Αθάνατη Ελλάδα

Πεντακόσια χρόνια π.κ.ε, σε μια μικρή πόλη, στις ακραίες παρυφές τού τότε πολιτισμένου και κατασταλαγμένου κόσμου, μια καινούρια, παράξενη δύναμη άρχισε να έρχεται στο φως.

Κάτι είχε ξυπνήσει μέσα στο νου των ανθρώπων πού ζούσαν εκεί κι αυτό το κάτι θα ’μενε πια γραμμένο στην μορφή του κόσμου ολόκληρου, κι ούτε οι αιώνες ούτε οι αλλαγές πού φέρνει η ιστορία θα είχαν τη δύναμη να σβήσουν τα βαθιά του σημάδια.

Αν είμαστε σήμερα διαφορετικοί, κι αν νιώθουμε διαφορετικά, το χρωστάμε σ’ ότι δημιουργούσε επί ένα δυο αιώνες εκείνη η μικρή πολιτεία, —- πάνε δυο χιλιάδες τετρακόσια χρόνια τώρα.

Ήτανε κρίσιμη η στιγμή.

Πολιτισμοί παλιοί, ισχυροί, είχανε εκλείψει και χαθεί, κι η σκιά τς άγνοιας πλανιότανε πάνω απ’ τη γη. ο κόσμος πορευότανε ξανά προς μια εποχή άγρια, και σκοτεινή, και βάρβαρη…

Κι όμως στο κέντρο αυτής τής σκοτεινιάς, μια μικρή Ιστία πνευματική φούντωνε σιγά σιγά και σπίθιζε: στην πόλη των ’Αθηνών ένας καινούριος πολιτισμός γεννιότανε, πού η Ανθρωπότητα ως τότε δεν είχε ξαναδεί.

Πώς έγινε αυτό;

Έχει σημασία για μας να το γνωρίσουμε.

Αυτό πού ανακάλυψαν οι Έλληνες, κι ο τρόπος με τον όποιο το ανακάλυψαν, κι ο τρόπος με τον όποιο έφεραν στο φως έναν καινούριο κόσμο μέσα από τα χαλάσματα ενός παλιού πού μόλις είχε γκρεμιστεί, μπορεί να είναι χρήσιμο και σέ μας πού είδαμε χτες έναν ολόκληρο κόσμο να καταρρέει μέσα σε δυο δεκαετίες.

Πραγματικά.

Στο χάος και στη σύγχυση τού σύγχρονου καιρού μας αξίζει να μελετήσουμε πολύ σοβαρά πώς οι Έλληνες κατόρθωσαν να πετύχουν μια τέτοια διαύγεια στη σκέψη τους και μια τέτοια σταθερή τελείωση της τέχνης πού δημιούργησαν.

Άλλες είναι βέβαια οι συνθήκες πού τότε αντιμετώπιζαν, μα πρέπει πάντα να έχουμε στο νου πώς όσο κι αν αλλάζει το φλούδι τής ζωής η ουσία της μένει ίδια και πώς ένα είναι το βιβλίο πού πρέπει να διαβάζουμε αν θέλουμε σωστά ν’ αποφοιτήσουμε απ’ το σχολείο τής ανθρώπινης εμπειρίας: ο Άνθρωπος.

Τα μεγάλα βιβλία, παλιά και σημερινά, δεν είναι παρά το απόσταγμα τής γνώσης τής ανθρώπινης καρδιάς, και τα μεγάλα έργα δεν είναι παρά η επίτευξη μιας ισορροπίας στη σύγκρουση ανάμεσα στις επιταγές τού εξωτερικού και τού εσωτερικού μας κόσμου.

Κρίμα.

Απ’ όσα έφτιαξαν οι Έλληνες λίγα έχουν φτάσει ως εμάς και δεν έχουμε τρόπο να εξακριβώσουμε αν είναι κιόλας ότι καλύτερο είχαν δημιουργήσει. Στους μεγάλους σπασμούς τής ιστορίας οπού επικρατεί μονάχα ο νόμος τού Δυνατού δεν υπάρχει κι άλλος ένας νόμος να πού διασφαλίζει την επιβίωση τού ωραίου.

Μα όσα λίγα διατήρησαν για χάρη μας οι ιδιοτροπίες των καιρών και οι συντυχιές των περιστάσεων μοιάζει να δίνουν το μέτρο τής υψηλότερης στάθμης στην οποία είναι δυνατόν ποτέ να αναχθεί το κάθε τι πού άγγιξε ο Ελληνικός πολιτισμός.

Την γλυπτική τους, τίποτα δεν την συναγωνίζεται.

Την αρχιτεκτονική τους, κανένας δεν την ξεπέρασε.

Την γραμματεία τους, ποιος θα την φτάσει;

Τί έχει απομείνει απ’ όλον τούτο τον τεράστιο αισθητικό πλούτο;

Γκρεμίστηκαν τα κτίρια, παραμορφώθηκαν τα Αγάλματα, έσβησαν οι ζωγραφιές κι απ’ τα γραφτά λίγα έχουν σωθεί.

Κι όμως. Πάνω σ’ αυτά τα συντρίμμια των όσων προ υπήρξανε, ο κόσμος έμαθε να κτίζει, γιατί επί δύο χιλιάδες χρόνια δεν είχε τίποτα καλύτερο. Τούτα τα λιγοστά κατάλοιπα της πανώριας Ελληνικής οικοδομής στάθηκαν έμπνευση και πρόκληση στον άνθρωπο κι είναι ακόμα ότι πιο πολύτιμο κατέχει ο Δυτικός πολιτισμός.

‘Ότι έφτιαξαν οι Έλληνες το έχει υιοθετήσει πια ολόκληρη η άνθρωπό της, και δεν υπάρχει σήμερα κανένας πού να αρνείται στο Ελληνικό πνεύμα την πλήρη δικαίωσή του.

Εκείνο όμως πού δεν είναι τόσο γνωστό και πού συχνά παραγνωρίζουμε, είναι οι αιτίες πού οδήγησαν σ’ αυτές τις επιτεύξεις. Συνηθίσαμε, στον καιρό μας, να μιλάμε για το Ελληνικό θαύμα και να θεωρούμε την ξαφνική άνθιση τού Ελληνικού πνεύματος σαν κάτι πού δεν έχει ρίζες πουθενά και πού δεν μπορούμε να το αποδώσουμε σε καμιάν αίτια. οι ανθρωπολόγοι μάλιστα προσπαθούνε να μας μεταφέρουνε με το στανιό πίσω σέ κείνα τ’ άγρια δάση οπού έχει την προέλευσή του κάθε τι το ανθρώπινο και να μας πείσουν πώς εκεί γεννήθηκε και κάθε τι το Ελληνικό.

Μ’ άλλο είναι ο σπόρος και άλλο το λουλούδι.

Η τραγωδία, λένε, τι άλλο είναι παρά συνέχεια πρωτόγονων ιεροτελεστιών χαμένων στα βάθη των αιώνων; Μα να είναι τάχα μόνον αυτό; Κανένας ως τώρα δεν πρόσφερε μίαν ιστορική γεφύρωση ανάμεσα σ’ εκείνες τις άγριες τελετές και στο συγκροτημένο οικοδόμημα τής πραγματικής Ελληνικής Τραγωδίας, ενώ υπάρχει αυτή η γέφυρα, και υπάρχει και η ερμηνεία. ’Αποφεύγουμε απλώς την ευθύνη παρουσιάζοντας την Τραγωδία σαν ένα θαύμα απρόσμενο. Η πνευματική και αισθητική δραστηριότης πού μέσα σ’ ελάχιστα χρόνια έκανε την ’Αττική εποχή να μην συγκρίνεται με καμιάν άλλη εποχή στην ιστορία δεν είναι ανεξήγητη…

Σήμερα όλοι συμφωνούμε πώς η Ελλάδα ανήκει στον κόσμο τον Αρχαίο. Κάθε φορά πού ο ιστορικός πάει να τραβήξει μια γραμμή ανάμεσα στον κόσμο τον παλιό και τον κόσμο τον καινούριο, τοποθετεί τούς “Έλληνες στον κόσμο τον παλιό, γιατί εκεί, λέει, ανήκουν.

Κι εκεί βέβαια ανήκουν χρονικά, αλλά, μονάχα από πλευράς αριθμήσεως τον αιώνων. Αν κοιτάξουμε βαθύτερα μέσα στον καθρέφτη του καιρού θα δούμε ευθύς τη διαφορά.

Αυτός ο «αρχαίος κόσμος» αλήθεια,—ως το σημείο, φυσικά, πού μπορούμε να τον αναπλάσουν —έχει παντού τα ίδια χαρακτηριστικά. στην Αίγυπτο, στην Κρήτη, στην Μεσοποταμία, όσο μπορούμε να μαντέψουμε απ’ τα θρύψαλα, ίδιες ήταν οι συνθήκες τής ζωής.

Ένας μονάρχης, δεσποτικός, πού κυβερνούσε το λαό του σύμφωνα με τα κέφια του και τα κρυφά του πάθη. “Ένας λαός κατατρεγμένος, υποταγμένος, εξαθλιωμένος. και μια μεγάλη ιερατική ομάδα προνομιούχων πού χειρίζεται αποκλειστικά κάθε τι με το πνεύμα και τη σκέψη.

Αυτός είναι ο τύπος ενός κράτους πού ακόμα και σήμερα ονομάζουμε Ασιατικό. Διατηρήθηκε μέσα στους αιώνες χωρίς να χάση κανένα από τα χαρακτηριστικά του, και μονάχα στα τελευταία χρόνια παρουσιάζει, τουλάχιστον εξωτερικά, δείγματα προσπάθειας να συμμορφωθεί προς τίς επιταγές τού σύγχρονου πολιτισμού.

Μα κατά βάθος η Ανατολή ποτέ της δεν αλλάζει. Από τ’ αρχαία χρόνια ως σήμερα στάθηκε πάντα φοβισμένη και διατακτική σέ κάθε εξέλιξη και σέ κάθε γόνιμη αλλαγή.

Πως να σύνδεσης λοιπόν τούς Έλληνες με μια τέτοια νοοτροπία;

Οι Έλληνες φτιάξανε κάτι εντελώς νέο και πρωτότυπο.

Ήταν οι πρώτοι Δυτικοί, οι δημιουργοί μιας νοοτροπίας πού σήμερα είναι πια η δική μας.

Αυτή ήταν η βασική Ελληνική συνεισφορά κι’ αυτή είναι και σήμερα η θέση τής Ελλάδας στον σύγχρονο κόσμο μας.

Δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο και για την Ρώμη.

Δεν ήταν βέβαια υποταγμένη, η Ρώμη, στο πνεύμα το ανατολικό κι ήταν φορές πού άνθρωποι υπεύθυνοι επαναστατούσαν και θεωρούσαν ανόητους τούς διαλογισμούς των σοφών τής Ανατολής. «Τί έστιν αλήθεια;» ρώτησε με περιφρόνηση ο Πιλάτος.

Αλλά εξίσου απομακρυσμένη ήταν η Ρώμη κι από το πνεύμα. το Ελληνικό. Οι επιστήμες,—τα μαθηματικά, η φιλοσοφία,— η αέναη έρευνα των μυστικών του κόσμου και των τρόπων με τούς όποιους πορεύεται,—σταμάτησαν επι αιώνες όταν η ηγεσία πέρασε από τούς Έλληνες στους Ρωμαίους.

Η δήθεν Ελληνορωμαϊκή «κλασσική παράδοση» στην όποια συχνά αναφερόμαστε και στην, όποια αποδίδουμε τα ίδια χαρακτηριστικά είναι μια ψευδαίσθηση. η Αθήνα και η Ρώμη είχαν ελάχιστα κοινά σημεία μεταξύ τους.

Εκείνο πού διακρίνει τον σύγχρονο κόσμο μας απ’ τον παλιό και πού χωρίζει τη Δύση από την Ανατολή είναι η υπεροχή του νου στις σχέσεις των ανθρώπων, κι αυτό στην Ελλάδα μόνο γεννήθηκε και ανάμεσα στους Έλληνες μόνον διατηρήθηκε, απ’ όλους τούς λαούς τού αρχαίου κόσμου. Σέ μια ανθρωπότητα όπου επικρατούσε ο παραλογισμός, αυτοί ήταν οι πρωτοπόροι τού λόγου, οι πρώτοι αληθινά πνευματικοί άνθρωποι πού φάνηκαν στη γη.

Μας είναι δύσκολο σήμερα να συλλάβουμε τι μεγάλη σημασία είχε αυτή η καινοτομία.

Ο κόσμος μες στον όποιο ζούμε μας φαίνεται κάπως λογικός και καταληπτός, κι έχουμε πια ένα πλήθος συγκεκριμένα στοιχεία για το κάθε τι πού μας τριγυρίζει.

Τώρα πού βρήκαμε τον τρόπο να εντάσσουμε τις τρομακτικές φυσικές δυνάμεις στην εξυπηρέτηση δικών μας σκοπών η κυριότερη προσπάθειά μας είναι να εντείνουμε την επικυριαρχία μας πάνω στον υλικό κόσμο.

Δεν πλανιόμαστε πάνω απ’ την γη με τα φτερά τής φαντασίας, ούτε βυθιζόμαστε μέσα στον εσωτερικό μας κόσμο με τα μάτια τής ψυχής. Παρατηρούμε απλώς τι γίνεται γύρω μας και βγάζουμε τα συμπεράσματά μας με το μέσο τής λογικής.

Η δραστηριότης μας είναι κυρίως νοητική. η κοινωνία μέσα την όποια ζούμε είναι μια κοινωνία βασισμένη στη λογική. τα συναισθήματα και τα δράματα έχουν τη θέση τους μονάχα όταν εναρμονίζονται προς τα έλλογο αυτό κοινωνικό μας πλέγμα.

Μα δεν ήταν τέτοιος ο κόσμος μέσα στον όποιο πρωτοβρέθηκαν οι Αρχαίοι Έλληνες. Ακόμα και σήμερα αυτά πού λέμε για τον κόσμο μας εφαρμόζονται μονάχα σ’ ένα περιορισμένο γεωγραφικό χώρο και δεν περιλαμβάνουν τις απέραντες εκτάσεις και τούς απειράριθμους πληθυσμούς τής ’Ανατολής.

Εκεί ισχύει αυτό πού ίσχυε πάντα, η υπεροχή του ψυχικού στοιχείου. Ότι δεν συμβαίνει μέσα στον άνθρωπο θεωρείται ασήμαντο και ανάξιο τής προσοχής των αληθινά σοφών. Η παρατηρητικό της για τα όσα συμβαίνουν γύρω μας, για τα πραγματικά περιστατικά τού έξω κόσμου, δεν εκτιμάται στην Ανατολή.

Ο κόσμος, λοιπόν, μέσα στον όποιο πρωτοεμφανίστηκε η Ελλάς ήταν ένας κόσμος όπου ο νους είχε την τελευταία θέση. Ότι άξιζε και ότι επικρατούσε ως τότε ήταν το άγνωστο, το απύθμενο, κείνο πού βλέπει μόνο η ψυχή.

Αλλά τον ψυχικό κόσμο δεν τον βλέπει κανένας, ούτε τον ακούει, ούτε τον αγγίζει. τον ζει μονάχα, κι ούτε τον μοιράζεται με τον άλλον. Ίσως οι άγιοι η οι ήρωες να μπορούν να τον αποδώσουνε μ’ ένα λόγο η με ένα τραγούδι, η με μια ζωγραφιά, κι αυτό μονάχα αν είναι οι ίδιοι καλλιτέχνες.

Νους και ψυχή μαζί είναι ότι μας διακρίνουν απ’ τον άλλον κόσμο, τον ζωικό. Αυτά είναι πού δίνουν στον άνθρωπο την δυνατότητα να μάθει την Αλήθεια, μα και να πεθάνει για χάρη της. Δύσκολα χωρίζονται και δύσκολα απομονώνονται, γιατί και τα δυο μαζί είναι εκείνα πού (για να θυμηθούμε τον Πλάτωνα) «δίνουν στο άμορφο μορφή».

Κι όμως διακρίνονται.

Όταν ο Άγιος Παύλος λέει πώς τα όσα βλέπουμε είναι πρόσκαιρα και τα όσα δεν βλέπουμε είναι αιώνια, διαχωρίζει τα σύνορα τού νου πού ασχολείται με τα απτά και τα ορατά από τα όρια τής ψυχής πού ζει μέσα στ’ αόρατα και τα υπερκόσμια.

Όταν η Ελλάδα ανακάλυψε τη δύναμη του νου, η υπόλοιπη ανθρωπότητα ήταν γυρισμένη κι αντίκριζε τα ψυχικά ερέβη. Τότε, για μια στιγμή, η Δύση κι η Ανατολή στην Ελλάδα σμίξανε: η τάση προς τον ρασιοναλισμό πού θα γινότανε με τον καιρό το έμβλημα τής Δύσης και η βαθιά ψυχική κληρονομιά τής ανατολής ενώθηκαν.

Τί μεγάλη σημασία είχε μια τέτοια ένωση, τι καταπληκτική δημιουργική ώθηση είναι η διαύγεια του νου συνταιριαγμένη με την δύναμη την ψυχική, μπορεί κανένας να το νιώσει αν σκεφτεί τι συνέβαινε στην Ανθρωπότητα προτού φανεί η Ελλάδα, μ’ άλλους λόγους, τι συμβαίνει κάθε φορά πού υπάρχει ψυχική δύναμη, μα το μυαλό, παράλληλα, τηρείται σε μίαν απόσταση και μια ακινησία.

Πως να γίνετε Επικούρειοι

Όπως πολλοί άνθρωποι, είμαι δύσπιστος έναντι οποιουδήποτε βιβλίου, διάλεξης ή άρθρου, προσφέρεται να αποκαλύψει τα μυστικά της ευτυχίας. Για μένα, η ευτυχία είναι επεισοδιακή. Είναι εκεί, μια στιγμή συνεύρεσης με έναν φίλο για ποτό, όταν ακούμε ένα νέο και εντυπωσιακό κομμάτι μουσικής στο ραδιόφωνο, όταν μοιραζόμαστε εμπιστοσύνη με έναν συγγενή ή όταν ξυπνάμε από έναν καλό ύπνο μετά από μια περίοδο γρίπης. Η ευτυχία είναι μια αίσθηση χαράς σε κάποια στιγμή που δεν μπορεί να κυνηγηθεί και να πιαστεί και που δεν μπορεί να διαρκέσει πολύ.

Αλλά η ικανοποίηση για το πώς πηγαίνουν τα πράγματα είναι διαφορετική από την ευτυχία. Η ικανοποίηση έχει να κάνει με την ποιότητα και τις ρυθμίσεις στη ζωή που μας κάνουν να θέλουμε να σηκωθούμε από το κρεβάτι το πρωί, να μάθουμε τι συμβαίνει στον κόσμο και να συνεχίσουμε με ό,τι φέρνει η μέρα. Υπάρχουν εμπόδια στην ικανοποίηση και μπορούν, εάν δεν αφαιρεθούν εντελώς, τουλάχιστον να μειωθούν. Μερικοί συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η ικανοποίηση εξαρτάται κυρίως από τα γονίδιά μας, πού ζούμε, από την εποχή του χρόνου, ή από το πώς μας αντιμετωπίζουν οι άλλοι, συμπεριλαμβανομένης της κυβέρνησης μας. Ωστόσο, η ψυχολογία και η μετάδοση προσωπικών εμπειριών που αποκτήθηκαν από γενιά σε γενιά, μπορούν πραγματικά να βοηθήσουν.

