Κυριακή 19 Σεπτεμβρίου 2021

Ο ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΩΝ ΔΙΑΣΤΡΟΦΩΝ

«Την άκρα ανοησία αγγίζει αυτός που θέλει να νικήσει την φύση». Ευριπίδης

Ο άνθρωπος είναι βιολογικό και κοινωνικό ον. Πάνω απ΄ όλα όμως είναι ένα βιολογικό-φυσικό ον. Η εναντίωση στην φυσικότητα του ανθρώπου ως «άθλος» ή «καταξίωση έναντι του θείου» αποτέλεσε μέσον χειραγώγησης και καταπίεσης των μαζών από την πολιτική και θρησκευτική εξουσία. Θεμελιωτές και πρωτεργάτες υπήρξαν οι ιδρυτές αφύσικων φιλοσοφικών θεωριών και θρησκευτικών δογμάτων ανά τους αιώνες της ανθρώπινης ιστορίας.

Από αρχαιοτάτων χρόνων η θρησκεία συμπεριέλαβε όλες τις ανθρώπινες ανησυχίες και έγινε ο εκπρόσωπος και ο φορέας των κοινωνικών προβληματισμών. Τα εκάστοτε ιερατεία ήσαν οι πρώτες αμειβόμενες ομάδες για την κοινωνική αυτή προσφορά. Ο λαός και οι απλοί απαίδευτοι άνθρωποι είχαν επιλέξει τους πνευματικούς τους σωτήρες και τους άμειβαν πλουσιοπάροχα για την προστασία που τους παρείχαν έναντι κάποιας θεϊκής τιμωρίας ή χάριτος. Το ερωτικό στοιχείο (ο έρωτας και η συνουσία) υπήρξαν αναμφίβολα οι πρωτογενείς δομές των κοινωνιών, αλλά η γυναικεία ύπαρξη εξ αιτίας της βιολογικής της κατασκευής θεωρήθηκε προβληματική, ακατανόητη, μαγική.

Ο αιματηρός κύκλος της εμμηνορρυσίας, της εγκυμοσύνης, του τοκετού, της γαλακτοφορίας και της γενικότερης ψυχοσωματικής συμπεριφοράς της, παραξένευαν τόσο τις ίδιες όσο και τον ανδρικό πληθυσμό ιδιαίτερα. Οι πρωτογενείς θρησκείες με τους μάγους-ιερουργούς της φυλής άλλοτε έβλεπαν την γυναίκα με θαυμασμό και δέος ως ιερό πρόσωπο καθιστώντας την ιέρεια ή μάντη, και άλλοτε την αντιμετώπιζαν ως βλαπτικό δαίμονα και αποδιοπομπαίο πλάσμα.

Έτσι η ερωτική συνεύρεση με την γυναίκα άλλοτε υμνήθηκε ως θεϊκή προσφορά γονιμότητας και άλλοτε καταδικάστηκε ως σαρκική, κτηνώδης αμαρτία και απαρέσκεια στον θεό. Η δεύτερη αυτή αντιμετώπιση του έρωτα έφτασε σε απαράδεκτες και ακραίες θέσεις στον χριστιανικό ασκητισμό-μοναχισμό και στις διδαχές του ιερατείου του. Η καταδίκη της σάρκας και ιδιαιτέρως των γεννητικών οργάνων (ως μέσον του σατανά για να κερδίσει ψυχές), θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα θέματα στην ιστορία του χριστιανισμού και των αιρέσεών του. Γι΄ αυτό και η ιδέα της παρθενίας στάθηκε κεντρικό σημείο αναφοράς στην «αγιοσύνη» και «θέωση» του ανθρώπου. Απόρροιες όλων αυτών των καταστάσεων είναι οι σεξουαλικές διαστροφές ως εναντίωση στην φυσικότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Διαστροφή πρώτη: Παρθενία

Όλως ιδιαίτερη προσοχή επέστησε για την παρθενία η χριστιανική θρησκεία που την εξύψωσε σε ηθικό επίπεδο κατά πολύ ανώτερο από εκείνο της εποχής προ Χριστού.

Τα Ευαγγέλια και η χριστιανική Εκκλησία διδάσκουν ότι η παρθενία είναι ηθικά προτιμότερη του γάμου. Ο λόγος αυτής της υπεροχής, σύμφωνα με τους θεολόγους και τους μυστικιστές είναι, ότι εκείνοι που τηρούν την παρθενία (άνδρες ή γυναίκες) λόγω των θρησκευτικών τους πεποιθήσεων, εκτός του ότι προσομοιάζουν με τον Ιησού, είναι περισσότερο ελεύθεροι να αφιερωθούν στην υπηρεσία του θεού ή των αγίων του.

Ο χριστιανισμός, ως θρησκεία από την οποία εκλείπει εντελώς η θηλυκή γονιμοποιός αρχή (Πατήρ-Υιός-Άγιο Πνεύμα), επιτέθηκε με σφοδρότητα στον σαρκικό έρωτα θεοποιώντας αφύσικες και διαστροφικές καταστάσεις. Η θρησκεία και η θεολογία που επικεντρώνει το ενδιαφέρον της στα γεννητικά όργανα του ανθρώπου, το μόνο που καταφέρνει είναι να υπερτονίζει τον ρόλο τους στην ζωή ως πρωταρχικής σημασίας, αφού το γενετήσιο ένστικτο της αναπαραγωγής δεν είναι απλώς μια παροδική επιθυμία, αλλά στοχεύει στην διαιώνιση της ζωής με βάση το ένστικτο της αυτοσυντήρησης.

Σ΄ αυτήν την θρησκεία η σεξουαλική δραστηριότητα (λόγω της περιφρόνησης των γυναικών) αποτελεί «αναγκαίον κακό» για την αναπαραγωγή, και μόνο μέσα στον γάμο. Μετά την εγκυμοσύνη η σεξουαλική επαφή θεωρείτο πορνεία. Το Βατικανό (Β΄ Σύνοδος) δήλωνε: «Μέσα στον γάμο πρέπει να καλλιεργείται σοβαρά η υπόθεση της παρθενίας».

Ο δυϊστικός τρόπος σκέψης σώμα-ψυχή, κόσμος-εκκλησία, ερωτισμός-εγκράτεια, δημιούργησε ένα σωρό εκτροπές της φυσιολογικής ανθρώπινης ζωής με αποτέλεσμα την δημιουργία του ασκητισμού, του μοναχισμού, της αντιερωτικής συμπεριφοράς των θρησκευομένων, ακόμα και για το ίδιο τους το σώμα.

Χαρακτηριστική είναι η θέση του Μ. Αθανασίου για την «χαρά» που δίνει η παρθενία, γράφοντας: «Ποίος λοιπόν εκ των ανθρώπων μετά θάνατον ή έστω ζων εδίδαξε περί παρθενίας και ότι δεν είναι αδύνατον αυτή η αρετή εις τους ανθρώπους; Αλλά ο Σωτήρ μας και βασιλεύς πάντων Χριστός, απεδείχθη τόσον πολύ ισχυρός εις την διδασκαλία αυτής, ώστε και παιδιά τα οποία δεν έφτασαν ακόμη εις την νόμιμον ηλικίαν, να ασκούν την ανωτέραν του νόμου παρθενίαν» (Περί ενανθρωπίσεως 51. 1-10). Μπορούμε να φανταστούμε την διαμόρφωση της προσωπικότητας ενός παιδιού που από την μικρή του ηλικία διδάσκεται ότι η παρθενία και η αποχή από κάθε φυσιολογική σεξουαλικότητα, αποτελεί θεάρεστο τρόπο ζωής. Είναι φυσικό να επέλθει το μίσος και ο φανατισμός σε οτιδήποτε προκαλεί την σεξουαλική διέγερση, και ιδιαίτερα το μένος προς την γυναίκα (μισογυνισμός).

Δέσμια πλέον η ανθρώπινη προσωπικότητα φτάνοντας στην ενηλικίωση με πάμπολλες φοβίες και ενοχές εμπλέκεται στην δίνη των αφύσικων απαγορεύσεων, όπως μας την δίνει χαρακτηριστικά ο άγιος Ιερώνυμος: «Η παρθενία μπορεί να χαθεί και μόνο με την σκέψη. Και η κόλαση περιμένει τον ασελγώς σκεπτόμενο αμαρτωλό.»

Ο Ε. Ροΐδης σε ένα απόσπασμα από το θαυμάσιο έργο του «Πάπισσα Ιωάννα» γράφει για τα αφύσικα των παράλογων απαγορεύσεων: «Ο καιρός, λένε, θεραπεύει όλες τις πληγές. Αλλά όχι, νομίζω, τον έρωτα και την πείνα. Τουναντίον, όσο περισσότερο μένει κανείς αγνός ή νηστικός, τόσο η όρεξή του μεγαλώνει, ως ότου καταντήσει να φάει τα παπούτσια του, όπως οι στρατιώτες του Ναπολέοντα στη Ρωσία, ή ν΄ αγαπήσει τις γίδες του, όπως οι τσοπάνηδες των Πυρηναίων.»

Και συνεχίζει πιο κάτω:

«Πολλοί φιλόσοφοι προσπάθησαν να βρούνε σε τι διαφέρει ο άνθρωπος από το κτήνος. Οι Εβραίοι ισχυρίστηκαν ότι διαφορά δεν υπάρχει («και τι επερίσσευσεν ο άνθρωπος παρά το κτήνος; Ουδέν, ότι τα πάντα ματαιότης» Εκκλησιαστής Γ΄19), και οι χριστιανοί ότι ο άνθρωπος έχει αθάνατη ψυχή, οι φιλόσοφοι ότι είναι λογικός, και ο Αριστοτέλης ότι φταρνίζεται συχνότερα από τα άλλα ζώα (Αριστοτέλης Προβλ. Ανέκδ. Τμήμα Β΄να΄). Αλλά καλύτερα απ΄ όλους πέτυχε νομίζω, ο Σωκράτης, που πρόσεξε ότι υπερέχουμε από τα ζώα στο ότι αυτά την άνοιξη μονάχα κάνουν εκείνα, που ο άνθρωπος μπορεί όλο τον χρόνο να τα κάνει (Ξενοφώντος:Απομνημονεύματα Α΄4)».

Ο μέγιστος ιστορικός Θουκυδίδης θα καταθέσει πολλά χρόνια πριν την έλευση του χριστιανισμού την θέση του για το αφύσικο στην ζωή των ανθρώπων, γράφοντας:

«Γενικά, είναι αδύνατον, και είναι πολύ ανόητος αυτός που νομίζει ότι μπορεί ν΄ αποτρέψει την ανθρώπινη φύση όταν αυτή ορμά να κάνει κάτι, με την δύναμη των νόμων ή με οποιονδήποτε άλλο φόβο

Με την πρωτοφανή εχθρότητα που εισάγεται ανάμεσα στον άνθρωπο και στην ίδια του την φύση, διαμορφώνεται ένας μαζοχιστικός ανθρώπινος χαρακτήρας, αναίτια επιθετικός απέναντι στις ίδιες του τις παρορμήσεις και ακατάπαυστα αυτοτιμωρούμενος, επειδή όμως δεν υπάρχει μαζοχισμός χωρίς το σαδιστικό του παραπλήρωμα, αυτός ο τύπος ανθρώπου που γέννησε ο χριστιανισμός, στάθηκε ικανός για τις αγριότερες ωμότητες που γνώρισε ποτέ η ανθρώπινη ιστορία.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα: ο Χίτλερ εστάλη από την βαθιά θρησκευόμενη μητέρα του στο σχολείο του μοναστηριού στο Λάμπαχ. Ο Στάλιν έζησε τα παιδικά του χρόνια μέσα σε ιερατική σχολή. Οι καθολικοί Ισπανοί και Πορτογάλοι ρήμαξαν και εκφύλισαν τους λαούς της Λατινικής Αμερικής και ταλαιπώρησαν την Ευρώπη με τις ιερές τους Εξετάσεις. Οι Αμερικανοί είναι υπεύθυνοι για την γενοκτονία των Ινδιάνων και των μισών Αφρικανών που με τις ευλογίες της εκκλησίας, τους έθεσαν υποπόδιο των ποδών τους.

Διαστροφή δεύτερη: Ευνουχισμός

Από αρχαιοτάτων χρόνων στις διάφορες μυστηριακές θρησκείες της Ανατολής, και ιδιαιτέρως της Κυβέλης της μητρός των θεών και του Άττιος στην Μ. Ασία, οι ιερείς ήσαν ευνούχοι. Η Κυβέλη ήταν μια χθόνια θεότητα, θεά της βλαστήσεως, μητέρα των πάντων, η δε υποδεέστερη θέση του Άττιος δίπλα της, υπενθυμίζει τους χρόνους της μητριαρχίας.

Κατά τον μύθο, όταν μαίνεται η καταιγίδα στην Ίδη, περνά η Κυβέλη καθισμένη πάνω σε λιοντάρι που βρυχάται και αναζητά με θρήνους τον εραστή της Άττι. Ακολουθούσαν πεζοί οι πιστοί βγάζοντας μακρύ θρήνο με την συνοδεία κυμβάλων, και αυλών. Κραυγές και μανιώδης θόρυβος χτυπούσαν τον αέρα διακοπτόμενες από τα άγρια πηδήματα των πιστών. Έτσι καταλαμβάνονταν από ιερό ενθουσιασμό, έκσταση και μανία.

Στην λατρεία αυτή μεγάλο ρόλο έπαιζε η φύση και το κλίμα των οροπεδίων της Μ. Ασίας, δηλαδή ο πολύ δριμύς χειμώνας και η ξαφνική αναπήδηση της βλαστήσεως μετά από τις ραγδαίες ανοιξιάτικες βροχές, η οποία μαραίνεται γρήγορα από τον αφόρητο καύσωνα του καλοκαιριού. Οι εναλλαγές αυτές ευφορίας και ξηρασίας, ευθυμίας και μελαγχολίας της φύσεως επιφέρουν απότομες αλλαγές χαράς και πένθους μέσα στην ανθρώπινη ψυχή.

Τον θρήνο για τον θάνατο της φύσεως διαδέχεται η έκρηξη παράφορης χαράς κατά την διάρκεια της άνοιξης. Η αντίθεση αυτή των συναισθημάτων εκδηλώνονταν με άγρια έθιμα, με οργιαστικούς χορούς, εκούσιους τραυματισμούς, την μέθη στην θέα του αίματος, ραντισμό των βωμών με αυτό, και με την θυσία του ανδρισμού υπό το κράτος του παροξυσμού. Έτσι πίστευαν ότι ενώνονταν με την θεότητα και μεταφέρονταν πραγματικά σε πλήρη πάθους έκσταση. Η μανία αυτή και οι ακρωτηριασμοί είναι εκδήλωση του διακαούς πόθου προς απαλλαγή από την δουλεία των σαρκικών ορμών και την απελευθέρωση της ψυχής από τα δεσμά της ύλης. «Θαρσείτε μύσται του θεού σεσωσμένου. Έσται γαρ υμίν εκ πόνων σωτηρία.» Δεν είναι λοιπόν παράδοξο ότι στην λατρεία της Κυβέλης παρατηρούνται ασκητικές τάσεις, όπως αποδεικνύει η ύπαρξη μοναχών γνωστών με το όνομα «μητραγύρτες», οι οποίοι με την εμφάνισή τους στον ελλαδικό χώρο προξενούσαν την αποστροφή.

Στην αιγυπτιακή θρησκεία ο Ώρος, γιος του Όσιρι και της Ίσιδος ευνουχίζει τον Τυφώνα. Πολλοί ευνούχοι στην εποχή των Πτολεμαίων απόλαυσαν μέγιστων τιμών ως στρατηγοί και κηδεμόνες ανήλικων βασιλέων. Από την Αλεξάνδρεια ο ευνουχισμός εισήχθη στη Ρώμη, στο Βυζάντιο και τον χριστιανισμό. Ο εκκλησιαστικός συγγραφέας Ευσέβιος αναφέρει τον αυτοευνουχισμό του Ωριγένους. Ο Βαλέσιος τον μιμήθηκε και όταν καταδιώχθηκε κατέφυγε στην Πέτρα της Αραβίας όπου οι μιμητές του ( εκουσίως ευνουχισμένοι) αποτέλεσαν την αίρεση των βαλεσιανών (240μ.Χ) τους οποίους αποκαλεί ο Επιφάνιος «αποκόπους». Παρά τους αυστηρούς νόμους κατά του ευνουχισμού στην ρωμαϊκή αυτοκρατορία και τις απαγορεύσεις των Οικουμενικών Συνόδων, το φαινόμενο του ευνουχισμού για θρησκευτικούς λόγους είχε πάρει ανησυχητικές διαστάσεις.

