοήθεια λόγω πολλαπλασιασμού των αναγκών τους.

Δεν είναι όμως μόνο οι βιολογικές ανάγκες που θέλουν ικανοποίηση. Έντονες είναι οι ψυχικές ανάγκες, όπως η ανάγκη αποδοχής από το κοινωνικό σύνολο και οι ανάγκες αυτοεκτίμησης και δημιουργικότητας, ώστε ο ηλικιωμένος να μην αισθάνεται απογοήτευση και κυρίως να μην παραιτείται.

Κάθε άτομο που εισέρχεται στην τρίτη ηλικία μεταφέρει συνήθειες, κοινωνικούς δεσμούς από την μέχρι τότε ζωή του και χαρακτηριστικά αποκτηθέντα από την εκπαίδευση, το επάγγελμά του, την υγεία και την οικονομική του κατάσταση. Κατά συνέπεια, τα προκύπτοντα προβλήματα διακρίνονται σε προβλήματα υγείας, κοινωνικά, συναισθηματικά και περιβαλλοντικά.

Στα προβλήματα υγείας συμπεριλαμβάνονται τα προβλήματα όρασης, ακοής, εγκεφαλικές νόσοι και διάφορες μορφές καρκίνου.

Έντονο όμως παγκοσμίως είναι και το φαινόμενο της παχυσαρκίας στην ηλικία μεταξύ εξήντα και εβδομήντα ετών.

Στα συναισθηματικά προβλήματα συμπεριλαμβάνονται η μοναξιά, λόγω απώλειας κυρίως του ή της συζύγου, ο φόβος του θανάτου, η συναισθηματική αστάθεια και το άγχος, προερχόμενο από πιθανές ασθένειες και οτιδήποτε επηρεάζει την ποιότητα ζωής.

Τα κοινωνικά προβλήματα έχουν σχέση με τα οικονομικά, κυρίως λόγω μικρής σύνταξης, με μη επαρκείς υπηρεσίες υγείας, με χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης, άρα και μειωμένα ενδιαφέροντα και τέλος με την αντιμετώπιση των ηλικιωμένων από την κοινωνία ως βάρος γι’ αυτήν. Τέλος, στα περιβαλλοντικά προβλήματαπεριλαμβάνονται οι μειωμένες δυνατότητες κίνησης και μεταφοράς των ηλικιωμένων είτε σε ιδιωτικό είτε σε δημόσιο χώρο, με επιπτώσεις στον συναισθηματικό τους κόσμο

Βέβαια, υπάρχουν και άτομα της τρίτης ηλικίας, τα οποία δεν αντιμετωπίζουν προβλήματα όπως τα παραπάνω, με αποτέλεσμα να συνεχίζουν ανεξάρτητα και αυτοδύναμα τη ζωή τους και να βιώνουν τις χαρές της ηλικίας τους.

Κοινωνικές/διαπροσωπικές ανάγκες των ηλικιωμένων

Στους κοινωνικούς παράγοντες, οι οποίοι επηρεάζουν τον τρόπο ζωής των ηλικιωμένων, ανήκει η ικανότητα αυτοεξυπηρέτησής τους και εκτέλεσης εργασιών της καθημερινότητάς τους, όπως και η κοινωνικότητα, με την έννοια της κοινωνικοποίησης. Η αίσθηση ότι ο ηλικιωμένος ανήκει κάπου απομακρύνει την πιθανότητα περιθωριοποίησης, ο ίδιος δε συνδέεται με την ευτυχία και την ευζωία. Αντίθετα, η μοναξιά οδηγεί συχνά σε ψυχολογικές ασθένειες.

Καθοριστικής σημασίας είναι η υποστήριξη των ηλικιωμένων στον τομέα αυτό τόσο από οικογενειακό όσο και από κρατικό επίπεδο. Απαραίτητες είναι οι δομές με προγράμματα κοινωνικοποίησης ατόμων τρίτης ηλικίας, καθώς εκεί οι ηλικιωμένοι έρχονται σε επικοινωνία, ανταλλάσσουν απόψεις, αναπτύσσουν δραστηριότητες, αποκτούν χιούμορ και διάθεση για τη ζωή, βελτιωνόμενοι σωματικά και ψυχικά.

Σημαντικό στοιχείο για μια υγιή γήρανση είναι η συμμετοχή των ηλικιωμένων σε κοινωνικές δραστηριότητες, όπως η εργασία, και η ύπαρξη διαπροσωπικών σχέσεων. Εκτός αυτών, οι ηλικιωμένοι, λαμβάνοντες μέρος σε ομάδες εθελοντισμού, δέχονται τυπική και άτυπη βοήθεια, καθώς αποκτούν κοινωνικές συναναστροφές, στήριξη από το κοινωνικό περιβάλλον και αμειβόμενη απασχόληση.

Ποιότητα ζωής

Τον 4ο αιώνα π.Χ., ο Αριστοτέλης, προκειμένου ν’ αποδώσει τον όρο «ποιότητα ζωής» εισήγαγε στα Ηθικά Νικομάχεια τη λέξη «ευδαιμονία», την οποία αναλύει ως λογική – ψυχική ενέργεια.

Είκοσι τέσσερις αιώνες μετά –τέλη 19ου και αρχές 20ου αιώνα–, διενεργήθηκαν έρευνες στην Αμερική και την Ευρώπη, οι οποίες μετά το 1950 οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι το περιεχόμενο του όρου «ποιότητα ζωής» αλλάζει ανάλογα με τις επικρατούσες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες, τη δομή και τις αξίες της κοινωνίας. Βέβαια, υπάρχουν και σταθερά χαρακτηριστικά του όρου, όπως η κοινωνικότητα και η φυσικότητα του ανθρώπου.

Στην προσπάθεια των ερευνητών ν’ αποδώσουν τον ορισμό της «ποιότητας ζωής», έχουμε διάφορες προσεγγίσεις.

Μεταξύ αυτών του McCall, που αφορά στην εξασφάλιση της ευτυχίας του ατόμου σε μια κοινωνία μέσω της πρόσβασης σε ανάλογες πτυχές της ζωής και την αντίθετη των Baker και συνεργατών, που αφορά στη σχέση της υποκειμενικής αντίληψης με την ποιότητα ζωής. Τις δύο αντίθετες αυτές αντικειμενικές και υποκειμενικές παραμέτρους ενώνουν οι Zautra και Goodhard, ορίζοντας την «ποιότητα ζωής» ως «καλή ζωή», με παράγοντες αυτής την καλή υγεία, το περιβάλλον, τη στέγαση, τη λειτουργικότητα του ατόμου και την αίσθηση ανεξαρτησίας αυτού, το οικονομικό επίπεδο, τους φίλους, τη συμμετοχή στην κοινωνία και τα κοινωνικά δίκτυα, παράγοντες ποιότητας ζωής και ψυχολογικής ευημερίας.

Συνοπτικά, ως «ποιότητα ζωής» μπορεί να οριστεί οτιδήποτε εξασφαλίζει στο άτομο τη σωματική και πνευματική ευτυχία και ευημερία του σώματος και του πνεύματος, όπως η υγεία, η κάλυψη των κοινωνικών αγαθών, η ανεξαρτησία του ατόμου, οι φιλικές σχέσεις και η στήριξη από την κοινωνία.

Ποιότητα ζωής στην τρίτη ηλικία

Σύμφωνα με τη Lemme, υπάρχουν έξι κριτήρια για τα «πετυχημένα ή καλά γηρατειά»:

• διάρκεια ζωής,
• βιολογική υγεία,
• ψυχική υγεία,
• γνωστική αποτελεσματικότητα,
• κοινωνική ικανότητα,
• ικανότητα ελέγχου της ζωής
• ικανοποίηση από τη ζωή.

Οι μετρήσεις των κριτηρίων αυτών διακρίνονται σε αντικειμενικές και υποκειμενικές. Οι πρώτες βασίζονται σε μετρήσεις με διαγνωστικά μέτρα και στατιστικές μετρήσεις και οι δεύτερες με την αυτοεκτίμηση του ηλικιωμένου και τον βαθμό ικανοποίησης από τη ζωή του.

Συχνά γίνεται αντιστάθμιση των υποκειμενικών εκτιμήσεων με τη δύσκολη αντικειμενική πραγματικότητα, με αποτέλεσμα να αντλείται η ίδια ικανοποίηση από άτομα τρίτης ηλικίας, αν και ζουν κάτω από διαφορετικές συνθήκες ζωής.

Για παράδειγμα, συχνά ακούμε να λένε ηλικιωμένοι με κακή υγεία «θα μπορούσε να ήταν χειρότερα» ή «οι άλλοι υποφέρουν περισσότερο», αντλώντας έτσι ψυχική ικανοποίηση, πράγμα το οποίο όμως δεν αποτελεί επαρκή συνθήκη για επιτυχημένα και ιδανικά γηρατειά.

Ίσως είναι αναγκαία συνθήκη για την ψυχική ευφορία των ατόμων της τρίτης ηλικίας, αλλά δεν υπάρχει αντικειμενικότητα, προϋποθέσεις της οποίας είναι η προσφορά, η ποιότητα μνήμης και η αποτελεσματικότητα στην αντιμετώπιση των προβλημάτων και απαιτήσεων της ζωής.

Ο Υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός

Υιοθετώντας την κατηγορική προσταγή της ηθικής του Καντ, ο Σαρτρ υποστηρίζει ότι κάθε φορά που ένας άνθρωπος παίρνει ελεύθερα μια απόφαση για τη ζωή του, δεσμεύεται απέναντι σε ολόκληρη την ανθρωπότητα. Η αγωνία που νιώθουμε όταν πρέπει να επιλέξουμε κάτι, είναι η απόδειξη της ελευθερίας μας. Ωστόσο, η ελευθερία μας ποτέ δεν είναι απεριόριστη, καθώς πάντα βρισκόμαστε μέσα σε συγκεκριμένες συνθήκες που μας προσδιορίζουν. Αυτή είναι η κατάσταση για την οποία κάνει λόγο ο Σαρτρ.

Μάλιστα, ο μεγαλύτερός μας περιορισμός είναι οι άλλοι άνθρωποι. Πάντα εξαρτιόμαστε από άλλους και δεν μπορούμε να αποκοπούμε εντελώς από αυτούς. Αυτό το νόημα έχει η περίφημη σαρτρική ρήση «η κόλαση είναι οι άλλοι».

Ωστόσο, υπάρχουν άνθρωποι που αρνούνται να αποδεχτούν την άπειρη ευθύνη τους απέναντι στις επιλογές που κάνουν, προτιμώντας να μεταθέσουν τις ευθύνες τους αλλού (π.χ. στον Θεό). Οι συγκεκριμένοι άνθρωποι δρουν υπό «κακοπιστία» και είναι μη αυθεντικά όντα. Αντίθετα με όλα τα άλλα ηθικά συστήματα, ο υπαρξισμός ισχυρίζεται ότι δεν μπορούμε να επικρίνουμε κάποιον ως ανήθικο, επειδή λειτουργεί με μια διαφορετική ηθική. Αρκεί φυσικά να μην είναι παραδεδομένος στην κακοπιστία, να συνειδητοποιεί δηλαδή ότι εκείνος δημιουργεί τις αξίες που πιστεύει.

Οι άνθρωποι που δρουν συνειδητοποιώντας ότι εκείνοι είναι η πηγή της νοηματοδότησης των αξιών, είναι αυθεντικά όντα, όπως θα έλεγε και ο Χάιντεγκερ. Ο Σαρτρ αφηγείται την ιστορία ενός μαθητή του, ο οποίος είχε ζητήσει τη συμβουλή του κατά την περίοδο του πολέμου, για το αν πρέπει να επιλέξει να καταταγεί στη γαλλική αντίσταση ή να μείνει κοντά στη μητέρα του που τον είχε μεγάλη ανάγκη. Σε αυτή την περίπτωση τόσο η χριστιανική όσο η καντιανή και κάθε άλλη ηθική μοιάζουν ανίκανες να τον βοηθήσουν, λέει ο Σαρτρ. Τότε τι μπορεί να κάνει; Η απάντηση του Γάλλου φιλοσόφου είναι ότι κάθε άνθρωπος οφείλει να συνειδητοποιήσει την ελευθερία του και να δράσει αναλαμβάνοντας την ευθύνη για τις πράξεις του.

«Τι σημαίνει ότι η ύπαρξη προηγείται της ουσίας; Σημαίνει ότι ο άνθρωπος πρώτα υπάρχει, συναντά τον εαυτό του, αναδύεται μέσα στον κόσμο, και μετά ορίζει τον εαυτό του».

«Ο άνθρωπος κάνει ο ίδιος τον εαυτό του. Αυτή είναι η πρώτη αρχή του υπαρξισμού».

«Αλλά αν όντως ισχύει ότι η ύπαρξη προηγείται της ουσίας, τότε ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για ό,τι είναι. Γι’ αυτό και το πρώτο βήμα του υπαρξισμού είναι να κάνει τον άνθρωπο να συνειδητοποιήσει τι είναι και να επωμιστεί ολόκληρη την ευθύνη για την ύπαρξή του».

«Οι άνθρωποι είμαστε αυτό που επιλέγουμε να είμαστε μέσα από τις πράξεις μας ως αυθερμηνευόμενων όντων.»

«Ο άνθρωπος δεν είναι ένα ον που κατανοεί αλλά ένα ον που είναι. Αυτή είναι η ελευθερία και συνάμα η ευθύνη του. Ανάλογα με το πώς θα επιλέξει να υπάρξει, θα μπορέσει να γίνει κάτι».