Το ίδιο μπορεί και η φιλοσοφία. Οι μεγάλες σχολές φιλοσοφίας στην αρχαιότητα – ο πλατωνισμός, ο στωικισμός, ο αριστοτελισμός και, ο αγαπημένος μου, ο επικουρισμός, έθιξαν το ζήτημα της καλής ζωής, άμεσα. Όλοι οι φιλόσοφοι προσυπέγραψαν ένα ιδανικό τρόπο ζωής «σύμφωνα με τη φύση», με την οποία εννοούσαν τόσο την ανθρώπινη όσο και τη μη ανθρώπινη φύση, ενώ διαφωνούσαν μεταξύ τους για όσα αυτό συνεπάγεται. Τα πρωτότυπα γραπτά τους, τα περισσότερα από τα οποία είναι ευρέως προσβάσιμα, ευανάγνωστα και πρόκληση για σκέψη, παραμένουν πηγές, όχι μόνο για φοιτητές φιλοσοφίας και ειδικούς, αλλά για όλους όσους ενδιαφέρονται για τα θέματα της φύσης, της κοινωνίας και της ευημερίας.

Τι ήταν μια «σχολή» φιλοσοφίας για τους αρχαίους Έλληνες και τους Ρωμαίους; Ουσιαστικά, ήταν μια ομάδα που μοιράζονταν κοινές πεποιθήσεις και αξίες. Τα μέλη της συναντιόνταν τακτικά για να ακούσουν διαλέξεις από τον πρωτεργάτη της, να συζητήσουν τα φιλοσοφικά ζητήματα μεταξύ τους αλλά και με περιστασιακούς επισκέπτες, και να επεξεργαστούν πώς να υπερασπιστούν τις απόψεις τους ενάντια στις αντιρρήσεις των σχολών των ανταγωνιστών τους. Οι καταγραφές των διαλέξεων και των συζητήσεων τους μπορεί να κατέληγαν ως γραπτά κείμενα, που επιμελούνταν από τον δάσκαλο ή τους μαθητές του. Η φιλοσοφία δεν ήταν, ωστόσο, μια μορφή δημόσιας εκπαίδευσης. Ο πληθυσμός της Αθήνας τους πρώτους αιώνες π.κ.χ. ήταν σκλάβοι (άντρες και γυναίκες) σε ποσοστό μεταξύ του 40 – 80%. Μερικοί από αυτούς μπορεί να υπηρετούσαν ή να βοηθούσαν σε εκδηλώσεις διασκέδασης εντός των φιλοσοφικών σχολών, αλλά δεν συμμετείχαν.

Ο Πλάτων, ο οποίος συγκέντρωσε τις σκέψεις και τις συζητήσεις του δασκάλου του Σωκράτη στον 5ο αιώνα π.κ.χ., τόνισε την καλλιέργεια των τεσσάρων αρετών: της σοφίας, του θάρρους, της μετριοπάθειας και της δικαιοσύνης. Ο Πλάτων θεώρησε αυτές τις αρετές και άλλες «μορφές» όπως η αλήθεια και η ομορφιά, πιο πραγματικές από οτιδήποτε αποτελείται από την ύλη. Η αρετή, σκέφτηκε, ήταν η διαδρομή και η μόνη διαδρομή προς την ευδαιμονία, που συνήθως μεταφράζεται ως «ευημερία» ή «ευδοκίμηση». Η ανεντιμότητα, η δειλία, η λαιμαργία, η λαχτάρα, η ανεπιθύμητη συμπεριφορά και η κακομεταχείριση άλλων θα μπορούσαν να παράγουν μόνο μια διαταραγμένη και δυστυχισμένη προσωπικότητα.

Το κοινό στο οποίο ήθελαν να απευθυνθούν οι Σωκράτης και Πλάτωνας αποτελείτο συνήθως από φιλόδοξους και κακομαθημένους νεαρούς από υψηλές αθηναϊκές οικογένειες που έπρεπε να αναθεωρήσουν τις στάσεις τους. Ήταν η θεωρία του Πλάτωνα για τη βελτίωση του ανθρώπου μέσω της αρετής εφαρμόσιμη και για τις γυναίκες; Ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης και οι Στωικοί ίδρυσαν καθαρά ανδρικές ακαδημίες. Οι γυναίκες της εποχής ήταν σε μεγάλο βαθμό περιορισμένες στο νοικοκυριό, τουλάχιστον όσες θεωρούνταν άξιες σεβασμού. Οι οικιακές τους ασχολίες δεν θα τους είχαν δώσει την ευκαιρία να επιδείξουν θάρρος (ως επί το πλείστον κατανοητό ως θάρρος στη μάχη), ή σοφία (καθώς δεν είχαν εκπαίδευση και εμπειρία του κόσμου έξω από το σπίτι), ή μετριοπάθεια (καθώς δεν είχαν σεξουαλική ελευθερία και τη δυνατότητα να συμμετέχουν σε πάρτι με μεγάλη κατανάλωση οινοπνευματωδών ποτών) ή στη δικαιοσύνη (καθώς δεν είχαν περιθώρια να κρίνουν ενήλικες άνδρες και να αποδίδουν αμοιβές ή ποινές). Ο μαθητής του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης, που έγραφε τον 4ο αιώνα π.κ.χ., δήλωνε ρητά ότι η αρετή ήταν διαφορετική για τους άνδρες και τις γυναίκες. Για τις γυναίκες, η υπακοή ήταν η κορυφαία αρετή και ήταν πιθανώς ευνοϊκή για τη βελτίωσή τους.

Ο Αριστοτέλης έγραψε για ένα πολύ ευρύτερο φάσμα θεμάτων από ό,τι είχε γράψει ο Πλάτων, από τη θαλάσσια βιολογία έως την αναπαραγωγή του ανθρώπου, από την πολιτική οργάνωση έως το δράμα και τη ρητορική. Στην ηθική, επεσήμανε ότι ορισμένες υποτιθέμενες αρετές θα μπορούσαν να είναι υπερβολές. Πάρα πολύ θάρρος ήταν ανοησία, πάρα πολύ μετριοπάθεια ήταν φιλαργυρία και ασκητισμός. Η υπερβολική σοφία μπορεί να σας κάνει να φαίνεστε πομπώδης, υποθέτω, και μια φανατική προσήλωση στη δικαιοσύνη θα απόκλειε το έλεος και τη συγχώρεση, τα οποία θεωρούνται ενάρετα. Ωστόσο, η κύρια συμβολή του Αριστοτέλη στην ηθική φιλοσοφία θεωρείται συχνά η άποψη ότι είναι για να είστε ευτυχισμένοι πρέπει να είστε και κάπως τυχεροί. Εάν γεννηθείτε με μια φοβερή, εξελισσόμενη ασθένεια, ή στη μέση ενός πολέμου, ή εάν τυχαίνει να έχετε ισχυρούς εχθρούς που εμποδίζουν τις επιλογές σας, οι πιθανότητές σας για βελτίωση είναι χαμηλότερες. Για την ευδαιμονία, δεν πρέπει μόνο να εξασκείτε την αρετή, χρειάζεστε φίλους, την υγεία σας και ένα αξιοπρεπές εισόδημα.

Οι Επικούρειοι δεν έδειχναν καμιά υπομονή απέναντι στο Στωικό ισχυρισμό ότι οι άνθρωποι μπορεί να είναι αυτάρκεις, χωρίς να χρειάζονται την καλή θέληση των άλλων.

Μια τρίτη μεγάλη σχολή φιλοσοφίας, ο Στωϊκισμός, που εκπροσωπείται από έναν αριθμό δασκάλων και συγγραφέων στην ελληνική και ρωμαϊκή παράδοση, συμπεριλαμβανομένων του Επίκτητου και του Σενέκα, επέστρεψε στην πλατωνική άποψη ότι τα εξωτερικά γεγονότα δεν μπορούν να μειώσουν την ευημερία του αγαθού ανθρώπου. Ο κόσμος, νόμιζαν, κυβερνάται από πρόνοια. Ό,τι συμβαίνει είναι προκαθορισμένο να συμβεί και πρέπει να αποδεχθούμε τις ατομικές μας μοίρες όπως και το παρελθόν και το μέλλον που έχει καθοριστεί για εμάς. Καθώς τα πράγματα δεν θα μπορούσαν να είχαν συμβεί διαφορετικά, η λύπη και η μετάνοια για τις προηγούμενες αποφάσεις και ενέργειες είναι άσκοπες.

Όχι μόνο η λύπη, αλλά όλα τα συναισθήματα, συμπεριλαμβανομένου του θυμού, του οίκτου και της αγάπης, είναι «ασθένειες» της ψυχής που χρειάζονται θεραπεία, αν και μια γενική καλοσύνη προς την ανθρωπότητα ήταν επιτρεπτή. Μια συναισθηματική αντίδραση, υποστήριξαν, συνεπάγεται πάντα την ψευδαίσθηση ότι κάποιο εξωτερικό γεγονός, μια επιστολή απόρριψης ή μια προδοσία ενός φίλου ή η συνάντηση με κάποιον φανταστικό ή βασανισμένο άνθρωπο, είναι αντικειμενικά κακό ή καλό για εσάς. Ένα συναίσθημα, είπαν, είναι απλώς μια σωματική διαταραχή που προκαλεί ψυχική διαταραχή. Για να αποκατασταθεί η ηρεμία, πρέπει να θυμόμαστε ότι αυτά τα πράγματα συμβαίνουν συνεχώς, ότι ήταν προκαθορισμένο να συμβούν και ότι ο εαυτός μας είναι ένα «εσωτερικό κάστρο» που μπορεί να αντέξει οποιαδήποτε επίθεση.

Ο Στωικισμός έχει πολλούς υποστηρικτές ακόμη και σήμερα, επειδή προσφέρει σαφείς μηχανισμούς αντιμετώπισης για πολλές καθημερινές αντιξοότητες. Οι ψυχοθεραπευτικές τεχνικές που περιλαμβάνουν τη δημιουργία απόστασης ή την εναλλακτική οπτική για μεμονωμένα προβλήματα έχουν πολλές αλληλεπικαλύψεις με τις τεχνικές των Στωικών. Υπάρχουν όμως πολλά προβλήματα με τον Στωικισμό - και την ψυχοθεραπεία. Το σημαντικότερο, κατά τη γνώμη μου, είναι ότι αυτές οι τεχνικές δεν έχουν αποδειχθεί. Δεν έχω βρει καμία καλά σχεδιασμένη και μεθοδολογικά ορθή εμπειρική μελέτη που να δείχνει ότι τα άτομα με συναισθηματικά προβλήματα που υποβάλλονται σε θεραπεία που χρησιμοποιεί την εναλλακτική οπτική είναι καλύτερα, μετά από κάποιο χρονικό διάστημα, από τα άτομα που απλά περιμένουν μόνο το χρόνο να θεραπεύσει τις πληγές τους.

Ένα δεύτερο πρόβλημα με τις στωικές πρακτικές είναι ότι τα συναισθήματα κάνουν τη ζωή άξια να τη ζήσει κανείς. Το συναισθηματικό μούδιασμα και η απουσία κινήτρων είναι το κύριο χαρακτηριστικό της κατάθλιψης. Τα φάρμακα που μειώνουν αυτήν την ευαισθησία δεν είναι δημοφιλή σε ασθενείς που τους συνταγογραφούνται. Πρόσφατη εμπειρική εργασία υποδηλώνει ότι χρειαζόμαστε τα συναισθήματα για τη λήψη αποφάσεων. Διαφορετικά, απλά φλυαρούμε ατελείωτα, συνθέτοντας λογικά και μη – λογικά σχέδια για κάποια πορεία δράσης. Και τέλος, ο στωικός ισχυρισμός ότι ο οίκτος για τα προβλήματα των άλλων απλώς σε κάνει να νιώθεις άσχημα με τον εαυτό σου, είναι βαθιά απάνθρωπος.

Η τέταρτη μεγάλη φιλοσοφία της αρχαιότητας αναπτύχθηκε τον 3ο αιώνα π.κ.χ. στην Αθήνα από τον Επίκουρο και διαδόθηκε τον 1ο αιώνα π.κ.χ. από τον Ρωμαίο Τίτο Λουκρήτιο Κάρο, συγγραφέα του σπουδαίου έργου «Περί της Φύσεως των Πραγμάτων». Ο Επικουρισμός αμφισβήτησε τόσο τη συνολική οργάνωση όσο και τους αποτελέσματα για τους τρόπους επίτευξης της ευδαιμονίας των άλλων φιλοσοφικών σχολών. Ο Επίκουρος και οι οπαδοί του δημιούργησαν ένα είδος κοινότητας στην οικία του Επικούρου, που περιβαλλόταν από έναν «Κήπο», έξω από τα τείχη της πόλης. Οι Επικούρειοι έπαιρναν τα γεύματά τους μαζί, συζητούσαν για την επιστήμη και την ηθική και κοινωνικοποιούνταν . Οι γυναίκες συμπεριλήφθηκαν στην ομάδα και η διαδικασία βελτίωσή τους δεν θεωρούταν διαφορετική από εκείνη των ανδρών. Ο Επίκουρος ήταν γνωστός για τις εξωσυζυγικές του σχέσεις που συνδύαζαν το σεξ και τη φιλοσοφία.

Ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης και οι Στωικοί έδωσαν χώρο στα συστήματά τους για έναν θεό, ή για ένθεη νοημοσύνη, ως δημιουργούς ή κυρίαρχους του κόσμου. Και με τους διάφορους τρόπους τους, όλοι συμφώνησαν ότι η ύλη από μόνη της ήταν νεκρή, απατηλή και χωρίς κανένα χαρακτηριστικό εκτός από το ότι ήταν ένα κομμάτι μάζας. Οι πνευματικές οντότητες, όπως οι ιδέες του Πλάτωνα, ή οι ψυχές του Αριστοτέλη, ή το πνεύμα που ζωντανεύει στον κόσμο των Στωικών, συμπεριελήφθησαν για να εξηγήσουν τη ζωή, τη σκέψη και τις αλλαγές που παρατηρούνται στη φύση.

Ο Επίκουρος, αντιθέτως, ήταν υλιστής. Όλα όσα υπήρχαν, δήλωνε, ήταν άφθαρτα άτομα – μικροσκοπικά κινητά σωματίδια, αόρατα με γυμνό μάτι, με διάφορα σχήματα και μεγέθη, αλλά χωρίς χρώμα, οσμή, γεύση και ήχο, και διακρίνονταν από τον κενό χώρο. Όταν συνδυάζονταν δημιούργησαν τον φυσικό κόσμο και όλα τα φαινόμενα, συμπεριλαμβανομένης της σκέψης και της αντίληψης. Τα άτομα είχαν σχηματίσει τον κόσμο από μόνα τους – αρχικά ενωμένα τυχαία και εξελίχθηκαν σε μεγαλύτερα σταθερά σύμπλοκα. Αν υπήρχαν θεοί, ήταν επίσης φτιαγμένοι από άτομα. Αλλά δεν υπήρχε ανάγκη να απευθυνθούμε στους θεούς για να εξηγήσουμε τα γεγονότα στη Γη ή στον ουρανό – ή για το ίδιο θέμα, στην ιστορία ή στην προσωπική ζωή κάποιου. Η ψυχή αποτελούνταν επίσης από άτομα, διασκορπιζόταν στον αέρα κατά το θάνατο, κι έτσι δεν υπήρχε αθανασία, ανάσταση, ή μετεμψύχωση.

Η φυσική θεωρία είχε ηθικές συνέπειες για τους Επικούρειους. Η προσευχή ήταν άχρηστη και δεν υπήρχε κόλαση, ανεξάρτητα από το τι δίδασκαν οι ιερείς, για τους κακούς. Η ζωή της ευδαιμονίας ήταν απλώς μια ζωή στην οποία κυριαρχούσε η ευχαρίστηση από τον πόνο. Αυτό απαιτούσε σύνεση και την ικανότητα να διακρίνει κανείς τη διαφορά μεταξύ εμπειριών και ασχολιών που συμβατικά θεωρούνται ευχάριστες από εκείνες που ήταν πραγματικά ευχάριστες.

Οι Επικούρειοι δεν είχαν υπομονή προς τον Στωικό ισχυρισμό ότι τα ανθρώπινα όντα είναι αυτάρκη, χωρίς να χρειάζονται την έγκριση, την καλή θέληση ή τη βοήθεια άλλων. Αμφισβήτησαν ότι το μυαλό θα μπορούσε ή θα έπρεπε να προσπαθήσει να καταστείλει ή να διαλύσει τα συναισθήματα. Για να είμαστε ευτυχισμένοι, επέμειναν, πρέπει να ασχοληθούμε με εξωτερικά πράγματα και με άλλους ανθρώπους. Όταν τα πράγματα πάνε άσχημα, θα υποφέρουμε και δεν υπάρχει πραγματική θεραπεία εκτός από το χρόνο και την απόσπαση της προσοχής. Επομένως, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τις συχνότερες εξωτερικές αιτίες ατυχίας και να τις αποφεύγουμε πριν συμβούν. Καθώς το μέλλον δεν είναι προκαθορισμένο, και καθώς οι άνθρωποι έχουν ελεύθερη βούληση, αυτό είναι δυνατό.

Εάν η ζωή περιορίζεται σε αυτήν τη ζωή, και εάν αρετές όπως η δικαιοσύνη είναι μόνο αφηρημένες ιδέες, γιατί να είμαστε ηθικοί;

Η πολιτική φιλοδοξία και η αναζήτηση πλούτου προκαλούν σχεδόν πάντα άγχος και απογοήτευση. Το ίδιο συμβαίνει και με τη ρομαντική αγάπη όταν είναι χωρίς ανταπόκριση, όπως οι κοινωνιολόγοι μας λένε ότι ισχύει τις περισσότερες φορές. Γι’ αυτό προσπαθήστε να μην πέσετε σε παγίδα ή να μην παραμείνετε παγιδευμένοι! (Η εμμονή με κάποιον που δεν είναι διαθέσιμος θα εξασθενίσει γρηγορότερα χωρίς επαφή σύμφωνα με τον Επίκουρο, ενώ σύμφωνα με τον Λουκρήτιο μπορεί επίσης να βοηθήσει η προσωρινή επαφή με σχεδόν οποιονδήποτε διαθέσιμο παρευρισκόμενο). Πολλές οδυνηρές ασθένειες μπορούν να αποφευχθούν με συνετή συμπεριφορά και σωστή επιλογή τροφής και ποτού, και, όταν αυτές συμβούν παρά τις καλύτερες προσπάθειές μας, οι έντονοι πόνοι είναι βραχύβιοι και οι μακροχρόνιοι πόνοι είναι ήπιοι.

Αντί να στοχεύουν ειδικά στη μεγιστοποίηση της ευχαρίστησης, οι Επικούρειοι επικεντρώθηκαν στην ελαχιστοποίηση των πόνων, αυτών που προκύπτουν από αστοχίες «επιλογής και αποφυγής». Ήξεραν ότι η άμεση διαίσθηση για το κόστος και τα οφέλη είναι αναξιόπιστη. Κάποιος πρέπει μερικές φορές να θυσιάσει ελκυστικά φαγητά και ποτά βραχυπρόθεσμα για να αποφύγει τους μακροχρόνιους πόνους εθισμού και την κακή υγεία, όπως επίσης να θυσιάσει μια σεξουαλική ευκαιρία για να αποφύγει την ταπείνωση, τον θυμό ή τις κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις. Αλλά δεν υπάρχει καμία αρετή στη φτώχεια και τη στέρηση όπως και καμία δυστυχία δεν αξίζει ποτέ. Το μαρτύριο για έναν σκοπό είναι άσκοπο, και, αν τιμωρήσουμε τους παραβάτες, θα πρέπει να είναι μόνο για λόγους αποτροπής και όχι για εκδίκηση – εάν η τιμωρία δε λειτουργεί σε αυτήν την κατεύθυνση, είναι ηθικά λάθος να κάποιος να τιμωρηθεί.