Μέχρι και το τέλος του 19ου αιώνος στην Αίγυπτο τον ευνουχισμό τον εκτελούσαν στα μοναστήρια τους οι Κόπτες ιερείς.

Στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (ΙΘ΄12) αναφέρονται τα λόγια του Ιησού που πάνω σ΄ αυτά στηρίχθηκε η πεποίθηση ότι ο ευνουχισμός είναι αρεστός στον θεό: «εισί γαρ ευνούχοι οίτινες εκ κοιλίας μητρός εγεννήθησαν ούτω. Και εισίν ευνούχοι οίτινες ευνουχίσθησαν υπό των ανθρώπων, και εισίν ευνούχοι οίτινες ευνούχισαν εαυτούς δια την βασιλείαν των ουρανών. Ο δυνάμενος χωρείν χωρείτο.»

Ο ευνουχισμός ως πράξη «θεάρεστη», που σκοπό είχε την προστασία από τον πειρασμό της σάρκας, είναι υβριστική σύμφωνα με τους νόμους της φύσεως. Πουθενά στο ζωικό βασίλειο δεν παρατηρείται τέτοιας μορφής ύβρις. Μόνον ο ανθρώπινος νους, ο δημιουργός θεών και θρησκειών, είναι ικανός να επινοήσει μεθόδους ταπείνωσης και εξευτελισμού για να επιτύχει την ένωση με την άλλη του νοητική δημιουργία, το θείον!

Διαστροφή τρίτη: Αναχωρητισμός-Ασκητισμός-Μοναχισμός

«Είναι ψυχική νόσος το να επιθυμείς το αδύνατον.» Βίας ο Πριηνεύς

Η βασική προϋπόθεση που επιτρέπει ακραίες αποφάσεις ζωής και συμπεριφοράς, είναι η δυαρχική αντίληψη περί του κόσμου (ύπαρξη καλού-κακού, ύλη-πνεύμα) και του ανθρώπου (σώμα-ψυχή). Το σώμα θεωρείτο τάφος της ψυχής και ο αγώνας του ανθρώπου έγκειται στην απελευθέρωση της ψυχής από τα δεσμά της σάρκας και του κόσμου των αισθήσεων.

«Αναχωρητές» ονομάστηκαν από τους εκκλησιαστικούς συγγραφείς εκείνοι που για θρησκευτικούς λόγους και σκοπούς απαρνήθηκαν τον κόσμο και τα εντός αυτού εγκαταλείποντας τις πόλεις, για να αφοσιωθούν αποκλειστικά σε μια ζωή μετανοίας, νεκρώσεως των επιθυμιών της σάρκας, προς επίτευξη ανώτερης πνευματικής κατάστασης.

«Ασκητές» (ασκούμενοι), η Ιστορία της Θρησκείας παρατηρεί ότι υπάρχουν λίγο ή πολύ σε κάθε θρησκεία. Και στις πρωτόγονες ακόμα κοινωνίες παρατηρούνται «καθαρτικές», ή «εκστατικές» ασκήσεις. Από όλες όμως τις επιμέρους θρησκείες ο ασκητισμός αναπτύχθηκε περισσότερο στους Ινδούς και στον χριστιανισμό.

Ο χριστιανικός ασκητικός-μοναχικός βίος εδράζεται στην ηθική των Ευαγγελίων και στηρίζεται στην εγκράτεια και την αυταπάρνηση αποβλέποντας στην δυνατή τελειότητα και στην αγάπη του θεού. Περιλαμβάνει την εγκράτεια, την άσκηση, την αγνεία και την παρθενία. Στα εκατοντάδες χριστιανικά μοναστήρια ανά τον κόσμο οι μοναχοί υπάκουαν σε κανόνες αυστηρούς που η παράβασή τους τιμωρούνταν αυστηρά. Είχαν ακόμα ποινικοποιηθεί ως «μολυσματικές» και οι απόλυτα φυσιολογικές σωματικές δράσεις. Αναφέρουμε ως παράδειγμα το «Πηδάλιον» (Νικοδήμου Αγιορείτου) στο οποίο καταγράφονται όλοι οι ιεροί κανόνες του μοναχικού βίου της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Εδώ παραθέτουμε ενδεικτικά μερικούς για να κατανοήσουμε τον βαθμό παράνοιας και διαστροφής των ανθρώπων που τους συνέταξαν.

Κανών στ΄: «Ο παρών κανών διορίζει, ότι όποιος μολυνθεί τη νύκτα με την καθ΄ ύπνους ρεύση, να μη μεταλαμβάνει εκείνη την ημέρα. Να πει δε τον ν΄ Ψαλμό του Δαυίδ και τεσσαράκοντα εννέα μετάνοιες να κάνει, έτσι καθαρίζεται από τον μολυσμό αυτόν. Επειδή δε και οι γυναίκες παθαίνουν καθ΄ ύπνους ενυπνιασμό, πρέπει παρόμοια με τους άνδρες να επιτιμώνται.»

Κανών ζ΄: «Όποιος πάθει ρεύση ακόμα κι αν είναι ξύπνιος, επτά ημέρες εμποδίζεται από την θεία κοινωνία, κατά τον κανόνα αυτόν, λέγοντας κάθε ημέρα τον ν΄ Ψαλμό και κάνοντας κάθε ημέρα τεσσαράκοντα εννέα μετάνοιες.

Και ο συγγραφέας του Πηδαλίου «άγιος» Νικόδημος εξηγεί:

«Το να παθαίνει κάποιος όταν είναι ξύπνιος ρεύση, προέρχεται ή από μια ζωντανή φαντασία και εικόνα του αντικειμένου που αγαπά, όταν αυτό δεν είναι παρόν, ή από μια ηδονική θεωρία του προσώπου, ή ακοή της φωνής, ή άγγιγμα του ερωμένου υποκειμένου, όταν αυτό είναι παρόν. Ακολουθεί δε αυτό ως επί το πλείστον εις εκείνους οπού είναι θερμής κράσεως και θερμού αίματος, και εις εκείνους οπού συνήθισαν εις την πορνεία πολύ καιρό. Διότι αυτών οι πόροι του σπέρματος με το να είναι ανοικτοί, από λίγη αιτία εύκολα αποσπερματίζουν, καθώς λέγουν οι ιατροί. Σημείωσε δε ότι βρίσκεται επιγραφομένη Αναστασίου Αντιοχείας διαίρεση περί της ρεύσεως οπού μπορεί να πάθει κάποιος όντας ξύπνιος, που λέγει: Την έξυπνη ρεύση ή την κάνει ο άνθρωπος εις τον εαυτόν του ή σε άλλον. Αυτή που γίνεται στον εαυτόν του, ή γίνεται με πιάσιμο της χειρός, και αυτή κανονίζεται εις σαράντα ημέρες (επειδή είναι η ίδια μαλακία), ή χωρίς πιάσιμο της χειρός. Αυτή δε, άλλη γίνεται από μόνη προσβολή και κανονίζεται μία ημέρα, και άλλη γίνεται με συνδυασμό του λογισμού. Η με συνδυασμό γενομένη ή γίνεται χωρίς συγκατάθεση και χωρίς γαργαλισμόν και κανονίζεται τρεις ημέρες, ή και με γαργαλισμό χωρίς όμως συγκατάθεση και κανονίζεται επτά ημέρες.

Πάλι η προς άλλο πρόσωπο γινομένη, ή γίνεται με συγκυλισμό ή χωρίς συγκυλισμό. Η χωρίς συγκυλισμό γινομένη, ή γίνεται με πιασίματα και φιλήματα, χωρίς όμως γαργαλισμό, και κανονίζεται είκοσι ημέρες, ή γίνεται με γαργαλισμό και κανονίζεται τριάντα ημέρες. Η δε με συγκυλισμό γινομένη, ή γίνεται εις ομογενή και κανονίζεται εβδομήντα ή ογδόντα ημέρες, ή γίνεται σε ετερογενή, ζώα δηλαδή, και κανονίζεται επτά χρόνους.»

Κανών η΄: «Ο παρών κανών διορίζει ότι όποιος κάνει μαλακία, τεσσαράκοντα ημέρες να μην μεταλαμβάνει, περνώντας αυτές με ξηροφαγία, δηλαδή με ψωμί μόνο και νερό, και κάνοντας καθημερινά εκατό μετάνοιες. Περί δε των μαλακών και πόρνων απλώς λέγει ο άγιος Μελέτιος ο Ομολογητής, ότι κάνουν θυσία εις τον διάβολο το σπέρμα τους, το οποίο είναι το τιμιώτερο μέρος του σώματός των.»

Κανών θ΄: «Μίξη εδώ ο Κανών λέγει όχι την τέλεια αμαρτία της αρσενοκοιτίας, αλλά όταν κάποιοι δυο, ο ένας εις τον άλλο κάνουν την μαλακία, το οποίο με διπλό Κανόνα κανονίζει ο Άγιος, και αυτόν που το έκανε επιτιμά με ογδόντα ημέρες να ξηροφαγεί και να κάνει καθημερινά εκατό μετάνοιες, επειδή όχι μόνο βλάπτει τον εαυτό του, αλλά και τον αδελφό του, και κάνει την αμαρτία διπλή.»

Από την προσεκτική ανάγνωση των λίγων «Κανόνων» που αναφέρονται, ο αναγνώστης μπορεί να σκιαγραφήσει το ψυχολογικό προφίλ του συγγραφέα, που με περισσή ανάλυση και περιγραφή των σεξουαλικών καταστάσεων προσπαθεί να νουθετήσει τους στην «αμαρτία» περιπεσόντες μοναχούς. Ο φυσιολογικός ερωτικός πόθος ανδρών και γυναικών καταδικάζεται και τιμωρείται με ξηροφαγίες, γονυκλισίες και ψαλμούς. Εδώ ο σοφός Ροΐδης θα μπορούσε να παρεμβληθεί και να σχολιάσει: «Οι ερωτικοί πόθοι μοιάζουνε με τον ασβέστη, που όσο περισσότερο τον βρέχεις, τόσο πιο πολύ ανάβει!». Και ο Αρχιγένης θα συμπλήρωνε: «Η εγκράτεια είναι το πιο σφοδρό αφροδισιακό».

Αλλά ο «άγιος» Νικόδημος συνεχίζει, για να βοηθήσει κι εμάς στην κατανόηση της δημιουργίας των σεξουαλικών διαστροφών από την κατάπνιξη και καταπίεση του φυσιολογικού ανθρώπινου ερωτισμού, γράφοντας:

«Αλλά πρέπει και να σημειώσουμε ότι η μαλακία γίνεται τριών λογιών, ή με το χέρι το ίδιο του ανθρώπου, ή με το χέρι άλλου, ή με το κοπάνισμα και κτύπημα εις τα μηρία. Δεν πρέπει και τούτο να λανθάνει τους πνευματικούς Πατέρες, ότι η κατάρατος μαλακία προχωρεί και εις τις γυναίκες. Δια τούτο και αυτές πρέπει να κανονίζονται ωσάν και οι άνδρες, ίνα μη λέγω και βαρύτερα.

Μερικοί, μίξη νόμισαν τον συγκυλισμό και την παρατριβή των μελών και όχι την τέλεια αμαρτία. Γίνεται δε ο συγκυλισμός, ή μετά δυο ανδρών, ή μετά δυο γυναικών, ή μετά ανδρός και γυναικός. Είναι δε ο συγκυλισμός κατά το βάρος της αμαρτίας, ανάμεσον μαλακίας και πορνείας, της μεν μαλακίας μεγαλύτερος, της δε πορνείας μικρότερος.»

Το φυσιολογικό ξύπνημα των ανθρώπινων ορμών κατά την εφηβική ηλικία και η αυτοϊκανοποίηση θεωρούνται μέγιστα αμαρτήματα στην χριστιανική θρησκεία. Οι διδαχές του αγίου Ιωάννη του Νηστευτή δηλώνουν ότι:

«Οι μαλακοί (οι αυτοϊκανοποιούμενοι) είναι άθλιοι και ελεεινοί, διότι α) κιτρινίζουν, β) αδυνατεί ο στόμαχός των και να χωνεύσουν δεν ημπορούν, γ) ασθενεί η όραση των οφθαλμών των, δ) χάνουν την φωνή των, ε) χάνουν την ευφυΐα των, στ) χάνουν την μνήμη, ζ) χάνουν τον ύπνο με κάποια ταραχώδη ενύπνια, η) τρέμει το σώμα των, θ) χάνουν όλη την ανδρεία του σώματος και της ψυχής και γίνονται άνανδροι ωσάν γυναίκες, ι) ακολουθεί εις αυτούς η αποπληξία, δηλαδή ο ταμπλάς, ια) ακολουθεί συχνά εις αυτούς η καθ΄ ύπνους ρεύσις, πολλάκις δε και όταν είναι ξύπνιοι, δια το πολύ άνοιγμα των σπερματικών πόρων, και ιβ΄) τέλος πάντων γηράσκουν γλίγωρα και αποθνήσκουν κακώς.»

Με αυτές τις τρομακτικές και ανατριχιαστικές καταστάσεις απειλούσαν οι εκπρόσωποι της «θρησκείας της αγάπης» τους νέους ανθρώπους, ευνουχίζοντας ψυχές και σώματα, δημιουργώντας στερημένους μισάνθρωπους.

Διαστροφή τέταρτη: Δουλικότητα-αυτοεξευτελισμός-μαζοχισμός

Τα όμορφα, γυμνασμένα, ερωτικά σώματα ανδρών και γυναικών εκδιώχθηκαν στα Τάρταρα και την θέση τους πήραν τα άσχημα, αποστεωμένα και βρώμικα σώματα των «αγίων» και ασκητών, που αποτέλεσαν πρότυπα αγιοσύνης και οσιότητας.

Η υπερηφάνεια, η αξιοπρέπεια, η ρώμη, η ελευθερία, το κάλλος και όλες εν γένει οι ελληνικές ανθρώπινες αξίες περιέπεσαν στην λήθη, αφού ο χριστιανικός θεός και οι εκπρόσωποί του απαιτούσαν την πλήρη υποταγή του ποιμνίου του.

Η διδαχή του Ιησού (Κατά Ματθαίον 5, 39) λέει: «Να μην αντιστέκεστε στο πονηρό, άλλ΄ όποιος σε κτυπήσει στο δεξί μάγουλο, να του στρέψεις και το άλλο. Και σε εκείνον που θέλει να σε πάει στο δικαστήριο και να πάρει το πουκάμισό σου, άφησέ του και το πανωφόρι. Και όποιος σου επιβάλει αγγαρεία ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο.»

Ο απόστολος των εθνών Παύλος δηλώνει:

«Ας υποτάσσεται ο καθένας στις ανώτερες εξουσίες, διότι δεν υπάρχει εξουσία παρά από τον θεό. Ώστε εκείνος που αντιτάσσεται στην εξουσία, αντιτάσσεται εις την διαταγή του θεού. Και εκείνοι που αντιστάθηκαν, θα κατακριθούν. Αυτός είναι ο λόγος που πληρώνετε φόρους, διότι οι αρχές είναι υπηρέτες του θεού (Προς Ρωμαίους 13,1).

«Οι δούλοι να υπακούετε εις τους κυρίους σας του κόσμου αυτού με φόβο και τρόμο…» (Προς Εφεσίους 6,5).

«Όσοι είναι εις τον ζυγόν της δουλείας, ας θεωρούν τους κυρίους των άξιους κάθε τιμής, δια να μην δυσφημείται το όνομα του θεού και η διδασκαλία» (Προς Τιμόθεον 6,1).

«Οι δούλοι να υποτάσσονται εις τους κυρίους τους, να είναι εις όλα ευάρεστοι» (Προς Τίτον 2,9).

«Υποταχθείτε λοιπόν σε κάθε ανθρώπινη εξουσία χάριν του Κυρίου, διότι είναι το θέλημα του θεού. Οι υπηρέτες να υποτάσσεσθε εις τους κυρίους σας, με τον οφειλόμενο σεβασμό, κι όχι μόνον με τους καλούς κι επιεικείς, αλλά και εις τους διεστραμμένους» (Προς Πέτρον 2,13).

Ένας από τους Τρεις Ιεράρχες της Ελληνικής παιδείας, ο Ιωάννης Χρυσόστομος, προτρέπει λέγοντας:

«Όπως ακριβώς δεν ωφελεί καθόλου η περιτομή, ούτε βλάπτει η έλλειψη περιτομής, έτσι και δεν βλάπτει η δουλεία, ούτε ωφελεί η ελευθερία. Αλλά και αν μπορείς να γίνεις ελεύθερος, χρησιμοποίησε περισσότερο την δουλεία, δηλαδή να είσαι περισσότερο δούλος. Διότι θέλει να δείξει ότι καθόλου δεν βλάπτει η δουλεία, αλλά μάλιστα ωφελεί.» (Εις Α΄ Κορινθίους Ομιλία ΙΘ΄).