«Είμαι υπεύθυνος για τον εαυτό μου, αλλά και για τους πάντες, καθώς δημιουργώ μια ορισμένη εικόνα του ανθρώπου την οποία και επιλέγω –επιλέγοντας τον εαυτό μου, επιλέγω τον άνθρωπο».

Η αληθινή πατρίδα του ανθρώπου είναι η παιδική του ηλικία

Η νοσταλγία λειτουργεί σαν ένας εσωτερικός μηχανισμός σταθερότητας. Σε στιγμές όπου η πραγματικότητα απαιτεί συνεχή προσαρμογή και απόφαση, η μνήμη προσφέρει μια αίσθηση συνέχειας. Το παρελθόν αποκτά σταθερότητα γιατί έχει ήδη κατακτηθεί, δεν αλλάζει, και διατίθεται προς ερμηνεία, χωρίς απειλές. Αυτό εξηγεί γιατί πολλές αναμνήσεις αναδύονται σε περιόδους αβεβαιότητας – όταν κάποιος αλλάζει δουλειά, χωρίζει, χάνει ή μεταναστεύει.

Η μνήμη δεν ενεργοποιείται μόνο από νοσταλγία, αλλά και από ανάγκη προσανατολισμού. Καθώς είναι δημιουργική κι όχι στατική, κατά τη διάρκεια της ανάκλησης, ο εγκέφαλος επαναδομεί τα γεγονότα. Οι λεπτομέρειες, οι συναισθηματικές αποχρώσεις και τα συμφραζόμενα διαμορφώνονται εκ νέου κάθε φορά. Αυτή η διαδικασία είναι απολύτως φυσιολογική και εξυπηρετεί την ταυτότητά μας. Η ωραιοποίηση βοηθά στο να εδραιώνουμε μια θετική αίσθηση εαυτού, ενισχύει την αυτοεκτίμηση και δημιουργεί ψυχολογική συνοχή. Αν βλέπουμε το παρελθόν μας ως γεμάτο νόημα, τότε είμαστε πιο ανθεκτικοί στο παρόν.

Το παρελθόν ως βάση δύναμης

Οι προσωπικές μας ιστορίες δεν καταγράφονται σαν ημερολόγια γεμάτα με ημερομηνίες και ακριβή γεγονότα. Κατασκευάζονται σαν αφήγηση – σαν μυθιστόρημα που γράφεται ξανά και ξανά, κάθε φορά που το διηγούμαστε ή το σκεφτόμαστε. Ο νους μας θυμάται τα γεγονότα όπως χρειάζεται να τα θυμηθεί για να αντέξει, να συνεχίσει, να δώσει νόημα.

Η ωραιοποίηση λοιπόν είναι ψυχική άμυνα. Μια επιλογή μνήμης που προσφέρει ζεστασιά εκεί που η πραγματικότητα είναι ψυχρή. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το παρελθόν δεν γίνεται βάρος, αλλά ένα ασφαλές σημείο επιστροφής όταν το παρόν είναι ρευστό.

Ένας πρώην μαθητής θυμάται το σχολείο με τρυφερότητα, όχι απαραίτητα επειδή ήταν όλα ρόδινα, αλλά γιατί εκεί γεννήθηκαν τα πρώτα του όνειρα. Μια ηλικιωμένη θυμάται τον πρώτο της έρωτα όχι με ακρίβεια, αλλά με συγκίνηση, γιατί εκείνη η ανάμνηση την κρατά συνδεδεμένη με τη νιότη της.

Η μνήμη ωραιοποιεί για να διατηρήσει την ελπίδα, όχι για να σβήσει την αλήθεια. Είναι μια πράξη συναισθηματικής επιβίωσης, που αντλεί από το παρελθόν ό,τι χρειάζεται η ψυχή για να σταθεί πιο δυνατή στο παρόν.

Το ίδιο παρατηρούμε και στις κοινωνίες. Τα συλλογικά αφηγήματα —για την πατρίδα, τις παραδόσεις, τις ηθικές αξίες— διαμορφώνονται με βάση την ανάγκη ταυτότητας και συνέχειας. Η εξιδανίκευση του παρελθόντος εμπνέει υπερηφάνεια, αίσθηση σκοπού και ενδυναμώνει την κοινότητα. Οι ιστορικές στιγμές γίνονται σημεία αναφοράς όχι μόνο για όσα συνέβησαν, αλλά και για το ποιοι μπορούμε να είμαστε.

Η αποδοχή του χρόνου και η συμφιλίωση με τη μνήμη

Η αποδοχή του χρόνου αποτελεί έκφραση εσωτερικής ωριμότητας και βαθιάς συμφιλίωσης με την ανθρώπινη εμπειρία. Όσα ζήσαμε, ακόμη κι αν φέρουν ένταση ή τραυματισμό, μπορούν να μετατραπούν σε εσωτερικό υλικό κατανόησης και προσωπικής εξέλιξης. Η μνήμη, αναπτύσσεται δυναμικά, επανασυνθέτοντας τα βιώματα με βάση τις αξίες και τις ανάγκες του παρόντος.

Καθώς ο χρόνος προχωρά, αναδύεται η ικανότητα να δίνουμε στα παλιά γεγονότα νέα σημασία, εντάσσοντάς τα αρμονικά στην προσωπική μας αφήγηση. Έτσι, κάθε εμπειρία, ανεξαρτήτως της αρχικής της φόρτισης, συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας πιο συνειδητής και συμπεριληπτικής εκδοχής του εαυτού.

Ο χρόνος προσφέρει το προνόμιο της απόστασης, η οποία φωτίζει τις σκιές με κατανόηση και αποδίδει στους ανθρώπους και τις στιγμές τη θέση που αξίζουν στο εσωτερικό μας τοπίο. Η συμφιλίωση με τη μνήμη ενισχύει την παρουσία, προσφέροντας γείωση, νοηματοδότηση και μια βαθύτερη σύνδεση με τη ροή της ζωής. Όσα φέρουμε μέσα μας αποτελούν πολύτιμο χάρτη: μας επιτρέπουν να προχωρούμε με επίγνωση και εμπιστοσύνη στο παρόν που χτίζουμε.

Ό,τι θυμόμαστε, μας διαμορφώνει

Οι αναμνήσεις είναι ενεργά στοιχεία διαμόρφωσης της προσωπικής μας ταυτότητας. Ακόμα και όταν ωραιοποιούνται, δεν λειτουργούν ως παραμορφωτικοί καθρέφτες, αλλά ως ερμηνευτικά εργαλεία – σαν τρόποι με τους οποίους ο νους μας αναδιοργανώνει το παρελθόν για να εξυπηρετήσει την ψυχική μας συνοχή και την αίσθηση συνέχειας του εαυτού. Η τάση να φωτίζουμε ορισμένες στιγμές, να αναδεικνύουμε πρόσωπα, να γλυκαίνουμε ό,τι κάποτε πονούσε, εκφράζει βαθύτερα την ανάγκη μας να δώσουμε νόημα στην πορεία που διανύσαμε.

Η ωραιοποίηση, σε αυτό το πλαίσιο, δεν αναιρεί την αλήθεια – την επεξεργάζεται. Αναγνωρίζει τι είχε αξία για εμάς, τι άφησε αποτύπωμα, τι συνδέθηκε με την επιθυμία, την ομορφιά ή την απώλεια. Λειτουργεί ως δείκτης εσωτερικής αξίας, γιατί επιλέγουμε να θυμόμαστε ό,τι αγγίζει την πιο ανθρώπινη πλευρά μας. Και ως πράξη ψυχικής ενσωμάτωσης, επιβεβαιώνει ότι δεν υπάρχουμε τυχαία – υπάρχουμε μέσα από τα νοήματα που δώσαμε στις εμπειρίες μας.

Ο Marcel Proust έγραψε: «Η αληθινή πατρίδα του ανθρώπου είναι η παιδική του ηλικία.» Και μέσα σ’ αυτή τη φράση συνοψίζεται μια μεγάλη αλήθεια. Δεν επιστρέφουμε στα παιδικά μας χρόνια για να βρούμε πληροφορίες, αλλά για να νιώσουμε οικειότητα. Δεν ανατρέχουμε στο παρελθόν για να το επαληθεύσουμε, αλλά για να το νιώσουμε ξανά μέσα από τη σοφία του σήμερα.

Ίσως τελικά, η ανάγκη να ωραιοποιούμε το παρελθόν να μην προέρχεται από αδυναμία, αλλά από βαθιά συναισθηματική επιθυμία για επιβεβαίωση, ότι αυτό που ήμασταν, αυτό που ζήσαμε, αυτό που αγαπήσαμε, άξιζε.

«Ο εαυτός μας είναι ένα ποτάμι από μνήμες, και το νόημα είναι η όχθη του» –Paul Ricoeur

Τρισσεκατομμύρια για την ΑΙ

Η εκρηκτική αύξηση των επενδύσεων στην Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αποτυπώνεται μόνο στα χρηματιστήρια και στις αποτιμήσεις των εταιρειών, αλλά κυρίως σε κάτι πολύ πιο απτό, στην υποδομή.

Οι αναλυτές προβλέπουν ότι μέχρι το 2028 οι παγκόσμιες δαπάνες για κέντρα δεδομένων θα προσεγγίσουν τα τρία τρισεκατομμύρια δολάρια. Τα data centers μετατρέπονται έτσι στο νέο «κεντρικό νευρικό σύστημα» της ψηφιακής οικονομίας, στην σιωπηλή υποδομή πάνω στην οποία στηρίζονται τα μεγάλα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης, οι εταιρικοί πράκτορες, τα συστήματα παραγωγής εικόνας και βίντεο, αλλά και το σύνολο σχεδόν των υπηρεσιών cloud που θεωρούμε πλέον δεδομένες.

Η εικόνα στο χρηματιστηριακό επίπεδο μοιάζει θριαμβευτική. Η Nvidia γίνεται η πρώτη εταιρεία παγκοσμίως που φτάνει αποτίμηση πέντε τρισεκατομμυρίων δολαρίων, η Microsoft και η Apple κινούνται γύρω από τα τέσσερα τρισεκατομμύρια η καθεμία, η OpenAI αποτιμάται περίπου στα πεντακόσια δισεκατομμύρια, με το μερίδιο της Microsoft να υπερβαίνει τα εκατό δισεκατομμύρια και με σενάρια που μιλούν για δημόσια εγγραφή της τάξης του ενός τρισεκατομμυρίου ήδη από το 2026. Την ίδια στιγμή, η Alphabet ανακοινώνει για πρώτη φορά έσοδα εκατό δισεκατομμυρίων δολαρίων σε ένα μόνο τρίμηνο, σε μεγάλο βαθμό χάρη στην αυξανόμενη ζήτηση για υποδομές ΤΝ. Στην επιφάνεια, η ιστορία μοιάζει σαν να επιβεβαιώνει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι η νέα «μηχανή πλούτου» της εποχής.

Πίσω από τις αποτιμήσεις όμως υπάρχει ένα πολύ συγκεκριμένο στοίχημα, που είναι η φρενήρης κατασκευή και λειτουργία χιλιάδων νέων κέντρων δεδομένων. Παραδοσιακές βιομηχανικές περιοχές προσπαθούν να ξαναβρούν ρόλο μέσα από αυτήν την στροφή. Το παράδειγμα του Newport στην Ουαλία είναι χαρακτηριστικό. Στην τοποθεσία ενός παλιού εργοστασίου καλοριφέρ, η Microsoft χτίζει ένα σύγχρονο κέντρο δεδομένων που φιλοδοξεί να γίνει κόμβος της οικονομίας του μέλλοντος. Ο τοπικός πολιτικός το διατυπώνει ωμά, πως σε πόλεις σαν την δική του, το δίλημμα είναι αν θα επιμείνεις νοσταλγικά στην επιστροφή της χαλυβουργίας και των δέκα χιλιάδων θέσεων εργασίας, που μοιάζει όλο και πιο απίθανη, ή αν θα «αγκαλιάσεις το μέλλον» και θα στοιχηματίσεις πάνω στην Τεχνητή Νοημοσύνη.

Οι τέσσερις γιγαντιαίοι παίκτες της ΤΝ -Amazon, Meta, Google, Microsoft- έχουν μπει ήδη σε φάση επενδυτικής κούρσας. Υπολογίζεται ότι μόνο τα επόμενα δύο χρόνια θα δαπανήσουν πάνω από επτακόσια πενήντα δισεκατομμύρια δολάρια σε κεφαλαιουχικές δαπάνες σχετικές με την ΤΝ, από κέντρα δεδομένων και εξειδικευμένα τσιπ, μέχρι συστοιχίες διακομιστών. Σήμερα λειτουργούν ήδη περίπου έντεκα χιλιάδες κέντρα δεδομένων παγκοσμίως, αριθμός πέντε φορές μεγαλύτερος από εκείνον πριν από είκοσι χρόνια, και ο ρυθμός κατασκευής νέων μονάδων επιταχύνεται. Η Morgan Stanley εκτιμά ότι μέχρι το 2028 οι συνολικές δαπάνες για data centers θα φτάσουν σχεδόν τα τρία τρισεκατομμύρια δολάρια. Από αυτό το ποσό, περίπου 1,4 τρισεκατομμύρια προβλέπεται ότι θα προέλθουν από τα ίδια τα ταμειακά διαθέσιμα των μεγάλων αμερικανικών τεχνολογικών εταιρειών, ενώ περίπου 1,5 τρισεκατομμύρια θα πρέπει να καλυφθούν από άλλες πηγές χρηματοδότησης.