Αλλά εάν η ζωή περιορίζεται σε αυτήν τη ζωή, και εάν αρετές όπως η σοφία, ο μετριοπάθεια και η δικαιοσύνη είναι μόνο αφηρημένες ιδέες, γιατί να γιατί να είμαστε ηθικοί;

Οι Επικούρειοι είχαν δύο απαντήσεις σε αυτήν την ερώτηση. Το ένα ήταν ότι οι άνθρωποι γύρω σας δυσαρεστούνται με την ανοησία, τη δειλία, την εξεύρεση δικαιολογιών και την αδικία – τα αντίθετα των παραδοσιακών αρετών. Έτσι, εάν συνηθίζετε να εμπλέκεστε σε τέτοιες συμπεριφορές, θα βρεθείτε κοινωνικά αποκλεισμένοι και ίσως ακόμη και τιμωρημένοι από το νόμο. Η μη συμμόρφωση με την ηθική φέρνει πόνο.

Η άλλη απάντηση ήταν ότι είναι δυνατόν να ζήσουμε μια εντελώς ευχάριστη ζωή χωρίς να προκαλέσουμε δεινά σε άλλους μέσω ανεντιμότητας, έλλειψης μετριοπάθειας ή άλλων κακών. Οι πηγές της αθώας ευχαρίστησης βρίσκονται γύρω μας: στην αισθητική απόλαυση της μουσικής, της τροφής, των τοπίων και των έργων τέχνης, και ειδικά, όπως ο Επίκουρος σκέφτηκε, στη μελέτη της φύσης και της κοινωνίας και στη συνομιλία με φίλους. Σε αντίθεση με τον Αριστοτέλη, που πίστευε ότι οι φίλοι του πρέπει να επιλέγονται για την αρετή τους (και όχι για τα πλεονεκτήματά τους), ο Επίκουρος πίστευε ότι οι φίλοι ήταν απλώς άνθρωποι που σκέφτονται λίγο πολύ με τον ίδιο τρόπο που κάνετε εσείς, και ο οποίος τυχαίνει να σας αρέσει.

Αν και λίγοι από εμάς θα θέλαμε να αποσυρθούμε και να ενταχθούμε σε έναν περιφερειακό φιλοσοφικό τρόπο ζωής, η μεταφορά της επικούρειας οπτικής στην καθημερινή μας ζωή μπορεί να έχει προσωπική αξία.

Ένα πρώτο σημείο εκκίνησης για να σκεφτούμε τον Επικουρισμό σε ένα σύγχρονο πλαίσιο είναι το γεγονός ότι ο ανταγωνισμός για εξουσία, η αποδοχή και η οικονομική επιβράβευση (κανένα από τα οποία δεν θεωρείται από τους Επικούρειους ως πραγματικά αγαθά) είναι ενσωματωμένο σε κάθε πτυχή της κοινωνίας μας.

Καλούμαστε να αγωνιζόμαστε για προαγωγές και καλύτερους μισθούς, για τα καλύτερούς βαθμούς απολυτηρίων, βαθμολογίες εξετάσεων και θέσεις πανεπιστημίου, για αναγνώριση και έγκριση από συναδέλφους μας, για τον καλύτερο δυνατό σύντροφο από άποψη εμφάνισης και κατάστασης. Οι διαφημίσεις στο μετρό της Νέας Υόρκης με ωθούν να πάρω δίπλωμα, να κάνω προσφορά για κατασκευαστικά συμβόλαια, να ξεκινήσω και να κερδίσω προσοδοφόρες αγωγές και να διορθώσω το πρόσωπό μου και την εικόνα μου. Το γυαλιστερό περιοδικό αποφοίτων δοξάζει εκείνους τους καθηγητές που ανακάλυψαν ή εφεύραν κάτι που μπορεί να κατοχυρωθεί με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ή που φαίνεται τουλάχιστον να είναι σε καλό δρόμο για να το πράξουν, και η διαφήμισή με παροτρύνει να επενδύσω τον πλούτο μου σε σημαντικές εταιρείες για να αποκτήσω ακόμη περισσότερο πλούτο. Τα καλύτερα βιβλία αυτοβοήθειας που διαφημίζονται στο Amazon, και τα ράφια των περιοδικών ειδήσεων στο αεροδρόμιο, υπόσχονται να με ανεβάσουν σε μια κορυφαία θέση όπου μπορώ να παίρνω όλες τις αποφάσεις, να ξεχωρίζω από τους άλλους, και να συντρίψω την αυτοκαταστροφική συμπεριφορά μου που με εμποδίζει να βρω την αγάπη που έχει διάρκεια.

Αυτό το επίκεντρο της επιτυχίας της σύγχρονης ζωής συμπληρώνεται από την εστίαση στην παθητική κατανάλωση υποτιθέμενων αντικειμένων που οδηγούν σε άνεση και ευχαρίστηση.

Η συσσωρευτική, ανταγωνιστική κοινωνία που αναζητά πολυτέλεια μας έφερε, όλοι θα συμφωνήσουν, ομορφιά και χρησιμότητα, ζεστό και κρύο τρεχούμενο νερό, νέα φάρμακα για την ανακούφιση των οδυνηρών και απενεργοποιητικών συνθηκών, υπέροχες νέες συσκευές επικοινωνίας και ψυχαγωγίας, καθώς και σπαράγγια και φράουλες εκτός σεζόν. Ο Λουκρήτιος αναφέρει τους δρόμους, την αρχιτεκτονική και τη γλυπτική ως τα πλεονεκτήματα που παράγονται από τον πολιτισμό στην εποχή του. Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ταξίδια με τζετ, κυλιόμενες σκάλες και τον κινηματογράφο, μαζί με πολλά άλλα. Όμως, οι έντονες προσπάθειες για αλλαγή του κόσμου, που συχνά υποκινούνται από τη φιλοδοξία και την ελπίδα οικονομικού κέρδους παρά από την καθαρή καλοσύνη, μας έφεραν επίσης πόλεμο και την τεράστια οικονομική σπατάλη της στρατιωτικής ετοιμότητας, την εκμετάλλευση εργαζομένων ανδρών και γυναικών, τη φτώχεια και τη στέρηση καθώς και περιβαλλοντική καταστροφή.

Η φήμη και ο πλούτος είναι κατάσταση μηδενικού αθροίσματος. Για να είναι μερικοί πλούσιοι, ισχυροί και διάσημοι, άλλοι πρέπει να είναι φτωχοί, υπάκουοι και αγνοημένοι. Και αν τα χρήματα, η φήμη και τα πολυτελή είδη πραγματικά έκαναν τους ανθρώπους ευτυχισμένους, θα έπρεπε να λάβουμε υπόψη και το πολιτικό κόστος των σύγχρονων φιλοδοξιών και συνηθειών μας. Ωστόσο, η απόδειξη είναι ότι μια ευχάριστη ζωή δεν εξαρτάται ούτε από τα επιτεύγματα ούτε από κοσμικά αγαθά, και δεν εξυπηρετείται από ελκυστικά συσκευασμένα προϊόντα επίδειξης, υποσχόμενα παραπλανητικά να μας οδηγήσουν σε μια άλλη διάσταση αρμονίας και χαλάρωσης.

Όλοι όσοι τους έχουν αποκομίσει κάτι από τα ανωτέρω, θα συμφωνήσουν ότι είναι ευχάριστο να λαμβάνουμε μια προσφορά, μια αύξηση, μια ευνοϊκή ειδοποίηση, μια επιχορήγηση, ένα βραβείο ή μια πρόσκληση. Η επιθυμία για επικύρωση από τους συναδέλφους για την προσωπικότητα ή τα επιτεύγματα μας φαίνεται να είναι ενσωματωμένη στις ψυχές μας. Όμως όλοι μπορούν να συμφωνήσουν επίσης ότι η ευχαρίστηση της αναγνώρισης, της εκτίμησης και της ανταμοιβής, αν και είναι επίσης προσωρινή, διαφέρει από τις πραγματικά μεθυστικές στιγμές της ευτυχίας τις οποίες νιώθουμε όταν είμαστε συντονισμένοι με ένα άλλο άτομο ή όταν απορροφηθούμε εντελώς από κάτι έξω από τον εαυτό μας. Σε αντίθεση με αυτό που εξακολουθεί να θεωρείται σε ορισμένους κύκλους διοίκησης, οι εξωτερικές ανταμοιβές δεν είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικές. Τα κίνητρα και η αφοσίωση μπορούν να προκύψουν μόνο από την πραγματική ευχαρίστηση από μια δραστηριότητα, είτε αυτή πραγματοποιείται σε κάποιο γραφείο ή σε κάποιο γήπεδο ή κατάστημα ή στούντιο ή εργοτάξιο.

Μια Επικούρεια στρατηγική για την αποφυγή άσκοπης κατανάλωσης είναι να θεωρείτε τις αγορές σας ως εμπειρία επίσκεψης σε μουσείο.

Ο Επίκουρος τόνισε τις απολαύσεις της μάθησης και της θεώρησης της φύσης και της κοινωνίας, και ο Λουκρέτιος επεσήμανε ότι αυτό που ήταν εξαιρετικό για τα ανθρώπινα όντα ήταν η δημιουργικότητα και η χειροτεχνία τους. Οι άνθρωποι απολαμβάνουν να κατανοούν τα πράγματα και να τα κάνουν να δουλεύουν ή απλά να κάνουν τα πράγματα να φαίνονται, να ακούγονται και να προσφέρουν καλύτερες γεύσεις, για τον εαυτό τους και για τους άλλους. Η πραγματική απόλαυση προκύπτει από δραστηριότητες που ενεργοποιούν τη συγκέντρωση, που απαιτούν πρακτική και δεξιότητα και που προσφέρουν αισθητηριακή απόλαυση. Η ικανότητα των χεριών μας να χειρίζονται μικρά αντικείμενα με ταχύτητα και ακρίβεια είναι μια μοναδική μας ικανότητα. Μαζί με την εκτίμηση της ομορφιάς στο χρώμα και τη μορφή, αυτή η ικανότητα προσθέτει τις τέχνες στις επιστήμες, ως το καλύτερο που μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι.

Μία από τις τραγωδίες της ζωής στον πολιτισμό μας είναι ότι οι περισσότερες εργασίες δεν απαιτούν ούτε αναπτύσσουν την ανθρώπινη επινοητικότητα και την καλλιτεχνία. Ωστόσο, κάθε άνθρωπος που δεν ζει σε συνθήκες απόλυτης πολιτιστικής στέρησης μπορεί να τα ενεργοποιήσει. Τα παραδοσιακά χόμπι της παιδικής ηλικίας ήταν δραστηριότητες που πραγματοποιήθηκαν για το σκοπό αυτό: χειροτεχνίες και παζλ, ανάγνωση για τα ζώα, ιστορίες, μακρινά μέρη και το μέλλον, εξερεύνηση σε εξωτερικούς χώρους και βοήθεια σε ενήλικες και μικρότερα παιδιά. Τα ισοδύναμα για ενήλικες βρίσκονται σε κουζίνες, αίθουσες ραπτικής, γκαράζ και εργαστήρια, μαζί με βιβλιοθήκες και αίθουσες διαλέξεων. Το να φτιάχνεις πράγματα όπως κεραμικά, κοσμήματα, πλεκτά, κεντήματα ή προϊόντα ραπτικής όπως και να επισκευάζεις πράγματα της οικίας είναι μια βαθιά πηγή ανθρώπινης ικανοποίησης. Σε αυτές τις δραστηριότητες, τα χέρια, τα μάτια και το μυαλό ασχολούνται με τον υλικό κόσμο, και το δικό γούστο και η κρίση μας καθορίζουν το αποτέλεσμα. Δεν χρειάζεται να κερδίσει κανείς ένα βραβείο στις Κάννες.

Δεκαετίες έρευνας έδειξαν ότι ο πλούτος πάνω από ένα συγκεκριμένο επίπεδο δεν αυξάνει την ικανοποίηση ενός ατόμου με τη ζωή, και ηλικιωμένοι που έχουν επιτύχει σημαντική παγκόσμια αναγνώριση συχνά αναφέρουν ότι η ανατροφή των παιδιών τους και η απόλαυση με τις παρέες τους, τούς έχει δώσει περισσότερη ικανοποίηση από οποιαδήποτε αναγνώριση σταδιοδρομίας έλαβαν. Ωστόσο, οι ανακαλύψεις των ερευνητών της ευτυχίας μοιάζουν με αυτές των διατροφολόγων. Θεωρούνται ως υπαρκτές, αλλά δεν έχουν την ικανότητα να παρακινούν.

Οι άνθρωποι γνωρίζουν - κατ 'αρχήν - τι είναι καλό για την τροφή τους. Εάν τους δώσετε ένα τεστ με ερωτήσεις όπως: «Ποιο είναι καλύτερο για εσάς: φρούτα, λαχανικά, δημητριακά ολικής αλέσεως και ζωικές πρωτεΐνες με μέτρο; Ή muffins, μπισκότα, έτοιμα γεύματα, fast food και αναψυκτικά; σχεδόν όλοι θα δώσουν τη σωστή απάντηση. Και αν ρωτήσατε: Ποια είναι η βάση μιας καλύτερης ζωής: φιλίες, δημιουργικές δραστηριότητες υπό τον δικό σας έλεγχο, έρευνα και μάθηση, νόστιμο φαγητό και δροσιστικό ποτό και επαφή με τη φύση; Ή status, επιρροή, χρήματα και h αγορά όσο το δυνατόν περισσότερων αγαθών και υπηρεσιών; οι περισσότεροι άνθρωποι θα έδιναν επίσης τη σωστή απάντηση.

Γιατί λοιπόν είναι τόσο δύσκολο να εσωτερικοποιηθεί και να επιλεγεί για δράση η αλήθεια; Στην περίπτωση της διατροφής, πρέπει να καταπολεμήσετε τη γενική κουλτούρα, με όλη την προπαγάνδα της, τις δελεαστικές επιδείξεις και τα κίνητρα της. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση της προσωπικής ευημερίας.

Μια Επικούρεια στρατηγική για την αποφυγή άσκοπης κατανάλωση, παρά την περιέργεια που οι περισσότεροι από εμάς έχουμε σχετικά με τον υλικό κόσμο και τα κίνητρά για αγοράζουμε, να αγοράζουμε, να αγοράζουμε, είναι να θεωρήσουμε τα ψώνια ως εμπειρία μουσείου. Μπορείτε να εξετάσετε όλα αυτά τα αντικείμενα με τη συχνά διακοσμητική συσκευασία και να αισθανθείτε όλες τις ελπίδες και τους φόβους με τους οποίους συνδέονται συμβολικά και μαγικά. Υπάρχουν στρώματα που φαινομενικά μπορούν να κάνουν τους βαρετούς γάμους ή κάποιους ταλαίπωρους εργένηδες πιο ευτυχείς, και φυσικά κρέμες και λοσιόν για την αιώνια νεότητα. Μπορείτε να απολαύσετε την ψηλάφηση ή ίσως τη χρήση αυτών των αντικειμένων, χωρίς να είναι απαραίτητα να τα αγοράσετε και να τα αποθηκεύσετε.

Η αξία της φιλοσοφίας είναι ότι συνήθως αποτελεί πρόκληση για τις συμβατικές και κοινωνικά ισχυρές ιδέες. Στην καλύτερη περίπτωση, προσπαθεί να τις αντικαταστήσει με πιο δύσκολες, λιγότερο εύγευστες, αλλά καλύτερες ιδέες. Η Επικούρεια φιλοσοφία περιέγραψε έναν υλικό, συνεχώς εξελισσόμενο κόσμο χωρίς κάποια δίκαιη και καλοσυνάτη θεότητα – και μια μακρά ανθρώπινη ιστορία κυριαρχίας και εξαπάτησης. Αυτό φαινόταν σκληρό για τους πολλούς κριτικούς της, και ο Επικουρισμός συνδέθηκε με τον «ακατέργαστο υλισμό», τον «υποβιβασμό» και με μια πικάντικη, αυτοεμφανιζόμενη μορφή ηδονισμού, χαρακτηρισμοί που μόνο μια επιστροφή στα αρχικά κείμενα μπορεί να διορθώσει πλήρως. Ο Επίκουρος, αντί να μας κάνει να νιώθουμε νάνοι, με την εκτεταμένη και αντικειμενική άποψη του, μπορεί να μας δώσει μια εικόνα για τη δική μας κατάσταση και δυνατότητες. Όπως και άλλες καλές φιλοσοφίες, μας παροτρύνει να αφήσουμε τις αποφάσεις και τις ενέργειές μας να ρέουν αυθόρμητα από την κατανόησή μας για τη «φύση των πραγμάτων» και τον τρόπο που πραγματικά λειτουργεί ο κόσμος.

Πολιτιστική ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας: Αριστοτέλης

Ο Αριστοτέλης, μπορεί να θεωρηθεί μόνο με μια ιδιαίτερη και περιορισμένη έννοια συνεχιστής του Πλάτωνα, ενώ εξίσου καλά μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ο φιλοσοφικός του αντίποδας.

Όταν ήρθε στην Αθήνα για ν' ακούσει τον Πλάτωνα, ο τελευταίος ήταν ήδη εξηντάρης. Έχουν σωθεί αρκετές γνώμες του δάσκαλου για τον μαθητή, που, είτε είναι ανεκδοτολογικές είτε όχι, πάντως φωτίζουν τη σχέση τους. Λέγεται π.χ. ότι ο Πλάτων αποκαλούσε τον Αριστοτέλη «διάνοια της σχολής» και το σπίτι του «σπίτι του αναγνώστη» (και οι δύο αυτές ρήσεις θα πρέπει να είχαν το νόημα γνήσιου επαίνου) και μια φορά μάλιστα είπε ότι ο Αριστοτέλης είναι ένα πουλάρι που, αφού πιεί το γάλα της μάνας του, την κλωτσάει. Από την άλλη μεριά, στα νεανικά του χρόνια ο Αριστοτέλης αισθανόταν πάντα μαθητής του Πλάτωνα, πράγμα που φαίνεται από το γεγονός ότι όσο ζούσε ο δάσκαλός του δεν ίδρυσε δική του σχολή· μάλιστα, όταν εκείνος πέθανε, έφυγε αμέσως από την Αθήνα, που προφανώς είχε πάψει ν’ ασκεί έλξη πάνω του. Μόνον έπειτα από δώδεκα χρόνια, την εποχή ακριβώς που ο Αλέξανδρος άρχιζε την εκστρατεία του, επέστρεψε εκεί, για να επιχειρήσει κι αυτός στα επόμενα δώδεκα χρόνια ένα είδος κατάκτησης του κόσμου, αφομοιώνοντας στο απίστευτα ευρύχωρο μυαλό του όλες τις γνώσεις της εποχής του, χρησιμοποιώντας τις και επεκτείνοντάς τις μ' ένα τρόπο που για πολλούς αιώνες έμεινε υποδειγματικός. Όταν, με τον θάνατο του Αλέξανδρου, η εξουσία στην Αθήνα περιήλθε στο αντιμακεδονικό κόμμα, ο Αριστοτέλης γλίτωσε την κατηγορία για ασέβεια φεύγοντας έγκαιρα από την πόλη, αλλά πέθανε την επόμενη χρονιά. Ό,τι σώθηκε από το έργο του είναι στην ουσία σημειώσεις από τις παραδόσεις του, που δεν μας επιτρέπουν να βγάλουμε συμπεράσματα για τις συγγραφικές του ικανότητες.