Ίσως από όλα τα ανωτέρω να μην έγινε κατανοητό το ζήτημα της γένεσης των διαστροφών μέσω των διαφόρων θρησκειών και ιδιαίτερα του χριστιανισμού. Θα αναφέρω όμως ένα πραγματικό γεγονός που ελπίζω να πείσει τον αναγνώστη για τον ρόλο που παίζουν οι ανόητες απαγορεύσεις στο σεβαστότερο και υγιέστερο ένστικτο του ανθρώπου: το ερωτικό.

Στις 7/10/2.000 στην Θεσσαλονίκη έγινε το 18ο Ιατρικό Συνέδριο Ενόπλων Δυνάμεων, και ο γενικός αρχίατρος Παύλος Διδάγγελος ανακοίνωσε: «Δραματική αύξηση του καρκίνου των όρχεων στους στρατεύσιμους. Οι στρατιώτες διστάζουν να αναφέρουν σε ανωτέρους ή σε γιατρούς, για τυχόν ενοχλήσεις ή συμπτώματα κατά την διάρκεια της θητείας και της εκπαίδευσής τους, με αποτέλεσμα να έρχονται σε μας με καρκίνο σε προχωρημένο στάδιο.»

Στο ίδιο συνέδριο δηλώνεται ότι η έγκαιρη αντιμετώπιση του προβλήματος αυτού θεραπεύει το 98% των περιπτώσεων. Αντιθέτως, αντιστρόφως ανάλογη είναι η επιτυχία σε σχέση με την καθυστέρηση παρουσίασης κι αντιμετώπισης του προβλήματος. Φυσιολογικά πλέον τίθενται τα βασικά ερωτήματα:

Α) Γιατί ντρέπονται οι νεαροί ασθενείς να φανερώσουν το πρόβλημά τους;

Β) Εάν το πρόβλημα αυτό εμφανιζόταν σε κάποιο άλλο μέρος του σώματός των, θα υπήρχε ο παραμικρός δισταγμός για την δήλωσή του;

Γ) Οι Έλληνες ανέκαθεν ντρέπονταν για τα γεννητικά τους όργανα, και αν όχι, από πότε και από ποια αιτία περιέπεσαν στην απαράδεκτη αυτή νοοτροπία;

Οι απαντήσεις, τουλάχιστον από τα ανωτέρω, είναι προφανείς. Δεν είναι δυνατόν να πιστέψει κανείς ότι ένας λαός όπως ο Ελληνικός, με τους γυμνικούς του αγώνες, με τα γυμνά του αγάλματα των οποίων τα γεννητικά όργανα πρόβαλαν χωρίς πρόβλημα, με τις γιορτές της φαλλοφορίας, ότι αυτός ο λαός μπορεί να θεωρεί αμαρτωλά τα γεννητικά όργανα. Εν αντιθέσει, όπως αναφέρθηκε, δεκάδες χωρία από τους λόγους των Πατέρων της χριστιανικής πίστης, αφορίζουν στην κυριολεξία το ανθρώπινο σώμα και τις φυσικές ορμές του, δημιουργώντας άρρωστες και διαστροφικές προσωπικότητες. Ολοκληρώνουμε με την θέση του ιερού Αυγουστίνου: «Το ανθρώπινο γένος είναι βρώμικο, επειδή γεννιέται μέσα στις βρωμιές της μάνας του.» ή «ἰδοὺ γὰρ ἐν ἀνομίαις συνελήφθην, καὶ ἐν ἁμαρτίαις ἐκίσσησέ με ἡ μήτηρ μου.» (Ψαλ. 50,7)

ΔΕΣ:

Χριστιανισμός και σώμα

Η αιμομιξία στον Ιουδαιοχριστιανισμό – Σεξ, ψέματα και… ψέματα

ΚΑΛΟΓΕΡΙΣΤΙΚΕΣ ΨΥΧΑΝΩΜΑΛΙΕΣ

Το ιδεώδες της αθηναϊκής δημοκρατίας

Το αθηναϊκό ιδεώδες κανένας άλλος δεν το παρουσίασε με ευγλωττία πιο μεγαλειώδη και πιο δυνατή από τον Θουκυδίδη. Ο ιστορικός προσέχει καλά να μη μιλήσει για λογαριασμό του· Έτσι, αυτό το θαυμάσιο σχόλιο, το αποδίδει στον Περικλή.

Επιφορτισμένος να εκφωνήσει τον επιτάφιο των πολεμιστών που πέθαναν για την πατρίδα, ο ρήτορας δηλώνει ότι, χωρίς να χρονοτριβήσει στον έπαινο όλων εκείνων που, στο παρελθόν ή στο παρόν, συνέβαλαν στο μεγαλείο της Αθήνας, θα εξετάσει τους θεσμούς και τα ήθη που συνιστούν τη βασική αιτία της δύναμης και της ευημερίας της.

«Το πολίτευμά μας, βεβαιώνει αρχίζοντας, δεν έχει τίποτε να ζηλέψει από τους νόμους των γειτόνων· γεγονός είναι ότι αποτελούμε παράδειγμα για μερικούς, παρά ότι έχουμε μιμηθεί άλλους. Το όνομά του είναι δημοκρατία, γιατί σκοπεύει στο συμφέρον όχι μιας μειοψηφίας, αλλά του πιο μεγάλου αριθμού». Πρώτη του αρχή έχει την ισότητα. Στην ιδιωτική ζωή ο νόμος δεν κάνει καμιά διάκριση ανάμεσα στους πολίτες. Στην δημόσια ζωή η υπόληψη δεν συνδέεται ούτε με την καταγωγή ούτε με τη περιουσία, αλλά μόνο με την αξία, και δεν είναι οι κοινωνικές διακρίσεις, αλλά η αρμοδιότητα και η ιδιοφυία που ανοίγουν το δρόμο στις τιμές. Μια τέτοια αντίληψη για την ισότητα, που αφήνει το πεδίο ανοιχτό στην προσωπική αξία, δεν βλάπτει καθόλου την ελευθερία. Καθένας είναι ελεύθερος στις πράξεις του, χωρίς να φοβάται ούτε φιλύποπτη περιέργεια ούτε αποδοκιμαστικά βλέμματα. Αλλά η ελευθερία των ατόμων έχει ως όρια τα δικαιώματα του κράτους την υποχρέωση των πολιτών να πειθαρχούν. Η δημόσια τάξη επιβάλλει την υποταγή στις καθιερωμένες εξουσίες, την υπακοή στους νόμους, κυρίως στους νόμους της αδελφοσύνης, που εξασφαλίζουν την προστασία των αδυνάτων, και στους άγραφους νόμους που πηγάζουν από την καθολική συνείδηση.

Ένα τέτοιο πολίτευμα δαψιλεύει σε όλους αναρίθμητες ευεργεσίες. Η ζωή έχει περισσότερη γοητεία στην Αθήνα παρά οπουδήποτε αλλού: οι περιοδικές εορτές ξεκουράζουν το μυαλό, και το θαλάσσιο εμπόριο κάνει να συρρέουν προϊόντα απ’ όλο τον κόσμο. Αυτό δεν εμποδίζει την μαθητεία στα πολεμικά. Αλλά όλα γίνονται σε άπλετο φως χωρίς μυστήριο και χωρίς καταναγκασμό. Δεν υπάρχουν νόμοι που να αποκλείουν τους ξένους από την πόλη· δεν υπάρχουν επίπονες ασκήσεις που να καθιστούν την ανδρεία αρετή που διδάσκεται· το φυσικό θάρρος είναι αρκετό στους Αθηναίους για να φανούν, σε ώρες δοκιμασίας, εφάμιλλοι των εχθρών, των οποίων η ζωή είναι μια ατέρμονη καταπόνηση.

Και να άλλοι τίτλοι δόξας: Φιλοκαλλούν χωρίς υπερβολικές δαπάνες· καλλιεργούν την επιστήμη χωρίς να χάνουν τίποτε από τη δραστηριότητά τους. Γι’ αυτούς ο πλούτος δεν αποτελεί αντικείμενο μεγαλαυχίας, αλλά όργανο εργασίας, και η φτώχεια δεν είναι ντροπή παρά όταν δεν κάνουν τίποτε για να απαλλαγούν από αυτήν. Πως τέτοιοι άνθρωποι δεν θα ήταν άξιοι να φροντίσουν συγχρόνως τα συμφέροντά τους και τα συμφέροντα της πόλης τους; Στην Αθήνα οι άνθρωποι που εργάζονται καταλαβαίνουν από πολιτική, και όποιος μένει έξω από τα δημόσια πράγματα θεωρείται άχρηστος. Ενωμένοι σε ένα σώμα, οι πολίτες ξέρουν να κρίνουν σωστά και να παίρνουν τις αποφάσεις που πρέπει, γιατί δεν νομίζουν ότι ο λόγος είναι βλαβερός στην πράξη και θέλουν αντίθετα, να χυθεί φως με τη συζήτηση. Ενώ αλλού η τόλμη είναι αποτέλεσμα άγνοιας και η σκέψη αιτία αναποφασιστικότητας τους, η Αθήνα εξασκείται στην τόλμη με την σκέψη.

Ένα τελευταίο χαρακτηριστικό που την ξεχωρίζει από τα άλλα έθνη είναι η γενναιοδωρία της. Προσφέρει τις υπηρεσίες της χωρίς υπολογισμό χωρίς υστεροβουλία, και με την εμμονή της στο να εξυπηρετεί προλαμβάνει τη χαλάρωση της ευγνωμοσύνης. «Με λίγα λόγια, συμπεραίνει ο Περικλής, η Αθήνα αποτελεί της Ελλάδος παίδευσιν» (το σχολείο της Ελλάδος).

Μόλο που αυτές οι αντιλήψεις είναι πολύ ωραίες και πολύ συστηματοποιημένες, για να δώσουν μια πιστή και πλήρη εικόνα της πραγματικότητας, όμως ρίχνουν ένα κολακευτικό φως πάνω της, χωρίς να την παραμορφώνουν. Αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο από τα κεφάλαια του Θουκυδίδη δεν είναι οι σκέψεις πάνω στη δημοκρατική ισότητα, γιατί είναι συνηθισμένες και θυμίζουν τους κοινούς τόπους πάνω στην ισονομία, για τους οποίους καμαρώνουν ο Ηρόδοτος και ο Ευριπίδης. Αυτό που αξίζει να επισύρει την προσοχή είναι οι ιδέες για τη σχέση κράτους και ατόμου. Σε αυτές βρίσκει κανείς αξιώματα που θα έλεγα ότι ενέπνευσαν τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η πολιτική ελευθερία δεν είναι παρά το αποτέλεσμα της ελευθερίας που απολαμβάνουν όλοι οι πολίτες στην ιδιωτική τους ζωή. Που είναι λοιπόν η καταπίεση που τους έκανε να νιώθουν, σύμφωνα με μια διαδεδομένη προκατάληψη, η παντοδυναμία της πόλης; Συνηθισμένοι να ζουν όπως τους αρέσει, επεμβαίνουν χωρίς δυσκολία, εάν θέλουν, στις συζητήσεις που διαφωτίζουν τις κοινές αποφάσεις. Αυτό εννοούσε και ο Ευριπίδης, όταν έβαλε τον Θησέα, τον ήρωα της δημοκρατίας, να λέει: «Η ελευθερία είναι τούτο: “όποιος θέλει να δώσει μια καλή γνώμη στην πόλη, ας βγει μπροστά και ας μιλήσει”. Καθένας μπορεί, κατά τη διάθεση του, να προβληθεί εκφράζοντας μια γνώμη ή να σιωπήσει. Υπάρχει ωραιότερη ισότητα για τους πολίτες;» Τέλος, με όλες αυτές τις αρχές, η αθηναϊκή δημοκρατία του 5ου αιώνα τείνει να κρατήσει μια σωστή ισορροπία ανάμεσα στη νόμιμη εξουσία του κράτους και στα φυσικά δικαιώματα του ατόμου.                                                                                                                   

ΑΡΡΙΑΝΟΣ - Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις (6.5.1-6.5.7)

[6.5.1] Ὡς δὲ οὐ πόρρω τῶν ξυμβολῶν ἦσαν, ἐνταῦθα δὴ οἱ κυβερνῆται παραγγέλλουσιν ὡς βιαιοτάτῃ εἰρεσίᾳ χρωμένους ἐξελαύνειν ἐκ τῶν στενῶν, τοῦ μὴ ἐμπιπτούσας τὰς ναῦς ἐς τὰς δίνας ἀναστρέφεσθαι πρὸς αὐτῶν, ἀλλὰ κρατεῖν γὰρ τῇ εἰρεσίᾳ τῶν ἐπιστροφῶν τοῦ ὕδατος. [6.5.2] τὰ μὲν δὴ στρογγύλα πλοῖα ὅσα καὶ ἔτυχεν αὐτῶν περιστραφέντα πρὸς τοῦ ῥοῦ, οὐδέν τι παθόντα ἐν τῇ ἐπιστροφῇ ὅτι μὴ ταράξαντα τοὺς ἐμπλέοντας, κατέστη ἐς εὐθύ, πρὸς αὐτοῦ τοῦ ῥοῦ ὀρθωθέντα· αἱ δὲ μακραὶ νῆες οὐχ ὡσαύτως ἀπαθεῖς ἀπῆλθον ἐν τῇ ἐπιστροφῇ, οὔτε μετέωροι ἐπὶ τοῦ ἐπικαχλάζοντος κύματος ὡσαύτως οὖσαι, ὅσαι τε δίκροτοι αὐτῶν τὰς κάτω κώπας οὐκ ἐπὶ πολὺ ἔξω ἔχουσαι τοῦ ὕδατος· [6.5.3] καὶ αἱ κῶπαι δὲ αὐτοῖς πλαγίοις ἐν ταῖς δίναις γενομένοις συνετρίβοντο, ὅσων γε ἐγκατελήφθησαν ὑπὸ τοῦ ὕδατος οὐ φθασάντων αὐτὰς μετεωρίσαι, ὡς πολλὰς μὲν πονῆσαι τῶν νεῶν, δύο δὲ δὴ περιπεσούσας ἀλλήλαις αὐτάς τε διαφθαρῆναι καὶ τῶν ἐμπλεόντων ἐν αὐταῖς πολλούς. ὡς δὲ ἐς πλάτος ἤδη ὁ ποταμὸς διέσχεν, ἐνταῦθα δὴ ὅ τε ῥοῦς οὐκέτι ὡσαύτως χαλεπὸς ἦν καὶ αἱ δῖναι οὐχ ὁμοίᾳ τῇ βίᾳ ἐπέστρεφον. [6.5.4] προσορμίσας οὖν τῇ ἐν δεξιᾷ ὄχθῃ Ἀλέξανδρος τὸν στρατόν, ἵνα σκέπη τε ἦν τοῦ ῥοῦ καὶ προσβολὴ ταῖς ναυσὶν καί τις καὶ ἄκρα τοῦ ποταμοῦ ἐπιτηδείως ἀνεῖχεν ἐς τῶν ναυαγίων τε τὴν ξυναγωγὴν καὶ εἴ τινες ἐπ᾽ αὐτῶν ζῶντες ἔτι ἐφέροντο, τούτους τε διέσωσε καὶ ἐπισκευάσας τὰς πεπονηκυίας τῶν νεῶν Νέαρχον μὲν καταπλεῖν κελεύει ἔστ᾽ ἂν ἀφίκηται ἐπὶ τὰ ὅρια τοῦ Μαλλῶν ἔθνους, αὐτὸς δὲ τῶν βαρβάρων τῶν οὐ προσχωρούντων καταδρομὴν τῆς χώρας ποιησάμενος καὶ κωλύσας ἐπικουρῆσαι αὐτοὺς τοῖς Μαλλοῖς, οὕτω δὴ αὖθις ξυνέμιξε τῷ ναυτικῷ.