Εκεί ακριβώς εμφανίζεται το πρώτο μεγάλο ερωτηματικό. Το κενό αυτό αναμένεται να καλυφθεί σε μεγάλο βαθμό από τον ιδιωτικό δανεισμό, δηλαδή από το τμήμα εκείνο του χρηματοπιστωτικού συστήματος που συχνά περιγράφεται ως «σκιώδης τραπεζικός τομέας». Αναλυτές, επενδυτικές τράπεζες και εποπτικοί φορείς προειδοποιούν ότι η υπερβολική μόχλευση σε έργα που δεν έχουν εξασφαλισμένη ζήτηση ή σταθερούς πελάτες μπορεί, αν τα ποσά φτάσουν σε κλίμακα εκατοντάδων δισεκατομμυρίων, να μετατραπεί σε διαρθρωτικό κίνδυνο για την παγκόσμια οικονομία. Το σενάριο δεν είναι θεωρητικό. Ήδη βλέπουμε έργα κέντρων δεδομένων που εξαγγέλλονται με εντυπωσιακά νούμερα, χωρίς όμως να συνοδεύονται από αντίστοιχα μακροπρόθεσμα συμβόλαια.

Παράλληλα, οι ίδιες οι προοπτικές εσόδων της γενετικής ΤΝ είναι γεμάτες προσδοκίες αλλά και ασάφεια. Η Morgan Stanley προβλέπει ότι τα έσοδα από chatbots, πράκτορες ΤΝ και γεννήτριες περιεχομένου θα εκτοξευθούν από σαράντα πέντε δισεκατομμύρια δολάρια σήμερα σε ένα τρισεκατομμύριο μέχρι το 2028. Εταιρείες και δημόσιος τομέας καλούνται στην ουσία να χρηματοδοτήσουν αυτήν την μετάβαση, καταναλώνοντας ολοένα περισσότερη υπολογιστική ισχύ. Την ίδια στιγμή, μια μελέτη του MIT δείχνει ότι περίπου το 95% των οργανισμών δεν βλέπουν ακόμη ουσιαστική απόδοση στις επενδύσεις τους σε πιλοτικά προγράμματα γενετικής ΤΝ. Η απόσταση ανάμεσα στο hype και στην πραγματική, μετρήσιμη αξία παραμένει αισθητή.

Σε αυτό το πλαίσιο, αναδύονται και τα mega–projects που στοιχηματίζονται σχεδόν αποκλειστικά πάνω στην ΤΝ. Το αμερικανικό Stargate, κοινοπραξία OpenAI, SoftBank και Oracle, ανακοινώνεται με προϋπολογισμό πεντακοσίων δισεκατομμυρίων δολαρίων για ένα δίκτυο κέντρων δεδομένων ΤΝ σε πολλές πολιτείες. Αντίστοιχη βρετανική εκδοχή σχεδιάζεται στην βορειοανατολική Αγγλία. Η Microsoft κατασκευάζει στο Fairview του Ουισκόνσιν ένα κέντρο δεδομένων που παρουσιάζεται ως το ισχυρότερο στον κόσμο για φορτία Τεχνητής Νοημοσύνης, ενώ η xAI του Elon Musk σχεδιάζει ένα «κολοσσιαίο» project στο Μέμφις. Σύμφωνα με εκτιμήσεις εταιρειών real estate υποδομών, μόνο τα έργα που θα ξεκινήσουν μέχρι το 2025 θα προσθέσουν περίπου δέκα γιγαβάτ νέας χωρητικότητας κέντρων δεδομένων, δηλαδή ισχύ αντίστοιχη με περίπου το ένα τρίτο της συνολικής ζήτησης ρεύματος μιας χώρας όπως το Ηνωμένο Βασίλειο. Η συνολική παγκόσμια χωρητικότητα, που σήμερα βρίσκεται γύρω στα πενήντα εννέα γιγαβάτ, αναμένεται να διπλασιαστεί μέχρι το τέλος της δεκαετίας, απαιτώντας επιπλέον εκατοντάδες δισεκατομμύρια σε ενεργειακές, δικτυακές και υποστηρικτικές υποδομές.

Κι όμως, οι μεγάλοι παίκτες δείχνουν να αισθάνονται άνετα με αυτήν την κλίμακα. Η Google ανεβάζει τον φετινό προϋπολογισμό επενδύσεων σε ενενήντα ένα δισεκατομμύρια δολάρια και δηλώνει ότι σήμερα περνούν από τα συστήματα ΤΝ της τουλάχιστον είκοσι φορές περισσότερα δεδομένα απ’ ό,τι έναν χρόνο πριν. Η Microsoft δαπανά τριάντα πέντε δισεκατομμύρια δολάρια σε ένα τρίμηνο και παρ’ όλα αυτά παραδέχεται ότι η ζήτηση για υπολογιστική ισχύ υπερβαίνει τις δυνατότητές της. Η Amazon αναγγέλλει κεφαλαιουχικές δαπάνες εκατόν είκοσι πέντε δισεκατομμυρίων δολαρίων μόνο για το 2025, με σχέδια για ακόμη περισσότερα το 2026, διπλασιάζοντας ξανά και ξανά την χωρητικότητα cloud της. Η Meta αυξάνει τις δαπάνες της τουλάχιστον στα εβδομήντα δισεκατομμύρια δολάρια, επενδύοντας τόσο στην ενίσχυση των διαφημιστικών της συστημάτων μέσω ΤΝ όσο και στο όραμα της «υπερ–νοημοσύνης».

Μόνο στο τελευταίο τρίμηνο, οι τέσσερις αυτές εταιρείες αναφέρουν συνολικά λειτουργικά κέρδη της τάξης των εκατόν εννέα δισεκατομμυρίων δολαρίων, ενώ η Microsoft δηλώνει ότι έχει ήδη εξασφαλίσει μελλοντικές δεσμευμένες πωλήσεις υπολογιστικής ισχύος αξίας τετρακοσίων δισεκατομμυρίων δολαρίων. Για τους ίδιους, η επιθετική επέκταση δεν μοιάζει με παράλογη φούσκα, αλλά με λογική αξιοποίηση μιας ασύλληπτης ζήτησης που ήδη υπάρχει.

Το πιο αδύναμο σημείο, ωστόσο, δεν φαίνεται να είναι οι γίγαντες, αλλά οι μικρότερες εταιρείες και οι ενδιάμεσοι πάροχοι υποδομών. Πρόκειται για νεότερους παίκτες που δεν διαθέτουν τεράστια αποθέματα μετρητών ή σταθερές ροές εσόδων, αλλά σπεύδουν να χτίσουν κέντρα δεδομένων και πλατφόρμες ΤΝ με βάση την προσδοκία ότι «κάπως» η αγορά θα γεμίσει αυτήν την χωρητικότητα. Αν τα έσοδα της ΤΝ δεν φτάσουν στα επίπεδα που υπόσχονται σήμερα τα αισιόδοξα σενάρια, τότε αυτοί οι παίκτες, φορτωμένοι με χρέος και εξαρτημένοι από μια τεχνολογία που ίσως αποδειχθεί λιγότερο κερδοφόρα, κινδυνεύουν να βρεθούν εκτεθειμένοι, με επιπτώσεις που μπορεί να ξεπεράσουν τον στενό χώρο της τεχνολογίας.

Μέσα σε αυτό το τοπίο, η OpenAI ξεχωρίζει ως παράδειγμα τόσο τεχνολογικής όσο και χρηματοοικονομικής «καινοτομίας». Για να χρηματοδοτήσει την τεράστια υπολογιστική ισχύ που χρειάζονται τα μοντέλα της, έχει κατασκευάσει ένα ιδιαίτερα περίπλοκο πλέγμα κυκλικών συμφωνιών. Για χρόνια, έπαιρνε δισεκατομμύρια από την Microsoft και τα επέστρεφε σχεδόν ολοκληρωτικά αγοράζοντας υπολογιστικούς πόρους στο cloud της. Όταν αυτό δεν επαρκούσε, στράφηκε σε παρόχους όπως η CoreWeave, υπογράφοντας συμβόλαια αξίας άνω των είκοσι δισεκατομμυρίων δολαρίων για υπολογιστική ισχύ και παίρνοντας ως αντάλλαγμα μετοχές που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην συνέχεια ως εργαλείο χρηματοδότησης. Παράλληλα, έκλεισε συμφωνίες με την SoftBank, την Oracle και άλλους για την κατασκευή κέντρων δεδομένων όπου οι ίδιοι οι εταίροι αναλαμβάνουν το αρχικό κόστος, για να πληρωθούν στην συνέχεια με μακροχρόνια συμβόλαια χρήσης. Συμφωνίες με την Nvidia και την AMD συνοδεύονται από δικαιώματα εξαγοράς μετοχών σε ευνοϊκές τιμές, δημιουργώντας έναν ακόμη κύκλο αμοιβαίας εξάρτησης. Η OpenAI χρειάζεται τα τσιπ και οι κατασκευαστές τσιπ χρειάζονται την OpenAI ως «ατμομηχανή» ζήτησης.

Η λογική πίσω από όλα αυτά είναι διαυγής. Αν η τεχνολογική πρόοδος της ΤΝ συνεχιστεί με τον σημερινό ρυθμό και η ζήτηση για υπηρεσίες παραμείνει εκρηκτική, οι επενδύσεις αυτές θα αποσβεστούν και η OpenAI μπορεί να εξελιχθεί σε μια εξαιρετικά κερδοφόρα επιχείρηση. Αν όμως η πρόοδος επιβραδυνθεί, αν η αγορά κορεστεί ή αν αποδειχθεί ότι πολλές εφαρμογές της ΤΝ δεν είναι τόσο κερδοφόρες όσο προβλεπόταν, τότε ένα μέρος αυτών των κυκλικών χρηματοδοτικών σχημάτων μπορεί να σπάσει με θόρυβο. Μικρότερες εταιρείες με βαριά χρέη κινδυνεύουν να χρεοκοπήσουν, επενδυτές να χάσουν σημαντικά κεφάλαια και ο κλάδος να προκαλέσει δευτερογενείς αναταράξεις στο ευρύτερο χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Ο παραλληλισμός με την φούσκα των dot–com είναι αναπόφευκτος, αλλά δεν είναι απόλυτος. Τότε, η αγορά έτρεχε πίσω από «ιδέες χωρίς εταιρείες». Σήμερα, οι κύριοι χρηματοδότες της έκρηξης της ΤΝ είναι ήδη υπερκερδοφόροι όμιλοι, με πραγματικά έσοδα και καθιερωμένα επιχειρηματικά μοντέλα. Η διαφορά είναι ουσιαστική. Αυτό όμως δεν αναιρεί ότι στην περιφέρεια του οικοσυστήματος χτίζεται ένα στρώμα καθαρά κερδοσκοπικών projects, χωρίς σαφές μονοπάτι προς την κερδοφορία.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι τα τρία αυτά τρισεκατομμύρια για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι «ένα ακόμη νούμερο». Θα διαμορφώσουν την γεωγραφία της ενέργειας, τον χάρτη των βιομηχανικών περιοχών, την δομή του χρηματοπιστωτικού συστήματος και, τελικά, την ίδια την καθημερινότητα της ψηφιακής κοινωνίας. Το αν θα μιλάμε σε δέκα χρόνια για μια ώριμη, σταθερή υποδομή ή για ένα κύμα υπερβολής που χρειάστηκε επώδυνη διόρθωση, θα εξαρτηθεί από το αν η πραγματική αξία που θα παραχθεί από την ΤΝ θα ακολουθήσει, ή όχι, τον ρυθμό αυτών των επενδύσεων.

Η ψευδαίσθηση του ελέγχου

Πώς να απελευθερωθούμε από το άγχος του “πρέπει”

Ο άνθρωπος έχει την τάση να επιδιώκει έλεγχο στον χρόνο, στις συνθήκες, στους άλλους. Φτιάχνει λίστες, στήνει προγράμματα, σχεδιάζει το μέλλον για να νιώσει ασφαλής. Όμως όσο περισσότερο επιδιώκει τον έλεγχο, τόσο περισσότερο αυξάνεται το άγχος του. Ο κόσμος δεν υπακούει πάντα στα σχέδιά μας, και η πραγματικότητα δεν προσφέρει βεβαιότητες.

Ο έλεγχος, όσο χρήσιμος κι αν φαίνεται, είναι κατά βάση ψευδαίσθηση. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε τα πάντα. Μπορούμε όμως να μάθουμε να ζούμε με το απρόβλεπτο, χωρίς να χάνουμε την ηρεμία μας. Αυτή είναι η ουσία της αποδοχής.

Ο έλεγχος ως μηχανισμός άμυνας

Η ανάγκη για έλεγχο είναι συχνά απόρροια ενός ψυχολογικού μηχανισμού που προσπαθεί να προστατέψει. Πίσω από τη συμπεριφορά αυτή, μπορεί να υπάρχει προηγούμενη εμπειρία απώλειας, απρόβλεπτης αλλαγής, ή τραύματος που άφησε τον άνθρωπο να αισθάνεται εκτεθειμένος. Έτσι, το μυαλό προσπαθεί να εξασφαλίσει προβλεψιμότητα, να κρατήσει «τα πράγματα υπό έλεγχο».

Αυτό είναι κάτι ανθρώπινο. Το πρόβλημα ξεκινά όταν ο έλεγχος γίνεται απόλυτη προϋπόθεση για να νιώσουμε ασφαλείς. Τότε, η παραμικρή απόκλιση από το σχέδιο μάς αναστατώνει. Η αναμονή, η αβεβαιότητα ή η αδυναμία λήψης απόφασης ερμηνεύονται σαν αποτυχία, και το άγχος πολλαπλασιάζεται.

Η θεραπεία ACT (Acceptance and Commitment Therapy) δεν προσπαθεί να εξαλείψει την ανάγκη για έλεγχο. Αντίθετα, αναγνωρίζει την ύπαρξή της και προτείνει έναν νέο τρόπο σχέσης – δεν χρειάζεται να ελέγχω για να προχωράω.