Αν ο Έντουαρντ Σβαρτς, αποκαλεί τον Πλάτωνα προφεσόρο (κάπως σκωπτικά), ο Αριστοτέλης ήταν πραγματικός προφεσόρος, ακόμα και στην εξωτερική του εμφάνιση: παραδίδεται ότι είχε αδύνατα μπούτια και τουρλωτή κοιλιά, ήταν φαλακρός και μύωπας, αναφέρεται μάλιστα ότι είχε και ένα γλωσσικό ψεγάδι που μιμούνταν οι μαθητές του (όπως μερικοί Πλατωνικοί μιμούνταν την καμπουριαστή στάση του Πλάτωνα και οι κόλακες του Διονύσιου του νεότερου τη μυωπία του). Γενικά, φαίνεται ότι ακόμα κι αυτός ο σοφολογιότατος είχε πολλές πεζές, ταπεινές αδυναμίες: υποστήριζαν ότι ξόδευε πολλά για να ντύνεται επιδεικτικά και να τρώει καλά, ότι λουζόταν σε ζεστό λάδι που έπειτα το ξαναπουλούσε, κι άλλα πολλά, από τα οποία ένα μέρος πρέπει ν' αποδοθεί σίγουρα στη συνήθεια της κακολογίας, που ήταν πολύ ανεπτυγμένη στην Ελλάδα∙ είναι γνωστό όμως ότι, συνήθως, αυτά τα κουτσομπολιά δε γεννιούνται χωρίς κάποια βάση.

Η μεταφυσική του Αριστοτέλη είναι μια τυπική συμβιβαστική φιλοσοφία, μια πλατωνική εμπειριοκρατία. Γιατί από τη μια μεριά ο Αριστοτέλης θεωρεί τις ιδέες ως ουσίες δεύτερου βαθμού (δεύτεραι ουσίαι), από την άλλη μεριά όμως τους αρνείται την αυτοδύναμη ύπαρξη: η ιδέα δεν είναι τίποτα παραπάνω από ένας περιττός αναδιπλασιασμός χάρη στην προσθήκη της λέξης («αυτό» (καθ’ εαυτό), η «αλογότητα» δεν είναι παρά το «άλογο καθ’ εαυτό» (αυτόιππος), που βγαίνει αφαιρετικά από όλα τα άλογα. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, μόνο τα επιμέρους πράγματα είναι εντελώς πραγματικά· το γενικό δεν μπορεί να υπάρξει από μόνο του, γιατί δεν έχει υπόσταση, η ουσία δεν μπορεί να βρίσκεται έξω από τα πράγματα των οποίων είναι η ουσία, οι ιδέες δεν μπορούν να είναι οι αιτίες των φαινομένων, γιατί τους λείπει η κινητήρια δύναμη. Όλα αυτά είναι ρηχά επιχειρήματα, και ο Αριστοτέλης είτε δεν μπόρεσε είτε δε θέλησε να καταλάβει την αληθινή έννοια των πλατωνικών ιδεών. Σημαδεύει την πτώση του πλατωνισμού από τα ύψη του στα γόνιμα χαμηλώματα της εμπειρικής επιστήμης. Ακόμα και στην αντίληψή του για την ύλη ο Αριστοτέλης παίρνει ενδιάμεση θέση. Η ύλη δεν είναι γι’ αυτόν, όπως για τον Πλάτωνα, το μη ον, αλλά το δυνάμει ον, αυτό που υπάρχει δυνητικά· γίνεται ενεργεία ον, δηλαδή αυτό που υπάρχει πραγματικά, μόνο χάρη στη μορφή, το «είδος», που από μια άποψη παίζει τον ρόλο της ιδέας. Όλες οι πραγματικότητες είναι αφενός είδη, επειδή εμφανίζονται με μια μορφή, αφετέρου ύλη, σε σχέση με αυτό που τις διαμορφώνει: π.χ. η σανίδα είναι η μορφή του δέντρου και η ύλη του σπιτιού. Το γίγνεσθαι είναι μια τέτοια μετάβαση από το δυνητικό στο πραγματικό. Αυτό που υπάρχει μόνο δυνητικά είναι η αρχέγονη ύλη, ενώ το κατ' εξοχή πραγματικό είναι η καθαρή μορφή ή θεός· ανάμεσα σ' αυτές τις δύο οριακές έννοιες εκτείνεται ολόκληρος ο κόσμος των φαινομένων. Όλη η ύλη τείνει προς τη μορφή και ολόκληρη η φύση είναι η υπέρβαση της ύλης, χάρη στη μορφή, σε όλο και ανώτερες βαθμίδες: τα ζώα είναι αποτυχημένες προσπάθειες της φύσης να παραγάγει τον άνθρωπο και ταυτόχρονα είναι πιο πετυχημένα φυτά, τα ζώα που έχουν αίμα (έναιμα) είναι τελειότερα (σήμερα θα λέγαμε «πιο μορφοποιημένα») από τα ζώα χωρίς αίμα (άναιμα), τα ήμερα είναι τελειότερα από τα άγρια, τα φυτά τελειότερα από τα πετρώματα· αλλά ακόμα και στο βασίλειο της ανόργανης ύλης υπολανθάνει ένα ίχνος ζωής. Τα φυτά έχουν μια ψυχή που τα τρέφει, τα ζώα μια ψυχή που τα τρέφει και μαζί αισθάνεται, οι άνθρωποι μια ψυχή που τρέφει, αισθάνεται και σκέφτεται. Η μορφή είναι ταυτόχρονα και ο σκοπός για τον οποίο οργανώνεται η ύλη: μόνον από φυσική άποψη έπεται της ύλης, ενώ από μεταφυσική άποψη προηγείται: π.χ. το σπίτι είναι η ιδέα της σανίδας, που πρέπει να προϋπάρχει του σπιτιού, και το ίδιο συμβαίνει με τη σανίδα, που είναι η ιδέα του ξύλου, καθώς και με το ξύλο, που είναι η ιδέα του σπόρου. Όπως βλέπουμε, ο Αριστοτέλης δημιούργησε ένα πολύ έξυπνο και εύχρηστο φυσικοφιλοσοφικό σχήμα, που όμως δεν έχει τη στιλπνότητα και το μεγαλείο του πλατωνικού συστήματος.

Ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα του Αριστοτέλη είναι η λογική του. Ανάμεσα σ’ άλλα κατάρτισε τον πίνακα των δέκα κατηγοριών, δηλαδή εκείνων των γενικότατων εννοιών, στις οποίες κατατάσσονται όλα τα αντικείμενα της σκέψης μας· αυτές λέγονται: ουσία, ποσότητα, ποιότητα, σχέση, τόπος, χρόνος, θέση, κατάσταση, ενέργεια, πάθος. Επίσης διατύπωσε τους τρεις ύψιστους νόμους της ταυτότητας, της αντίφασης και της έλλειψης τρίτου:

- ο πρώτος νόμος λέει ότι κάθε αληθινή πρόταση πρέπει να συμφωνεί με τον εαυτό της·

- ο δεύτερος ότι ένα πράγμα δεν μπορεί να είναι και ταυτόχρονα να μην είναι κάτι∙

- και ο τρίτος ότι ανάμεσα σε δύο αντίθετες προτάσεις δεν μπορεί να υπάρχει ενδιάμεση, παρά αυτό που λέει η μια πρέπει ν’ απορρίπτεται από την άλλη.

Ο Αριστοτέλης έδωσε επίσης μια ολοκληρωμένη θεωρία για τις κρίσεις και τα συμπεράσματα, τις αποδείξεις και τους ορισμούς, καθώς και για τις επιστημονικές ταξινομήσεις και μεθόδους. Γενικά, στον χώρο του ορθολογισμού ο Αριστοτέλης έδειξε τόσο τη δύναμη όσο και τη μονοπρισματικότητά του. Την ανθρώπινη ευτυχία την όριζε ως ψυχής ένέργεια κατά λόγον, δηλαδή έλλογη δραστηριότητα της ψυχής· σε σχέση μ’ αυτήν, όλα τα άλλα αγαθά της ζωής είναι, όπως λέει με μια ωραία εικόνα, ό,τι είναι η χορηγία (δηλαδή, σ' αυτή την περίπτωση, τα σκηνικά) για την τραγωδία. Και το ύφος του επίσης χαρακτηρίζεται από μεγάλη ικανότητα στη διατύπωση και στον χειρισμό σαφώς ορισμένων εννοιών, αλλά και από μεγάλη λιτότητα, ξηρότητα και λογοκρατικότητα, και όχι σπάνια είναι στρυφνό και δύσκαμπτο.

Πρέπει πάντως να πάρουμε υπόψη μας ότι τα όσα σώθηκαν από τον Αριστοτέλη είναι σημειώσεις παραδόσεων για μαθητές, που κατά πάσα πιθανότητα δεν προορίζονταν για το πλατύ κοινό, ενώ πολλοί αρχαίοι συγγραφείς που ήταν σε θέση να τον κρίνουν, όπως ο Κικέρων και ο Κουιντιλιανός, παίνευαν στα παλαιότερα έργα του (που χάθηκαν όλα) την πληθωρικότητα και τη χάρη της γλώσσας. Ίσως να συνέβαινε με τον Αριστοτέλη κάτι παρόμοιο όπως με τον Καντ, που είχε σε μεγάλο βαθμό το χάρισμα να εκφράζεται ζωντανά και ρευστά, αλλά ποδηγέτησε σκόπιμα αυτό το χάρισμα στα κυριότερα συστηματικά συγγράμματά του. Οπωσδήποτε όμως ο Αριστοτέλης δεν μπορεί να είχε σε κανένα από τα έργα του τη μεγαλειώδη φαντασία του Πλάτωνα, που έκανε ν' ανθεί ό,τι άγγιζε και που διέτρεχε όλες τις κορυφές και τις αβύσσους του ανθρώπινου πνευματικού τοπίου.

Και γενικά ο Αριστοτέλης δεν ήταν καλλιτεχνική φύση, παρόλο που οι αισθητικές κρίσεις του μαρτυρούν εξαιρετικά ώριμη και λεπτή αισθαντικότητα. Ήταν ένας εξαίρετος συλλέκτης, κριτικός και οργανωτής, και πάνω απ' όλα ένας φυσιοδίφης, με την πιο πλατιά δυνατή σημασία της λέξης. Για ν’ αποτιμήσουμε σωστά τα όσα πέτυχε και όσα δεν πέτυχε, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι του έλειπαν σχεδόν όλα τα μέσα που διαθέτει η σύγχρονη επιστήμη.

Κλασικές δημιουργίες του Αριστοτέλη ήταν, όπως όλα δείχνουν, η συγκριτική ανατομία και φυσιολογία των ζώων και η συγκριτική εξέταση των πολιτευμάτων, των ποιητών και των λογοτεχνικών ειδών. Απ’ όλα αυτά έμεινε μόνον ένας σκελετός που κροταλίζει θλιβερά, και πολύ συχνά δεν έμεινε ούτε καν αυτός. Πολλοί έχουν κατηγορήσει τον Αριστοτέλη για αντεπιστημονικότητα, θεωρώντας τον άδικα υπεύθυνο για τις γκάφες και τις παρανοήσεις των μαθητών του ή περιμένοντας από αυτόν, εξίσου άδικα, μια εξοικείωση με πράγματα που ήταν άγνωστα σ' ολόκληρη την αρχαιότητα. Αν π.χ. είχε ακόμα ολότελα μυθολογική αντίληψη για το κρύο και τη ζέστη, θεωρώντας τα ως αντίθετα στοιχεία, ας μην ξεχνάμε ότι η αντίληψη αυτή επικρατούσε ακόμα και μετά τον Μεσαίωνα. Εξάλλου, πίστευε στην αυθόρμητη δημιουργία ζωής, τη λεγόμενη αβιογένεση, υποστηρίζοντας ότι οι ανθόμυγες γεννιούνται από τη δροσιά των λουλουδιών, ότι το σαράκι γεννιέται από το ξύλο, τα σκουλήκια των εντέρων από το περιεχόμενο των εντέρων. Αλλά ακόμα και τον δέκατο έβδομο αιώνα οι διαπρεπέστεροι φυσιοδίφες διακήρυσσαν ότι από τη λάσπη μπορούν να γεννηθούν βατράχια, από το νερό του ποταμού χέλια και από το αλεύρι ποντίκια, και γενικά ολόκληρη η επιστήμη, ώς την εμφάνιση του Παστέρ γύρω στο 1860, πρέσβευε (αν και όχι πια με τόσο ακραία μορφή) τη θεωρία της αβιογένεσης.

Πολλές άλλες λανθασμένες ιδέες που δίδαξε ο Αριστοτέλης, είτε είναι μόνο στη διατύπωση λανθασμένες είτε εμπεριέχουν κρυμμένες και μεγαλοφυείς αλήθειες. Λέει π.χ. ότι μόνο τα ζώα έχουν την αίσθηση της αφής, πράγμα που καταρρίπτεται από την κάμψη της έλικας των φυτών, το «παραμέρισμα» της ρίζας όταν συναντά εμπόδια, τα σαρκοβόρα φυτά και πολλά άλλα· ωστόσο, η άποψή του αυτή κρύβει τη βαθιά αλήθεια ότι η αφή είναι πραγματικά η πρωτογενής αίσθηση των ζώων, από την οποία προήλθαν οι ανώτερες αισθήσεις. Όταν δηλώνει ότι η ρίζα είναι τα «πάνω» μέρος του φυτού, αυτό φαίνεται με μια πρώτη ματιά σαν μια ανούσια σχολαστική αλληγορία∙ αλλά ακόμα και η σύγχρονη βοτανική θεωρεί την άκρη της ρίζας ως τον εγκέφαλο του φυτού και είναι φανερό ότι μ' αυτή τη διατύπωση ο Αριστοτέλης είχε στον νου του το κεφάλι και το στόμα, τουλάχιστον. Ο ορισμός του για τα ζωόφυτα δε συμπίπτει γλωσσικά εντελώς με τον σημερινό∙ αλλά το γεγονός ότι αντιλήφθηκε την ύπαρξη αυτής της ομάδας δείχνει εξαιρετική παρατηρητικότητα. Και όταν υποστηρίζει ότι όλοι οι καρχαρίες γεννούν ζωντανά μικρά, ο ισχυρισμός του αυτός είναι απλώς ένα υφολογικό ολίσθημα, ενώ η ίδια η ανακάλυψη είναι καταπληκτική∙ γιατί ο ανθρωποφάγος καρχαρίας είναι πράγματι ζωοτόκος.

Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι οι μεταγενέστερες εποχές διατύπωσαν τις αντιφατικότερες κρίσεις για τον Αριστοτέλη. Στον ώριμο Μεσαίωνα θεωρούνταν ως πρόδρομος του Χριστού σε φυσικά ζητήματα και η αμφισβήτηση των διδασκαλιών του εξίσου αιρετική όσο και η παρέκκλιση από τα εκκλησιαστικά δόγματα. Όμως η αφυπνιζόμενη φιλοσοφία των νεότερων χρόνων απομακρύνθηκε, αρχικά, από αυτόν. Ο Μπαίηκον αντέταξε στο αριστοτελικό όργανο το δικό του, στην αριστοτελική λογική την εμπειρία, στην αριστοτελική εμπειρία τη μεθοδική εμπειρία και συνόψισε την άποψή του με τα λόγια: «Το μεγαλύτερο παράδειγμα της σοφιστικής φιλοσοφίας είναι ο Αριστοτέλης∙ κατέστρεψε τις φυσικές επιστήμες με τη διαλεκτική.» Παρόμοια και ο Τζορντάνο Μπρούνο δήλωνε ότι ο Αριστοτέλης ήταν γόνιμος σε κενολογίες και ματαιόδοξα αποκυήματα της φαντασίας, όχι όμως σε φυσικές σκέψεις. Και οι Ουμανιστές επίσης έκλιναν πολύ περισσότερο προς τον Πλάτωνα παρά προς τον Αριστοτέλη, ενώ ο Λούθηρος δε δίστασε ν’ αποκαλέσει τον Αριστοτέλη βλάκα. Αντίθετα, ο Καντ διακήρυσσε ότι μετά τον Αριστοτέλη η λογική δεν μπορούσε να κάνει ούτε ένα βήμα μπρος ή πίσω, και ο Χέγκελ είπε: «Ήταν μια από τις πλουσιότερες και βαθύτερες επιστημονικές διάνοιες που υπήρξαν ποτέ, ένας άνθρωπος που καμιά εποχή δεν μπορεί να τοποθετήσει πλάι του έναν ισάξιό του», ενώ ο Σοπενχάουερ παρατήρησε για την αριστοτελική μεταφυσική ότι στο μεγαλύτερο μέρος της ήταν αδολεσχίες γύρω από τις φιλοσοφίες των προκατόχων του: «Γι' αυτό ο αναγνώστης του σκέφτεται τόσο συχνά: τώρα θα έρθει στην ουσία. Αλλά αυτός δεν έρχεται ποτέ.» Το σύστημα του Αγίου Θωμά Ακινάτη, που ως σήμερα είναι η επίσημη φιλοσοφία του καθολικισμού, είναι στην ουσία του αριστοτελισμός.

Vastu: Η Επιστήμη της Βεδδικής Αρχιτεκτονικής

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ VASTU

VASTU είναι η “Επιστήμη της Δόμησης”, η αρχαία επιστήμη της αρχιτεκτονικής που αναπτύχθηκε στην Ινδία πριν 5.500 χρόνια, της οποίας οι αρχές διασώθηκαν μέχρι σήμερα. Αποτελούσε τμήμα μίας από τις τέσσερις Βέδδες, τα αρχαιότερα γραπτά επιστημονικά και φιλοσοφικά ινδικά κείμενα. Οι αρχές του VASTU συμπίπτουν με τις αρχές της αρχαιοελληνικής χωροθεσίας, οι οποίες δεν διασώθηκαν, είναι όμως ευδιάκριτες στα απομεινάρια του πολιτιστικού παρελθόντος: συμμετρία, ισορροπία, κάλλος, μέτρο, σαφή γεωμετρικά σχήματα, αρμονική ένταξη στο περιβάλλον, αυστηρή επιλογή χώρων.

Το VASTU διδάσκει την τέχνη δόμησης της κατοικίας σε αρμονία με τους νόμους της Φύσης, με σκοπό να οδηγήσει τον ένοικο (ἐν + οἶκος) σε μια πιο ευήμερη ζωή.

Ο άνθρωπος είναι ένας μικρόκοσμος, η τέλεια εικόνα του Σύμπαντος. Τα πέντε στοιχεία -Γη, Νερό, Φωτιά, Αέρας και Αιθέρας- είναι η βάση της ύπαρξής μας. Η αρμονία μεταξύ αυτών των στοιχείων στο σώμα μας και στο περιβάλλον μας, προκαλεί γαλήνη και ισορροπία μέσα μας.