[6.5.5] Καὶ ἐνταῦθα Ἡφαιστίων τε αὐτῷ καὶ Κρατερὸς καὶ Φίλιππος ξὺν τοῖς ἀμφ᾽ αὐτοὺς ὁμοῦ ἤδη ἦσαν. ὁ δὲ τοὺς μὲν ἐλέφαντας καὶ τὴν Πολυπέρχοντος τάξιν καὶ τοὺς ἱπποτοξότας καὶ Φίλιππον ξὺν τῇ ἀμφ᾽ αὐτὸν στρατιᾷ διαβιβάσας τὸν Ὑδάσπην ποταμὸν Κρατερῷ ἄγειν προσέταξε· Νέαρχον δὲ ξὺν τῷ ναυτικῷ πέμπει τρισὶν ἡμέραις τὴν στρατιὰν κελεύσας φθάνειν κατὰ τὸν πλοῦν. [6.5.6] τὸν δὲ ἄλλον στρατὸν τριχῇ διένειμε· καὶ Ἡφαιστίωνα μὲν πέντε ἡμέραις προϊέναι ἔταξεν, ὡς εἴ τινες τοὺς ξὺν αὐτῷ τεταγμένους φεύγοντες ἐς τὸ πρόσω κατὰ σπουδὴν ἴοιεν, τοῖς ἀμφὶ Ἡφαιστίωνα ἐμπίπτοντες ἁλίσκωνται· Πτολεμαῖον δὲ τὸν Λάγου δοὺς καὶ τούτῳ τῆς στρατιᾶς μέρος τρισὶν ἡμέραις ὑπολειπόμενον ἕπεσθαι ἐκέλευσεν, ὡς ὅσοι τὸ ἔμπαλιν ὑποστρέφοιεν αὐτὸν φεύγοντες, οὗτοι δὲ ἐς τοὺς ἀμφὶ τὸν Πτολεμαῖον ἐμπίπτοιεν. [6.5.7] ἐπὰν δὲ ἀφίκωνται ἐς τὰς ξυμβολὰς τοῦ τε Ἀκεσίνου καὶ τοῦ Ὑδραώτου ποταμοῦ, ἐνταῦθα δὴ τούς τε φθάνοντας ὑπομένειν ἐκέλευσεν, ἔστ᾽ ἂν ἥκῃ αὐτός, καὶ τοὺς ἀμφὶ Κρατερὸν καὶ Πτολεμαῖον αὐτῷ ξυμβαλεῖν.

 

***

[6.5.1] Όταν πλησίασαν στο σημείο που συνενώνονται οι ποταμοί, τότε πλέον οι κυβερνήτες διέταξαν τους κωπηλάτες να κωπηλατούν με όλη τους τη δύναμη για να βγουν έξω από τα στενά, ώστε να μην πέσουν τα πλοία τους στους υδάτινους στρόβιλους και ανατραπούν από αυτούς, αλλά να υπερνικήσουν με την κωπηλασία τις περιδινήσεις του νερού.
[6.5.2] Όσα φορτηγά πλοία έτυχε να υποστούν τις περιστροφικές κινήσεις του ρεύματος δεν έπαθαν τίποτε από αυτές παρά μόνο ταλαιπώρησαν όσους μετέφεραν και επανήλθαν στην ευθεία πορεία, επειδή το ίδιο ρεύμα τα επανέφερε. Τα πολεμικά όμως πλοία υπέστησαν ζημίες από τις περιδινήσεις και δεν υψώνονταν κατά τον ίδιο τρόπο στον παφλασμό των κυμάτων. Και όσα πλοία είχαν διπλή σειρά κουπιών δεν κράτησαν για πολλή ώρα έξω από το νερό τα κάτω κουπιά τους, [6.5.3] τα οποία άρχισαν να σπάζουν, όταν τα πλοία αυτά βρέθηκαν πλάγια προς τους υδάτινους στρόβιλους, όσα τουλάχιστον γέμισαν νερό πριν προλάβουν οι κωπηλάτες να υψώσουν τα κουπιά τους. Έτσι πολλά πλοία έπαθαν ζημιές, ενώ δύο που συγκρούσθηκαν μεταξύ τους καταστράφηκαν και πνίγηκαν πολλοί από τους επιβάτες τους. Όταν όμως ο ποταμός έγινε πλατύτερος, τότε φυσικά και το ρεύμα δεν ήταν πια τόσο ορμητικό και οι υδάτινοι στρόβιλοι δεν περιστρέφονταν με την ίδια ορμή. [6.5.4] Ο Αλέξανδρος, λοιπόν, προσόρμισε τα πλοία με τον στρατό του στη δεξιά όχθη, όπου υπήρχε προφύλαξη από το ρεύμα και αγκυροβόλιο για τα πλοία· εξείχε εκεί και κάποιο ακρωτήριο του ποταμού έτσι ώστε να διευκολύνει την περισυλλογή των ναυαγίων και όσων φέρονταν ενδεχομένως ζωντανοί επάνω σε αυτά. Διέσωσε τους άνδρες αυτούς, επισκεύασε τα πλοία που είχαν υποστεί ζημιές και διέταξε τον Νέαρχο να συνεχίσει να πλέει, ώσπου να φθάσει στα σύνορα του λαού των Μαλλών. Ο ίδιος επιχείρησε επιδρομή στη χώρα των βαρβάρων που δεν προσχωρούσαν σε αυτόν και τους εμπόδισε να έρθουν σε βοήθεια των Μαλλών· κατόπιν συνενώθηκε πάλι με το ναυτικό του.
[6.5.5] Εδώ συνενώθηκαν πλέον μαζί του ο Ηφαιστίων, ο Κρατερός και ο Φίλιππος με τις δυνάμεις τους. Ο Αλέξανδρος μετέφερε στην απέναντι όχθη του Υδάσπη τους ελέφαντες και τη φάλαγγα του Πολυπέρχοντα, τους ιπποτοξότες και τον Φίλιππο με τον στρατό του και διέταξε τον Κρατερό να αναλάβει την αρχηγία. Έστειλε επίσης τον Νέαρχο με το ναυτικό, αφού τον διέταξε να προηγείται του στρατού τρεις ημέρες. [6.5.6] Τον υπόλοιπο στρατό διαίρεσε σε τρία τμήματα. Διέταξε τον Ηφαιστίωνα να προπορεύεται πέντε ημερών πορεία, έτσι ώστε αν μερικοί βάρβαροι διέφευγαν από τον στρατό του Αλεξάνδρου και προχωρούσαν γρήγορα εμπρός, να συλλαμβάνονται όπως θα έπεφταν επάνω στους άνδρες του Ηφαιστίωνα. Έδωσε και στον Πτολεμαίο, τον γιο του Λάγου, μέρος του στρατεύματος και τον διέταξε να ακολουθεί μένοντας πίσω πορεία τριών ημερών, ώστε όσοι βάρβαροι διέφευγαν από τον Αλέξανδρο και στρέφονταν πίσω να πέφτουν στα χέρια των ανδρών του Πτολεμαίου. [6.5.7] Και όσους θα έφθαναν πρώτοι στο μέρος όπου συμβάλλει ο Ακεσίνης με τον Υδραώτη ποταμό τους διέταξε να περιμένουν εκεί, μέχρις ότου φθάσει ο ίδιος και ενωθούν μαζί του οι άνδρες του Κρατερού και του Πτολεμαίου.

Σάββατο 18 Σεπτεμβρίου 2021

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΣΟΦΟΚΛΗΣ - Οἰδίπους Τύραννος (345-379)

345 ΟΙ. καὶ μὴν παρήσω γ᾽ οὐδέν, ὡς ὀργῆς ἔχω,
ἅπερ ξυνίημ᾽. ἴσθι γὰρ δοκῶν ἐμοὶ
καὶ ξυμφυτεῦσαι τοὔργον, εἰργάσθαι θ᾽, ὅσον
μὴ χερσὶ καίνων· εἰ δ᾽ ἐτύγχανες βλέπων,
καὶ τοὔργον ἂν σοῦ τοῦτ᾽ ἔφην εἶναι μόνου.
350 ΤΕ. ἄληθες; ἐννέπω σὲ τῷ κηρύγματι
ᾧπερ προεῖπας ἐμμένειν, κἀφ᾽ ἡμέρας
τῆς νῦν προσαυδᾶν μήτε τούσδε μήτ᾽ ἐμέ,
ὡς ὄντι γῆς τῆσδ᾽ ἀνοσίῳ μιάστορι.
ΟΙ. οὕτως ἀναιδῶς ἐξεκίνησας τόδε
355 τὸ ῥῆμα; καὶ ποῦ τοῦτο φεύξεσθαι δοκεῖς;
ΤΕ. πέφευγα· τἀληθὲς γὰρ ἰσχῦον τρέφω.
ΟΙ. πρὸς τοῦ διδαχθείς; οὐ γὰρ ἔκ γε τῆς τέχνης.
ΤΕ. πρὸς σοῦ· σὺ γάρ μ᾽ ἄκοντα προυτρέψω λέγειν.
ΟΙ. ποῖον λόγον; λέγ᾽ αὖθις, ὡς μᾶλλον μάθω.
360 ΤΕ. οὐχὶ ξυνῆκας πρόσθεν; ἢ ᾽κπειρᾷ λόγων;
ΟΙ. οὐχ ὥστε γ᾽ εἰπεῖν γνωστόν· ἀλλ᾽ αὖθις φράσον.
ΤΕ. φονέα σε φημὶ τἀνδρὸς οὗ ζητεῖς κυρεῖν.
ΟΙ. ἀλλ᾽ οὔ τι χαίρων δίς γε πημονὰς ἐρεῖς.
ΤΕ. εἴπω τι δῆτα κἄλλ᾽, ἵν᾽ ὀργίζῃ πλέον;
365 ΟΙ. ὅσον γε χρῄζεις· ὡς μάτην εἰρήσεται.
ΤΕ. λεληθέναι σε φημὶ σὺν τοῖς φιλτάτοις
αἴσχισθ᾽ ὁμιλοῦντ᾽, οὐδ᾽ ὁρᾶν ἵν᾽ εἶ κακοῦ.
ΟΙ. ἦ καὶ γεγηθὼς ταῦτ᾽ ἀεὶ λέξειν δοκεῖς;
ΤΕ. εἴπερ τί γ᾽ ἔστὶ τῆς ἀληθείας σθένος.
370 ΟΙ. ἀλλ᾽ ἔστι, πλὴν σοί· σοὶ δὲ τοῦτ᾽ οὐκ ἔστ᾽, ἐπεὶ
τυφλὸς τά τ᾽ ὦτα τόν τε νοῦν τά τ᾽ ὄμματ᾽ εἶ.
ΤΕ. σὺ δ᾽ ἄθλιός γε ταῦτ᾽ ὀνειδίζων, ἃ σοὶ
οὐδεὶς ὃς οὐχὶ τῶνδ᾽ ὀνειδιεῖ τάχα.

ΟΙ. μιᾶς τρέφει πρὸς νυκτός, ὥστε μήτ᾽ ἐμὲ
375 μήτ᾽ ἄλλον, ὅστις φῶς ὁρᾷ, βλάψαι ποτ᾽ ἄν.
ΤΕ. οὐ γάρ σε μοῖρα πρός γ᾽ ἐμοῦ πεσεῖν, ἐπεὶ
ἱκανὸς Ἀπόλλων, ᾧ τάδ᾽ ἐκπρᾶξαι μέλει.
ΟΙ. Κρέοντος, ἢ τοῦ ταῦτα τἀξευρήματα;
ΤΕ. Κρέων δέ σοι πῆμ᾽ οὐδέν, ἀλλ᾽ αὐτὸς σὺ σοί.

***

ΟΙΔ. Λοιπόν αφρίζοντας από θυμό
τίποτα δε θα κρύψω
και θα σου πω ξεκάθαρα τί σκέφτομαι.
Βάλ᾽ το καλά στο νου σου
πως έχω σχηματίσει την πεποίθηση
πως είσαι συνεργός, συνένοχος στο φόνο.
Δεν ισχυρίζομαι πως είσαι αυτουργός,
αν όμως τύχαινε να βλέπεις
θα ᾽λεγα πως τον ξέκανες
με τα δικά σου χέρια.
350 ΤΕΙ. Αλήθεια το λες; Μείνε λοιπόν
με τις δημόσιες δεσμεύσεις σου
κι απ᾽ την ημέρα τούτη εδώ
μήτε σε μένα να μιλάς μηδέ σ᾽ αυτούς·
γιατί σκορπάς εσύ το μίασμα
τ᾽ απαίσιο στην πόλη.
ΟΙΔ. Έχεις το θράσος να ξερνάς
αυτές τις λέξεις;
Και να πιστεύεις ύστερα πως θα γλιτώσεις;
ΤΕΙ. Έχω γλιτώσει,
γιατί με θρέφει της αλήθειας η ισχύς.
ΟΙΔ. Ποιός σου την έμαθε;
Μην πεις η μαντική σου τέχνη;
ΤΕΙ. Εσύ μου τη δασκάλεψες.
Με το στανιό μ᾽ ανάγκασες
να σου μιλήσω.
ΟΙΔ. Και μου είπες τί; Πες το ξανά
για να το μάθω πιο καλά.
360 ΤΕΙ. Δεν το κατάλαβες πρωτύτερα;
Ή δοκιμάζεις την αντοχή μου;
ΟΙΔ. Δεν ξεκαθάρισα καλά το νόημα.
Πες το ξανά.
ΤΕΙ. Λέω πως είσαι ο φονιάς
που ψάχνεις να βρεις.
ΟΙΔ. Δεν θα χαρείς και δεύτερη φορά
το θράσος σου.
ΤΕΙ. Θα πω κι άλλα πολλά κι απ᾽ το θυμό θ᾽ αφρίσεις.
ΟΙΔ. Ό, τι κι αν σου κατέβει, πες το.
Μιλάς ματαίως.
ΤΕΙ. Μέσα στης λησμονιάς το πέπλο τυλιγμένος
αισχρά μ᾽ αγαπημένους συγγενείς κοιμάσαι
και δε θωρείς μες στη θολούρα το κακό.
ΟΙΔ. Θαρείς πως για πολύ θα ᾽φχαριστιέσαι τέτοια λόγια;
ΤΕΙ. Αν η αλήθεια κύρος έχει πάντα.
370 ΟΙΔ. Έχει· χωρίς εσένα.
Εσύ δεν έχεις κύρος κανένα·
είσαι τυφλός στ᾽ αυτιά, στα μάτια και στο νου.
ΤΕΙ. Και συ πανάθλιος που με το φως
των οφθαλμών μου παίζεις.
Με τη δική σου τύφλα γρήγορα
ο κόσμος θα γελάει.
ΟΙΔ. Έχεις βουλιάξει σε νύχτα βαθιά.
Δε σε φοβάται πια κανείς ανοιχτομάτης.
ΤΕΙ. Η μοίρα δεν το γράφει
πως από με θα συντριβείς.
Ο Φοίβος Απόλλων να σε ξεγράψει μπορεί.
ΟΙΔ. Ποιός τα σοφίστηκε όλα αυτά;
Ο Κρέων;
ΤΕΙ. Δε σ᾽ έβλαψε ποτέ ο Κρέων.
Μονάχος σου τον εαυτό σου βλάπτεις.

Αρχαϊκή Επική Ποίηση: Από την Ιλιάδα στην Οδύσσεια, 11. Έννοιες και αρχές

11.10. Οι θεοί, η τιμή και η αρετή

Οι θεοί στον Όμηρο δεν αντιπροσωπεύουν ανεξάρτητες και απρόσιτες κοσμικές δυνάμεις, αλλά διαμορφώνονται κατ᾽ εικόνα των ανθρώπων, μοιράζονται κοινά πρότυπα συμπεριφοράς μ᾽ αυτούς και έχουν λίγο πολύ τα ίδια πάθη: επιθυμούν τη διάκριση, ανταγωνίζονται και εξαπατούν ο ένας τον άλλον, μαλώνουν ή ερωτεύονται μεταξύ τους· ζηλεύουν, συμπαθούν ή αντιπαθούν συγκεκριμένους ήρωες και ηρωίδες. Σε σχέση ωστόσο με τους ήρωες και τις ηρωίδες που είναι θνητοί, οι ολύμπιοι θεοί διαθέτουν ένα αρνητικό πλεονέκτημα: είναι αθάνατοι. Μπορεί οι άνθρωποι να δοξάζονται ως ήρωες αιώνια και να θεωρούνται θεόμορφοι, όμως είναι καταδικασμένοι να γεράσουν και να πεθάνουν. Αντίθετα, οι θεοί μακάριοι απολαμβάνουν αιώνια νεότητα και ζωτικότητα. Κατά κάποιον τρόπο, η πιο σημαντική τιμή των θεών συνδέεται με την αθανασία τους. Οι θνητοί, όπως ο Έκτορας στην Ιλιάδα, μόνο να ευχηθούν μπορούν ότι θα κατορθώσουν τις τιμές και την αθανασία των θεών (Θ 538-540).