Η εσωτερική φωνή του «πρέπει» – Από οδηγός σε δικτάτορας

Όλοι έχουμε εσωτερικούς κανόνες, σύνολα με “πρέπει” που μάθαμε από μικροί. Πρέπει να είμαστε συνεπείς, παραγωγικοί, θετικοί, επαρκείς. Όταν λειτουργούν ως γενικοί οδηγοί, αυτά τα “πρέπει” μπορεί να είναι χρήσιμα. Μας δίνουν κατεύθυνση. Όταν όμως γίνονται απόλυτα, χάνεται η ευελιξία και γεννιέται η εσωτερική πίεση.

Η φωνή αυτή δεν σταματά εύκολα. Ο σκοπός δεν είναι να τη σιγήσουμε, αλλά να αλλάξουμε τη σχέση μας μαζί της. Στο ACT, αυτή η φωνή αντιμετωπίζεται με αποστασιοποίηση — την ικανότητα δηλαδή να ακούμε μια σκέψη χωρίς να την παίρνουμε κυριολεκτικά. Όταν λέει «αν δεν κάνεις τα πάντα τέλεια, θα αποτύχεις», μπορούμε να πούμε: Αυτή είναι μια παλιά σκέψη που έρχεται όταν νιώθω πίεση. Μπορώ να την παρατηρήσω χωρίς να την ακολουθήσω.

Η φωνή είναι απλώς φωνή. Όσο περισσότερο την παρατηρούμε χωρίς να της δίνουμε απόλυτη ισχύ, τόσο μειώνεται η επιρροή της.

Η αποδοχή ως βάση ψυχολογικής ευλυγισίας

Αντί να πολεμάμε τις δυσκολίες, μπορούμε να μάθουμε να τις συμπεριλαμβάνουμε. Αυτή είναι η βάση της ψυχολογικής ευλυγισίας. Το να μπορούμε να βιώνουμε δύσκολα συναισθήματα, αβεβαιότητα και πίεση, χωρίς να παραλύουμε ή να αποσυντονιζόμαστε. Δεν χρειάζεται να νιώθουμε σιγουριά για να κάνουμε το επόμενο βήμα. Χρειάζεται να είμαστε παρόντες και προσανατολισμένοι σε αυτό που έχει αξία.

Ας φανταστούμε έναν άνθρωπο που έχει μάθει να ελέγχει κάθε έκφανση της καθημερινότητάς του. Όταν ξεκινά ένα νέο project, περιμένει να νιώσει 100% έτοιμος. Αναλύει κάθε λεπτομέρεια, φοβάται τα λάθη. Στο ACT, προτείνεται να κάνει ένα μικρό βήμα προς την κατεύθυνση που τον ενδιαφέρει, παρά το άγχος και όχι μόνο όταν περάσει το άγχος. Με τον καιρό, βλέπει ότι μπορεί να αντέξει τη δυσφορία και να συνεχίσει.

Η αποδοχή σημαίνει να δίνουμε χώρο σε ό,τι νιώθουμε, χωρίς να διακόπτουμε την πορεία μας.

Πρακτικές καθημερινής αποδέσμευσης από το “πρέπει”

Μερικές απλές πρακτικές που βοηθούν στη σταδιακή αποδυνάμωση του άγχους του ελέγχου:

• Άσκηση αναπνοής με πρόθεση
• Κλείνουμε τα μάτια για 3 λεπτά και παρατηρούμε την αναπνοή. Όχι για να «ηρεμήσουμε», αλλά για να παραμείνουμε σε επαφή με το παρόν, ακόμα και αν υπάρχει εσωτερική ένταση.
• Αποστασιοποίηση σκέψης
• Όταν εμφανίζεται μια σκέψη όπως «πρέπει να τα καταφέρεις», την επαναλαμβάνουμε φωναχτά 3 φορές με έναν αστείο τόνο ή τραγουδιστά. Ο σκοπός δεν είναι ο χλευασμός, αλλά η απομυθοποίηση.
• Η ερώτηση της αξίας
• «Αν δεν ήμουν παγιδευμένος στο “πρέπει”, τι θα επέλεγα να κάνω αυτή τη στιγμή με βάση αυτό που έχει σημασία για μένα;»
• Μικρές ενσυνείδητες πράξεις ευλυγισίας
• Κάνουμε κάτι έξω από το συνηθισμένο πρόγραμμα, πέρα από τα πρέπει, επειδή απλά μπορούμε.

Δεν χρειάζεται να ελέγχεις τα πάντα για να προχωράς

Η απελευθέρωση από την ψευδαίσθηση του ελέγχου σημαίνει αλλαγή προτεραιοτήτων. Αντί να κυνηγάμε σταθερότητα μέσα από γενικό control, μπορούμε να βρίσκουμε σταθερότητα μέσα από τη σύνδεση με ό,τι μας νοιάζει. Όταν το “πρέπει” υποχωρεί, εμφανίζεται η δυνατότητα επιλογής και εκεί, μέσω της παρουσίας, ξαναβρίσκουμε την πραγματική μας δύναμη.

Νικίειος Ειρήνη (Μάρτιος 421 π.Χ)

Η Νικίειος ειρήνη ή Ειρήνη του Νικία ονομάστηκε η συνθήκη μεταξύ Δηλιακής και Πελοποννησιακής Συμμαχίας η οποία επέφερε προσωρινή διακοπή στις εχθροπραξίες του Αρχιδάμειου πολέμου (1η φάση του Πελοποννησιακού Πολέμου) διότι παρά το γεγονός ότι είχε συμφωνηθεί να διαρκέσει 50 έτη, παραβιάσθηκε σε μόλις 18 μήνες και ο πόλεμος συνεχίστηκε μέχρι το 404 π.Χ..

Οι διαπραγματεύσεις άρχισαν μετά την ήττα των Σπαρτιατών στην Σφακτηρία το 425 π.Χ. η οποία έληξε με την παράδοση των 292 οπλιτών που ήταν παγιδευμένοι στο νησί, μεταξύ των οποίων 120 Σπαρτιάτες «όμοιοι». Μία εκ των αδυναμιών του συστήματος της Σπάρτης ήταν ότι υπήρχαν πολύ λίγοι «όμοιοι» και η απώλεια των 120, θα ισοδυναμούσε με καταστροφή. Στην αρχή οι διαπραγματεύσεις ήταν ανεπιτυχείς, αλλά το 424 π.Χ., οι Αθηναίοι υπέστησαν ήττα στην μάχη του Δηλίου, ενώ ο Σπαρτιάτης στρατηγός Βρασίδας πέτυχε καθοριστικές νίκες στην Θράκη και απειλούσε τον εφοδιασμό σιτηρών της Αθήνας. Το 423 οι δύο πλευρές συμφώνησαν σε ένα χρόνο ανακωχή, η οποία όταν έληξε το 422 π.Χ. οι Αθηναίοι εκστράτευσαν στην Θράκη, υπό τις διαταγές του Κλέωνα, που κατέληξε σε μια ακόμη στρατιωτική καταστροφή στην Αμφίπολη, όπου σκοτώθηκαν ο Κλέων και ο Βρασίδας και μαζί τους απομακρύνθηκαν τα βασικά εμπόδια για την επίτευξη ειρήνης.

Αμφότερες οι πλευρές είχαν ισχυρούς λόγους να επιθυμούν την ειρήνη. Οι Αθηναίοι έχοντας υποστεί δύο συνεχόμενες οδυνηρές ήττες, είχαν απωλέσει την αυτοπεποίθησή τους και επιπλέον ανησυχούσαν ότι ορισμένοι από τους συμμάχους τους, πιθανόν να εξεγείρονταν εφόσον συνεχίζονταν οι ήττες.

Οι Σπαρτιάτες εξακολουθούσαν να ανησυχούν για τους άνδρες τους στην Σφακτηρία. Η επικράτειά τους είχε υποστεί εισβολή και φοβόντουσαν ότι αυτό θα μπορούσε να προκαλέσει εξέγερση μεταξύ των ειλώτων, καθιστώντας τους αντιμέτωπους με την προοπτική ενός πολέμου σε δύο μέτωπα. Επιπρόσθετα η 30ετής ανακωχή μεταξύ Σπάρτης και Άργους επρόκειτο να λήξει και μάλλον ήταν απίθανο να ανανεωθεί.

Ο Θουκυδίδης στα συγγράμματά του αναφέρει ανά ένα πολιτικό ηγέτη σε κάθε πλευρά που επεδίωξαν την ειρήνη, παρακινούμενοι από ευγενή κίνητρα. Από την πλευρά των Αθηνών ο Νικίας, γιος του Νικηράτου, ένας από τους πλέον επιτυχημένους στρατηγούς, επιθυμούσε να τελειώσει την ενεργό στρατιωτική καριέρα του χωρίς απώλειες και από την πλευρά της Σπάρτης ο βασιλέας Πλειστοάναξ, ο οποίος αφού είχε εξοριστεί επί 19 έτη, ήθελε να αποσπάσει την προσοχή από τον τρόπο αποκατάστασής του, ελπίζοντας ότι η επιστροφή των κρατουμένων θα τον αποκαθιστούσε ηθικά στα μάτια των Σπαρτιατών.

Όροι

Ο Θουκυδίδης καταγράφει 17 βασικές ρήτρες της συνθήκης:

– Η πρόσβαση σε όλα τα ιερά είναι απρόσκοπτη.

– Οι Δελφοί ορίζονται ως αυτόνομη πόλη με δικούς της νόμους, φόρους και έθιμα, πλήρως ανεξάρτητη. Το ιερό του Απόλλωνα των Δελφών ορίζεται να ανήκει στον ανεξάρτητο λαό των Δελφών.

– Η συνθήκη ειρήνης είναι δεσμευτική για 50 χρόνια για τους Αθηναίους και τους συμμάχους τους και για τους Λακεδαιμονίους και τους συμμάχους τους, χωρίς δόλο ή πρόκληση βλαβών από ξηρά ή θάλασσα.

– Δεν επιτρέπεται με κανένα τρόπο να πάρουν τα όπλα με πρόθεση να βλάψουν ούτε οι Λακεδαιμόνιοι και οι σύμμαχοι τους τους Αθηναίους και τους συμμάχους τους, αλλά ούτε και οι Αθηναίοι και οι σύμμαχοί τους, όπλα εναντίον των Λακεδαιμονίων και των συμμάχων τους.

– Όποια μελλοντική διαφορά ανακύψει μεταξύ τους, πρέπει να επιλυθεί δίκαια σύμφωνα με το νόμο και τους όρκους που δίδονται.

– Οι Λακεδαιμόνιοι και οι σύμμαχοί τους θα αποδώσουν στους Αθηναίους την Αμφίπολη.

– Στους κατοίκους των πόλεων που παραδίδουν οι Λακεδαιμόνιοι στους Αθηναίους, πρέπει να επιτραπεί να μεταβούν όπου επιλέξουν και να πάρουν μαζί και την περιουσία τους.

– Οι πόλεις που παραδίδονται είναι ανεξάρτητες και θα πληρώνουν μόνον τον φόρο του Αριστείδη.

– Δεν έχουν το δικαίωμα οι Αθηναίοι, ή οι σύμμαχοί τους να κηρύξουν τον πόλεμο στις κάτωθι πόλεις, εφόσον αυτές πληρώνουν το φόρο. Οι πόλεις αυτές είναι η Άργιλος, η Στάγειρος, η Άκανθος, η Στώλος, η ΄Ολυνθος και η Σπάρτωλος και στο εξής θα είναι ουδέτερες από συμμαχίες και δεν θα είναι σύμμαχοι ούτε των Αθηναίων ούτε των Λακεδαιμονίων. Αν όμως οι πόλεις συμφωνήσουν και εφόσον το επιθυμούν, τότε οι Αθηναίοι μπορούν να τις κάνουν συμμάχους τους.

– Οι Ολύνθιοι, οι Ακάνθιοι, οι Σαναίοι, οι Σιγγίοι και οι Μηκυβερναίοι θα κατοικήσουν τις πόλεις τους.

– Οι Λακεδαιμόνιοι και οι σύμμαχοί τους θα επιστρέψουν στους Αθηναίους το Πάνακτο.

– Οι Αθηναίοι αντίστοιχα θα αποδώσουν στους Λακεδαιμονίους το Κορυφάσιο, τα Κύθηρα, τα Μέθανα, τον Πτελεό και την Αταλάντη, καθώς και όσους Λακεδαιμονίους αιχμαλώτους έχουν οι ίδιοι, ή οι σύμμαχοί τους και τους Πελοποννησίους άνδρες που είναι πολιορκημένοι στη Σκιώνη και όσους έστειλε εκεί ο Βρασίδας όπως και τους άλλους συμμάχους των Λακεδαιμονίων που κρατούνται στην Αθήνα ή σε άλλο μέρος που υπόκειται στην Αθήνα.

– Το ίδιο θα πράξουν και οι Λακεδαιμόνιοι και οι σύμμαχοί τους αντίστοιχα με αιχμαλώτους Αθηναίους ή συμμάχους των Αθηναίων.

– Όσον αφορά στους Σκιωναίους, τους Τορωναίους και τους Σερμυλίους και άλλες πόλεις που μπορεί να έχουν οι Αθηναίοι, ας σκεφτούν και ας πράξουν με αυτούς όπως νομίζουν.

– Οι Αθηναίοι θα ορκιστούν όπως και οι Λακεδαιμόνιοι και οι σύμμαχοί τους με τον εξής όρκο: «Θα τηρήσω τις συνθήκες και τις σπονδές αυτές χωρίς ατιμία και χωρίς δόλο».

– Η συμφωνία ανανεώνεται κάθε χρόνο.