Η αρχιτεκτονική πρέπει να αντανακλά την αρμονία ανάμεσα στον Άνθρωπο και το Σύμπαν, ακολουθώντας την θεωρία της εφαρμογής του όμοιου με το όμοιό του και την ιδέα της εναρμόνισης με το ρεύμα της ζωής, δηλαδή την ροή της ενέργειας.

Το μυστικό της επιτυχίας του VASTU δεν είναι παρά ο σχεδιασμός των κατοικιών και των οικότοπων σύμφωνα με τις αρχές της φυσικής τάξης.

Η αρχιτεκτονική VASTU βασίζεται στην Mandala του Vastu Purusha. Η σανσκριτική λέξη Mandala σημαίνει ο ‘Ιερός Κύκλος’. Η πλάση ολόκληρη εκδηλώνει τον εαυτό της ως την τέλεια Mandala, στην οποία όλα τα στοιχεία της δημιουργίας συνεργάζονται και αλληλεπιδρούν με σχέσεις τέλειας δυναμικής και αρμονίας.

Το σύγχρονο VASTU είναι μια σύνθεση των αρχαίων νόμων και κανόνων δόμησης, προσαρμοσμένων στις σύγχρονες ανάγκες, με απώτερο στόχο την προώθηση της ανθρώπινης ευημερίας.

Βασικές αρχές του VASTU:

-Χωροθεσία με βάση τις αρχές VASTU.
-Μελέτη της κίνησης του ήλιου ως προς το κτίσμα.
-Τοποθέτηση των κτηρίων κατάλληλα ως προς τις κύριες κατευθύνσεις.
-Ανοικτές όλες οι όψεις των κτηρίων.
-Κατάλληλα σχήματα, εξωτερικά και εσωτερικά.
-Διάταξη κτηρίων σύμφωνα με τον κάναβο του VASTU.
-Κατάλληλη διαχείριση του κέντρου.
-Ευταξία, ισορροπία, συμμετρία, αρμονία.
-Ρύθμιση των κατευθύνσεων σε συσχέτιση με τα πέντε στοιχεία-υλικά, σχήματα, χρώματα, ήχοι.
-Ρύθμιση των οκτώ κατευθύνσεων σε συσχέτιση με συγκεκριμένες λειτουργικές χρήσεις στο κτίριο.
-Ρύθμιση των οκτώ κατευθύνσεων σε συσχέτιση με ποιότητες που εκπροσωπούν

Το ταξίδι στον κόσμο της Γνώσης της ενεργειακής χωροθεσίας είναι μακρύ και απαιτητικό. Μετά τα πρώτα βήματα, μπορεί να κουράσει τον ταξιδευτή που θα το προσεγγίσει σαν μια επιφανειακή περιπλάνηση.

Αυτόν όμως που έχει την φλόγα και την εσωτερική παρόρμηση να εξερευνήσει τους δρόμους και τα παρακλάδια του, τα ύψη και τα βάθη του, θα δει να ξεδιπλώνονται μπροστά του μονοπάτια, το ένα μετά το άλλο, όλο και πιο αποκαλυπτικά και σαγηνευτικά. Θα δει, με έκπληξη ίσως στην αρχή, να συνδέονται μεταξύ τους και να καταλήγουν όλα στο ίδιο σημείο.

Στο βάθος του δρόμου περιμένει η διαπίστωση ότι οι ίδιες αρχές, με διαφορετικά ονόματα και ενδεδυμένες μανδύες ταιριαστούς σε διάφορους τόπους, διέπουν την Ζωή σε όλα τα μήκη και πλάτη της Γης. Οι συμπαντικοί νόμοι είναι καθολικοί, η Φύση είναι δάσκαλος και οδηγός και ο σεβασμός και η συμπόρευση με αυτή, είναι το κλειδί το οποίο ξεκλειδώνει την αποκάλυψη της ενότητας των πάντων!

Σήμερα, με την ανάπτυξη της αστικής ζωής και των μεγαλουπόλεων, πολύ λίγοι άνθρωποι έχουν την εξαιρετική καλοτυχία να μπορούν να διαλέξουν οικόπεδο και να σχεδιάσουν και οικοδομήσουν εξ αρχής την κατοικία τους σύμφωνα με τους διαχρονικούς νόμους του Vastu, ώστε να ευεργετηθούν από τις ευνοϊκές επιδράσεις της Φύσης.

Το άτομο έναντι της ομάδας

Μερικές φορές είναι δύσκολο να ξέρω ποιος είμαι, ενώ άλλες φωνές είναι διατεθειμένες και έτοιμες να με ορίσουν και να με εξηγήσουν. Το να είμαι ο εαυτός μου, κάποτε ήταν μια απλή υπόθεση, αλλά, με την αυξανόμενη ανάμειξη σε ομάδες, δεν είμαι πια τόσον αυθόρμητα σίγουρος.

Μέρος απ’ αυτή την αμφιβολία προέρχεται από την ανατροφοδότηση και τις προσωνυμίες που δέχομαι: «είσαι εξαιρετικός», «είσαι πολύ ευγενικός», «είσαι πολύ νωθρός», «γνοιάζεσαι πάρα πολύ», «δεν ξέρεις καν ότι υπάρχω», «είσαι πολύ ισχυρός», «χρειάζεσαι ν’ αναπτύξεις περισσότερη δύναμη», «είσαι πάρα πολύ ευαίσθητος», «δεν είσαι αρκετά ευαίσθητος», «μ’ αρέσει το μουστάκι σου», «δεν μ’ αρέσει το μουστάκι σου», «κάμνεις ηθικολογικές κρίσεις», «ποτέ δεν είσαι πρόθυμος να κάμεις κρίσεις», «ο θρησκευτικός μυστικισμός σου με τρομάζει», «ο αθεϊσμός σου είναι ο λόγος που δεν σ’ εμπιστεύομαι», «δεν παρουσιάζεις αρκετή ηγετική ικανότητα», «είσαι πάρα πολύ ευθύς».

Είμαι πραγματικά τόσο ριζικά διαφορετικός για διαφορετικά άτομα; Είμαι ασυνεπής κι ευμετάβλητος; Πώς συμβαίνει να με αντιλαμβάνονται μ’ αυτούς τους αντίθετους τρόπους;

Όσο οι άλλοι δέχονται τις δικές μου αντιλήψεις για τον εαυτό μου σαν έγκυρες, δεν υπάρχει σύγκρουση. Αλλά όταν οι αυτοεκτιμήσεις μου διαφέρουν από εκείνο που βλέπουν οι άλλοι, αν επιμένω να διατηρώ τον εαυτό μου, τότε είναι αναπόφευκτο ότι θα αμφισβητηθώ, θα προκληθώ και μερικές φορές θα απορριφθώ.

Ίσως μπορεί να επιτευχθεί μία ισορροπία που δεν εξαρτάται μόνο από τις αντιλήψεις μου για τον εαυτό μου, αλλά περιλαμβάνει και την ανατροφοδότηση των άλλων. Όταν δεν βρίσκομαι σε επαφή με τον εαυτό μου, οι αντιλήψεις των άλλων μπορεί να βοηθήσουν να βρω το δρόμο. Οπωσδήποτε, εγώ βλέπω αυτή την κατεύθυνση προς την αυτό-επίγνωση σαν μία τυχαία κίνηση από τα έξω προς τα μέσα. Είναι η πεποίθησή μου ότι τα ουσιαστικά σχήματα της προσωπικής ανάπτυξης παραμένουν μέσα μας και βγαίνουν προς τα έξω.

Σε τελευταία ανάλυση, πρέπει να επιμείνω στις αισθήσεις μου και να συνεχίσω να πιστεύω σε ό,τι βλέπω, αισθάνομαι, ακούω και αγγίζω. Η εμπειρία μου είναι πραγματική, άσχετο τι λεν οι άλλοι και άσχετο πόσοι θα το πουν. Η τελική κρίση είναι δική μου, αν και σε κάθε σημείο της πορείας είμαι αρκετά δεκτικός για να μαθαίνω από τις εμπειρίες των άλλων.

Κάποτε απορώ πώς οι άλλοι μπορούν να είναι τόσο σίγουροι και απόλυτοι στις αντιλήψεις τους, όταν εγώ συχνά ψηλαφώ για να αποφασίσω ποιος είμαι, ιδίως όταν αντιμετωπίζω καινούριους ανθρώπους. Πώς συμβαίνει, ώστε εγώ να χρειάζομαι χρόνο ν’ αποφασίσω, ενώ οι άλλοι συχνά αποφασίζουν γρήγορα και μιλούν σαν να με ήξεραν καλύτερα απ’ ό,τι εγώ γνωρίζω τον εαυτό μου; Όταν υπάρχει κάποιο πρόβλημα, όταν ο εαυτός και οι άλλοι βρίσκονται σε διαφορές, η κατάσταση σπάνια διευκρινίζεται με μια γρήγορη ματιά μέσα μας.

Όταν η αλλαγή είναι στιγμιαία, είναι πιο πιθανό να δεχόμαστε νέες σκέψεις ή αισθήματα μάλλον παρά να τα οικειοποιούμαστε σαν αναγκαία συστατικά ενός εαυτού. Οι πιέσεις της ομάδας, που μας σπρώχνουν να αντιλαμβανόμαστε πιο έγκυρα και πιο αποτελεσματικά, δεν είναι βοηθητικές.

Το άτομο βοηθιέται μόνο, όταν ενθαρρύνεται να μπει για λίγο στο δικό του μοναχικό κόσμο και να μείνει με τον εαυτό του μέχρι να φθάσει τη δική του καθαρότητα και αίσθηση της κατεύθυνσης. Μπορεί να ‘ναι δυνατό αυτή η ατομική αναζήτηση να συμβεί στην ομάδα, ή να ‘ναι αναγκαίο να αποσυρθεί το άτομο σε ένα ήσυχο μέρος.

Ο αυτό-στοχασμός συχνά απορρίπτεται σε μία ομάδα, ακόμη κι όταν είναι φανερό πως το άτομο χρειάζεται να μείνει με τον εαυτό του. Το άτομο πιέζεται να αποκλείσει ό,τι συμβαίνει μέσα του, πριν να γνωρίσει τον εαυτό του. Όταν το άτομο δοκιμάζει την πίεση και δραστηριοποιείται ή φοβερίζεται, δεν ακούει πια τον εαυτό του ούτε νοιώθει τις σκέψεις και τα αισθήματά του. Δεν γνωρίζει πια τι είναι πραγματικό.

Για να επιτύχει μία κατάσταση ειρήνης με τους άλλους μπορεί να καταφύγει σε δραματικές μεθόδους ή μπορεί να συνθηκολογήσει και να κάνει ό,τι αναμένεται από τους άλλους να κάνει.

Μέσα στην ομάδα, το άτομο χρειάζεται χρόνο, να του δοθεί ευκαιρία να σκεφτεί. Χρειάζεται χρόνο να εξετάσει, να ερευνήσει και να ακολουθήσει εσωτερικές σκέψεις και αισθήματα. Όταν μέλη της ομάδας ενοχλούν, απαιτούν και διαμορφώνουν γρήγορα δηλώσεις, όταν μία ισχυρή συγκινησιακή δύναμη κατευθύνεται εναντίον του μοναχικού ατόμου, το άτομο εμπλέκεται περισσότερο στις συγκινησιακές φορτίσεις παρά στη δική του αναζήτηση της αλήθειας.

Η ατομική συνειδητοποίηση μπορεί να κινηθεί πιο σιγά από την ομαδική συνειδητοποίηση, αλλά στο τέλος αυτή είναι η μόνη πραγματική που έχει νόημα. Το άτομο θα ‘πρεπε να ήταν ελεύθερο να αποφασίσει κατά πόσο επιθυμεί να επιδιώξει την ταυτότητά τους μέσα στην ομάδα ή μόνο του και η απόφασή του θα ‘πρεπε να γίνει σεβαστή.

Για να εξημερώσουμε έναν άλλο άνθρωπο, δεν χρειάζεται μία αυταρχική διαδικασία.

Σύμφωνα με το νόημα του «Μικρού Πρίγκιπα», δεν σημαίνει να ημερέψουμε ή να καλουπιάσουμε ή να συντρίψουμε, να υποτάξουμε και να μειώσουμε πνευματικά ή να περιορίσουμε και να μαλακώσουμε, όπως συμβαίνει τόσο συχνά όταν ένα άτομο ξεχωρίζει έντονα και απειλεί την κλονισμένη ενότητα της ομάδας.

Να εξημερώσουμε το άτομο σημαίνει να εγκαταστήσουμε δεσμούς μαζί του. Αυτό σημαίνει μία προθυμία να μπούμε στη ζωή του και να σεβαστούμε τις μοναδικές του απαιτήσεις.

Να εξημερώσουμε σημαίνει να είμαστε πρόθυμοι να χάσουμε χρόνο, να μην βιαζόμαστε, αλλά να εκτιμούμε απλώς το ότι είμαστε μαζί με το πρόσωπο.

«Οι άνθρωποι έχουν ξεχάσει αυτή την αλήθεια», είπε η αλεπού. «Αλλά εσείς δεν πρέπει να το ξεχνάτε. Γίνεστε υπεύθυνοι, για πάντα, για ό,τι εξημερώσετε».

Οι ψυχολογικοί παράγοντες των σεξουαλικών διαταραχών

Ένα μεγάλο ποσοστό των σεξουαλικών διαταραχών έχει τις ρίζες του σε ψυχολογικούς και όχι οργανικούς/βιολογικούς παράγοντες, ειδικά όταν μιλάμε για ηλικίες κάτω των 50 ετών.

Καταρχάς είναι σημαντικό να αναφερθούν τα είδη των σεξουαλικών διαταραχών για τους άνδρες και τις γυναίκες. Μια σεξουαλική διαταραχή με ψυχολογικό υπόβαθρο μπορεί να παρουσιαστεί στο επίπεδο της σεξουαλικής επιθυμίας. Διαταραχή της σεξουαλικής επιθυμίας είναι η μειωμένη ή η πλήρης απουσία της νοητικής (π.χ. φαντασιώσεις) και της συναισθηματικής διάθεσης (π.χ. πάθος) εμπλοκής ενός άνδρα ή μιας γυναίκας σε οποιαδήποτε σεξουαλική πράξη. Πολλές φορές μάλιστα μπορεί να δημιουργηθεί και σεξουαλική αποστροφή, όπου το άτομο αποφεύγει πλήρως κάθε σεξουαλικό ‘κάλεσμα’ ή ερέθισμα από τον/την σύντροφό του. Μια σεξουαλική διαταραχή μπορεί να παρουσιαστεί σε επίπεδο διέγερσης. Έχει να κάνει με τη αδυναμία απόκτησης ή διατήρησης της στύσης που παρατηρείται στους άνδρες και με την έλλειψη κολπικής εφύγρανσης στη γυναίκα. Τέλος, μια σεξουαλική διαταραχή με ψυχολογικό υπόβαθρο, μπορεί να αναπτυχθεί στο επίπεδο του οργασμού. Αυτό περιλαμβάνει την πρόωρη και ανεσταλμένη εκσπερμάτιση στους άνδρες και την έλλειψη οργασμού στις γυναίκες.

Ένας σημαντικός ψυχολογικός παράγοντας των σεξουαλικών διαταραχών είναι η οικογένεια και το ευρύτερο περιβάλλον μέσα στο οποίο έχει μεγαλώσει ένας άνδρας ή μια γυναίκα. Παράγοντες όπως είναι η αυστηρή ανατροφή από τους γονείς π.χ. «το σεξ είναι ανήθικο και επικίνδυνο», η ανεπαρκής και εσφαλμένη πληροφόρηση για το σεξ π.χ. «ένας άνδρας πρέπει να είναι πάντα έτοιμος για σεξ», οι διαταραγμένες σχέσεις των γονέων όπως η έλλειψη συναισθηματικής και σωματικής επαφής, καθώς και οι πρώιμες τραυματικές εμπειρίες όπως είναι η παιδική σεξουαλική κακοποίηση, είναι σημαντικοί πρώιμοι ψυχολογικοί παράγοντες που φαίνεται να ενοχοποιούνται για την ανάπτυξη ψυχοσεξουαλικών προβλημάτων στην ενήλικη ζωή.

Πολλές φορές τα σεξουαλικά προβλήματα αντανακλούν τις βαθύτερες συγκρούσεις που υπάρχουν σε μια σχέση/γάμο. Δηλαδή, μια στυτική δυσλειτουργία μπορεί να είναι το αποτέλεσμα της έλλειψης επικοινωνίας και των έντονων τσακωμών του ζευγαριού ή της απουσίας σεξουαλικής επιθυμίας μεταξύ των συντρόφων. Πολλές φορές μάλιστα, αν υπάρξει βελτίωση των γενικότερων σχέσεων του ζεύγους, αποκαθίσταται ταυτόχρονα και η φυσιολογική σεξουαλική λειτουργία.

Το άγχος είναι ένας από τους ισχυρότερους παράγοντες πυροδότησης και διατήρησης μιας ψυχοσεξουαλικής διαταραχής. Το άγχος παράγει ουσίες στο αίμα (αδρεναλίνη, νοραδρεναλίνη), οι οποίες φθάνουν στο πέος σε λίγα δευτερόλεπτα και προκαλούν σύσπαση των αρτηριών και διαστολή των φλεβών, με αποτέλεσμα τη χάλαση του πέους. Για παράδειγμα, ένα μεμονωμένο γεγονός μη απόκτησης ή διατήρησης της στύσης μπορεί να πυροδοτήσει έντονο άγχος επίδοσης ή φόβο αποτυχίας στον άνδρα. Το άγχος επίδοσης έχει να κάνει με την αγωνία της απόκτησης στύσης, της διατήρησης της στύσης, της ικανότητας οργασμού και της ικανοποίησης του/της συντρόφου. Το άγχος όμως φέρνει περισσότερο άγχος με αποτέλεσμα να μην μπορεί το άτομο να λειτουργήσει σεξουαλικά είτε σε επίπεδο επιθυμίας, είτε διέγερσης, είτε οργασμού.

Η κατάθλιψη είναι ένας ακόμα σημαντικός ψυχολογικός παράγοντας των σεξουαλικών διαταραχών. Όταν κάποιος υποφέρει από κατάθλιψη έχει χαμηλά επίπεδα ενέργειας, διάθεσης και ευχαρίστησης. Η κατάθλιψη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την έλλειψη σεξουαλικής επιθυμίας λόγω της έλλειψης ευχαρίστησης και διάθεσης που διακατέχεται το καταθλιπτικό άτομο.

Tέλος, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης έχουν παίξει καθοριστικό ρόλο στη σεξουαλική ζωή των ανθρώπων τις τελευταίες δεκαετίες. Για παράδειγμα, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης (περιοδικά, τηλεόραση) παρουσιάζουν την «τέλεια γυναίκα» που είναι πάντα προκλητική, θηλυκή, όμορφη, γυμνασμένη και έτοιμη να ανταποκριθεί σε κάποιο κάλεσμα, δημιουργώντας ένα ψεύτικο πρότυπο. Πολλές γυναίκες λοιπόν, αισθάνονται ότι μειονεκτούν όταν δεν μπορούν να ανταποκριθούν σ’ αυτό το ‘ιδανικό’ πρότυπο, με αποτέλεσμα να μην αισθάνονται άνετα με το σώμα τους και με τον σύντροφό τους. Το αποτέλεσμα είναι ότι δεν μπορούν να απολαύσουν την σεξουαλική επαφή και να νιώσουν άνετα με την σεξουαλικότητά τους. Έτσι εγκλωβίζονται μέσα σε έναν φαύλο κύκλο άγχους, κατάθλιψης και χαμηλής αυτοεκτίμησης που μπορεί να δημιουργήσει ακόμα και κάποια χρόνια σεξουαλική διαταραχή.