Επειδή οι θεοί είναι αθάνατοι, οι μεταξύ τους συγκρούσεις σε θέματα τιμής -σε αντίθεση προς τις έριδες των θνητών που έχουν οδυνηρά αποτελέσματα- είναι ανώδυνες για τους ίδιους και παίρνουν συχνά κωμικές διαστάσεις. Ένα παράδειγμα. Περιεχόμενο ενός τραγουδιού του αοιδού Δημοδόκου στην Οδύσσεια είναι η μοιχεία του ωραίου και γρήγορου στα πόδια Άρη με τη σύζυγο του χωλού Ηφαίστου Αφροδίτη. Ο απατημένος Ήφαιστος τσακώνει τους παράνομους εραστές στο συζυγικό κρεβάτι και καταγγέλλει το γεγονός στον πατέρα της Αφροδίτης Δία και στους υπόλοιπους αθανάτους, ζητώντας στη συνέχεια την ηθική και υλική του αποκατάσταση (θ 306-311):

Δία πατέρα, και μακάριοι εσείς θεοί αθάνατοι,
ελάτε, δείτε έργα καταγέλαστα κι αβάσταχτα·
το πώς εμένα, τον χωλό θεό, η Αφροδίτη, η κόρη του Διός,
με ατιμάζει συνεχώς· πώς στον ολέθριο Άρη χαρίζει
την αγάπη της, γιατί αυτός είναι ο ωραίος, ο αρτιμελής,
ενώ εγώ γεννήθηκα σακάτης.


Η αντίδραση των υπόλοιπων θεών στην ατίμωση του Ηφαίστου δεν είναι παρά άσβεστο γέλιο για το πάθημά του, «δούλεμα» και ανώδυνη απελευθέρωση των παράνομων εραστών.

Εξαιτίας της αθανασίας τους, οι θεοί έχουν αγαθά ανώτερα από των ανθρώπων. Διαθέτουν, για παράδειγμα, περισσότερη αρετή, τιμή και δύναμη. Τη διαφορά αυτή επικαλείται ο γέροντας Φοίνικας, προσπαθώντας μάταια στη σκηνή της «Πρεσβείας» να πείσει τον χολωμένο Αχιλλέα να επιστρέψει στη μάχη, για να βοηθήσει τους Αχαιούς που απειλούνται με αφανισμό από τους Τρώες (I 496-498):

Έλα, Αχιλλέα, δάμασε την περήφανη ψυχή σου, και ούτε ταιριάζει να έχεις καρδιά ανήλεη. Και οι θεοί οι ίδιοι, που έχουν πιο μεγάλη και αρετή και τιμή και δύναμη, αλλάζουν γνώμη.

Η άποψη του γέροντα παιδαγωγού υπονοεί ότι οι θεοί στα βασικά τους χαρακτηριστικά διαφέρουν από τους θνητούς ποσοτικά μάλλον παρά ποιοτικά. Έχουν δηλαδή τις ίδιες ιδιότητες, μόνο που τις κατέχουν σε μεγαλύτερο βαθμό, υπερέχοντας στα χαρακτηριστικά εκείνα που οι θνητοί μειονεκτούν. Στην προκειμένη βέβαια περίπτωση με την ανένδοτη στάση του ο Αχιλλέας απέναντι στα δώρα και στα λόγια των απεσταλμένων της πρεσβείας, υπερβαίνει ακόμη και τους θεούς.

Με τις χαρακτηριστικές αυτές διαφορές θεοί και θνητοί επικοινωνούν μεταξύ τους και βρίσκονται σε συνεχή αλληλεξάρτηση. Οι θνητοί γνωρίζουν ότι τα κάθε λογής φυσικά και πνευματικά τους χαρίσματα (λόγου χάρη η παλληκαριά και η δύναμη, που αποτελούν την αρετή τους) είναι στα χέρια των θεών. Ο χοιροβοσκός Εύμαιος στην Οδύσσεια λέει στον μεταμορφωμένο σε ζητιάνο κύριό του πως, όταν το θελήσει ο παντεπόπτης Δίας, ο ελεύθερος χάνει τη μισή αρετή του (τη μισή δηλαδή αξιοσύνη του), τη μέρα που τον βρίσκει η σκλαβιά (ρ 322-323):

Γιατί κι ο Δίας, που το μάτι του βλέπει παντού, κόβει του ανθρώπου
τη μισή αρετή, απ᾽ τη στιγμή που θα τον βρει
η μέρα της σκλαβιάς.


Από την άλλη μεριά, οι θεοί χρειάζονται τους ανθρώπους για να κατανοούν τον εαυτό τους. Η τιμή τους ειδικότερα εξαρτάται από τις προσφορές που δέχονται από τους θνητούς, κυρίως με διάφορες μορφές λατρείας (σπονδές, θυσίες, προσευχές). Ανταποδίδοντας με τη σειρά τους οι αθάνατοι τα ίσα, υποστηρίζουν πάνω απ᾽ όλα τους θνητούς που τους τιμούν. Ο Απόλλωνας, με τον λοιμό που στέλνει στο στρατόπεδο των Αχαιών, ανταποδίδει και τις τιμές που δέχθηκε στο παρελθόν από τον ιερέα του Χρύση, εισακούοντας την προσευχή του γέροντα (Α 39-41). Η ατίμωση του ιερέα του Απόλλωνα από τον βασιλιά Αγαμέμνονα θεωρείται προσβολή της τιμής του ίδιου του θεού. Ο λόγος της οργής του Απόλλωνα εναντίον των Αχαιών, όπως τον παρουσιάζει ο ποιητής αμέσως μετά το προοίμιο της Ιλιάδας, ανακλά τον αντίστοιχο του Αχιλλέα, όταν ο βασιλιάς Αγαμέμνονας αφαιρεί το τιμητικό λάφυρο του συμπολεμιστή του (Α 8-11):

Ποιος από τους θεούς έσπρωξε τους δυο αυτούς να μαλώσουν και να γίνουν εχθροί; Της Λητώς και του Δία ο γιος· αυτός θυμώνοντας με το βασιλιά ξεσήκωσε κακή αρρώστια μέσα στο στρατό, και χάνονταν οι άνθρωποι, γιατί ο Ατρείδης πρόσβαλε [ἠτίμασεν] το Χρύση τον ιερέα.

Στο τέλος πάλι της Ιλιάδας ο Δίας κινητοποιεί, με τη διαμαρτυρική μεσολάβηση του Απόλλωνα, την αποκατάσταση της τιμής του διασυρμένου από τον Αχιλλέα Έκτορα. Ο τρωαδίτης ήρωας θεωρείται από τον ύπατο των θεών φίλτατος στους ολυμπίους, επειδή τους πρόσφερε κάθε είδους δώρα με σπονδές και θυσίες. Ωστόσο, ο Δίας, για να καταλαγιάσει τις αντιρρήσεις της γυναίκας του Ήρας, χρειάζεται να της υποσχεθεί ότι η αποκατάσταση της τιμής του Έκτορα δεν θα είναι ισότιμη με του αντιπάλου του, εννοώντας ίσως τα λύτρα που θα προσφέρει ο Πρίαμος στον Αχιλλέα (Ω 65-70):

Ήρα, μη θυμώνεις τόσο με τους θεούς· εξάπαντος δε θα είναι ίδια η τιμή· όμως και ο Έκτορας ήταν στους θεούς ο πιο αγαπημένος από τους θνητούς που ζουν στο Ίλιο· έτσι ήταν και σε μένα, γιατί δε μας στερούσε από δώρα· κι εμένα από το βωμό ποτέ δε μου έλειπε η μερίδα που μου ταίριαζε και η σπονδή και η κνίσα· αυτό δα το τιμητικό δώρο έλαχε στον κλήρο το δικό μας.

Παρόμοια λίγο πολύ είναι η στάση του Δία απέναντι στον οδυσσειακό Οδυσσέα. Όταν η Αθηνά διαμαρτύρεται στον πατέρα των αθανάτων για την άδικη μεταχείριση που υφίσταται ο ήρωας από τους ολυμπίους, παραμένοντας εγκλωβισμένος στο νησί της Καλυψώς, ο παντοδύναμος θεός μεταφέρει την ευθύνη στον Ποσειδώνα, που επιμένει στην οργή του εναντίον του Οδυσσέα, επειδή του τύφλωσε τον γιο του Πολύφημο. Όσο για τον ίδιο τον Δία, θεωρεί τον πρωταγωνιστή του έπους όχι μόνο ανώτερο στη γνώση απ᾽ όλους τους θνητούς αλλά και πρώτο στην απόδοση των τιμών με θυσίες στους αθανάτους (α 63-67).

Φαίνεται λοιπόν ότι οι θεοί εκδηλώνουν συχνά τα συμπαθητικά, ή και αντιπαθητικά, αισθήματά τους απέναντι στους θνητούς περισσότερο σύμφωνα με την αρχή της ανταπόδοσης και λιγότερο με βάση κάποιους, γενικούς και απόλυτους, όρους δικαίου και καλοσύνης. Η ηθική τους γίνεται κατανοητή, αν συγκριθεί προς την αντίστοιχη των θνητών και όχι προς την αντικειμενική κρίση ενός αμερόληπτου κριτή.

Οι θνητοί γνωρίζουν ότι, για να τιμηθούν, πρέπει να τιμούν τους θεούς. Γι᾽ αυτό η βλάβη κάποιου μπορεί να αποδίδεται αυτόματα στο ότι ατίμασε τους θεούς· ή το αντίθετο: η επιτυχία του συχνά αποδίδεται στο ότι τιμά τους θεούς. Η ανταποδοτική ωστόσο υποστήριξη που παρέχουν οι θεοί στους θνητούς έχει όρια και περιορίζεται στους ευνοούμενούς τους θνητούς. Φτάνει κάποιος να έχει την ατυχία να βρεθεί στην παράταξη των αντιπάλων των θεών, για να δεχθεί την αμείλικτη οργή τους (στην παρούσα και όχι στη μετά θάνατον ζωή του). Παράδειγμα οι ειρηνικοί Φαίακες: τηρούν με ευλάβεια, σε σημείο υπερβολής, το πρωτόκολλο της φιλοξενίας απέναντι στον Οδυσσέα και τον στέλνουν, τιμημένο με πλούσια δώρα, σπίτι του με τα γρήγορα καράβια τους. Θυσιάζουν μάλιστα και προσεύχονται με σπονδές στον ξένιο Δία πριν από την αναχώρηση του ήρωα για την Ιθάκη. Κι όμως, για την πράξη τους αυτή οι Φαίακες τιμωρούνται, με τη συγκατάθεση του Δία, από τον Ποσειδώνα, που εχθρεύεται τον Οδυσσέα, επειδή του τύφλωσε τον γιο του Πολύφημο. Μόλις λοιπόν ο ήρωας αφήνεται από το πλήρωμα των Φαιάκων κοιμισμένος στην αμμουδιά της Ιθάκης, ο Ποσειδώνας, διαμαρτυρόμενος με οργή στον αδελφό του θεό, θεωρεί ότι έχασε πλέον τη δική του τιμή (ν 128-130):

Δία πατέρα, δεν περιμένω πια να με τιμήσουν οι αθάνατοι θεοί,
όταν δεν με τιμούν θνητοί, οι Φαίακες, κι ας είναι η ρίζα τους
δική μου φύτρα.

Αποτέλεσμα: με τη συμβιβαστική συμβουλή του Δία, ο Ποσειδώνας ριζώνει το καράβι των Φαιάκων μέσα στη θάλασσα.

Οι προκαταλήψεις στη λήψη των αποφάσεων

Όσο κι αν μας αρέσει να πιστεύουμε ότι είμαστε ανοιχτόμυαλοι και αμερόληπτοι, μας επηρεάζει συνεχώς ένα σύνολο διαφορετικών προκαταλήψεων – επηρεάζοντας έτσι τη σκέψη, τις συμπεριφορές και τις αποφάσεις μας. Ενώ μερικές είναι ανοιχτά εμφανή, πολλές προκαταλήψεις είναι ασυνείδητες. Και μάλιστα μπορεί να μην έχετε ιδέα ότι είστε υπό την επιρροή μιας προκατάληψης που αλλοιώνει τον τρόπο σκέψης σας .

Για να προστατεύσουμε τη διαφορετικότητα στο χώρο εργασίας, να δημιουργήσουμε πολιτισμούς χωρίς αποκλεισμούς όπου θα εκπροσωπούνται όλοι, να συνεργαστούμε αποτελεσματικά με τους συναδέλφους και απλώς να κάνουμε την καλύτερη επιλογή σε κάθε δεδομένη κατάσταση, πρέπει να τις γνωρίζουμε και να τις ελέγχουμε τις προκαταλήψεις.

Ακολουθούν οκτώ κοινές προκαταλήψεις που επηρεάζουν τη λήψη αποφάσεων και τι μπορείτε να κάνετε για να τις περιορίσετε.

Προκατάληψη επιβίωσης: Δίνοντας υπερβολική προσοχή στις επιτυχίες, ενώ ξεπερνάμε τις αποτυχίες.

Η μεροληψία επιβίωσης μπορεί να μας οδηγήσει στο να γίνουμε υπερβολικά αισιόδοξοι, γιατί κοιτάμε μόνο αυτούς που ευημερούν. Σημαίνει ότι απλοποιούμε την επιτυχία, υποθέτοντας ότι αν μιμηθούμε τις ίδιες ενέργειες των άλλων θα πετύχουμε και εμείς.

Παράδειγμα: όταν ερευνάτε νεοσύστατες εταιρείες, θα διαβάσετε για τις πιο κερδοφόρες νέες εταιρείες, αλλά επειδή δεν ξοδεύετε τον ίδιο χρόνο μελετώντας τις εταιρείες που απέτυχαν, θα έχετε μια ανακριβή ιδέα για την πιθανότητα επιτυχίας.

Πώς μπορείτε να το ελέγξετε; Το κλειδί για την αντιμετώπιση της μεροληψίας επιβίωσης είναι η εξέταση των συνθηκών στο σύνολό τους. Μην επιλέγετε μεμονωμένα δεδομένα, και σκεφτείτε πάντα τις απαισιόδοξες απόψεις: αν γνωρίζετε ότι μια εταιρεία πέτυχε, μάθετε πόσες απέτυχαν.

Προκατάληψη επιβεβαίωσης: Δίνοντας μεγαλύτερη αξία σε πληροφορίες που υποστηρίζουν τις υπάρχουσες πεποιθήσεις μας.

Έχουμε μια ενστικτώδη διάθεση να κάνουμε αυτό που μας κάνει να νιώθουμε καλά, οπότε συχνά ακούμε ή σεβόμαστε μόνο τα δεδομένα που ευθυγραμμίζονται με τις δικές μας απόψεις. Αυτό μας οδηγεί να απορρίψουμε κάθε πληροφορία που αντιτίθεται στις πεποιθήσεις μας. Όμως, η εμπιστοσύνη σε υλικό που τεκμηριώνει τις προκαθορισμένες απόψεις οδηγεί σε μεροληπτική λήψη αποφάσεων.

Πώς μπορείτε να το ελέγξετε; Εάν η λήψη αποφάσεων βασίζεται σε κάτι που πιστεύετε, αμφισβητήστε τις προϋπάρχουσες απόψεις σας. Βεβαιωθείτε ότι λαμβάνετε πληροφορίες από διάφορες πηγές, εξετάζετε διαφορετικές προοπτικές και συζητάτε τις απόψεις σας με άτομα που σκέφτονται διαφορετικά. Πριν λάβετε αποφάσεις, να το παίζετε πάντα ως δικηγόρος του διαβόλου και να αμφισβητείτε την ετυμηγορία σας με όσο το δυνατόν περισσότερους τρόπους.

Το φαινόμενο ΙΚΕΑ: Δίνοντας υπερβολική αξία στα πράγματα που έχουμε κάνει μόνοι μας, συχνά μειώνουμε τις έξυπνες ιδέες ή την καλή δουλειά άλλων ανθρώπων.

Ο εγκέφαλός μας έχει την τάση να δίνει υπερβολικά μεγαλύτερη αξία σε δουλειές ή έργα στα οποία έχουμε συμμετάσχει. Αυτό συμβαίνει επειδή έχουμε την τάση να βραβεύουμε πράγματα που σημαίνουν κάτι για εμάς προσωπικά, ακόμη και αν δεν είναι πραγματικά πολύτιμα ή χρήσιμα.

Πώς μπορείτε να το ελέγξετε; Να είστε ειλικρινείς με τον εαυτό σας για το γιατί υποστηρίζετε κάτι. Είναι όντως η καλύτερη απόφαση; Ή παίρνετε αυτήν την απόφαση επειδή ενισχύει την αυτοπεποίθησή σας;

Προκατάληψη αγκίστρωσης: Είμαστε υπερβολικά επηρεασμένοι από την πρώτη πληροφορία που λαμβάνουμε.