– Η συνθήκη άρχεται με έφορο τον Πλειστόλα, τον μήνα Αρτεμίσιο (Απρίλιος – Μάιος) την τετάρτη ημέρα πριν το τέλος του (27η Αρτεμισίου) στην δε Αθήνα έγινε επί άρχοντος Αλκαίου, το μήνα Ελαφηβολιώνα, την έκτη μέρα πριν από το τέλος του (25η Ελαφηβολιώνος).

Ορκίστηκαν από την πλευρά των Λακεδαιμονίων: ο Πλειστοάναξ, ο ΄Αγις, ο Πλειστόλας, ο Δαμάγητος, ο Χίονις, ο Μεταγένης, ο Άκανθος, ο Δάιθος, ο Ισχαγόρας, ο Φιλοχαρίδας, ο Ζευξίδας, ο΄Αντιππος, ο Τέλλος, ο Αλκινάδας, ο Εμπεδίας, ο Μηνάς και ο Δάφιλος. 

Από δε την πλευρά των Αθηναίων: ορκίστηκαν ο Λάμπων, ο Ισθμιόνικος, ο Νικίας, ο Λάχης, ο Ευθύδημος, ο Προκλής, ο Πυθόδωρος, ο ΄Αγνων, ο Μυρτίλος, ο Θρασυκλής, ο Θεαγένης, ο Αριτάκτης, ο Ιώλκιος, ο Τιμοκράτης, ο Λέων, ο Λάμαχος και ο Δημοσθένης.

Επί του πρακτέου η συνθήκη επανέφερε την κατάσταση στην ισχύουσα πριν την έναρξη του πολέμου και παρόλο που η Αθήνα ήταν σε θέση να κρατήσει τη Νίκαια και η Σπάρτη την πόλη των Πλαταιών, αμφότερες (Αθήνα & Σπάρτη) άλλαξαν πλευρές κατόπιν συμφωνίας με τους κατοίκους.

Η συνθήκη δεν ήταν αρεστή σε ορισμένους συμμάχους της Σπάρτης, όπως η Αμφίπολη που ήταν απρόθυμη να επιστρέψει στην Αθηναϊκή κυριαρχία και επίσης αρκετοί άλλοι αρνήθηκαν να υπογράψουν αν δεν γίνουν τροποποιήσεις. Όμως προς έκπληξη όλων η Σπάρτη υπέγραψε συμμαχία με την Αθήνα, με τον όρο να συνδράμει η μία την άλλη σε περίπτωση εισβολής και η Αθήνα να υποστηρίξει τους Σπαρτιάτες εναντίον οιασδήποτε εξέγερσης εκ μέρους των ειλώτων.

Η ειρήνη του Νικία ουδέποτε εφαρμόσθηκε εξ’ ολοκλήρου. Ο Θουκυδίδης καταγράφει την διάρκειά της για περίοδο 6 ετών και 10 μηνών, αλλά αυτό αφορά μόνο την περίοδο κατά την οποία ουδεμία πλευρά εκδήλωσε επιθετική ενέργεια κατά της άλλης. Στην πραγματικότητα ο πόλεμος συνεχίσθηκε αφού μεσολάβησε χρονικό κενό, περίπου 18 μηνών και το 418 π.Χ., Αθηναίοι και Σπαρτιάτες βρέθηκαν αντιμέτωποι στην Μαντινεία.

Albert Camus: Δεν είμαι υπεύθυνος μόνο για ό,τι κάνω, αλλά και για ό,τι ανέχομαι

Σε ένα τυπικό γραφείο, ένας υπάλληλος λαμβάνει οδηγία να πει ψέματα σε έναν πελάτη. Ξέρει πως είναι λάθος. Το νιώθει. Κι όμως, υπακούει. Σε ένα σχολείο, ένα παιδί κάνει κάτι που αντιβαίνει στη συνείδησή του, μόνο και μόνο επειδή το είπε ο δάσκαλος. Η υπακοή δεν συμβαίνει μόνο σε αυταρχικά καθεστώτα ή σε στρατιωτικά περιβάλλοντα. Συμβαίνει καθημερινά, μέσα στα γραφεία, στα σχολεία, στα σπίτια μας. Και πολλές φορές, συγκρούεται ευθέως με ό,τι πιστεύουμε βαθιά.

Γιατί όμως υπακούμε, ακόμη κι όταν μέσα μας κάτι αντιστέκεται; Τι είναι αυτό που μας οδηγεί στο να προδίδουμε —έστω στιγμιαία— τις αξίες μας; Η απάντηση, αν και δυσάρεστη, είναι βαθιά ριζωμένη στην ψυχολογία της υπακοής.

Το πείραμα του Milgram και η αθέατη δύναμη της εξουσίας

Το 1961, ο κοινωνικός ψυχολόγος Stanley Milgram θέλησε να απαντήσει σε ένα καίριο ερώτημα της εποχής: πώς απλοί άνθρωποι συμμετείχαν σε αποτρόπαιες πράξεις κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Η προσέγγισή του ήταν ριζοσπαστική. Σχεδίασε ένα πείραμα στο οποίο «καθημερινοί» πολίτες καλούνταν να χορηγήσουν (φαινομενικά) ηλεκτροσόκ σε έναν άγνωστο, κάθε φορά που έκανε λάθος σε μια τεστ μνήμης. Η πίεση δεν ερχόταν από όπλα ή απειλές. Ερχόταν από έναν άντρα με λευκή ρόμπα που έλεγε απλά: «Συνεχίστε, το πείραμα απαιτεί να συνεχίσετε».

Το σοκαριστικό εύρημα; Το 65% των συμμετεχόντων έφτασαν μέχρι το τέλος – μέχρι το θανατηφόρο υποτιθέμενο σοκ – απλώς επειδή κάποιος με λευκή ρόμπα τους το ζήτησε. Δεν ήταν σαδιστές, αλλά δεν ένιωθαν υπεύθυνοι, γιατί «εκτελούσαν εντολές».

Ο Milgram δεν αποκάλυψε μόνο ένα κοινωνικό φαινόμενο – ξεσκέπασε τη βαθιά ανθρώπινη τάση να εκχωρούμε τη συνείδησή μας στην εξουσία.

Πώς λειτουργεί η υπακοή μέσα μας;

Η υπακοή είναι ένα σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο που ακουμπά σε βασικούς μηχανισμούς της ανθρώπινης λειτουργίας. Από μικροί, μαθαίνουμε να υπακούμε στους γονείς, στους δασκάλους, στους θεσμούς. Η υπακοή παρουσιάζεται ως αρετή, ως συνώνυμο της καλής συμπεριφοράς. Έτσι, μεγαλώνουμε σε έναν κόσμο που μας εκπαιδεύει να υποτάσσουμε την κρίση μας σε εκείνους που «ξέρουν καλύτερα».

Ένας από τους πιο ισχυρούς μηχανισμούς είναι η αποπροσωποποίηση της ευθύνης. Όταν ενεργούμε υπό εντολές, δεν νιώθουμε υπεύθυνοι για τις συνέπειες – τις αποδίδουμε σε κάποιον άλλο, ανώτερο. Επίσης, υπάρχει η γνωστική ασυμφωνία: ο ψυχικός μηχανισμός που μας σπρώχνει να «μακιγιάρουμε» τις πράξεις μας για να συμβαδίζουν με την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Αν πιστεύουμε πως είμαστε καλοί άνθρωποι, θα βρούμε τρόπο να δικαιολογήσουμε την υπακοή μας – ακόμα κι αν προκάλεσε βλάβη.

Κι όλα αυτά τροφοδοτούνται από κάτι ακόμα πιο ανθρώπινο: την ανάγκη για ένταξη. Να μη διαφέρουμε, να μη ξεχωρίζουμε, να μη ρισκάρουμε τη θέση μας. Η υπακοή προσφέρει ένα καταφύγιο. Ένα άλλοθι. Και γι’ αυτό είναι τόσο επικίνδυνη όταν είναι άκριτη.

Όταν υπακούμε ενάντια στις αξίες μας

Η πιο οδυνηρή πτυχή της υπακοής είναι η εσωτερική σύγκρουση που γεννά. Όταν κάνουμε κάτι που έρχεται σε αντίθεση με τις αξίες μας, νιώθουμε ότι προδίδουμε τον ίδιο μας τον εαυτό. Αυτή η αίσθηση μπορεί να μην εμφανιστεί άμεσα, αλλά αφήνει ίχνη.

Η ενοχή μπορεί να εκφραστεί ως άγχος, ως δυσκολία ύπνου, ως ένα αίσθημα «δυσφορίας» που δεν ξέρουμε ακριβώς από πού προέρχεται. Όσο πιο συστηματικά υποχωρούμε, τόσο πιο πολύ διαβρώνεται η αίσθηση του εαυτού μας. Μπορεί να αρχίσουμε να νιώθουμε αδύναμοι, αποσυνδεδεμένοι ή ακόμη και αναξιοπρεπείς – σαν να μην αναγνωρίζουμε πια ποιοι είμαστε.

Και κάπου εκεί, μπορεί να εμφανιστεί και η ηθική κόπωση. Όταν οι εσωτερικές συγκρούσεις πολλαπλασιάζονται και δεν βρίσκουν διέξοδο, έρχεται η αποστασιοποίηση. Κλείνουμε τα μάτια. Σταματάμε να νοιαζόμαστε.

Η υπακοή που δεν είναι πάντα προφανής

Η υπακοή δεν εκδηλώνεται μόνο όταν κάποιος μας φωνάζει να κάνουμε κάτι. Εκδηλώνεται και στις πιο ήσυχες, πολιτισμένες στιγμές. Όταν, για παράδειγμα, συμφωνούμε με κάτι που μας βρίσκει αντίθετους για να «μην δημιουργήσουμε πρόβλημα». Όταν δεν εκφράζουμε τη διαφωνία μας σε μια σύσκεψη γιατί ξέρουμε ότι «δεν είναι η ώρα». Όταν μένουμε σε μια σχέση ή σε μια δουλειά που μας φθείρει, επειδή έτσι πρέπει.

Αυτή η υπακοή μοιάζει με προσαρμογή. Με ενσυναίσθηση. Με κατανόηση. Μόνο που, πολλές φορές, είναι απλώς μια καλά συγκαλυμμένη αποξένωση από τον εαυτό μας. Κι όσο περισσότερο υπακούμε, τόσο λιγότερο θυμόμαστε ποια ήταν η αρχική μας φωνή. Γι’ αυτό και η καθημερινή υπακοή είναι πιο επικίνδυνη από την καταναγκαστική. Γιατί δύσκολα την αναγνωρίζεις και ακόμη δυσκολότερα της αντιστέκεσαι.

Ποια υπακοή είναι υγιής και πώς μαθαίνουμε να λέμε όχι

Δεν είναι η υπακοή από μόνη της προβληματική. Υπάρχουν στιγμές που είναι αναγκαία και ωφέλιμη για τη συνεργασία, την ασφάλεια, την κοινωνική συνοχή. Το πρόβλημα ξεκινά όταν παύει να είναι επιλογή και γίνεται αυτοματισμός. Όταν υπακούμε επειδή δεν μάθαμε να κρίνουμε, να αμφισβητούμε, να προστατεύουμε την εσωτερική μας πυξίδα.

Το αντίδοτο στην τυφλή υπακοή είναι η συνείδηση. Να μπορούμε να ρωτάμε όχι μόνο «ποιος το είπε;», αλλά και «είναι σωστό;». Να αναγνωρίζουμε τα όρια μας και να τα προστατεύουμε. Να αποδεχόμαστε ότι το «όχι» δεν είναι πράξη επιθετικότητας, αλλά διεκδίκησης. Και να δίνουμε χώρο στον εαυτό μας να μην συμφωνεί, ακόμα κι όταν η πλειοψηφία συμφωνεί. Χρειάζεται επίγνωση. Να ξέρεις πότε η σιωπή σου είναι σοφία —και πότε είναι συνενοχή.

Υπακοή και ηθική

Η υπακοή στην αυθεντία είναι βαθιά ριζωμένη στον ανθρώπινο ψυχισμό. Μας προσφέρει ασφάλεια, αποδοχή, ένα αίσθημα τάξης. Αλλά όταν γίνεται μηχανική, όταν μας απομακρύνει από τον εαυτό μας, όταν μας οδηγεί σε πράξεις ή σιωπές που μας βαραίνουν, τότε γίνεται επικίνδυνη.

Κάθε φορά που λέμε «απλώς ακολούθησα εντολές», αξίζει να σταθούμε και να σκεφτούμε: ποιοι επηρεάστηκαν από αυτή την επιλογή; Ποιος αδικήθηκε, ποιος σιώπησε, ποιος υπέφερε επειδή εμείς επιλέξαμε να μη φέρουμε αντίρρηση; Γιατί η υπακοή δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Κουβαλά πάντα συνέπειες, ακόμα κι αν δεν τις βλέπουμε άμεσα. Κι όταν αυτές οι συνέπειες βαραίνουν ανθρώπους, σχέσεις ή αξίες, τότε η σιωπή μας μετατρέπεται σε συνενοχή.

«Η ηθική αρχίζει εκεί όπου τελειώνει η υπακοή» —Erich Fromm

Ο Θεμιστοκλής έπεισε τους Αθηναίους μιλώντας τους στη μόνη γλώσσα που καταλάβαιναν

Αυτή είναι μία αληθινή ιστορία που συνέβη πριν 2500 χρόνια στην Αθήνα. Ήταν τότε που η υπερδύναμη της εποχής, η Περσία, επιχειρούσε μία δεύτερη εισβολή στην Ελλάδα, δέκα χρόνια μετά την καταστροφική ήττα που είχε υποστεί στη διάσημη μάχη του Μαραθώνα. Τώρα, στρατηγός των Ελλήνων ήταν ένας ευφυέστατος άνθρωπος, ο Θεμιστοκλής, ο οποίος μας άφησε ένα εξαιρετικό παράδειγμα διαχείρισης του πλήθους, που μπορεί να μας φανεί χρήσιμο στις περιπτώσεις που έχουμε ν’ αντιμετωπίσουμε το παράλογο σε ιδιαίτερα κρίσιμες στιγμές.