Ωμή Τέχνη

Η εισαγωγή του όρου Brut Art γίνεται από το ζωγράφο Jean Dubuffet (Ζαν Ντιμπιφέ) την δεκαετία του 1940 για να χαρακτηρίσει τις εικαστικές δημιουργίες ψυχασθενών, τις οποίες ο ίδιος συνέλεξε και στέγασε σε εκθέσεις. Το 1948 δημιούργησε την “Εταιρία Ωμής Τέχνης” μαζί με άλλους καλλιτέχνες, ανάμεσα στους οποίους ο Αντρέ Μπρετόν. Η συλλογή του έγινε αργότερα γνωστή σαν Collection de l’Art Brut. Περιλαμβάνει χιλιάδες έργα και σήμερα εκτίθεται στην Λοζάνη της Ελβετίας. Ωμή κατά την έννοια ότι δεν έχει υποστεί την “επεξεργασία” των Σχολών Καλών Τεχνών, του κόσμου των γκαλερί και των μουσείων. Καταρχάς αναφερόταν στην τέχνη των ψυχωτικών ατόμων που βρίσκονταν σχεδόν ολοκληρωτικά εκτός της κουλτούρας και της κοινωνίας. Αυστηρά μιλώντας, αναφέρεται μόνο στην Collection de l’Art Brut.

Πριν τον Dubuffet κι άλλοι είχαν εκδηλώσει ενδιαφέρον για τη «νοσηρή» τέχνη. Ο Dubuffet όμως είναι ο πρώτος που αναγνωρίζει τα έργα των ψυχασθενών ως τέχνη και τα βγάζει εκτός των ασύλων. Η art brut, κατά τον Dubuffet, ορίζεται σαν η τέχνη που ως μοναδική της πηγή έχει την «εσωτερική φωνή». Έχει πολλά κοινά χαρακτηριστικά με την παιδική και πρωτόγονη τέχνη, αντίκεινται σ’ αυτό που ονομάζεται «πολιτιστική τέχνη» και είναι ξένη προς τους καθιερωμένους αισθητικούς κανόνες.

Ο Dubuffet χαρακτήρισε την Ωμή Τέχνη ως εξής: “Εκείνα τα έργα που δημιουργήθηκαν στην απομόνωση και από αγνή και αυθεντική δημιουργική παρόρμηση – εκεί όπου οι έγνοιες του ανταγωνισμού, της αναγνώρισης και της κοινωνικής ανόδου δεν παρεμβαίνουν- είναι, λόγω αυτών ακριβώς των χαρακτηριστικών τους, πιο πολύτιμα από τα έργα των επαγγελματιών. Μετά από την εξοικείωση με αυτά τα άνθη ενός εκστατικού δημιουργικού πυρετού, τον οποίο έζησαν τόσο βαθιά και τόσο έντονα οι δημιουργοί τους, δεν μπορούμε παρά να νιώσουμε ότι σε σχέση με αυτά τα έργα, η κουλτούρα στο σύνολό της μοιάζει να είναι το παιχνίδι μιας μάταιης κοινωνίας, μια παραστρατισμένη παρέλαση” – Jean Dubuffet, Place à l’incivisme Art and Text 27 (Δεκ. 1987 -Φεβ. 1988) σελ. 36.

Οι “τρελοί” της Τέχνης

Οι δημιουργοί της art brut, όπως από το 1812 παρατηρούσε ο γιατρός Benjamin Rush, ξεκινούν πολλές φορές την καλλιτεχνική τους δραστηριότητα με την εκδήλωση της ψυχικής ασθένειας και κατά κανόνα σταματούν να ασχολούνται με την τέχνη όταν αποθεραπεύονται. Δεν έχουν σχέση με επαγγελματικούς καλλιτεχνικούς κύκλους και δεν δείχνουν ενδιαφέρον για τη δημοσιοποίηση και το μέλλον των έργων τους. “Εδώ η τέχνη”, έλεγε ο Dubuffet, “δεν πάει να κοιμηθεί σε στρωμένα γι’ αυτή κρεβάτια. Σώζεται ευθύς όταν προφέρουν τ’ όνομά της: αυτό που αγαπάει είναι το ινκόγκνιτο. Οι καλύτερες στιγμές της είναι όταν ξεχνάει πως ονομάζεται”.

Ο Dubuffet πίστευε ότι η “κουλτούρα”, δηλαδή η κυρίαρχη κουλτούρα, κατόρθωσε να προσαρμόσει στα μέτρα της κάθε νέα εξέλιξη στην τέχνη, στερώντας της έτσι την οποιαδήποτε δύναμη μπορεί να είχε, και καταπνίγοντας την αυθεντική έμπνευση. Η Ωμή Τέχνη ήταν η δική του λύση σ’ αυτό το πρόβλημα – μόνο αυτή ήταν απρόσβλητη από τις επιρροές της κουλτούρας, και δεν μπορούσε να απορροφηθεί ή να προσαρμοστεί, ακριβώς επειδή οι ίδιοι οι καλλιτέχνες δεν ήθελαν ή δεν μπορούσαν να προσαρμοστούν. Ας αναφέρουμε εδώ μερικά διάσημα παραδείγματα.

Πρώτος και καλύτερος ο Ντοστογιέφσκι με τις κρίσεις επιληψίας του στις οποίες όμως απέδιδε τα οράματα που τον βοήθησαν στην τέχνη του. Το 1841 ο συγγραφέας Gerard de Nerval, μετά από αλλεπάλληλες νευρικές κρίσεις οδηγήθηκε σε διάφορα ψυχιατρικά άσυλα και οι εφημερίδες της εποχής βιάστηκαν να του «εκφωνήσουν» τον πνευματικό επικήδειο. Την τρέλα η πλειονότητα των ανθρώπων την εκλαμβάνει ως σημάδι διανοητικής καταστροφής. Όμως ο ίδιος ο Nerval γράφει: “Δεν ξέρω γιατί χρησιμοποιώ αυτόν τον όρο ασθένεια, Σ’ ό,τι αφορά εμένα τον ίδιο ποτέ δεν αισθάνθηκα να είμαι καλύτερα. Φορές – φορές ένιωθα τη δύναμή μου και τη δραστηριότητά μου διπλασιασμένες. Πως όλα τα καταλάβαινα. Η φαντασία μου έφερνε ατελείωτη ηδονή.Ξαναποκτώντας αυτό που οι άνθρωποι ονομάζουν λογικό, δε θα έπρεπε να λυπάμαι που την έχω χάσει;”.

Ο Van Gogh, που έγραφε ότι όσο πιο άρρωστος γινόταν, τόσο περισσότερο προσπαθούσε να επανορθώσει κάνοντας τα χρώματά του πιο παλλόμενα, ισορροπημένα και λαμπερά. Κι έλεγε σε έναν συνασθενή του: “…νομίζουν ότι τρελάθηκα από την τέχνη μου. Το ξέρω πως κατά βάθος έχουν δίκιο, γιατί τα μάτια ενός ζωγράφου, που βλέπουν με την ψυχή του, τον τραβούν σε κάποιον άλλο κόσμο μακρινό. Μεταφέρεται εκεί ολόκληρος και δεν μένουν απ’ αυτόν, για τον κοινό κόσμο εδώ, παρά κάτι υπολείμματα, ανεπαρκή για συνεννόηση με τους άλλους”.

Ο Baudelaire έλεγε ότι “οι σοφοί δεν έχουν όνειρα τόσο ωραία όσο οι τρελοί!” ενώ ο Dryden τον 17ο αιώνα έγραφε ότι τα μεγάλα πνεύματα συμμαχούν με την τρέλα, ο Diderot και ο Poe έλεγαν ότι η τρέλα και η μεγαλοφυΐα γειτνιάζουν, ενώ και οι δικοί μας Πλάτωνας και Αριστοτέλης έβλεπαν ότι μέσα στην τρέλα ελλοχεύει η σύλληψη μιας εμπνευσμένης εικόνας του κόσμου. Ο Moreau de Tours πίστευε ότι οι αιτίες που δημιουργούν την ποιητική μεγαλοφυΐα είναι οι ίδιες που οδηγούν στην ψύχωση: “Θλιβερή η κατάσταση του ανθρώπου, που να μην μπορεί να κάνει βήμα για να φτάσει την τελειοποίηση του συναισθήματος δίχως να προχωρήσει προς το θάνατο και δεν μπορεί να τείνει προς το υπέροχο, δίχως να πλησιάζει την τρέλα!”

Τέλος, ο μεγάλος γλύπτης, Γιαννούλης Χαλεπάς, κατέστρεψε όλα τα έργα του σε μία από τις κρίσεις του, αποπειράθηκε επανειλημμένως να αυτοκτονήσει ενώ έζησε μεγάλο διάστημα στο Δημόσιο Ψυχιατρείο Κέρκυρας. Μπορεί να μην άφησε κανέναν γραπτό λόγο περί τρέλας και τέχνης αλλά το έργο του “Κοιμωμένη” το οποίο ξεκίνησε να δημιουργεί στο πρώιμο στάδιο της ψυχασθένειάς του το 1877 είναι η πιο απτή απόδειξη ότι ο καλλιτέχνης ξεπερνά το ανθρώπινο όριο για να φτάσει στο θείο.

Η Τέχνη του Περιθωρίου

Ο όρος “Ωμή Τέχνη” έχει πλέον αντικατασταθεί με τον όρο “Τέχνη του Περιθωρίου”. Οι δημιουργοί είναι κυρίως άνθρωποι που είχαν ασυνήθιστες εμπειρίες στις ζωές τους ή που πάσχουν από ακραίες διαταραχές: έγκλειστοι ψυχιατρικών ιδρυμάτων, πνευματικά ανάπηροι, πρόσφυγες, εκκεντρικοί, περιθωριακοί σε απομόνωση είτε ηθελημένη ή λόγω των κοινωνικών συνθηκών και αυτοδίδακτοι με καλλιτεχνικές δυνατότητες. Διαφέρουν λοιπόν ως προς το προσωπικό τους υπόβαθρο, την κοινωνική τους ένταξη, χρησιμοποιούν διαφορετικά υλικά και μέσα έκφρασης, δεν έχουν κοινά στιλιστικά σημεία αναφοράς.

Ο Jean Dubuffet (Ζαν Ντιμπιφέ) την δεκαετία του 1940 για να χαρακτηρίσει τις εικαστικές δημιουργίες ψυχασθενών τις οποίες ο ίδιος συνέλεξε και στέγασε σε εκθέσεις.

Ο Andre Robillard, 83 χρόνων σήμερα, είναι μόνιμος κάτοικος ψυχιατρείου στην Ορλεάνη της Γαλλίας τα τελευταία 60 χρόνια. Είναι ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της Τέχνης του Περιθωρίου.

Carlo Zinelli (1916-1974) Η σχιζοφρένεια εκδηλώθηκε όταν ως εθελοντής πήρε μέρος στον Εμφύλιο της Ισπανίας. Από το 1939 μέχρι το θάνατό του ζωγράφιζε σε ψυχιατρεία της Ιταλίας.

August Walla (1936-2001) Στα 16 του η τρέλα τού χτύπησε την πόρτα. Από το 1986 μέχρι το θάνατό του έζησε ως τρόφιμος στο Σπίτι του Καλλιτέχνη με ψυχιατρική φροντίδα. Ζωγράφισε όλους τους τοίχους του ιδρύματος και των γειτονικών κτιρίων.

Adolf Wolfli (1864-1930) Κακοποιημένο παιδί συνελήφθη ο ίδιος για κακοποίηση ανηλίκου και από το 1885 μέχρι το θάνατό του έζησε σε ψυχιατρικά νοσοκομεία της Βέρνης. Ένας από τους πρωτοπόρους της Ωμής Τέχνης.

Αυτό που τους ενώνει είναι η αυθεντικότητα και η αμεσότητα της εικονογραφικής γλώσσας. Δημιουργούν χωρίς εκπαίδευση, μακριά από εμπορικότητα και ελεύθεροι από την πίεση να ενταχθούν ή να υιοθετήσουν της διάφορες αλλαγές που προτάσσει η εκάστοτε «μόδα» της τέχνης. Οι περισσότεροι δεν βλέπουν τη δημιουργία τους ως τέχνη και τον εαυτό τους ως καλλιτέχνη. Δεν έχουν την πρόθεση να γίνουν καλλιτέχνες, ζούνε την τέχνη. Η τέχνη τους είναι μια έκφραση των κρυφών επιθυμιών τους, των εσωτερικών τους αντιθέσεων και των οραμάτων τους. Δεν κινείται προς τα έξω αλλά εσωτερικά: είναι ένα ταξίδι προς τα μέσα. Αναδύεται από και κατευθύνεται στον εσωτερικό τους κόσμο και φαντασία.

Τα έργα των περιθωριακών διαθέτουν μια μοναδική οπτική «γλώσσα», μια μοναδική, ανεξάρτητη αισθητική κατηγοριοποίηση και μαρτυρία μια υψηλής δυνατότητας για έκφραση και ένα ακατέργαστο, ωμό χάρισμα. Αυτή η αυθεντική, ωμή εικονογραφική γλώσσα τονίζει τη συμβατική άποψη ιδιαίτερα, με τέτοιο τρόπο, που στα μάτια κάποιων θεατών δεν είναι μόνο θαυμαστή και εκπληκτική, αλλά επίσης παράξενη και πολλές φορές αλλόκοτη.

Μαγικά Είδωλα και Χρονοκάμερες

Στη μυστική ιστορία του κόσμου, ο καθρέφτης είναι ένα πολύ μεγάλο θέμα, αληθινά ένα τεράστιο κεφάλαιο γοητευτικού μυστηρίου και παραδοξότητας, δεισιδαιμονίας και αλλόκοτων παραδόσεων, αλλά κυρίως καταλαμβάνει ένα μεγάλο μέρος της μαγικής παράδοσης και του αποκρυφισμού. Το θέμα φτάνει από τους αλχημιστές μέχρι το ταξίδι στο χρόνο. Από τη μαντεία και το Μάγο του Οζ μέχρι τη Φιλοσοφική Λίθο, το Βιβλίο του Ενώχ και τους Ενωχιανούς Αγγέλους.

Το βουνό μεταξύ του μαντείου των Δελφών και του περιβόητου παγανιστικού Κορύκειου Άνδρου, λέγεται Κατόπτριον Όρος. Ο Δρ. Τζων Ντη στις θρυλικές σεάνς του, επικαλούταν πνεύματα χρησιμοποιώντας ένα μαύρο καθρέφτη από οψιδιανό, Αζτέκικης καταγωγής, ή έναν κρύσταλλο, απαγγέλλοντας προσευχές και κρατώντας συγκεκριμένες μαγικές σφραγίδες χαραγμένες πάνω σε κέρινους δίσκους.

Ένα πένθιμο Ελληνικό έθιμο επιβάλλει ότι, ξεκινώντας την αγρύπνια του νεκρού, μετά τις δώδεκα την νύχτα (την ώρα που βγαίνουν τα φαντάσματα) οι συγγενείς του αποθανόντος πρέπει να σκεπάζουν τους καθρέφτες του σπιτιού του. Αυτό πρέπει να γίνεται μέχρι τα σαράντα του, δηλαδή μέχρι το πρώτο του μνημόσυνο, διότι όπως πιστεύεται η ψυχή περιφέρεται στους τόπους όπου σύχναζε και αγαπούσε ο νεκρός όσο ήταν εν ζωή, και αν υπάρχει τρόπος για να εμφανιστεί η μορφή του ξανά σε αυτούς τους τόπους θα είναι με την παρουσία της μέσα από έναν καθρέφτη (δηλαδή, είναι σαν να κινείται σε έναν «κυβερνοχώρο» πίσω από τους καθρέφτες).

Πολλά λέγονται για το κάλεσμα των νεκρών μέσα στον καθρέφτη μετά τα μεσάνυχτα –αλλά ο άγνωστος αυτός κατοπτρικός χώρος δεν είναι το ίδιο το περιβάλλον στο οποίο ζούμε; Αυτό που βλέπουμε μέσα στον καθρέφτη είναι το ίδιο μας το σπίτι, ο ίδιος χώρος στον οποίο κινούμαστε και ζούμε, με τη μόνη διαφορά ότι είναι μια ψεύτικη απομίμηση, ένα είδωλο το οποίο δεν ξέρουμε αν μας ξεγελά ή αν μας λέει την αλήθεια.

Υπάρχουν άραγε τόποι που στέκουν πέρα από την αντίληψή μας, στην «άλλη μεριά του καθρέφτη»; Μπορεί να ταξιδέψει σ’ αυτούς η ψυχή; Μπορεί να ταξιδέψει σ’ αυτούς το ανθρώπινο σώμα; Υπάρχουν παράλληλοι κόσμοι; Παράλληλοι εαυτοί; Παράλληλοι τρόποι κίνησης; Μπορούμε να κοιτάξουμε μέσα από έναν καθρέφτη μαγικό, έξω στο απέραντο σύμπαν, και να δούμε αυτά που εμείς θέλουμε να δούμε;

Κάθε καθρέφτης είναι μία πύλη που ανοίγει στον Αντίκοσμο.

Ένας βρυκόλακας, ένας νεκρός που έχει περάσει σε εκείνη την άλλη πλευρά, δεν έχει είδωλο στον καθρέφτη. Για εμάς τους «ζωντανούς» ο «διπλός» μας, (το «doppelganger» μας, που στα γερμανικά «doppel» σημαίνει «σωσίας» ή «διπλός», και «ganger» σημαίνει «αυτός που περπατά», με άλλα λόγια «doppelganger» σημαίνει «διπλοπεριπατητής», αυτός που περπατά δίπλα μας, και κατά την παράδοση είναι ο αόρατος σύντροφος κάθε ανθρώπου, το διπλό του μέσ’ στον καθρέφτη), είναι αυτός που, θέλοντας και μη, παρουσιάζεται μπροστά μας κάθε φορά που στεκόμαστε απέναντί του κοιτάζοντας μέσα στον καθρέφτη.

Τότε αυτός πρέπει να βιαστεί και να προλάβει να κάνει το ίδιο με εμάς, αναγκαστικά από την «άλλη» πλευρά της πραγματικότητας, από τον «Αντίκοσμο». Ο διπλός μας, έχει υποχρέωση να μας συναντά εκεί στην «πύλη» κάθε φορά, αυτός είναι ο «φύλακας στο κατώφλι», και ο καθρέφτης είναι μια πύλη μεταξύ δύο κόσμων. Οι Γνωστικοί υποστηρίζουν ότι το αστρικό διπλό κάποιου, δηλαδή το doppelganger του, είναι πολλές φορές το ακριβώς αντίθετο από τον υλικό εαυτό… και ας μην ξεχνάμε ότι ένα μιράζ πάνω στον καθρέφτη είναι πάντα ανάποδα.