Είναι επίσης γνωστή ως «προκατάληψη πρώτης εντύπωσης» και σχετίζεται με την τάση να προχωρούμε σε συμπεράσματα που βασίζονται αποκλειστικά σε όσα μάθαμε νωρίς. Μόλις όμως διαμορφωθεί η γνώμη σας, μπορεί να είναι δύσκολο να εξετάσετε άλλες επιλογές. Αυτή η προκατάληψη είναι κοινή όταν οι άνθρωποι είναι αγχωμένοι ή αισθάνονται ότι πρέπει να πάρουν μια γρήγορη απόφαση.

Πώς μπορείτε να το ελέγξετε; Εάν γνωρίζετε ότι ενεργείτε βιαστικά, να επιβραδύνετε την ενέργεια σας: ζητήστε περισσότερο χρόνο, όπου είναι δυνατόν, και σκεφτείτε όταν λάβετε την απόφασή σας εάν αυτή επηρεάζεται από μια βιασύνη για να βρείτε μια λύση.

Προκαταλήψεις υπερβολικής εμπιστοσύνης στον εαυτό σας: Η σκέψη της συμβολής σας είναι πιο σημαντική από ό, τι είναι.

Αυτή η προκατάληψη εμφανίζεται όταν οι άνθρωποι είναι υπερβολικά σίγουροι για τη νοημοσύνη, την εμπειρία ή τις απόψεις τους. Μπορεί να μας εμποδίσει να ανακαλύψουμε την αλήθεια και να αναγκάσει τους ανθρώπους να ρισκάρουν, επειδή νομίζουν ότι είναι σωστοί στις υποθέσεις τους. Η προκατάληψη υπερβολικής εμπιστοσύνης μπορεί να συνδυαστεί με την αγκύρωση. Με περιορισμένη γνώση ή εμπειρία, μια ιδεαλιστική πίστη στις δικές σας αποφάσεις μπορεί να σας οδηγήσει να ενεργήσετε βιαστικά ή με προθέσεις.

Πώς μπορείτε να το ελέγξετε; Προσπαθήστε να έχετε αυτογνωσία και να κάνετε ερωτήσεις στον εαυτό σας: Ποιες πληροφορίες χρησιμοποιήσατε για να σχηματίσετε την απόφασή σας; Αυτές οι πληροφορίες βασίστηκαν σε γεγονότα ή προθέσεις; Συγκεντρώθηκε μεθοδικά; Εάν τα δεδομένα- πληροφορίες δεν είναι αντικειμενικά με οποιονδήποτε τρόπο, πώς μπορείτε να τα καταστήσετε αντικειμενικά;

Πλάνη σχεδιασμού: Υποτιμώντας το χρόνο που θα μας πάρει για να ολοκληρώσουμε μια εργασία.

Συχνά όταν οι άνθρωποι προγραμματίζουν εργασία σκέφτονται την καλύτερη περίπτωση, τότε τυφλά υποθέτουν ότι το τελικό αποτέλεσμα θα ακολουθήσει το σχέδιο, χωρίς να λάβει υπόψη του κανένα απροσδόκητο στοιχείο -ή κάτι άλλο -που θα μπορούσε να προκαλέσει καθυστερήσεις. Αυτό το πρόβλημα στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην αδυναμία μας να πούμε όχι. Είμαστε εκπαιδευμένοι να λέμε ναι όταν μας ζητούν να κάνουμε πράγματα, ακόμη και αν μας επηρεάζουν αρνητικά.

Πώς μπορείτε να το ελέγξετε; Το μεγαλύτερο πράγμα που μπορείτε να κάνετε είναι να μάθετε να λέτε όχι. Προγραμματίστε το χρόνο σας και δώστε στον εαυτό σας ένα κενό μεταξύ της ολοκλήρωσης μιας εργασίας και της έναρξης μιας άλλης.

Ευρετική διαθεσιμότητα: Δίνοντας περισσότερη αξία στην πρώτη ιδέα που έρχεται στο μυαλό σας.

Η ευρετική διαθεσιμότητα περιγράφει ότι επειδή θυμηθήκαμε κάτι, πρέπει αυτό να είναι σημαντικό. Μπορεί επίσης να σημαίνει ότι έχετε προκατάληψη από τις νεότερες και πιο πρόσφατες πληροφορίες που έχετε ακούσει ή να μαντέψετε την πιθανότητα να συμβεί ένα συμβάν με βάση τον αριθμό των παρόμοιων καταστάσεων που μπορείτε να σκεφτείτε.

Είναι ουσιαστικά μια γνωστική συντόμευση, που μας εξοικονομεί χρόνο κατά τον υπολογισμό του κινδύνου. Αλλά συχνά σημαίνει ότι χάνουμε άλλες λύσεις, επειδή είστε πεπεισμένοι ότι η πρώτη ιδέα είναι η σωστή.

Πώς μπορείτε να το ελέγξετε; Το κόλπο είναι να αμφιβάλλεις για την πρώτη σου απάντηση, όσο καλή και αν φαίνεται. Στείλτε την πίσω στο μυαλό σας και σκεφτείτε άλλες εναλλακτικές λύσεις, ακόμα κι αν καταλήξετε να επιστρέψετε στην αρχική σας απάντηση.

Προκατάληψη προόδου: Υπερτίμηση των θετικών ενεργειών ενώ υποβαθμίζει τις αρνητικές.

Αυτό συμβαίνει όταν αποδίδουμε υπερβολική πίστωση στα καλά πράγματα που έχουμε κάνει, παρά το γεγονός ότι αντισταθμίζονται από τα όχι και τόσο καλά. Έχουμε την τάση να υπερτονίζουμε τις συνέπειες των εποικοδομητικών ενεργειών μας, ενώ ταυτόχρονα υποτιμούμε τις συνέπειες των βλαβερών ενεργειών μας. Η προκατάληψη της προόδου μπορεί να κάνει τους ανθρώπους να κάνουν κακές επιλογές, καθώς πιστεύουν ότι βρίσκονται σε πιο ευεργετική θέση από ό, τι είναι.

Παράδειγμα: αν κάποιος έτρωγε υγιεινά όλη την εβδομάδα, αλλά το Σαββατοκύριακο το ρίξει έξω, είναι πιθανό να υπερεκτιμήσει τις θετικές ενέργειες της 5-μερης διατροφής του, ελαχιστοποιώντας παράλληλα την ανθυγιεινή συμπεριφορά του Σ/Κ.

Πώς μπορείτε να το ελέγξετε; Προσπαθήστε να δημιουργήσετε συχνές ευκαιρίες ανατροφοδότησης των πράξεων σας. Μην κοιτάτε τη μικρότερη εικόνα – π.χ. πώς συμπεριφερθήκατε μια μέρα – αλλά εξετάστε ολόκληρη την εβδομάδα.

Θρησκεία ενός κατώτερου Θεού

Δεν είμαι βέβαιος αν οι θρησκείες μπορούν να θεωρηθούν πολιτισμικά προϊόντα της ανθρωπότητας, σίγουρα όμως δεν είναι πάντα μεταξύ των πολιτισμένων.

Παρ' όλα αυτά, είναι γεγονός πως δεν έχει υπάρξει εποχή και λαός χωρίς θρησκεία, διότι αυτή απορρέει από την φαντασιακή συγκρότηση του ίδιου του ανθρώπου.

Ο Θεός πατέρας, η Θεά μητέρα και τα ξεχωριστά τέκνα συνδυάστηκαν σε όλους τους βαθμούς σχέσης και σκληρότητας μεταξύ τους.

Ο ψυχικός ολοκληρωτισμός των θρησκειών έδειξε απίστευτη αντοχή σε σύγκριση με άλλους ολοκληρωτισμούς που έκαναν έναν σύντομο ιστορικό κύκλο, λόγω αυτής ακριβώς της συγκεντρωτικής οικογενειακής καταγωγής του.

Οι άνθρωποι είναι πρόθυμοι και να θυσιαστούν ακόμα για τον τοτεμικό πατέρα της φαντασιακής τους υπόστασης, κάτι που δύσκολα θα έκαναν για τον φυσικό.

Το θρησκευτικό σύστημα του ανθρώπου καθίσταται ένα ιδεώδες το οποίο τρόπον τινά είναι ο κληρονόμος του ναρκισσισμού του.

Το ακραίο θρησκευτικό μίσος δεν είναι παρά μόνο η άλλη όψη του νομίσματος που εξαργυρώνει την ναρκισσιστική αγάπη στην Θεϊκή οικογένεια της καταγωγής.

Τρελή αγάπη και τρελό μίσος αναπόσπαστα και αδιαχώριστα μεταξύ τους, φουντώνουν τον φανατισμό ως μαγιά των φονικών ενστίκτων του θανάτου.

Τα ένστικτα αυτά είναι ο "Σατανάς", αυτός ο κατώτερος θεός που ρίχνει λάδι στη φωτιά της πίστης.

Ο θάνατος καθίσταται βέβαια ιερός αν συζευχθεί με τον σκοπό της ναρκισσιστικής επανένωσης με την Θεϊκή οικογένεια.

Η αυτοθυσία υπό αυτές τις συνθήκες είναι καθαγιασμένη.

Οι ορμές του θανάτου ήταν πάντα ένα μυστηριώδες πεδίο της ανθρώπινης υπόστασης και δυστυχώς εκδηλώνονται με μεγάλη βιαιότητα σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο όταν οι συνθήκες θα το ευνοήσουν.

Θρησκευτικοί, οικονομικοί, επεκτατικοί και άλλοι πόλεμοι γίνονται μάρτυρες της ύπαρξής και της σφοδρότητάς τους.

Η ικανοποίηση φαντασιακών ναρκισσιστικών κινήτρων βρίσκεται συχνά πίσω από τα πρόδηλα οικονομικά, εδαφικά και άλλα οφέλη.

Ο πόλεμος των μονοθεϊστικών θρησκειών ακολουθεί αυτή τη φαντασιακή νομοτέλεια.

Η αντιζηλία των διαφορετικών αδερφών για την υπέρτατη αγάπη του μοναδικού Θεού πατέρα πυροδοτεί τον φονικό ανταγωνισμό μεταξύ τους.

Ο προνομιούχος πρωτότοκος του μονοθεϊσμού Ιουδαϊσμός, συγκεντρώνει τον φθόνο των άλλων μονοθεϊστικών θρησκειών, χωρίς να αναιρεί καθόλου την μεταξύ τους διαμάχη.

Αλλά και μεταξύ “διδύμων” αδερφών, ορθοδόξων και καθολικών, Σιιτών και Σουνιτών η φαντασιακή διαμάχη για την προνομιακή αγάπη του Πατέρα είναι σκληρή και ορισμένες φορές σκληρότερη.

Η “Δύση” και ο πολιτισμός της είναι ένα ακόμα πρόσωπο, μια μεταμφιεσμένη απόδοση του μισητού αδερφού.

Με βεβαιότητα θα υπάρξουν και άλλες στο μέλλον.

Ποια είναι η “λύση” και η έξοδος από αυτή τη βίαιη συνθήκη;

Πως μπορεί ο άνθρωπος να γλυτώσει από αυτόν τον κατώτερο θεό;

Μια κάποια απάντηση επιχείρησε να δώσει η Κοινωνία των Εθνών το 1931 έπειτα από τον καταστροφικό πρώτο παγκόσμιο πόλεμο.

Ζήτησε από προσωπικότητες της εποχής να ανταλλάξουν επιστολές γύρω από ζητήματα της αρμοδιότητάς της, με σκοπό τη δημοσίευσή τους στην υπηρεσία της παγκόσμιας ειρήνης.

Ο Αϊνστάιν ήταν από τους πρώτους που ανταποκρίθηκαν και επέλεξε να αλληλογραφήσει με τον Φρόυντ.

Του έθεσε το ερώτημα, «Υπάρχει τρόπος να απαλλαγούν οι άνθρωποι από τη μοίρα του πολέμου;».

Η επιστολή του Φρόυντ εστιάστηκε στο πεπρωμένο του πανανθρώπινου ενστίκτου του θανάτου που βρίσκεται πίσω από την καταστροφική βία όλων των μορφών, ασφαλώς και της θρησκευτικής.

Η πρότασή του για έξοδο από τη μοίρα αυτή, ήταν ο πολιτισμός.

Σημείωσε όμως πως ο μύλος του πολιτισμού αλέθει τόσο αργά, που αναπόφευκτα πολλοί θα πεθάνουν από “πείνα” μέχρι να δώσει το “αλεύρι” του.....

Δεν μπορούμε να ελπίζουμε λοιπόν στον πολιτισμό με την έννοια του χρηστικού μέσου, ούτε να τον επικαλούμαστε σαν άλλη θρησκεία.

Ο πολιτισμός απλώς προκύπτει από τη διαρκή μετουσίωση των ενστίκτων στον χρόνο που αυτά χρειάζονται .

Ίσως σε ένα απώτερο, ποιος ξέρει πόσο μακρινό μέλλον θα παγκοσμιοποιηθεί τόσο ο πολιτισμός, που οι άνθρωποι δεν θα σκοτώνονται μεταξύ τους.

Αν αυτό το μέλλον υπάρξει βέβαια ποτέ, είναι πολύ πιθανό να μην υπάρχουν θρησκείες και στρατοί.

Μέχρι τότε θα υπάρχουν οι κοινωνικοί θεσμοί, η δημοκρατία και ο γνήσιος ανθρωπισμός.

ΔΕΣ: Συζητήσεις για την θρησκεία και η άρνηση της αλήθειας

Ο φόβος του θανάτου και ο οίστρος της ζωής

«Σκοπός της ζωής μας δεν είναι η χαμέρπεια. Υπάρχουν απειράκις ωραιότερα πράγματα και απʼ αυτήν την αγαλματώδη παρουσία του περασμένου έπους. Σκοπός της ζωής μας είναι η αγάπη. Σκοπός της ζωής μας είναι η ατελεύτητη μάζα μας. Σκοπός της ζωής μας είναι η λυσιτελής παραδοχή της ζωής μας και της κάθε μας ευχής εν παντί τόπω εις πάσαν στιγμήν εις κάθε ένθερμον αναμόχλευσιν των υπαρχόντων. Σκοπός της ζωής μας είναι το σεσημασμένον δέρας της υπάρξεώς μας», (Εμπειρίκος, 1974).

Εκ προοιμίου, στο ζήτημα κατά πόσον οι ιδεολογίες (πολιτικές και επιστημονικές) μπορούν να πραγματευτούν τα ερωτήματα του νοήματος της ζωής και του φόβου του θανάτου απαντώ αρνητικά. Ωστόσο, η φιλοσοφία και η τέχνη μπορούν να συνεισφέρουν γόνιμα σε έναν τέτοιο στοχασμό.

Οι Έλληνες, λέει ο Ανδρέας Εμπειρίκος (1901-1975)...έκαμαν οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου. Αυτό το ποίημα «Εις την Οδόν των Φιλελλήνων» από τη συλλογή Οκτάνα (Άγρα, 1980) ενέπνευσε τον ισχυρισμό μου ότι ο θάνατος ως αφύπνιση της αξίας της ζωής απαντά εμπράκτως στο ερώτημα ποιο είναι το νόημα της ζωής.

Το επιχείρημα θέτει ως προκείμενες την αυτονομία -ως προϋπόθεση της ηθικής δράσης στον οίστρο του βίου- και τον ανθρώπινο συλλογισμό -ως προϋπόθεση για τον ηθικό συλλογισμό καθεαυτόν. Οι προκείμενες περιλαμβάνουν τη συζήτηση για το κανονιστικό πλαίσιο του θανάτου αναποδράστως σε σχέση με το κανονιστικό και τροπικό περιεχόμενο της ζωής, εφόσον το τέλος ενυπάρχει σε όλα (εκτός από το άπειρο και τις υπερβατικού χαρακτήρα πεποιθήσεις μας). Η συζήτηση για το σύνθετο περιεχόμενο της ζωής ως προϋπόθεση θα μας οδηγήσει στο επίπεδο της συνείδησης, ώστε να συλλάβουμε εμπράκτως την ηθική αλήθεια. Χωρίς την ικανότητα της συνείδησης δεν είναι εφικτός ο ηθικός συλλογισμός.

Εάν, λοιπόν, ο (φιλοσοφικός) σκοπός της ζωής μας είναι η αυτογνωσία, η ιδέα του θανάτου καθεαυτήν μάς σώζει από την τρομακτική βεβαιότητα του τέλους της ζωής μας ως ενός φαινομένου φυσικού! Οι άνθρωποι μπορούν να προαγάγουν την αυτογνωσία τους διαμορφώνοντας -υπό συνθήκες αυτονομίας- έναν συνειδητό τρόπο ζωής, με ικανότητα για δράση (agency), μόνον όταν οι ίδιοι υπάρχουν σχεσιακώς, δηλαδή ως πρόσωπα εν σχέσει. Με άλλα λόγια η επίγνωση της έμβιας εφημερίας του ανθρώπου οδηγεί δυνητικά στην αναζήτηση της γνώσης του εαυτού και της εκτίμησης των όμορφων στιγμών της ζωής. Η επιλογή ενός τρόπου ζωής, που εκλαμβάνει ως ισοβίως δεδομένες καταστάσεις ευδαιμονίας και παραβλέπει τις πιθανότητες της δυστυχίας ανά πάσα στιγμή, άστοχα οδηγεί στην αφροσύνη «...φάγωμεν και πίωμεν, αύριον γαρ αποθνήσκομεν...» (Παύλος, Α' Κορ. 22-­23).