Ο Θεμιστοκλής έπεισε τους Έλληνες να καθυστερήσουν τις περσικές δυνάμεις στις Θερμοπύλες. Πράγματι, η γενναία αντίσταση του Λεωνίδα και των συντρόφων του επέφερε σημαντικές απώλειες στον στρατό των εισβολέων και έδωσε χρόνο στους Έλληνες να υποδεχτούν προετοιμασμένοι τους Πέρσες, οι οποίοι οδεύουν εναντίον της Αθήνας καταστρέφοντας ό, τι βρίσκουν στον δρόμο τους.

Ενώ οι επικεφαλής του στρατού αναζητούν τρόπους να διασώσουν τον πληθυσμό της Αθήνας, ο κόσμος ήταν τρομοκρατημένος, όχι μόνο λόγω του πλήθους των εχθρών που πλησίαζαν, αλλά κι επειδή συνέβη εκείνες τις ημέρες να χαθεί το ιερό φίδι της θεάς Αθηνάς από την Ακρόπολη. Αυτό σήμαινε πως η θεά είχε αποσύρει για κάποιο λόγο την υποστήριξή της προς τους Αθηναίους. Το επόμενο βήμα ήταν να ζητήσουν χρησμό από το Μαντείο των Δελφών, όπως έκαναν πάντα πριν λάβουν σοβαρές αποφάσεις. Η απάντηση ήταν πως «… ο παντεπόπτης Ζευς δίνει την άδεια στην Τριτιγενή να μείνει απόρθητο μόνο το ξύλινο τείχος που θα προστατέψει εσένα και τα παιδιά σου …» και κατέληγε σε κάτι ακόμα πιο ασαφές: «Ω θεία Σαλαμίς, πολλά παλληκάρια εσύ θα φας, είτε όταν σπέρνεται το σιτάρι είτε όταν θερίζεται».

Ο χρησμός αυτός δυσκόλευε πολύ τον Θεμιστοκλή, ο οποίος είχε καταστρώσει ένα σχέδιο εκκένωσης της πόλης, ώστε, όταν θα έφταναν οι Πέρσες, δεν θα έβρισκαν κανέναν να σκοτώσουν. Γνώριζε ότι η δύναμη της Αθήνας ήταν ο στόλος της, κι έτσι σχεδίαζε να επανδρώσει τα καράβια με τους μάχιμους και να μεταφέρει τους αμάχους στα νησιά, και κυρίως στη Σαλαμίνα, ένα μικρό νησί στη ΝΔ πλευρά της Αττικής. Οι προληπτικοί Αθηναίοι, όμως, δεν θα τολμούσαν να αγνοήσουν τον χρησμό της Πυθίας των Δελφών, κι εκείνη είχε πει πως αυτό που θα τους σώσει είναι ένα ξύλινο τείχος. Θα οχυρώνονταν λοιπόν πίσω από τα ξύλινα τείχη της Ακρόπολης, με την ελπίδα πως οι θεοί θα τους προστάτευαν. Ο ορθολογιστής και φιλόδοξος Θεμιστοκλής γνώριζε πως αυτό θα ήταν καταστροφή, αλλά πώς να εφαρμόσει το αντιδημοφιλές του σχέδιο και μάλιστα αμέσως;

Φανταστείτε τον να εισβάλει έξαλλος στην αγορά και να ξεσπάει:

«Ω ανόητοι Αθηναίοι, αμόρφωτοι και αδαείς, που βασίζετε τη σωτηρία σας σε μία μπούρδα που ξεστόμισε μία μαστουρωμένη, παλαβή ιέρεια! Πόσο ηλίθιοι είσαστε που δεν κατανοείτε πως οι χρησμοί είναι παραμύθια και πόσο δειλοί που αρνείστε την πραγματικότητα, αφήνοντας τον καθένα να εκμεταλλεύεται τις δεισιδαιμονίες σας! Παρατήστε, λοιπόν, τις χαζομάρες και μπείτε τώρα στα καράβια να σωθείτε εσείς και οι οικογένειές σας». Ύστερα, φανταστείτε τον να αναλύει με κάθε λεπτομέρεια τους λόγους για τους οποίους έπρεπε να εμπιστευτούν τα καράβια. Αράδιασε νούμερα, διαστάσεις, την ένταση των ανέμων, τις συντεταγμένες … μέχρι που είδε πως το ακροατήριό του είχε εξαφανιστεί. Τι είχε συμβεί;

Οι ήδη τρομοκρατημένοι Αθηναίοι, τώρα είχαν πανικοβληθεί, πιστεύοντας πως η ασέβεια που επέδειξε ο στρατηγός θα είχε κάνει τους θεούς έξαλλους. Προσβεβλημένοι και σε κατάσταση απόλυτης σύγχυσης εγκατέλειψαν τον ασεβή στρατηγό και ταμπουρώθηκαν πίσω τα τείχη της Ακρόπολης. Λίγες μέρες μετά, ο βασιλιάς των Περσών Ξέρξης, εισέβαλε στην Αθήνα, έριξε τα τείχη και τους κατέσφαξε. Η Αθήνα πρώτα και ύστερα όλες οι ελληνικές πόλεις έγιναν επαρχίες της περσικής αυτοκρατορίας.

Έτσι θα είχε εξελιχθεί η ιστορία, αν ο Θεμιστοκλής ήταν ένας άκαμπτος ορθολογιστής που απαιτεί όλοι οι άλλοι να προσαρμόζονται στο δικό του ευφυές σκεπτικό. Για καλή μας τύχη, ο Θεμιστοκλής ήταν ικανός πολιτικός και γνώριζε πως αν ήθελε να σώσει την πόλη και τους κατοίκους της, τότε έπρεπε να είναι όλοι ενωμένοι, να νιώθουν δυνατοί, να αισθάνονται ότι υπηρετούν έναν στόχο που αξίζει τον κόπο. Έκανε έκκληση στο συναίσθημά τους, όχι για να τους εκμεταλλευτεί, αλλά για να τους πείσει να ακολουθήσουν τον δρόμο προς τη σωτηρία, όχι μόνο τη δική τους, αλλά και των επόμενων γενεών. Στην πραγματικότητα τους μίλησε κάπως έτσι:

«Αγαπητοί μου συμπολίτες, δεν υπάρχει κανένας λόγος να ανησυχείτε, διότι είναι φανερό πως οι θεοί είναι με το μέρος μας. Πρώτον, το ότι ο ιερός όφις εγκατέλειψε τον ναό, είναι σημάδι πως η θεά εγκατέλειψε την πόλη, όπως πρέπει να κάνουμε κι εμείς. Μας λέει καθαρά πως πρέπει να καταφύγουμε στη θάλασσα. Δεύτερον, είναι ολοφάνερο πως το ξύλινο τείχος που θα μείνει απόρθητο, όπως λέει ο χρησμός, δεν μπορεί να είναι αυτός ο φράχτης της Ακρόπολης, όχι μόνο διότι η θεά εγκατέλειψε τον τόπο, αλλά επειδή ο χρησμός στη συνέχεια αποκαλεί τη Σαλαμίνα «θεία». Εκεί λοιπόν θα έχουμε τη θεϊκή προστασία και εκεί πολλά παλικάρια θα «φαγωθούν» και θα είναι Πέρσες. Τα πλοία μας είναι τα ξύλινα τείχη μας!»

Μόνο πεντακόσια άτομα δεν πείστηκαν και έμειναν στην Ακρόπολη, κυρίως όσοι δεν ήταν σε θέση να πολεμήσουν ή να μετακινηθούν, λέει ο Ηρόδοτος. Όλοι οι άλλοι ακολούθησαν τις οδηγίες του Θεμιστοκλή, διότι ένιωσαν ασφαλείς και δυνατοί υπό την ηγεσία ενός ανθρώπου που σεβόταν αυτά που και εκείνοι σέβονταν. Που ήταν ένας από αυτούς, αντί να στέκεται απέναντι κουνώντας το δάχτυλο. Μάλιστα, ήδη από την αρχαιότητα, υπήρχε η φήμη πως ο ίδιος ο Θεμιστοκλής επινόησε αυτόν τον χρησμό, με τον οποίο ανάγκασε το μαντείο να αντικαταστήσει έναν προηγούμενο που προφήτευε ολοκληρωτική καταστροφή. Το αποτέλεσμα ήταν πως υπερψηφίστηκε από τους υπόλοιπους στρατηγούς η πρόταση του Θεμιστοκλή να εκκενωθεί η πόλη, σύμφωνα με την οποία έπρεπε: «να εμπιστευτούν την πόλη στη θεά Αθηνά, να επιβιβαστούν στα πλοία όλοι οι μάχιμοι και ο καθένας να σώζει με όποιον τρόπο μπορεί τα γυναικόπαιδα και τους δούλους».

Στα χρόνια αυτά της πρώιμης δημοκρατίας, οι σπουδαίοι πολιτικοί άνδρες γνώριζαν πως, σε αντίθεση με τα απολυταρχικά καθεστώτα της ανατολής, όπου ο μονάρχης επέβαλλε δια της βίας στους υπηκόους του τα ήθη και τους τρόπους της αρεσκείας του, σε μια πόλη ελεύθερων πολιτών κάτι τέτοιο ήταν αδύνατο. Εδώ ο ηγέτης έπρεπε να είναι έξυπνος, ευέλικτος και ευπροσήγορος, επειδή έπρεπε να πείσει τους πολίτες να του επιτρέψουν να εφαρμόσει το οποιοδήποτε σχέδιό του.

Αν ο Θεμιστοκλής δεν είχε κατορθώσει να πείσει τους υπόλοιπους για την ορθότητα της στρατηγικής του, η Ελλάδα και πιθανότητα ολόκληρη η Ευρώπη θα είχε καταληφθεί από τους Πέρσες. Δεν ήταν κατάλληλη η ώρα να συζητηθεί η εγκυρότητα των χρησμών και η ύπαρξη των θεών, με τον θάνατο να παραμονεύει στα δύο βήματα. Ο αγώνας εναντίον της δεισιδαιμονίας μπορούσε να περιμένει. Τώρα έπρεπε να πεισθούν οι Αθηναίοι με κάθε τρόπο να λάβουν μία απόφαση ζωής. Και δεν θα τους είχε πείσει αν δεν τους μιλούσε στη μόνη γλώσσα που καταλάβαιναν, αν δεν απευθυνόταν στο συναίσθημα χρησιμοποιώντας εργαλεία της λογικής! Αυτός είναι ένας από τους λόγους που ολόκληρος ο κόσμος, μέχρι σήμερα, θυμάται και θαυμάζει τον Θεμιστοκλή ως πολιτική ιδιοφυία.

ΔΕΣ: Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΤΗΣ ΣΑΛΑΜΙΝΑΣ (480 π.Χ.)

Πάντα θα κάνω ένα ακόμα βήμα

Οι νεαροί ταύροι δοκιμάζονται για τη μάχη στην αρένα με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Βάζουν έναν κάθε φορά στο στάδιο και τον αφήνουν να επιτεθεί σε έναν έφιππο ταυρομάχο που τον κεντρίζει με ακόντιο. Η τόλμη κάθε ταύρου βαθμολογείται με προσοχή, με βάση τις φορές που δείχνει έτοιμος να ορμήσει παρά το κέντρισμα του ακοντίου.

Από δω κι εμπρός θα θεωρώ ότι κάθε μέρα δοκιμάζομαι από τη ζωή με τον ίδιο τρόπο. Αν επιμείνω, αν συνεχίσω να προσπαθώ, αν συνεχίσω να ορμώ προς τα εμπρός, θα πετύχω. Θα επιμείνω μέχρι να πετύχω. Δεν ήρθα σε αυτόν τον κόσμο νικημένος κι ούτε κυλά στις φλέβες μου η αποτυχία. Δεν είμαι πρόβατο που περιμένει τον τσοπάνη του να το αγγίξει με το ραβδί του για να προχωρήσει. Είμαι λιοντάρι κι αρνούμαι να μιλήσω, να περπατήσω, να κοιμηθώ με τα πρόβατα.

Δεν θα ακούσω αυτούς που κλαψουρίζουν και παραπονιούνται, γιατί η αρρώστια τους είναι μεταδοτική. Αυτοί ας πάνε με τα πρόβατα. Το σφαγείο της αποτυχίας δεν είναι ο δικός μου προορισμός. Θα επιμείνω μέχρι να πετύχω. Τα έπαθλα της ζωής βρίσκονται στο τέλος κάθε ταξιδιού, όχι λίγο μετά την αρχή του. Και δεν έχω τη δυνατότητα να ξέρω πόσα βήματα είναι απαραίτητα για να φτάσω στον στόχο μου. Την αποτυχία μπορεί να τη συναντήσω στο χιλιοστό βήμα, η επιτυχία όμως κρύβεται στην επόμενη στροφή του δρόμου. Ποτέ δεν θα μάθω πόσο κοντά μου βρίσκεται, αν δεν πάρω τη στροφή.