Ένας μυστικός διάδρομος εμφανίζεται όταν κοιτάξουμε το είδωλο ενός καθρέφτη μέσα σε έναν άλλο καθρέφτη, ο οποίος πολλαπλασιάζεται απείρως με έναν διαδοχικό αντικατοπτρισμό βάθους, μήκους και πλάτους, και ποιος ξέρει μέχρι που φτάνει. Ένας διάδρομος που χάνεται μέσα στους καθρέφτες… Άραγε, όταν βρισκόμαστε στο χώρο που βλέπουμε μέσα στον καθρέφτη, πού βρισκόμαστε στ’ αλήθεια; Οι καθρέφτες μας ενημερώνουν για την εμφάνιση μας, τις κινήσεις, μας και γενικά για τον εαυτό μας. Επιβεβαιωνόμαστε για την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, αν και ο κάθε καθρέφτης μας τα λέει κάπως διαφορετικά τα πράγματα.

Ένα απλό μιράζ στον καθρέφτη παύει να είναι απλά ένα μιράζ. Ένα διπλό που αποκτά ύλη και μπορεί να κινηθεί αυτόνομα και ανεξάρτητα, έχει καταγραφεί πολλές φορές με μυθιστορηματικό χαρακτήρα. Εισβολείς από αυτόν τον κόσμο στον κόσμο των ψυχών με μέσο το αντικείμενο της αντανάκλασης και το κατοπτρισμού, επίσης υπήρξαν στα χρονικά της λογοτεχνίας, όπως είναι για παράδειγμα το έργο του Ε.Τ.Α. Χόφφμαν, Περιπέτεια στη Νύχτα του Αγίου Συλβέστρου.

Στις σελίδες του υπάρχει ένας κακός γέροντας ο οποίος κλέβει τα είδωλα των ανθρώπων από τον καθρέφτη, και ανακρίνει τα είδωλα αυτά –ενώ οι πρώην ιδιοκτήτες τους παύουν να έχουν αντανάκλαση στον καθρέφτη. Και μια κλασσική προειδοποίηση που αφορά τη χρήση ενός μαγικού κατόπτρου είναι βασισμένη στην πεποίθηση ότι όσοι χρησιμοποιούν το διπλό τους συνειδητά, εξαγοράζουν την κινητήρια δύναμή του από άλλα όντα.

Μέσα στο Anthology of Sorcery, Magic and Alchemy του Emile Grillot de Givry διαβάζουμε τα εξής:

«Ένας ιδιάζων τρόπος μαντείας είναι αυτός της Κατοπτρομαντείας, που είναι γνωστός επίσης ως κρυσταλλομαντεία, με τη χρήση ενός ειδικού καθρέφτη ή φακού και είναι από τους αρχαιότερους τρόπους μαντείας. Ο Βάρρων λέει πως διαδόθηκε από την Περσία. Ο Παυσανίας αναφέρει πως υπάρχει ένας ναός στην Αχαΐα, ο ναός της θεάς Ceres (αρχαία Ρωμαϊκή θεότητα των δημητριακών) μέσα στον οποίο είδε δίπλα σε μια πηγή τοποθετημένο έναν καθρέφτη, από τον οποίο ξεκινούσε και βυθιζόταν μέσα στο νερό, μια κλωστή…

Μέσα σε αυτόν τον καθρέφτη ο μάντης έβλεπε το μέλλον της υγείας του επισκέπτη. Ο Πυθαγόρας επίσης είχε ένα μαγικό καθρέφτη, τον οποίο κρατούσε κάτω από το φεγγάρι πριν κοιτάξει μέσα του για να δει το μέλλον, κι έτσι μιμούνταν τους μάγους από τη Θεσσαλία, που είχαν κληρονομήσει αυτήν τη μέθοδο από τους αρχαίους προγόνους τους. Εκτός από τον Παυσανία, σε μαγικούς καθρέφτες αναφέρεται ο Σπαρτιανός, ο Απουλήιος κι ο Άγιος Αυγουστίνος.

Ο Τζων του Σώλσμπερυ ονομάζει αυτούς που χρησιμοποιούν αυτήν τη μέθοδο «σπεκουλαδόρους» («speculatorii»)… Κατά τον πόλεμο με τους Μιλανέζους υπό τον Francis Ι, ένας μάγος speculator έδειξε στους Παριζιάνους όλα όσα γίνονταν στο Μιλάνο χρησιμοποιώντας ένα μαγικό καθρέφτη. Ακολουθούσε την τεχνική του Πυθαγόρα, πρώτα γυρνώντας το πρόσωπο του καθρέφτη προς τη σελήνη.

Η χρήση του μαγικού καθρέφτη είναι στην πραγματικότητα το αντίθετο της νεκρομαντείας, καθότι άνθρωποι που δεν υπάρχουν ακόμη, μπορεί να εμφανιστούν μέσα στον καθρέφτη, ή αν υπάρχουν, μέσα στον καθρέφτη θα εμφανιστούν πράγματα που αυτοί θα κάνουν στο μέλλον. Κατά το δέκατο έκτο αιώνα αυτή η μέθοδος ήταν ευρέως διαδομένη στη Γαλλία. Ο Pasquier αναφέρει ότι η Αικατερίνη των Μεδίκων είχε ένα μαγικό καθρέφτη μέσα στον οποίο έβλεπε τα πάντα που γίνονταν στη Γαλλία, αλλά και το δικό της μέλλον. Ο καθρέφτης αυτός υπήρξε έκθεμα στο Λούβρο μέχρι το 1688…

Ο τρόπος που χρησιμοποιείται ένας μαγικός καθρέφτης είναι πολύ απλός, και εικονογραφικές καταγραφές του είναι σπάνιες. Έχουμε ωστόσο δει αυτό το αντικείμενο στο Δόκτωρ Φάουστους του Ρέμπραντ. Ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι μας έχει αφήσει πολλές παραστάσεις μαγείας, και υπάρχει ένα παράξενο σκίτσο του στην Εκκλησία του Χριστού της Οξφόρδης. Αναπαριστά μια μάγισσα που κρατά έναν καθρέφτη μπροστά σε μια άλλη μάγισσα, και μέσα του εμφανίζεται το πρόσωπο ενός γέρου.

Είναι δύσκολο να δοθεί κάποια ερμηνεία σε αυτήν την εικόνα, πρέπει να είναι συμβολική, γιατί κάποιος μπορεί να αναγνωρίσει έναν αλχημιστικό κώδικα μέσα της παρά ένα τρόπο μαντείας. Παραδοσιακά, πριν να δείξει κάποιος τον καθρέφτη σε έναν άλλο, έπρεπε πρώτα να του δέσει τα μάτια…

Το Revue Archaeologique (1846) έχει μια εικόνα και περιγραφή ενός μαγικού καθρέφτη από το δέκατο έβδομο αιώνα, που ανήκε σε μια οικογένεια στη Σαραγόσα της Ισπανίας. «Ήταν ένας κυρτός μεταλλικός καθρέφτης, διακοσμημένος με μια διαβολική φιγούρα και τις λέξεις Muerte, Etam, Teteceme, Zaps. Μορφές έκαναν την εμφάνισή τους στην επιφάνεια κάθε υγρού όταν ο καθρέφτης στρεφόταν προς το μέρος του…»

Ο Παράκελσος μιλά και αυτός για τους μαγικούς καθρέφτες και τις πρακτικές των μαγισσών και των μάγων σε σχέση μ’ αυτούς: «Με το electrum magicum, μπορείς να φτιάξεις έναν καθρέφτη μέσα στον οποίο θα δεις γεγονότα από το παρελθόν και το παρόν, απόντες φίλους ή εχθρούς, και θα δεις τι κάνουν. Μπορείς να δεις όποιο αντικείμενο θελήσεις, και όλα όσα κάνουν άνθρωποι, μέρα ή νύχτα. Μπορείς να δεις μέσα του όλα όσα έχουν γραφτεί ή ειπωθεί ποτέ, αυτούς που τα είπαν ή τα έγραψαν, και τις αιτίες που είχαν για να το κάνουν. Μπορείς να δεις μέσα του οτιδήποτε, ακόμη και αν κάτι υπήρξε το υπέρτατο μυστικό…

»Τέτοιοι καθρέφτες μπορούν να φτιαχτούν με το electrum magicum, και έχουν πάχος περίπου 2 εκατοστά. Η προετοιμασία του υλικού τους, διαλεγμένη άμμος, γίνεται στο πλανητικό πέρασμα του Δία από την Αφροδίτη. Σμίλεψε τον καθρέφτη με μυλόπετρα, και γυάλισέ τον με ψάμμο και ένα κομμάτι ξύλο φλαμουριάς. Όλα αυτά πρέπει να γίνουν με τις κατάλληλες πλανητικές συνθήκες, και αν υπολογιστούν οι ώρες καλά, τρεις διαφορετικοί καθρέφτες μπορούν να κατασκευαστούν…» (Franz Hartmann, Paracelsus: Life and Prophecies)

Ακολουθεί η συνταγή για το electrum magicum, που αποτελείται από διάφορα μέταλλα, τα οποία πρέπει να επεξεργαστούν τις συγκεκριμένες ώρες των πλανητικών θέσεων, και να ανακατευτούν με ραβδί από ξύλο φουντουκιάς…

Ένα άλλο απόσπασμα, από την Αυγή των Μάγων των Louis Pauwels και Jacques Bergier, που αναφέρεται σε αρχαίες Κινεζικές επιστήμες, λέει τα εξής:

«Όλες οι περιγραφές εξελίξεων της επιστήμης κατά την πρώτη χιλιετία π.κ.ε., αναφέρονται σε μαγικούς καθρέφτες. Μερικοί από αυτούς υποθετικά ανήκουν σε ιδιωτικές συλλογές. Δεν είναι ξεκάθαρο το πώς χρησιμοποιούνταν ούτε ξέρουμε πολλά για τη χρήση τους. Είναι καθρέφτες που έχουν ανάγλυφα στο πίσω μέρος τους. Όταν πέφτει φως πάνω τους κατακόρυφα, τα ανάγλυφα εμφανίζονται μέσα στο γυαλί, και αυτό δεν συμβαίνει υπό τεχνητό φως. Αυτό το φαινόμενο είναι επιστημονικά ανεξήγητο… Άλλες ιδιότητες επίσης αποδίδονται σε αυτούς τους καθρέφτες. Αν χρησιμοποιηθούν σε ζευγάρι, τότε είδωλα μπορούν να μεταδοθούν από τον ένα στον άλλο σαν τηλεοράσεις. Απ’ όσο γνωρίζουμε, δεν έχει γίνει κάποιο πείραμα πάνω σε αυτό…»

Ο πορτογάλος καθηγητής Ντε Μάτος, όπως και ο Μοναχός Ερνέτι, προσπάθησε να αναπαράγει το παρελθόν με μια διαδικασία ανάλογη με αυτήν που ακολουθεί η εκπομπή μιας τηλεόρασης. Βάσισε τη θεωρία του πάνω στην ήδη υπάρχουσα θεωρία του Αριστοτέλη περί αποσύνθεσης του ήχου, η οποία ήταν μάλλον επηρεασμένη από μια επίσης προϋπάρχουσα θεωρία, εκείνη του Πυθαγόρα…

Ο Ερνέτι και ο καθηγητής Ντε Μάτος συνεργάστηκαν το 1957.
«Κάθε άνθρωπος, αφήνει πίσω του από την γέννηση μέχρι τον θάνατό του, μια διπλή δέσμη φωτός και ήχου, ένα διπλό ενεργειακό κανάλι. Αυτό αποτελεί το ατομικό του αναγνωριστικό ίχνος. Το ίδιο ισχύει και για ένα γεγονός, για τη μουσική, για την κίνηση. Οι κεραίες που χρησιμοποιούνται στο εργαστήριό μας, μας επιτρέπουν να συντονιστούμε με αυτά τα κανάλια εικόνας, και ήχου»

Ο Ερνέτι δήλωνε επίσης πως η γενική του πεποίθηση ήταν συμβατή με την επιστημονική θεωρία ότι τα κύματα του φωτός και του ήχου δεν χάνονται ποτέ κατόπιν της αρχικής τους εκπομπής. Αν και μετασχηματίζονται, υπάρχουν για πάντα. Με αυτή τη θεωρία ως βάση, μπορούμε να αναπτύξουμε μια ακόμη θεωρία που λέει ότι αν είναι εφικτό να αποκατασταθούν και πάλι οι αρχικές ενεργειακές νόρμες των κυμάτων του φωτός και του ήχου, τότε ίσως να μπορεί να επιτευχθεί η αναπαραγωγή του παρελθόντος μπροστά στα μάτια μας οποιαδήποτε στιγμή στο χρόνο.

Ο Πάτερ Ερνέτι υποστήριζε ότι τα ηχητικά κύματα για παράδειγμα, έχουν αρμονικές (harmonics), υπερηχητικές (ultra-sonics και hyper-sonics), και άλλες υποδιαιρέσεις, ακολουθώντας το κλασικό σχήμα της αποσύνθεσης της ύλης. Γενικά ότι οι υποδιαιρέσεις κάθε ενεργειακού κύματος φτάνουν το ατομικό επίπεδο, και ακόμη πιο χαμηλά…σε υποατομικά επίπεδα (infra-atomic levels). Η αναστροφή της ενεργειακής δομής των κυμάτων είναι εφικτή κατά τη θεωρία που είχε αναπτύξει ο Πατέρας Ερνέτι, διότι όπως πίστευε, το κάθε κύμα είχε μια ξεχωριστή ψυχική ταυτότητα, η οποία θα έκανε δυνατή την «κατόπτευση» της πηγής του, (το ρήμα «κατοπτεύω» σημαίνει κοιτώ από ψηλά, «κάτ[ω]–οπτεύω», ή βλέπω μέσα από ένα «κάτοπτρο» ή ένα μάτι που κοιτά από ψηλά ή μέσα από «το θεϊκό μάτι που τα παρατηρεί όλα»).

Αυτή θεωρία θα υλοποιούταν με τη βοήθεια δύο πραγμάτων. Πρώτον ενός «κατάλληλου μέσου», που στην περίπτωση του ηχητικού κύματος θα ήταν ένας καθοδικός παλμογράφος (cathode oscillograph) -που χρησιμοποιούσε ο Ερνέτι στα πειράματά του– ο οποίος ακολουθεί την απόκλιση ενός ρεύματος ηλεκτρονίων, και μπορεί να το αντιστρέψει δημιουργώντας έτσι το αρχικό ηχητικό κύμα. Στη περίπτωση ενός κύματος φωτός ένα ειδικό κάτοπτρο (ή κάτοπτρα) θα ήταν απαραίτητο για το ορατό αποτέλεσμα.

Με άλλα λόγια, ακολουθώντας τα ίχνη της «ψυχικής ταυτότητας» ενός κύματος και έχοντας το κατάλληλο μέσο για την αντιστροφή του, είτε μέσα από ένα κάτοπτρο (έναν καθρέφτη ή σύμπλεγμα καθρεφτών ή φακών) είτε μέσα από έναν «καθοδικό» παλμογράφο, θα ήταν ίσως εφικτό να αναπαράγουμε ένα γεγονός από το παρελθόν, μια μουσική, ακόμη να δούμε ένα πρόσωπο, ένα τοπίο μέσα από έναν φακό που μπορεί και συλλαμβάνει εικόνες από «αλλού» στο χρόνο. Ο Ερνέτι ισχυρίζεται ότι όλα αυτά τα ενεργειακά κύματα είναι αποτυπωμένα πάνω σε μια «αστρική σφαίρα», αφήνοντας έτσι ένα κομμάτι της θεωρίας του απρόσιτο για επιστημολογία.

Ωστόσο η θεωρία του κυκλικού χρόνου, που είναι εφάμιλλη της κβαντικής θεωρίας, θα μπορούσε επίσης να στηρίξει τα παραπάνω τουλάχιστον σε πρώτο επίπεδο. Αν ο κυκλικός χρόνος είναι ένα πεδίο μες στο οποίο αναπαράγονται τα ίδια ενεργειακά κύματα, φτιάχνοντας νέους σχηματισμούς από τα ήδη υπάρχοντα ενεργειακά συστατικά που αποτελούν το Σύμπαν και όλη την ύλη και αντι-ύλη μέσα σε αυτό, και αν όλο αυτό γίνεται στιγμιαία, και αν εμείς οι παρατηρητές ήμαστε αυτοί που προσθέτουμε τη διάσταση του χρόνου σε αυτή την ενεργειακή δραστηριότητα, ώστε να εκλαμβάνουμε το Σύμπαν με κάποιο νόημα, να βλέπουμε τα γεγονότα γραμμικά, με κάποια σειρά, τότε τα πάντα υπάρχουν παντού και ενώνονται πολυδιαστασιακά πάλι πίσω με μια και μόνη διάσταση, σε μια «πολυδιάσταση», όπου τα πάντα συμβαίνουν ταυτόχρονα, δίχως παρελθόν, παρόν και μέλλον.

Τα πάντα υπάρχουν γύρω μας, όσα έχουν συμβεί στο παρελθόν και θα συμβούν στο μέλλον. Αρκεί να τα αναγνωρίσουμε, να ξέρουμε την ταυτότητά τους και να έχουμε το κατάλληλο μέσο για να τα συλλάβουμε.

Όχι μόνο ο Ερνέτι αλλά και πολλοί άλλοι ερευνητές πειραματίστηκαν με κάτοπτρα και ειδικούς φακούς, φτιάχνοντας μηχανές φωτογραφίας που ταξιδεύουν από το παρόν στο παρελθόν, και από το παρόν στο μέλλον.

Ο Βαρώνος Ερνστ φον Λιούμπεκ, το 1912 δημοσίευσε ένα άρθρο το οποίο αναφερόταν στα πειράματά του με τη φωτογράφηση στο χρόνο. Είχε κατασκευάσει έναν μηχανισμό με ένα είδος ηλεκτρονικής λυχνίας, με τροφοδοτικό ένα παραλλαγμένο πηνίο Τέσλα.

Ο Γουίλιαμ Ντ. Πέλλυ, συντάκτης του περιοδικού Liberation, το 1934 γνωστοποίησε μια σειρά πειραμάτων που έκανε με τον Τόμας Έντισον και τον Τσαρλς Στάινμετζ
(τον γνωστό επιστήμονα ο οποίος και αυτός είχε κατασκευάσει μια μηχανή με φακούς από κουάρτζ, χρησιμοποιώντας μυστικές πληροφορίες που του είχε δώσει ο Άγγλος Μπερντ Τ. Σπάλντινγκ) με ένα είδος φωτογραφικής μηχανής που ονόμαζε Ultra Vision. Η μηχανή δημεύτηκε από το FBI.

Ο Τζωρτζ Ντέλαγουερ, έφτιαξε τη «Ραδιονική Μηχανή» στα μέσα της δεκαετίας του 1950, και δημοσίευσε μερικές φωτογραφίες που είχε συλλάβει με αυτή τη μηχανή. Ο Ντέλαγουερ υποστήριζε ότι ο χρόνος είναι ένα άνυσμα του μαγνητικού φάσματος και έχει το δικό του χώρο για γεγονότα. Πίστευε πως υπάρχει ένας προ-υλικός κόσμος μέσα στον οποίο μια τέτοια μηχανή μπορεί και λειτουργεί.

Ένα περιστατικό πολύ πιο πίσω στο χρόνο το 1897, αφορά δύο Βρετανούς οι οποίοι γνωστοποίησαν πως εφηύραν μια χρονομηχανή που φωτογράφιζε το παρελθόν. Ο Γουίλιαμ Μέιπελμπεκ και ο ερασιτέχνης φωτογράφος Ρόμπερτ Στρουκς, εμφάνισαν το «χρονοσκόπιό» τους στο Esme Collings Photographers στο Λίβερπουλ. Ο Μέιπελμπεκ δήλωσε ότι ανακάλυψε πως, με μια συγκεκριμένη κατάταξη καθρεφτών από κουάρτζ, μπορούσε να προβάλει εικόνες από το παρελθόν πάνω σε ένα φωτογραφικό δίσκο.