Οι μεγάλες φυσικές καταστροφές αποκαλύπτουν την ανθρώπινη ασημαντότητα και υποδεικνύουν σε αναθεώρηση της κοσμοθεωρίας μας, προτρέποντας σε επιλογές με αξιακό περιεχόμενο. Υπερβαίνουμε την ανθρώπινη θνητότητα συμφιλιωνόμενοι με το τέλος του χρόνου μας, που είναι απλώς... ισόβιος. Εντούτοις, δεν μπορούμε να διατελούμε διαρκώς υπό την επώδυνη και αβίωτη επίγνωση του καταληκτικού τέλους... Χρειάζονται δόσεις λήθης και ακηδίας, τολμώ να πω, ώστε να μην επέλθει θάνατος όχι βιολογικός, αλλά υπαρξιακός, που συμβαίνει όταν καταρρέουμε, όποτε μας εγκαταλείπουν οι σωματικές και ψυχικές αντοχές μας.

Κοντολογίς, τον βιολογικό θάνατο οφείλουμε συνειδητά να τον περιλάβουμε στις εν αυτονομία αποφάσεις ενός οιστρήλατου βίου. Ο οιστρήλατος βίος, ασφαλώς, δεν αποτελεί τη μοναδική εναλλακτική επιλογή. Υπάρχει ο καντιανός τρόπος, ο χριστιανικός-ορθόδοξος τρόπος, η πρόταση της περιπλάνησης των beatnik, ο τυχαίος ή ο ασχεδίαστος τρόπος ζωής. Ο οιστρήλατος βίος ως πρόταση περιέχει την σωματικά και πνευματικά αναστάσιμη χαρά της ζωής. Όσοι ζήσουν με αυτή την αναστάσιμη χαρά θα είναι άνθρωποι ελεύθεροι, οι οποίοι µε τη ζωή και με το έργο τους θα υπερβούν τα φιλοσοφικά, θρησκευτικά και πολιτικά δόγµατα του παλιού κόσµου, μη συναινώντας στις επιταγές συµµόρφωσης προς το κατεστηµένο της εποχής τους.

Γι' αυτό και Εμπειρίκος ξεχώρισε τους beatnik και τους τοποθέτησε ως Μπεάτους- αλήτες αγίους- στο τέμπλο της παγκόσμιας λογοτεχνίας, με το "Beat, Beat, Beat, Beatitude and Love and Glory" (Οκτάνα, 1980: 24-25).

Η μεγαλύτερη μοναξιά, είναι όταν δεν τα έχεις καλά με τον εαυτό σου

Μήπως όσο καιρό προσπαθούσες να πείσεις όλους τους άλλους για το ποιος είσαι, έχανες την πραγματική επαφή με τον εαυτό σου; Μήπως δεν έχει τελικά και τόση σημασία να πείσουμε τους άλλους, αλλά εμάς τους ίδιους;
Πώς περιμένουμε να “τραβήξουμε” τους κατάλληλους – σωστούς ανθρώπους και τις σωστές καταστάσεις στην ζωή μας, όταν εμείς δεν είμαστε “σωστοί” με το μέσα μας;
Πώς γίνεται να καλέσεις κάτι που δεν είσαι;
Κι αν προσποιείσαι, τί θα καλέσεις;
Κάτι ψεύτικο επίσης και προσποιητό.
Θα μου πεις, φοβάσαι.
Σκέψου για λίγο.
Εμφανίζεσαι, χαζά, περίεργα, ντροπαλά και για μια φορά, είσαι εσύ.
Και γελάς δυνατά και είσαι αυθόρμητος, ίσως λίγος, ίσως πολύς για τους άλλους.
Μα δεν σε νοιάζει πια.
Γιατί αυτό που κατακρίνουν οι άλλοι, βαθιά μέσα τους το σέβονται. Το θαμάζουν.
Αλλά δεν σε νοιάζει, όχι για αυτόν τον λόγο, αλλά γιατί εσύ έχεις κάθε λόγο να γιορτάζεις, γιατί μέρα με την μέρα μαθαίνεις.
Σε μαθαίνεις. Σε αποδέχεσαι. Σε αγκαλιάζεις.
Στο τώρα σου. Για σένα. Για σένα και μόνο.
Γιατί μάτια μου, ακόμα και χιλιάδες κόσμο να ’χουμε γύρω μας, πιο μόνοι από το να έχουμε μια κακή σχέση με τον εαυτό μας, δεν θα είμαστε ποτέ!

Γιατί άραγε το ζήτημα της συνείδησης να είναι τόσο σημαντικό;

Απαγορεύεται η ανάγνωση για τους καρδιακούς καί εκείνους που δεν έχουν σώας τας φρένας...

Λέγεται πως ΑΝ λυθεί θα είναι το δεύτερο μεγάλο βήμα της ανθρωπότητας μετά την προσγείωση στην Σελήνη. Αλλά θα προσγειώσουμε -για την ώρα- μερικούς ΄ειδικούς'' πού ''ανακάλυψαν'' πού βρίσκεται η συνείδηση καί παράλληλα θα απογοητεύσουμε μερικούς φανατικούς του υπερφυσικού.

Λοιπόν η επιστήμη αναφέρει ..''Να κάπου εκεί...στον εγκέφαλό σας'' βρίσκεται...Υπάρχει το αποτύπωμα. Έτσι λοιπόν αν δούμε ένα αποτύπωμα στο έδαφος μπορούμε να συμπεράνουμε πως ''κάπου εκεί μέσα στο δάσος κρύβεται η αλεπού". Στην πραγματικότητα αυτός ο ισχυρισμός είναι εμπειρικός διότι η συνείδηση ​​δεν βρίσκεται ούτε στο αριστερό ούτε στο δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου μας. Εμπειρικά λέμε ότι η συνείδηση ​​υπάρχει στον εγκέφαλο μας χωρίς να έχουμε καμία αναφορά γιά την προέλευσή της. Πού κρύβεται η αλεπού;

Ας σκεφτούμε πως η συνείδηση προέρχεται από τον εγκέφαλο μας. Πολλοί ειδικοί γιά να στηρίξουν αυτόν τον ισχυρισμό αναφέρουν -καί είναι σωστό βέβαια-ότι "τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα δεν προκαλούν φως - είναι το φως». Ωστόσο σύμφωνα με την επιστημονική θεωρία η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία είναι αόρατη καί ελπίζω να μην το ξεχάσατε. Αυτό σημαίνει ότι το «φως» -έτσι όπως ορίζεται- είναι αόρατο. Η επιστήμη αναφέρει:

''Παρ-όλο που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε ουσιαστικά την συνείδηση αυτή φαίνεται να έχει φυσική αιτία καί όλα όσα υπάρχουν δεν μπορεί είναι πέρα από την φυσική''.

Δεν νομίζω πως χρειαζόταν να κάνουν τέτοιες δηλώσεις. Όλα είναι φυσικά αλλά πού είναι οι αποδείξεις; Μπορούμε να τους πιστέψουμε; Ναι. Διότι δεν έχουμε άλλα στοιχεία. Δεν μπορεί να έχει μιά ''υπερφυσική'' αιτία. Κανείς σκεπτόμενος άνθρωπος δεν ανέφερε ποτέ πως η συνείδηση είναι κάτι υπερφυσικό.Το δίπολο-Φυσικό-Υπερφυσικό- κατά την γνώμη μου δεν εξηγεί καί πολλά καί δεν είναι τα πάντα άσπρο-μαύρο.

Η ανθρωπότητα λαμβάνει 2 όρους καί στο πλαίσιο αυτό προσπαθεί να εξηγήσει κάποια ζητήματα. Οπότε θα λάβω υπόψιν την επιστήμη καθώς δεν έχω σοβαρά στοιχεία γιά κάτι άλλο καί θα γράψω το κείμενο με βάση αυτήν. Εάν όλα είναι φυσικά τότε πρέπει να υπάρχει μια φυσική εξήγηση που να εξηγεί τα δισεκατομμύρια των μοναδικών αυτοσυνείδητων οντοτήτων στον κόσμο. Υπάρχει μια τέτοια εξήγηση.

Η εξήγηση του DNA.

''Κάθε άτομο έχει το δικό του μοναδικό DNA και έτσι έχει τη δική του μοναδική προσωπικότητα και συνείδηση''.

Αυτή είναι η εξήγηση της επιστήμης. Αλλά μισό λεπτό. Τι γίνεται με τα δίδυμα; Τα πανομοιότυπα δίδυμα μοιράζονται το ίδιο DNA, σωστά; Αλλά αυτά τα δίδυμα μοιράζονται την ίδια προσωπικότητα; Μοιράζονται την ίδια συνείδηση; Όχι. Τα πανομοιότυπα δίδυμα δεν μοιράζονται την ίδια συνείδηση ​​ή εμπειρία. Ο καθένας έχει τη δική του ξεχωριστή και ανεξάρτητη συνείδηση ​​καθώς και ένα σημαντικό σύνολο διαφορετικών εμπειριών. Επιπλέον τα ίδια δίδυμα έχουν τις δικές τους προσωπικότητες.

Σαφώς λοιπόν το DNA είναι μια ανεπαρκής- φυσική -εξήγηση για τη συνείδηση ​​και την προσωπικότητα. Επειδή τα πανομοιότυπα δίδυμα μοιράζονται μεν το ίδιο DNA αλλά δεν μοιράζονται την ίδια ταυτότητα- συνείδηση ​​ή προσωπικότητα- καί γιά αυτό οι φυσικοί είναι αναγκασμένοι να αναζητήσουν ένα βαθύτερο επίπεδο αλληλεπικάλυψης. Αν βρεθεί μια φυσική εξήγηση της ταυτότητας θα απαιτούσε απαραιτήτως την αλληλεπικάλυψη τού ατόμου προς το άτομο για να παράγει την ίδια συνείδηση ​​και προσωπικότητα. Έχει βρεθεί;. Όχι. Πως θα ήταν ας πούμε; Σαν ζόμπι το ένα από τα δύο η κάτι σαν ρομπότ;

Αναγκαστικά- αν βρεθεί μια φυσική εξήγηση της ταυτότητας θα απαιτούσε απαραιτήτως να μην υπάρχουν διπλότυπα ατόμων για άτομα που είναι συνειδητά. Δεν μπορεί να υπάρξει διπλότυπο που να είναι ασυνείδητο. Αυτό είναι απλά αδύνατον. Η εξήγηση πού υπάρχει είναι ότι όλα όσα υπάρχουν δεν μπορεί να είναι κάτι πιό πάνω από τις φυσικές ιδιότητές ενός ανθρώπου η μόνη υπάρχουσα αιτία είναι φυσική άρα υπάρχει ένα αντίγραφο του ατόμου-βλέπε πανομοιότυπα δίδυμα- όπου παράγεται μια διπλή συνείδηση ​​και προσωπικότητα.

Γιά να καταλάβω. Αυτός ο ισχυρισμός εξηγεί την συνείδηση; Όχι μόνον δεν την εξηγεί-απλώς προσπαθεί να την ερμηνεύσει- αλλά θέτει καί περισσότερα ερωτήματα. Ένα άτομο που δεν είναι διπλότυπο του ατόμου για το άτομο εξακολουθεί να παράγει την ίδια οντότητα συνείδηση ​​και προσωπικότητα;

Θα θέλαμε να μας λύσετε σαφέστατα την απορία. Άλλο. Περίπου το 10 με 20% των ατόμων πού έχουν υποστεί καρδιακή ανακοπή και αναζωογόνηση μιλούν για την εμπειρία τους ενώ ήταν κλινικά νεκροί. Θα μπορούσε να είναι μια ψευδαίθηση; Ναι.

-Σημείωση. Ενώ οι γνώσεις μας για την συνείδηση είναι εμπειρικές δεν λαμβάνουμε υπόψιν τις εμπειρίες άλλων ανθρώπων η τις λαμβάνουμε επιλεκτικά. Δεν γράφω γιά ''εμπειρίες κοντά στο θάνατο'' αλλά γιά ανθρώπους κλινικά νεκρούς έτσι όπως ορίζονται στην ιατρική. Οι εμπειρίες κοντά στο θάνατο είναι άλλο θέμα καί μπορεί να περιλαμβάνουν μιά κάποια μορφή συνείδησης. Μάλιστα νεώτερες έρευνες-αν τις πιστέψουμε τονίζω-όταν πεθαίνουμε γνωρίζουμε ότι είμαστε νεκροί. Μπορούμε να τις αγνοήσουμε να τις πετάξουμε στα σκουπίδια η να δούμε αν πραγματικά υπάρχουν στοιχεία.

Αναφέρομαι στα άτομα πού έχουν υποστεί καρδιακή ανακοπή δηλαδή τα άτομα που έχουν ''πεθάνει'' ιατρικά. Δεν έχουν αναπνοή κανένα κτύπο καρδιάς αλλά και καμία ροή αίματος στον εγκεφαλό τους. Διαβάζουμε λοιπόν:

''Τα θύματα της καρδιακής ανακοπής ετησίως στην Ευρώπη ανέρχονται περίπου σε 700.000. Αν και οι αιτίες πρόκλησης ανακοπής καρδιάς μπορεί να είναι διαφορετικές σε κάθε περίπτωση όπως είναι η κοιλιακή μαρμαρυγή – ταχυκαρδία, το καρδιακό επεισόδιο, το εγκεφαλικό, ο πνευμοθώρακας, το αιμοδυναμικό σοκ, ο τραυματισμός κ.ά. η λογική αντιμετώπισής της είναι η ίδια, δηλαδή η απρόσκοπτη ροή του αέρα προς τα ζωτικά όργανα και ιδιαίτερα τον εγκέφαλο, ο οποίος δεν μπορεί να μείνει χωρίς οξυγόνο για περισσότερο από 3 λεπτά (μετά το διάστημα αυτό ο εγκέφαλος αρχίζει να νεκρώνεται και ο ασθενής, ακόμη και αν ζήσει, ενδέχεται να παρουσιάσει σοβαρή νευρολογική βλάβη)''.

Δεν έχουν λειτουργία του εγκεφάλου η οποία να επαληθεύεται καί δεν ανταποκρίνονται σε ένα φως που λάμπει στα μάτια τους. Η λειτουργία του εγκεφάλου είναι σε κατάσταση επίπεδης γραμμής ούτε επάνω ούτε κάτω. Δεν υπάρχει λειτουργία καί συνείδηση. Διαβάζουμε πως,

''στην παράγραφο -γιά το τέταρτο στοιχείο- πως ο βιολογικός θάνατος είναι άμεση συνέπεια της προηγηθείσης κλινικής καρδιακής ανακοπής και συμβαίνει μέσα σε λεπτά.''

Ωστόσο πολλοί άνθρωποι αναφέρουν ότι έχουν εμπειρίες -και δεν μπορούμε να τους βγάλουμε όλους ψεύτες-ενώ βρίσκονται σε αυτήν την κατάσταση. Τέτοιες εμπειρίες τις ονομάζουν ''εμπειρίες θανάτου'' επειδή τα άτομα που τις αναφέρουν είναι στην πραγματικότητα νεκρά σύμφωνα με τα ιατρικά πρότυπα. Μερικές φορές αναφέρουν όχι μόνο αυτά που βίωσαν αλλά και τις γνωστικές σκέψεις που είχαν κατά την εμπειρία τους. Ναί υπάρχει μιά εξήγηση πως ο εγκέφαλος μας συνεχίζει να λειτουργεί -καθώς υπάρχει οξυγόνο-για πόσα λεπτά όμως; Διαβάζουμε

''Εάν κάποιος πιέσει τον εαυτό του να αποφύγει τη ζωτική εισπνοή για 2 ή και περισσότερα λεπτά τότε θα καταλήξει να χάσει τις αισθήσεις του. Τότε, ο εγκέφαλος θα δώσει αυτομάτως εντολή να εκκινήσει ξανά η διαδικασία της αναπνοής, χωρίς να μπορούμε να το ελέγξουμε. Ορισμένα άτομα, κυρίως δύτες, περνούν από ειδική εκπαίδευση ώστε να αντέχουν χωρίς οξυγόνο για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Το παγκόσμιο ρεκόρ σημειώθηκε το 2012 και το κατέχει ο Δανός δύτης Stig Severinsen, ο οποίος κατάφερε να αντέξει χωρίς οξυγόνο για 22 λεπτά.΄''

Δεν αναφέρομαι στην τελευταία περίπτωση. Οι άνθρωποι δεν προσπαθούν γιά παγκόσμια ρεκόρ. Καί πιό κάτω..