Πάντα θα κάνω ένα ακόμα βήμα. Κι αν αυτό αποδειχθεί μάταιο, θα κάνω κι άλλο κι ύστερα κι άλλο. Στην πραγματικότητα, ένα βήμα κάθε φορά δεν είναι τόσο δύσκολο να το κάνεις. Θα επιμείνω μέχρι να πετύχω. Από δω κι εμπρός θα θεωρώ την προσπάθεια κάθε μέρας σαν ένα χτύπημα του τσεκουριού μου πάνω σε μια μεγάλη βελανιδιά. Το πρώτο χτύπημα μπορεί να μην προκαλέσει στο δέντρο ούτε τρέμουλο, το ίδιο και το δεύτερο και το τρίτο. Το κάθε χτύπημα μόνο του μπορεί να φαίνεται ασήμαντο, χωρίς καμία συνέπεια. Όμως από μικρά μικρά χτυπήματα η βελανιδιά στο τέλος πέφτει. Αυτό θα συμβεί και με τις σημερινές μου προσπάθειες.

Θα μοιάσω με τη σταγόνα της βροχής, που διαβρώνει και εξαφανίζει ολόκληρο βουνό· με το μυρμήγκι που καταβροχθίζει μια τίγρη· με το αστέρι που φωτίζει τη γη· με τον σκλάβο που χτίζει πυραμίδα. Θα χτίσω τον πύργο μου βάζοντας ένα ένα τα τούβλα, γιατί ξέρω πως μικρές προσπάθειες που επαναλαμβάνονται θα ολοκληρώσουν έργο.

Θα επιμείνω μέχρι να πετύχω. Ποτέ δεν θα σκεφτώ την αποτυχία και θα βγάλω από το λεξιλόγιό μου λέξεις και φράσεις όπως παραιτούμαι, δεν μπορώ, αδυνατώ, ακατόρθωτο, δεν υπάρχει περίπτωση, αποτυχία, ανεφάρμοστο, χωρίς ελπίδα επιτυχίας και υποχώρηση· γιατί αυτές είναι οι λέξεις των χαζών. Θα αποφύγω την απόγνωση, αν όμως αυτή η διανοητική αρρώστια με προσβάλει, τότε θα συνεχίσω να εργάζομαι μέσα στην απόγνωση. Θα μοχθήσω και θα αντέξω. Θα αγνοήσω τα εμπόδια που βρίσκονται στα πόδια μου και θα κρατήσω τα μάτια μου στους στόχους που βρίσκονται πάνω από το κεφάλι μου, γιατί ξέρω ότι εκεί που τελειώνει η έρημος φυτρώνει πράσινο γρασίδι.

Θα επιμείνω μέχρι να πετύχω. Θα θυμάμαι τον αρχαίο νόμο του μέσου όρου και θα τον προσαρμόσω στο συμφέρον μου. Θα επιμείνω, ξέροντας ότι κάθε αποτυχία στην προσπάθειά μου να πουλήσω θα αυξήσει τις πιθανότητές μου για επιτυχία στην επόμενη απόπειρα. Κάθε «όχι» που θα ακούω θα με φέρνει πιο κοντά στον ήχο του «ναι». Κάθε συνοφρύωμα που θα βλέπω θα με προετοιμάζει απλώς για το χαμόγελο που θα έρθει. Κάθε κακοτυχία που θα συναντώ θα έχει μέσα της τον σπόρο της αυριανής καλής τύχης.

Πρέπει να έχουμε τη νύχτα για να εκτιμήσουμε τη μέρα. Πρέπει να αποτύχω πολλές φορές για να πετύχω μια. Θα επιμείνω μέχρι να πετύχω. Θα προσπαθήσω και θα προσπαθήσω, ξανά και ξανά. Το κάθε εμπόδιο θα το θεωρώ σαν απλή παράκαμψη στην πορεία μου προς τον στόχο και σαν επαγγελματική πρόκληση. Θα επιμείνω και θα αναπτύξω τις ικανότητές μου, όπως ο ναυτικός αναπτύσσει τις δικές του μαθαίνοντας να αντιμετωπίζει την οργή της καταιγίδας.

Θα επιμείνω μέχρι να πετύχω. Από δω κι εμπρός θα μάθω και θα εφαρμόζω άλλο ένα μυστικό αυτών που είναι οι καλύτεροι στη δουλειά μου. Όταν φτάσει στο τέλος της η μέρα, χωρίς να εξετάσω αν ήταν επιτυχημένη ή αποτυχημένη, θα προσπαθήσω να πραγματοποιήσω μια ακόμα πώληση. Όταν οι σκέψεις μου σπρώχνουν το κουρασμένο μου σώμα προς το σπίτι, θα αντισταθώ στον πειρασμό να αποχωρήσω. Θα ξαναπροσπαθήσω. Θα κάνω μια ακόμα απόπειρα να κλείσω τη μέρα μου με μια νίκη, κι αν αυτή η απόπειρα αποτύχει, θα κάνω κι άλλη.

Ποτέ δεν θα επιτρέψω να τελειώσει η μέρα μου με αποτυχία. Έτσι, θα φυτέψω τον σπόρο της αυριανής επιτυχίας και θα κερδίσω ένα μεγάλο πλεονέκτημα απέναντι σε εκείνους που παρατούν την προσπάθεια σε προκαθορισμένη ώρα. Όταν οι άλλοι θα σταματούν τον αγώνα τους, ο δικός μου θα αρχίζει κι η συγκομιδή μου θα είναι πλούσια.

Θα επιμείνω μέχρι να πετύχω. Δεν θα επιτρέψω στη χθεσινή μου επιτυχία να με βυθίσει στη σημερινή αυταρέσκεια, γιατί αυτό είναι το μεγάλο θεμέλιο της αποτυχίας. Θα ξεχάσω τα γεγονότα της ημέρας που έφυγε, είτε καλά είναι είτε κακά, και θα χαιρετήσω τον καινούριο ήλιο με την πεποίθηση ότι αυτή θα είναι η καλύτερη μέρα της ζωής μου.

Όσο υπάρχει πνοή μέσα μου θα επιμένω, γιατί τώρα ξέρω μια από τις μεγαλύτερες αρχές της επιτυχίας: Αν επιμείνω αρκετά θα τα καταφέρω.

Θα επιμείνω.

Θα τα καταφέρω.

Ο Μακιαβέλι, η αναγκαιότητα του εθνικού στρατού

«Το μέσον της γνώσης των νεκρών μορφών είναι ο μαθηματικός νόμος. Το μέσον κατανόησης των ζωντανών μορφών είναι η αναλογία.» -Όσβαλντ Σπένγκλερ (1880-1936)

Ο Νικολό Μακιαβέλι (1469-1527) γεννήθηκε στη Φλωρεντία· ήταν γιος του νομομαθούς Μπερνάρντο Μακιαβέλι και της Μπαρτολομέα Νέλι. Ο Μπερνάρντο καταγόταν από παλιά αριστοκρατική οικογένεια και οι πρόγονοί του αναδείχτηκαν σε υψηλά αξιώματα της πόλης κατά τον 14ο αιώνα· ωστόσο, η παλαιά γενιά είχε ξεπέσει και ο ίδιος δεν ήταν πλέον «αριστοκράτης» αλλά ούτε και «ποπολάρος»· εργάστηκε ως απλός δικηγόρος. Παρά τις οικονομικές δυσκολίες που φαίνεται ότι αντιμετώπιζε ο πατέρας του, ο νεαρός Νικολό έλαβε κάποια «ουμανιστική» κλασική εκπαίδευση, σύμφωνα με τις τάσεις της εποχής. Σημειωτέον ότι σημαντικά έργα της κλασικής αρχαίας ελληνικής γραμματείας έγιναν γνωστά στην Ιταλία μετά τη φυγή των Ελλήνων λογίων στη Δύση (1453 και νωρίτερα). Διατηρούσε στενές σχέσεις και φιλίες με πολλούς μορφωμένους ανθρώπους της Φλωρεντίας και διακεκριμένα μέλη της τάξης των Πατρικίων. Σε ηλικία μόλις 29 ετών, διορίζεται γραμματέας της Φλωρεντινής Δημοκρατίας, επικεφαλής της δεύτερης καγκελαρίας· το αξίωμα καθ’ αυτό δεν είναι υψηλό, αλλά ο Μ. υπηρετεί σε κρίσιμο και νευραλγικό πόστο, καθώς -στην πράξη- αναλαμβάνει τις εξωτερικές υποθέσεις της πόλης. Εργάστηκε ως γραμματέας τoυ Συμβουλίου των Δέκα του Πολέμου· αντικείμενο των εργασιών του Συμβουλίου ήταν η διπλωματία και ο πόλεμος. Διατήρησε τη θέση του από το 1498 μέχρι το 1512, ως έμπιστος του Μεδίκου Πιέρο Σοντερίνι (1452–1522).

Στο προοίμιο μιας ομιλίας που συντάχτηκε με παρότρυνση και για λογαριασμό του Σοντερίνι βρίσκουμε, σε μια πρώτη διατύπωση, ορισμένες ιδέες της μακιαβελικής σκέψης, όπως διαμορφώθηκαν μετά τις εμπειρίες του στη γαλλική αυλή (1500) και την πολύμηνη διαμονή του δίπλα στον διαβόητο Καίσαρα Βοργία. Ως μέλος σε διάφορες διπλωματικές και στρατιωτικές αποστολές βρέθηκε ακόμη στην αυλή του αυτοκράτορα Μαξιμιλιανού Α’ (βασίλευσε μεταξύ 1493 και 1519), καθώς και στην Πίζα (1509 και 1511). Χάρη σ’ αυτά τα διπλωματικά ταξίδια, ο Μακιαβέλι είχε την ευκαιρία να δει από κάποια σχετική απόσταση, «απ’ έξω», την πολιτική της Φλωρεντίας και τις αδυναμίες της. Τις ίδιες ιδέες θ’ αναπτύξει αργότερα στον «Ηγεμόνα (Il principe. 1513) και τις «Διατριβές» (Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio , Λόγος επί των δέκα πρώτων [βιβλίων] του Τίτου Λίβιου – 3 τομ., 1512-1517).

Φρόνηση και δύναμη

Η μορφή του πολιτεύματος («ηγεμονία» ή «δημοκρατία») είναι δευτερεύουσας σημασίας σε σχέση με «το συγκεκριμένο ζωντανό περιεχόμενό του». Πρωτεύουσα σημασία έχει ο συνδυασμός φρόνησης και δύναμης που μπορεί ν’ αναπτύξει το κάθε πολίτευμα, σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες και περιστάσεις. Η φρόνηση μόνη της δεν είναι αρκετή («δε φτουράει»), ενώ η δύναμη «δεν φέρνει τα πράγματα εκεί που τα θέλεις, κι άμα τα φέρει, δεν τα βαστάει.» Φρόνηση και ισχύς είναι το «νεύρο» σε όλες τις εξουσίες, σε όσες «φανήκανε μέχρι σήμερα στον κόσμο και σε όσες θα φανούνε»· κι αν καλοεξετάσει κάποιος τα ιστορικά πράγματα, θα διαπιστώσει ότι ολόκληρες αυτοκρατορίες, κραταιά βασίλεια και πολλές πολιτείες αφανιστήκανε κυριολεκτικά, γιατί «τους λείψανε τ’ άρματα ή το μυαλό.» Αν έχουμε αυτά τα δυο, γράφει ο Μακιαβέλι, καλό είναι να τα φυλάξουμε· κι αν τυχόν δεν τα έχουμε, θα πρέπει -οπωσδήποτε- να τα βρούμε. Όπως και να ‘χει, προτιμότερη φαίνεται να είναι μια ηγεμονία, συνετή και στρατιωτικά ισχυρή, ώστε να μπορεί να σώσει τη λευτεριά της πατρίδας παρά μια δημοκρατία που παραδίδει τον τόπο σε ξένες λόγχες και πρεσβείες.

Ιδιωτική και δημόσια ηθική

Λίγο παρακάτω, διαχωρίζει ξεκάθαρα την ιδιωτική ηθική (την ηθική των προσώπων) από τη δημόσια: «Τους ιδιώτες τους κάνουνε να κρατούν τις συμφωνίες οι νόμοι, τα γραμμένα και τα συμφωνητικά, όμως ανάμεσα στους ηγεμόνες αυτό γίνεται μονάχα με τ’ άρματα.» Η διατύπωση αυτή του Μακιαβέλι δεν πηγάζει από θεωρητικές μελέτες για την φιλοσοφία της Ιστορίας· βασίζεται στα εμπράγματα και ιστορικά δεδομένα. Τα κράτη -ως συλλογικά υποκείμενα- δεν (πρέπει να) δεσμεύονται απ’ ότι θεωρείται «ηθικό» στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων· λόγου χάρη, τα κράτη μπορούν να μην τηρήσουν τις συμφωνίες που υπέγραψαν· αυτό συνέβη χιλιάδες φορές στην ιστορία, συχνά με τραγικές συνέπειες για όσους στήριξαν την επιβίωση της πολιτείας τους στις υπογραφές των αντιπάλων ή και των εκάστοτε συμμάχων.

Κάθε κράτος, -μικρό, μεσαίο ή μεγάλο- θα πρέπει να στηρίζεται πρώτα πρώτα στις δικές του, πιστές και «εθνικές» δυνάμεις: «Δεν μπορείς συνέχεια να κρύβεσαι πίσω από το σπαθί του αλλουνού, γι’ αυτό είναι καλό να το κρατάς μοναχός σου στο πλευρό και να το ‘χεις ζωσμένο ακόμα κι όταν ο εχθρός βρίσκεται μακριά, γιατί αλλιώς στερνά δεν έχεις τον καιρό και σωτηρία δεν βρίσκεις.»Επομένως, καμμιά εμπιστοσύνη δεν πρέπει να έχουν οι πολίτες της Φλωρεντίας «στον Γάλλο βασιλιά»· και είναι ασυλλόγιστοι όσοι πιστεύουν ότι ο (Ιταλός) Βαλεντίνος «δεν έχει λόγο» να επιτεθεί στη Φλωρεντία. Κάθε πολιτεία -και κάθε κράτος- πρέπει να θεωρεί εχθρούς του «όλους όσους μπορούνε να ελπίζουνε πως ίσως θα το βάλουνε στο χέρι και που απ’ αυτούς δεν είναι δυνατόν να φυλαχτεί.» Γνωστική «ηγεμονία ή δημοκρατία» δεν πρέπει ν’ αφήνεται στη διάκριση των άλλων κι αν αφήνεται, να νομίζει ότι θα είναι και ασφαλής.