Σε αυτή την συγκέντρωση οι δύο άντρες έδειχναν φωτογραφίες που είχαν τραβήξει από τον καιρό του ανθρώπου των σπηλαίων, της Ελισαβετιανής εποχής, κ.ά. Όταν στη διάλεξη που έδιναν, μερικοί από τους παρευρισκόμενους άρχισαν να τους αποκαλούν κοροϊδευτικά και απειλητικά τσαρλατάνους και απατεώνες, ο Μέιπελμπεκ και ο Στρουκς έβαλαν την ευρεσιτεχνία τους μέσα στην προστατευτική της θήκη και έφυγαν σαν δραπέτες. Αφήνοντας τη διάλεξή τους στη μέση, εξαφανίστηκαν για πάντα δίχως να μπορεί κανείς να μάθει τελικά, τις ακριβείς ιδιότητες που είχε η μηχανή που έκρυψαν στη θήκη πριν αποχωρήσουν από τη συνεύρεση.

Πάρα πολλές διάνοιες έχουν ασχοληθεί με το μυστήριο του Χρόνου και έχουν αναπτύξει και προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα θεωρίες περί Χρόνου όπως αυτή του Αϊνστάιν. Τέτοιοι άνθρωποι συνήθως αντιμετώπιζαν την καθήλωση τους από μυστικές υπηρεσίες, που είτε «πάγωναν» τα projects τους, είτε τους δέσμευαν ακούσια σε δικά τους μυστικά προγράμματα, χρησιμοποιώντας έτσι τη διάνοιά τους υπό τον κρατικό έλεγχο.

Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους έζησαν δυστυχισμένοι και κυριολεκτικά αιχμάλωτοι. Άλλοι πάλι γελοιοποιήθηκαν ή περιθωριοποιήθηκαν. Είναι άπειρα τα πράγματα τα οποία θα μπορούσαμε, εμείς οι απλοί άνθρωποι, να είχαμε στα χέρια μας αν τα πράγματα στον κρατικό έλεγχο λειτουργούσαν όπως νομίζουμε οι περισσότεροι ότι λειτουργούν, ελεύθερα και αξιόπιστα.

Διάφοροι μελετητές παρακινούμενοι από το μυστήριο γύρω από τους μαγικούς καθρέφτες κατέληξαν σε διάφορα συμπεράσματα ως προς το τι κρύβουν οι εικόνες που εμφανίζονται μέσα στο γυαλί. Μερικά από αυτά τα συμπεράσματα αφορούν τα συστατικά από τα οποία είναι φτιαγμένοι οι καθρέφτες, και τη σύσταση αυτών, ενώ ένα πολύ ενδιαφέρον συμπέρασμα αυτών των ερευνητών είναι ότι το ασβέστιο είναι ένα από τα βασικά συστατικά τους, και είναι πάντα παρόν σε ζητήματα μαγείας.

Εικάζεται ότι το ασβέστιο είναι το θεραπευτικό στοιχείο σε φυσικές πηγές όπως αυτές στο νομό Αχαΐας που αναφέρει ο Παυσανίας, αλλά ότι είναι επίσης υπεύθυνο για τις κατοπτρομαντικές δραστηριότητες του τόπου. Υπάρχει μια θεωρία που θέλει να βασίσει όλες τις λειτουργίες των ζώντων οργανισμών σε αυτό το στοιχείο, το ασβέστιο. (Αυτό είναι ένα τεράστιο και σημαντικό θέμα που κρύβει πολλά όσον αφορά τα πράγματα που εξετάζουμε εδώ, αλλά και πολλά άλλα, και ελπίζω να επανέλθουμε σ’ αυτό κάποια στιγμή στο μέλλον).

Η ιστορία αυτών των ανακαλύψεων πάει πίσω στο παρελθόν, σε Αλχημιστές και φιλοσόφους που ασχολήθηκαν με την Παλιγγενεσία (Palingenesis), δηλαδή που πειραματίστηκαν με την επαναφορά της νεκρής ύλης σε ζωντανή κατάσταση. Προσπάθησαν με αυτόν τον τρόπο να εξηγήσουν τις εμφανίσεις των φαντασμάτων στα νεκροταφεία, και τις ιδιαίτερες δυνάμεις που κατέχουν αντικείμενα όπως κρανία και κόκαλα που χρησιμοποιούσαν οι μάγοι ανέκαθεν στις μαντείες και τις ιεροτελεστίες τους.

Βάσισαν τις εξηγήσεις τους, που απέδιδαν στην επαναφορά της νεκρής ύλης πίσω στην αναλλοίωτή της μορφή, αλλά και την εμφάνιση των οπτασιών και τα αντικείμενα δύναμης των μάγων, σε δύο στοιχεία: Στον μαγνητισμό και σε συγκεκριμένα άλατα που υπάρχουν στη βασική δομή της ύλης. Η γενική πεποίθηση των αλχημιστών υπήρξε ότι η ύλη αποτελείται κατά βάση από sulphur (θείο), υδράργυρο και άλατα. Αυτά τα συστατικά παραμένουν στις στάχτες που αφήνει πίσω της η όντας κάποτε ζωντανή ύλη και γενικά παραμένουν στα όποια απομεινάρια της.

Ένα κοινό συστατικό που βρίσκεται σε άλατα και μέταλλα και συγκεκριμένα αλκαλικά στοιχεία είναι το ασβέστιο. Από την άλλη τα πάντα διαθέτουν μαγνητισμό και είναι με αυτόν που δουλεύει ένας μάγος, ένας αλχημιστής. Είναι διαδεδομένη η μεσαιωνική πεποίθηση ότι ένας πραγματικός αλχημιστής έχει μια ιδιαίτερη μαγνητική δύναμη μέσα του, η οποία του επιτρέπει να έλκει και να στερεοποιεί «αόρατα αστρικά στοιχεία.»

Ο Πλάτωνας, ο Σενέκας, ο Έρασμος, ο Αβικέννα, ο Αβερρόης, ο Μέγας Αλβέρτος, ο Κασπαλίν, ο Κάρδανος, ο Κορνήλιος Αγρίππας, ο Εκαρτχάουζεν, και πολλοί άλλοι, άφησαν τις καταγραφές τους πάνω σε «παλιγγενετικά» πειράματά τους με φυτά και ζώα. Ο νομπελίστας Ιρλανδός ποιητής Γουίλιαμ Μπάτλερ Γέητς υπήρξε επίσης πειραματιστής. Είναι γνωστό ότι είχε δοκιμάσει να υλοποιήσει το φάντασμα ενός τριαντάφυλλου πάνω από τις στάχτες του.

Άραγε υπάρχει μαγικό συστατικό για την κατασκευή ενός κάτοπτρου που βλέπει στο χρόνο; Μήπως το ασβέστιο κρύβει ιδιότητες άγνωστες στην επιστήμη, όμως γνωστές στους αποκρυφιστές; Η Κατοπτρομαντεία είναι ίσως ζήτημα τόπου: μήπως παίζουν ρόλο παράγοντες όπως η γεωμαγνητική; Υπάρχουν άραγε άνθρωποι που διαθέτουν τον μαγνητισμό που μυθικά απαιτείται να έχει ένας αλχημιστής; Και τελικά μπορούν αυτοί οι μαγνητικοί άνθρωποι να ταξιδέψουν στο χρόνο, με ή χωρίς ένα μαγικό αντικείμενο;

Στην αυτοβιογραφία του, ο Γκαίτε, περιγράφει ένα περιστατικό όπου καθώς περνά με την άμαξά του από ένα μέρος (Alsace), βλέπει τον φασματικό εαυτό του να τον προσεγγίζει και να τον διαπερνά. Το φασματικό «διπλό» του φορούσε γκρίζο σακάκι με χρυσούς τόνους. Σ’ εκείνη την περίσταση, ο Γκαίτε επέστρεφε από μια επίσκεψη στην αγαπημένη του. Οκτώ χρόνια αργότερα, πηγαίνοντας επίσκεψη στην ίδια γυναίκα, πέρασε από το ίδιο μέρος, συνειδητοποιώντας ότι ήταν ντυμένος ακριβώς όπως είχε δει τον φασματικό εαυτό του εκείνη την φορά. Είχε δει τον μελλοντικό εαυτό του. Ο ίδιος υποστήριζε ότι τον είδε με τα «μάτια της ψυχής» του.

Κι έτσι, αν ό,τι πρόκειται να συμβεί στο μέλλον έχει ήδη συμβεί, και ό,τι έχει συμβεί στο παρελθόν υπάρχει ακόμη και θα υπάρχει για πάντα επ’ αόριστον στο παρόν, μέσα σε ένα χρονικό κύκλο, και αν έχουμε το «κατάλληλο μέσο» και το «ψυχικό αποτύπωμα» του εκάστοτε γεγονότος που θέλουμε να παρατηρήσουμε, τότε ίσως να έχουμε την ικανότητα να είμαστε οι ίδιοι σκηνοθέτες μιας ταινίας δίχως τέλος και δίχως χρόνο… παρατηρώντας το παρελθόν το παρόν και το μέλλον ταυτόχρονα μέσα σε μια άχρονη στιγμή.

Τα βρέφη χαρακτηρίζονται από έναν κώδικά ηθικής

Σύμφωνα με μία νέα έρευνα ψυχολόγων του πανεπιστημίου Yale στο Connecticut τα βρέφη χαρακτηρίζονται από έναν βασικό κώδικά ηθικής και μπορούν να διακρίνουν το καλό από το κακό. Τα αποτελέσματα της έρευνας έρχονται σε αντίθεση με την άποψη πολλών ψυχολόγων που υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη ηθική διαμορφώνεται από τους γονείς και τις εμπειρίες μας.

Σύμφωνα με τους ψυχολόγους του Yale η διάκριση μεταξύ «καλού και κακού» ενδέχεται να καταγράφεται στον εγκέφαλο των ανθρώπων κατά τη γέννησή τους.

Κατά τη διάρκεια του πειράματος τα βρέφη παρακολούθησαν ένα θεατρικό παιχνίδι με μαριονέτες και στην συνέχεια οι ερευνητές μελέτησαν τις αντιδράσεις τους ως προς τους χαρακτήρες τις ιστορίας. Η έρευνα διεξήχθη σε βρέφη 6 μηνών έως ενός έτους.

Τα μωρά παρακολούθησαν αρχικά ένα κουκλοθέατρο στο οποίο ο ένας χαρακτήρας προσπαθούσε να ανέβει ένα βουνό. Σε ορισμένα σημεία μία δεύτερη μαριονέτα βοηθούσε την πρώτη να ανέβει, ενώ, σε κάποια άλλα σημεία της παράστασης, μία τρίτη επιχειρούσε να την εμποδίσει, σπρώχνοντάς την προς τα πίσω. Η παράσταση επαναλήφθηκε πολλές φορές και στο τέλος τα παιδιά έδειξαν μία σαφή προτίμηση προς την «καλή» μαριονέτα, ενώ απέρριψαν την «κακή».

«Στο τέλος, διαπιστώσαμε ότι τα βρέφη προτιμούν συντριπτικά την μαριονέτα που βοήθησε από εκείνη που εμπόδιζε», δηλώνει ο καθηγητής ψυχολογίας του πανεπιστημίου Yale και επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας, Paul Bloom, μιλώντας στην εφημερίδα New York Times. «Δεν υπήρξε απλά μία μικρή στατιστική τάση προς την καλή μαριονέτα, αλλά μία καθολική επικράτησή της», προσθέτει.

Τα αρχικά αποτελέσματα επιβεβαίωσαν δύο ακόμη πειράματα. Στο δεύτερο πείραμα, οι ερευνητές επινόησαν ένα «μονόπρακτο ηθικής», στο οποίο μία κούκλα σκύλος προσπαθεί να ανοίξει ένα κουτί. Τον σκύλο βοηθά ένα αρκουδάκι, ενώ ένα άλλο κάθεται πεισματικά πάνω στο κουτί, ώστε αυτό να μην ανοίξει.

Στο τρίτο πείραμα-παράσταση, πρωταγωνιστές ήταν μία γάτα και δύο κουνέλια. Η γάτα πετούσε μία μπάλα στα κουνέλια, με το ένα να την επιστρέφει και το άλλο να την κρατάει και να φεύγει.

«Και στις δύο μελέτες, τα μωρά πέντε μηνών προτίμησαν το ‘καλό παιδί’, αυτόν που βοήθησε να ανοίξει το κουτί, αυτόν που επέστρεψε την μπάλα πίσω», είπε ο καθηγητής Bloom.

Μάλιστα όπως σημειώνει ο καθηγητής, όταν τα πειράματα πραγματοποιήθηκαν σε παιδιά 21 μηνών, ορισμένα όχι μόνο απέρριψαν τους «κακούς» αλλά επιπλέον επέλεξαν να τους τιμωρήσουν πετώντας τους μακριά. Μάλιστα ένα βρέφος χτύπησε στο κεφάλι τον «κακό».

«Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι άνθρωποι έχουν μια στοιχειώδη αίσθηση ηθικής από την αρχή της ζωής τους. Από τα πειράματα παρατηρείται μία αμυδρή ηθικής σκέψη, ηθική κρίση και ηθική αίσθηση, ακόμη και κατά το πρώτο έτος της ζωής τους».

«Τα πάντα εξαρτώνται από τι είναι φυσιολογικό και ποιος το ορίζει», σημειώνει η καθηγήτρια Nadja Reissland, του Πανεπιστημίου του Durham, εκφράζοντας επιφυλάξεις για τα συμπεράσματα της έρευνας. «Με το να υποστηρίζουν οι ερευνητές ότι η ανάβαση της κούκλας είναι το σωστό, πραγματοποιούν μία ηθική κρίση. Τα μωρά απλά θα μπορούσαν να θέλουν να βλέπουν τα αντικείμενα να πηγαίνουν προς τα πάνω και όχι προς τα κάτω», προσθέτει η Reissland.

«Στο δεύτερο πείραμα ίσως το αρκουδάκι να αποτρέπει το σκυλί να ανοίξει το κουτί, γιατί απλά υπάρχει ένας κίνδυνος εκεί μέσα, όπως η μητέρα προφυλάσσει τα παιδιά της από το να κάνουν κάτι που πιθανό να τα βλάψει», καταλήγει χαρακτηρίζονται από έναν βασικό κώδικά ηθικής και μπορούν να διακρίνουν το καλό από το κακό. Τα αποτελέσματα της έρευνας έρχονται σε αντίθεση με την άποψη πολλών ψυχολόγων που υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη ηθική διαμορφώνεται από τους γονείς και τις εμπειρίες μας.

Σύμφωνα με τους ψυχολόγους του Yale η διάκριση μεταξύ «καλού και κακού» ενδέχεται να καταγράφεται στον εγκέφαλο των ανθρώπων κατά τη γέννησή τους.

Κατά τη διάρκεια του πειράματος τα βρέφη παρακολούθησαν ένα θεατρικό παιχνίδι με μαριονέτες και στην συνέχεια οι ερευνητές μελέτησαν τις αντιδράσεις τους ως προς τους χαρακτήρες τις ιστορίας. Η έρευνα διεξήχθη σε βρέφη 6 μηνών έως ενός έτους.

Τα μωρά παρακολούθησαν αρχικά ένα κουκλοθέατρο στο οποίο ο ένας χαρακτήρας προσπαθούσε να ανέβει ένα βουνό. Σε ορισμένα σημεία μία δεύτερη μαριονέτα βοηθούσε την πρώτη να ανέβει, ενώ, σε κάποια άλλα σημεία της παράστασης, μία τρίτη επιχειρούσε να την εμποδίσει, σπρώχνοντάς την προς τα πίσω. Η παράσταση επαναλήφθηκε πολλές φορές και στο τέλος τα παιδιά έδειξαν μία σαφή προτίμηση προς την «καλή» μαριονέτα, ενώ απέρριψαν την «κακή».

«Στο τέλος, διαπιστώσαμε ότι τα βρέφη προτιμούν συντριπτικά την μαριονέτα που βοήθησε από εκείνη που εμπόδιζε», δηλώνει ο καθηγητής ψυχολογίας του πανεπιστημίου Yale και επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας, Paul Bloom, μιλώντας στην εφημερίδα New York Times. «Δεν υπήρξε απλά μία μικρή στατιστική τάση προς την καλή μαριονέτα, αλλά μία καθολική επικράτησή της», προσθέτει.

Τα αρχικά αποτελέσματα επιβεβαίωσαν δύο ακόμη πειράματα. Στο δεύτερο πείραμα, οι ερευνητές επινόησαν ένα «μονόπρακτο ηθικής», στο οποίο μία κούκλα σκύλος προσπαθεί να ανοίξει ένα κουτί. Τον σκύλο βοηθά ένα αρκουδάκι, ενώ ένα άλλο κάθεται πεισματικά πάνω στο κουτί, ώστε αυτό να μην ανοίξει.

Στο τρίτο πείραμα-παράσταση, πρωταγωνιστές ήταν μία γάτα και δύο κουνέλια. Η γάτα πετούσε μία μπάλα στα κουνέλια, με το ένα να την επιστρέφει και το άλλο να την κρατάει και να φεύγει.

«Και στις δύο μελέτες, τα μωρά πέντε μηνών προτίμησαν το ‘καλό παιδί’, αυτόν που βοήθησε να ανοίξει το κουτί, αυτόν που επέστρεψε την μπάλα πίσω», είπε ο καθηγητής Bloom.

Μάλιστα όπως σημειώνει ο καθηγητής, όταν τα πειράματα πραγματοποιήθηκαν σε παιδιά 21 μηνών, ορισμένα όχι μόνο απέρριψαν τους «κακούς» αλλά επιπλέον επέλεξαν να τους τιμωρήσουν πετώντας τους μακριά. Μάλιστα ένα βρέφος χτύπησε στο κεφάλι τον «κακό».

«Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι άνθρωποι έχουν μια στοιχειώδη αίσθηση ηθικής από την αρχή της ζωής τους. Από τα πειράματα παρατηρείται μία αμυδρή ηθικής σκέψη, ηθική κρίση και ηθική αίσθηση, ακόμη και κατά το πρώτο έτος της ζωής τους».

Αντίλογος

«Τα πάντα εξαρτώνται από τι είναι φυσιολογικό και ποιος το ορίζει», σημειώνει η καθηγήτρια Nadja Reissland, του Πανεπιστημίου του Durham, εκφράζοντας επιφυλάξεις για τα συμπεράσματα της έρευνας. «Με το να υποστηρίζουν οι ερευνητές ότι η ανάβαση της κούκλας είναι το σωστό, πραγματοποιούν μία ηθική κρίση. Τα μωρά απλά θα μπορούσαν να θέλουν να βλέπουν τα αντικείμενα να πηγαίνουν προς τα πάνω και όχι προς τα κάτω», προσθέτει η Reissland.

«Στο δεύτερο πείραμα ίσως το αρκουδάκι να αποτρέπει το σκυλί να ανοίξει το κουτί, γιατί απλά υπάρχει ένας κίνδυνος εκεί μέσα, όπως η μητέρα προφυλάσσει τα παιδιά της από το να κάνουν κάτι που πιθανό να τα βλάψει», καταλήγει.