Η ομοιότητα των περιστάσεων

Ο Μακιαβέλι συλλαμβάνει το κράτος ως οργανισμό που βρίσκεται μοιραία σε αδιάκοπη και αμετάκλητη σύγκρουση με τ’ άλλα κράτη. Ο πόλεμος δεν είναι κάτι που συμβαίνει απλώς και μια οραματική, δηλαδή φανταστική, «φιλειρηνική» πολιτική θα μπορούσε να τον εξαλείψει για πάντα: είναι σύμφυτα δεμένος με την φύση του ανθρώπου και ο πλανήτης μας -όσες αλλαγές και αν έγιναν στο διάβα της ιστορίας- κατοικείται πάντοτε από ανθρώπους. Σε άλλο σημείωμα του, με τίτλο «Πολλές φορές βλέπεις τα ίδια περιστατικά σε διαφορετικούς λαούς», γράφει: «Σε όλες τις πολιτείες και όλους τους λαούς βλογιούνται οι ίδιες λαχτάρες και οι ίδιες διαθέσεις, τέτοιες που σταθήκανε πάντα.» Εύκολα, λοιπόν, όποιος μελετά επίπονα τα περασμένα μπορεί να προβλέπει και τα μελλούμενα, και «να δίνει σε κάθε περίσταση το φάρμακο που δίνανε οι αρχαίοι.» Και αν δεν βρίσκει κάποιο «φάρμακο» παλιό και δοκιμασμένο, «να σκέφτεται κάποιο καινούριο, με οδηγό την ομοιότητα των περιστάσεων.»

«Ας μην περπατάμε σαν στραβοί», συνεχίζει ο Μακιαβέλι· ας εξετάσουμε πρώτα τι συμβαίνει στο «σπιτικό μας» κι ας «ρίξουμε τη ματιά μας πιο βαθιά». Ποια είναι η πραγματικότητα; Η Φλωρεντία είναι «ξαρμάτωτη» και οι υπήκοοί της δεν είναι «πιστοί», όπως το έδειξε η πείρα τους προηγούμενους μήνες: Η Πιστόγια, η Ρομάνια, η Μπάργκα και άλλες πόλεις «καταντήσανε φωλιές και άντρα για κάθε είδους ληστές.» Κι όταν οι τόποι αυτοί «χτυπήθηκαν», η πόλη δεν μπόρεσε να τους βοηθήσει, λόγω αδυναμίας στρατιωτικής. Όλοι αυτοί, λέει ο Μακιαβέλι, χθεσινοί σύμμαχοι και υπήκοοι, «δεν σας βλέπουνε τώρα να είστε σε καλύτερη σειρά» και γρήγορα θα γίνουν «υπήκοοι εκείνων που πρώτοι θα τους ριχτούνε». Αυτό είναι λογικό, και μάλιστα σύμφωνο με την ανθρώπινη φύση: «οι άνθρωποι ούτε μπορούνε, ούτε χρωστάνε να είναι δούλοι πιστοί κάποιου αφέντη που δεν δύνεται ούτε να τους διαφεντέψει, ούτε να κρατήσει τη ζωή τους στον ίσιο δρόμο.»

«Τι μας χρειάζονται οι στρατιωτικές δυνάμεις; Εμάς μας προστατεύει ο Γάλλος βασιλιάς!»

Η αλήθεια είναι ότι ο Γάλλος βασιλιάς είναι ισχυρός και απειλεί ολόκληρη την Ιταλία· αν δεν βρει κάποιο σοβαρό εμπόδιο στις επιχειρήσεις του, εκτός από τη Φλωρεντία, «σωτηρία δεν υπάρχει»· διότι, αντιμέτωποι με τα γαλλικά φουσάτα οι Φλωρεντινοί δεν μπορούν να σταθούν: «δεν σας γλιτώνουνε ούτε όλες οι στρατιωτικές δυνάμεις ούτε όλες οι προπαρασκευές του κόσμου». Αν πάλι ο βασιλιάς «σκοντάψει» και σε άλλα εμπόδια, σωτηρία «υπάρχει και δεν υπάρχει». Εδώ η ελευθερία της πόλης εξαρτάται από τη φρόνηση και τη δύναμη: ο μόνος δρόμος είναι να συντάξουν όσο περισσότερες στρατιωτικές δυνάμεις μπορούν, έτσι ώστε ο Γάλλος βασιλιάς να τους λογαριάζει το ίδιο με τους άλλους μέσα στην Ιταλία· γιατί ο άοπλος γίνεται κλωτσοσκούφι και θύμα όχι μόνο των ισχυρών, αλλά οποιουδήποτε μπορεί να τον χτυπήσει – και μπορούν να τον πλήξουν οι πάντες, εφόσον δεν διαθέτει αξιόμαχα στρατεύματα. Ούτε και στους ισχυρούς πρέπει να δίνει πολύ θάρρος μια πολιτεία που θέλει να ζήσει ελεύθερη. Ο ισχυρός, σύμμαχος ή εχθρός, «ξεθαρρεύει» όταν βλέπει μια πόλη «ξαρμάτωτη»· ο άοπλος εύκολα προσφέρεται ως λεία του καθενός· την αρματωμένη και άλκιμη πολιτεία όμως την υπολογίζουν όλοι, ακόμα και οι πιο ισχυροί. Όσοι αισθάνονται δυνατοί θα πρέπει να λογαριάζουν το «κόστος» της κατάκτησής της, ενώ οι ασθενέστεροι δύσκολα θα τολμήσουν να την πειράξουν.

Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, η Φλωρεντία, γύρω στα 1500, βρίσκεται στην έσχατη ανάγκη: είναι κυκλωμένη από δυο τρεις πόλεις, οι οποίες «περισσότερο το θάνατο παρά τη ζωή της λαχταράνε»· ολόκληρη η Ιταλία «κυκλοφέρνει» γύρω από τον βασιλιά της Γαλλίας, τους Βενετσιάνους, τον Πάπα και τον Καίσαρα Βοργία. (Αλλού αναφέρεται ως «πρίγκιπας Βαλεντίνος»). Ο Βοργίας ήταν νόθος γιος του πάπα Αλεξάνδρου Στ´ και ήθελε να δημιουργήσει δικό του κράτος στην Κεντρική Ιταλία.

Τότε που πήρε ο Τούρκος την Πόλη

Ο Μακιαβέλι χρησιμοποιεί συχνά ιστορικά παραδείγματα για να ενισχύσει τους συλλογισμούς του· δεν είναι ιστορικός, είναι πολιτικός στοχαστής, κι επομένως δεν ασχολείται με τις λεπτομέρειες της ιστορίας. Σε λίγες, αδρές γραμμές περιγράφει ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο που αποδίδεται στον τελευταίο αυτοκράτορα του Βυζαντίου, τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο. Δεν έχει σκοπό ν’ αναλύσει (όλες) τις αίτιες που οδήγησαν στην πτώση της αυτοκρατορίας. Αναφέρεται προφανώς στην άρνηση μιας σημαντικής μερίδας των κατοίκων της Κωνσταντινούπολης να συνδράμουν οικονομικά (και στρατιωτικά…) στην άμυνα της Πόλης· γνωρίζουμε ότι μετά τη σύνοδο της Φερράρας-Φλωρεντίας (1438-1439) το «ανθενωτικό» κίνημα στην πρωτεύουσα του Βυζαντίου ήταν ισχυρό· ο πολύς λαός και κυρίως οι πολυάριθμοι ορθόδοξοι μοναχοί αρνήθηκαν να δεχθούν την ψηφισμένη «ένωση» των εκκλησιών. Λέγεται μάλιστα ότι ο τελευταίος μεγάλος δούκας του Βυζαντίου, ο Λουκάς Νοταράς, σε μια οργισμένη και μαζική «διαδήλωση» έξω από τον ναό της Αγίας Σοφίας, είπε την περίφημη φράση: «Καλύτερο είναι το σαρίκι του σουλτάνου από την τιάρα του καρδιναλίου». Ο Νοταράς επέζησε μετά την πολιορκία και αποκεφαλίστηκε από τον Μωάμεθ Β’, παρά τα χρήματα πού του πρόσφερε… Άλλοι λένε ότι πήγε κοψοκέφαλος, επειδή αρνήθηκε να παραδώσει τον όμορφο δεκατετράχρονο γιο του στο χαρέμι του Σουλτάνου… Ο Μακιαβέλι γράφει:

«Πολλοί από σας πρέπει να θυμάστε τότε που πήρε ο Τούρκος την Πόλη. Ο Αυτοκράτορας εκείνος είχε δει από πριν το χαμό του. Φώναξε λοιπόν τους πολίτες του και, μη μπορώντας να τους προστατέψει με τον ταχτικό του στρατό, τους ιστόρησε τους κινδύνους και τους παράστησε τι γιατρειά παίρνανε· μα εκείνοι τον κοροϊδεύανε. Γίνηκε όμως η πολιορκία κι εκείνοι οι ίδιοι πολίτες που στην αρχή πήρανε αψήφιστα τις συμβουλές του ηγεμόνα τους, σαν αγροικήσανε ν’ αντιβουίζει το πυροβόλο στο τειχί τους και να φρουμάζει το φουσάτο του εχθρού, τρέξανε τώρα κλαίγοντας στον αυτοκράτορα με τα ζωνάρια τους γιομάτα χρήμα· μα κείνος τους ξαπόστειλε λέγοντάς τους: «Τραβάτε τώρα να πεθάνετε αντάμα με τα λεφτά σας, αφού δεν θέλετε να ζήσετε δίχως τους.»

Οι Φλωρεντινοί παρουσιάζονται γυμνοί και απροετοίμαστοι εντελώς από στρατιωτική άποψη κι αποφασίζουν να πάρουν έκτακτα μέτρα για τον εξοπλισμό της πόλης. Επιβάλλεται η φορολογία της δεκάτης (10%) σε όλα τ’ ακίνητα, κοσμικά και εκκλησιαστικά. Ο Μ. στο προοίμιό του δεν αναφέρει ποια άλλα έκτακτα οικονομικά μέτρα προτάθηκαν και ποιες ακριβώς ήταν οι αντιδράσεις και τα «παράπονα» των πολιτών. Προφανώς οι κάτοικοι δεν ήταν πρόθυμοι να ψηφίσουν τα μέτρα που επιβάλλονταν κάθε φορά· αυτό συνέβη, λέει ο Μ. όταν ο Βαλεντίνος με το φουσάτο του δεν στράφηκε τελικώς εναντίον της Ρομάνιας ή της Τοσκάνης, αλλά τους «γύρισε πλευρό», τράβηξε για το Πεζάρο και ο κίνδυνος φαινόταν ότι απομακρύνεται. Κάποιοι θυμίζανε και προβλέπανε τους κινδύνους, αλλά ουδείς μπόρεσε να πείσει τους «ξεροκέφαλους» Φλωρεντινούς να ψηφίσουν υπέρ της έκτακτης στρατιωτικής δαπάνης. Η τιμωρία για την ξεροκεφαλιά τους ήρθε πολύ σύντομα: Ο Καίσαρας Βοργίας, πανούργος και ταχύτατος στη δράση, κατέλαβε την πόλη Φαγιέντζα, έκαψε και λεηλάτησε πολλά σπίτια και περιουσίες και συνέλαβε πολλούς αιχμαλώτους· οι Φλωρεντινοί είδαν να βιάζονται οι γυναίκες τους και να «πέφτει ακρίδα στα υποστατικά τους», χωρίς να μπορούν να κουνήσουν το δάχτυλό τους. Κι όσοι στην αρχή αρνήθηκαν να δώσουνε «είκοσι δουκάτα», αναγκάστηκαν μετά να πληρώσουν διακόσια επιπλέον, συν τα είκοσι. (Το δουκάτο ήταν μικρό, χρυσό νόμισμα, με μεγάλη αξία).

Απώτερος σκοπός του πατριώτη Μακιαβέλι είναι να εκδιωχθούν «οι βάρβαροι» από την Ιταλία· η ένωση των αλληλοπαρασσσόμενων ιταλικών πόλεων, αυτονομία και η ανεξαρτησία της Ιταλίας απέναντι στις ευρωπαϊκές δυνάμεις είναι ο ύψιστος εθνικός στόχος και η πραγματοποίησή του δικαιολογεί τη χρήση οποιουδήποτε μέσου, εφόσον τα «ηθικά» μέσα δεν είναι κατάλληλα.

Έτσι κι αλλιώς, η ελευθερία της πατρίδας -τότε και πάντα- βρίσκεται στα χέρια των πολιτών της:

«Μα στ’ αλήθεια, εγώ δεν μπορώ να πιστέψω πως αυτό γίνεται εδώ πέρα, βλέποντας μπροστά μου εσάς, τους λεύτερους Φλωρεντινούς πολίτες, που βαστάτε στα χέρια σας τη λευτεριά σας. Και πιστεύω πως τούτη τη λευτεριά θα τη σεβαστείτε, όπως πάντα τη σέβονται όσοι γεννηθήκανε και λαχταρούνε να ζήσουνε λεύτεροι.»