'Υπό φυσιολογικές συνθήκες, λίγα λεπτά-3 αναφέρουν άλλοι- χωρίς οξυγόνο είναι αρκετά για να επέλθει ο θάνατος. Τα κύτταρα αρχίζουν να πεθαίνουν εάν δεν έχουν στη διάθεσή τους το οξυγόνο που θα τους επιτρέψει να το χρησιμοποιήσουν ως ενέργεια. Αυτό συμβαίνει σε ολόκληρο το σώμα, όμως η έλλειψη οξυγόνου στον εγκέφαλο είναι η πιο καθοριστική. Ο εγκέφαλος καταναλώνει περίπου το 20% του οξυγόνου που υπάρχει στο σώμα. Εάν δεν λάβει τις ποσότητες οξυγόνου που χρειάζεται, ο κίνδυνος μόνιμης εγκεφαλικής βλάβης –και κατ’ επέκταση του θανάτου– είναι εξαιρετικά αυξημένος.''

Δεν θα βρούμε κάτι διαφορετικό σε ιατρικές μελέτες. Είναι αυτό. Ναι τα εγκεφαλικά κύτταρα χρησιμοποιούν τις ίδιες διαδικασίες με το υπόλοιπο σώμα μας. Το 20% της ενέργειας του σώματος χρησιμοποιείται από τον εγκέφαλο των τριών λιβρών κατά μέσο όρο. Από αυτούς τους ενεργειακούς νευρώνες χρησιμοποιεί 80% που παρέχει την ηλεκτρική δραστηριότητα των συνάψεων. Το υπόλοιπο 20% χρησιμοποιείται ως επί το πλείστον από τα κύτταρα των ''αστροκυττάρων'' για την παρακολούθηση και τη ρύθμιση της χρήσης της ενέργειας και τον έλεγχο της ροής του αίματος στον εγκέφαλο.

Θυμηθείτε. Συνειδητά έχουμε τον έλεγχο αυτών που κάνουμε. Για παράδειγμα μπορούμε να επιλέξουμε να αγγίξουμε με το δάχτυλό την μύτη μας. Μπορούμε να επιλέξουμε να αγνοήσουμε το γεγονός ότι είμαστε πεινασμένοι. Μπορούμε να επιλέξουμε να τρέξουμε σε έναν κίνδυνο ή μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τον φόβο μας. Συνειδητά παίρνουμε αποφάσεις και αυτές οι αποφάσεις ελέγχουν τις σωματικές μας ενέργειες. Εάν αποφασίσετε να σηκωθείτε το σώμα σας υπακούει. Εάν αποφασίσετε να καθίσετε το σώμα σας υπακούει. Αλλά συμβαίνουν σε μιά φυσιολογική κατάσταση. Δεν υπάρχει πραγματικό παράδειγμα διοίκησης και ελέγχου του σώματος σας που να καθιερώνεται τυχαία ή αθέλητα ή ως δευτερεύον αποτέλεσμα άλλων προσπαθειών ή άλλων συστημάτων και υποσυστημάτων. Δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα διότι η διοίκηση και ο έλεγχος είναι τόσο αναπόσπαστα όσο και θεμελιώδη.

Επομένως η συνείδηση ​​γιατί θα έπρεπε αναγκαστικά να είναι υποπροϊόν του εγκεφάλου μας που λειτουργεί ως σύνολο; Δεν υπάρχει κάποια πηγή βενζίνης που να αντιστοιχεί στη συνείδηση. Δεν υπάρχει κάποιο παράδειγμα συστήματος εντολών και ελέγχου που είναι αποτέλεσμα παραπροϊόντων. Και δεν υπάρχει παράδειγμα συνείδησης που να προέρχεται από μη συνειδητές πηγές.

Κάποιοι μπορεί να θεωρούν ότι τέτοιες εμπειρίες είναι μια ψευδαίσθηση. Αν το σκεφτείτε η ψευδαίσθηση από μόνη της είναι η ίδια μια εμπειρία. Αλλά ας πούμε ότι ακόμη καί αυτό που βιώνουν είναι μιά ψευδαίσθηση. Μπορούμε να έχουμε μια εμπειρία χωρίς λειτουργικό εγκέφαλο;

Εάν η συνείδηση ​​βασίζεται σε μια φυσική λειτουργία του εγκεφάλου τότε η συνειδητή εμπειρία δεν θα πρέπει να υπάρχει χωρίς έναν λειτουργικό εγκέφαλο. Αυτό σημαίνει κάτι υπερφυσικό; Δεν λέω κάτι τέτοιο. Δεδομένου ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις ή λογική σκέψη να πιστεύουμε ότι η συνείδηση ​​μπορεί να είναι απόλυτα φυσική -αυτούς τους όρους χρησιμοποιείτε-φυσικό-υπερφυσικό-αλλιώς βρείτε κάτι άλλο δεν ξέρω τι-μπορούμε να απορρίψουμε τους ισχυρισμούς που με ΄΄βεβαιότητα΄΄ υποστηρίζουν κάποιοι ως ανυπόστατους. Δεν είναι μόνο ένα κενό στην κατανόησή μας. Είναι μια φυσική αδυναμία.

Εάν το δούμε επιστημονικά η συνείδηση ​​ είναι στον εγκέφαλο. Αλλά που ο λόγος τού «πώς» αναδύεται η συνείδηση ​​από τον εγκέφαλο μας εξακολουθεί να είναι σε μεγάλο βαθμό άγνωστος. Το πώς λειτουργεί είναι ίσως σαν μια ζωγραφική ενός προσώπου από μικρές κουκίδες. Η κουκίδα από μόνη της δεν είναι τίποτε παρά ένα σημείο. Αλλά αν κοιτάξετε την εικόνα συνολικά με όλες τις τελείες συνδυασμένες τότε θα αποτελέσει μια ζωγραφική. Οι «νόμοι» είναι απλώς «μαθηματικά μοντέλα» που εφαρμόζονται στα «εννοιολογικά αντικείμενα» π.χ κβαντικά πεδία άτομα φωτεινά κύματα σώμα- εγκέφαλος γαλαξίες κλπ.

Λέγεται ότι αυτοί οι «νόμοι» είναι «αληθινοί» όταν μπορούν να εφαρμοστούν με συνέπεια για να προβλεφθεί η «παρατηρούμενη συμπεριφορά» που παρατηρείται στη συνείδηση. Ούτε αυτοί οι νόμοι στάθηκαν ικανοί να εξηγήσουν την προέλευση της συνείδησης. Πρέπει να ανακαλύψουμε νέους νόμους η μαθηματικά η να εφεύρουμε κάτι εντελώς άγνωστο σε μας προς το παρόν; Δεν γνωρίζω την απάντηση διότι η συνείδηση ​​δεν είναι σαν τους «νόμους της φύσης» που διέπουν τη συμπεριφορά μας και τα υπάρχοντα στον αντικειμενικό μας κόσμο καί δεν μπαίνει με το ζόρι στα εργαστήρια.

Η συνείδηση δεν είναι ένα παιχνίδι στον υπολογιστή. Το να λέμε ότι ο «εγκέφαλος» υπάρχει ως σύνολο ιδεών -συμπεριλαμβανομένων καί των μαθηματικών ιδεών- που περιγράφουν τη συμπεριφορά του -και τη συμπεριφορά όλων των άλλων αντικειμένων στον αντικειμενικό κόσμο που επιδρούν- σε όλες τις κλίμακες εντός της συνείδησης σε συγκεκριμένες αισθητικές εμπειρίες που δίνουν νόημα από άλλες ιδέες καί όλες αυτές ονομάζονται συνείδηση ​ε-καλά αυτό δεν εξηγεί την προέλευσή της αλλά δεν θα τρελαθούμε καί όλας διότι η συνείδηση μπορεί να μην είναι καν ένα πρόβλημα...

Οι βασικές αντιδράσεις απέναντι στο τραύμα

Οι υγιείς αντιδράσεις απέναντι στο στρες δεν είναι εγγενώς κακές, καθώς μας βοηθούν να διασφαλίσουμε την ασφάλειά μας σε μελλοντικές καταστάσεις. Ωστόσο, μπροστά στο τραύμα, μπορεί να φτάσουν στα άκρα. Η αντίδραση που έχουμε την τάση να εκφράζουμε μπορεί να γίνει κάτι φθοροποιό και ανθυγιεινό για το σώμα μας.

Η αντίδραση μάχης

Όταν είναι υγιής, η αντίδραση μάχης μπορεί να επιτρέψει τη διεκδίκηση και τα σταθερά όρια. Όταν είναι ανθυγιεινή – δηλαδή, όταν χρησιμοποιείται ως αντίδραση στο τραύμα – είναι μια ενεργή λειτουργία αυτοσυντήρησης, όπου κινούμαστε αντιδραστικά προς τη σύγκρουση με θυμό και επιθετικότητα. Είναι μια κατάσταση φόβου όπου αντιμετωπίζουμε την απειλή για να σταθούμε όρθιοι και να διεκδικήσουμε τον εαυτό μας.

Μια αντίδραση τραύματος μάχης είναι όταν πιστεύουμε ότι αν είμαστε σε θέση να διατηρήσουμε τη δύναμη πάνω στην απειλή, θα κερδίσουμε τον έλεγχο. Αυτό μπορεί να μοιάζει με φυσικούς καβγάδες, φωνές, σωματική επιθετικότητα, ρίψη αντικειμένων και καταστροφή περιουσίας. Μπορεί επίσης να μοιάζει με το να σφίγγετε τα χέρια σας σε γροθιές, να νιώθετε έναν κόμπο στο στομάχι σας, να κλαίτε, να είστε εριστικοί ή να σφίγγετε έντονα το σαγόνι σας.

Αν παρατηρήσετε τον εαυτό σας να επιδεικνύει τις παραπάνω συμπεριφορές, αφιερώστε μια στιγμή για να ηρεμήσετε και να σκεφτείτε πώς ακριβώς έχετε αντιδράσει. Για να βγείτε από αυτό, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε βαθιές αναπνοές, ζεστά μπάνια, ενσυνειδητότητα και να είστε ευγενικοί με τον εαυτό σας.

Η αντίδραση φυγής

Όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια επικίνδυνη κατάσταση, η αντίδραση φυγής αντιστοιχεί σε συμπεριφορά αποφυγής. Όταν αυτή χρησιμοποιείται με υγιή τρόπο, είμαστε σε θέση να διακρίνουμε τις στρεσογόνες καταστάσεις και να απεμπλακούμε από όπου δεν θέλουμε. Ωστόσο, ως αντίδραση τραύματος, μπορεί να το πάμε ένα βήμα παραπέρα, απομονώνοντας εντελώς τον εαυτό μας.

Η αντίδραση φυγής είναι όταν πιστεύουμε ότι αν καταφέρουμε να ξεφύγουμε από την απειλή και να αποφύγουμε τη σύγκρουση, τότε δεν θα πάθουμε κακό. Αυτό μπορεί να σημαίνει και αποφυγή αλληλεπιδράσεων με άλλους.

Για να αποφύγουμε τα δυσάρεστα συναισθήματα, μπορεί να ξεφύγουμε από την κατάσταση μένοντας απασχολημένοι ή αποχωρώντας κάθε φορά που τα πράγματα δυσκολεύουν. Για να πάμε κόντρα σε αυτό, χρειάζεται να κάνουμε σχεδόν το αντίθετο, δηλαδή να συζητάμε ανοιχτά με ανθρώπους που εμπιστευόμαστε, να ζητάμε βοήθεια χωρίς τύψεις, να ανοιγόμαστε, ώστε να μην αυτοαποκλειόμαστε.

Η αντίδραση παγώματος

Όταν είναι υγιής, η αντίδραση παγώματος μπορεί να σας βοηθήσει να επιβραδύνετε και να εκτιμήσετε προσεκτικά την κατάσταση για να καθορίσετε τα επόμενα βήματα. Όταν είναι ανθυγιεινή, η αντίδραση αυτή σχετίζεται με αποστασιοποίηση και ακινητοποιητικές συμπεριφορές. Όταν τίθεται σε εφαρμογή αυτή η άμυνα, συχνά έχει ως αποτέλεσμα να «παγώνουμε» κυριολεκτικά – να αισθάνεστε μουδιασμένοι και ανίκανοι να κινηθούμε ή να βρισκόμαστε σε απόσταση σαν μέσα σε ομίχλη ή αποκομμένοι από την πραγματικότητα. Δεν αισθάνεστε σαν να είμαστε πραγματικά παρόντες/παρούσες, καθώς αφήνουμε έξω το τι συμβαίνει στο περιβάλλον μας και το τι αισθανόμαστε σε μια προσπάθεια να βρούμε συναισθηματική ασφάλεια.

Όταν παγώνουμε, αυτό μπορεί να μοιάζει με το να μην μπορούμε να πούμε τίποτα, να αποσυρόμαστε στο μυαλό μας, να δυσκολευόμαστε να ξεσπάσουμε και να είμαστε παρόντες, να κοιμόμαστε, να διαχωριζόμαστε/αποστασιοποιούμαστε και να μουδιάζουμε συναισθηματικά ή σωματικά.

Για να αντιμετωπίσετε αυτή την απώλεια της σύνδεσης με τον εαυτό σας, μπορείτε να δοκιμάσετε ασκήσεις γείωσης αν πιάσετε τον εαυτό σας να αρχίζει να αποστασιοποιείται. Για παράδειγμα, ψάξτε στο άμεσο περιβάλλον σας για ένα κόκκινο αντικείμενο. Στη συνέχεια, εστιάστε τα μάτια σας σε αυτό και πάρτε μια βαθιά, αργή ανάσα. Στη συνέχεια, ανιχνεύστε στο δωμάτιο ένα δεύτερο κόκκινο αντικείμενο και κάντε το ίδιο. Κάνοντας αυτό μπορεί να μας βοηθήσει να επιστρέψουμε στην παρούσα στιγμή και στο περιβάλλον στο οποίο.

Η αντίδραση της παραίτησης

Στον πυρήνα της, έχει να κάνει με την ικανοποίηση των ανθρώπων και την εμπλοκή σε συμπεριφορές κατευνασμού. Χαρακτηρίζεται από το να δίνουμε προτεραιότητα στους ανθρώπους πάνω απ’ όλα, κάνοντας ό,τι θέλουν για να εκτονώσουμε τη σύγκρουση και να λάβουμε την έγκρισή τους. Φαίνεται καλό το να είμαστε αρεστοί και να υποχωρούμε μπροστά στους άλλους για να εξασφαλίσουμε ασφάλεια, αλλά όχι όταν αυτό γίνεται με κόστος την απώλεια του εαυτού.

Μπορεί να φτάσετε σε ένα σημείο όπου εγκαταλείπετε τον εαυτό σας και τις ανάγκες σας συγχωνευόμενοι τόσο πολύ με τους άλλους. Πιθανότατα, δεν αισθάνεστε ότι σας βλέπουν οι άλλοι και μπορεί να νιώθετε ότι σας επισκιάζουν στη ζωή σας.

Αν παρατηρείτε ότι κολακεύετε συχνά και προσπαθείτε να ικανοποιείτε τους άλλους, να είστε ιδιαίτερα συμπονετικοί με τον εαυτό σας, καθώς αρχίζετε να διαχωρίζετε ποια συναισθήματα ανήκουν σε εσάς και ποια σε άλλους ανθρώπους. Παρατηρήστε τον εαυτό σας όταν βρίσκεστε κοντά σε άλλους για να αποφύγετε συμπεριφορές που δεν αποδεικνύονται υπέρ σας. Το πρώτο βήμα είναι η συνειδητοποίηση και η εκμάθηση του πώς να αρχίσετε να βάζετε όρια για να υπερασπιστείτε το χώρο σας.

Το να ζεις τη σοφία είναι σημαντικότερο από το να γνωρίζεις γι’ αυτήν

Οι ηθικά αδύναμοι άνθρωποι προσπαθούν να υπερασπιστούν ή να εξηγήσουν τον χαρακτήρα και τις πράξεις τους στους άλλους.

Αντί γι’ αυτό, πρέπει να αφήνουμε τις πράξεις μας να μιλάνε για μας.

Μη λες «Δεν πρέπει να λέμε ψέματα» — ας είσαι απλώς ειλικρινής.

Το να ζεις τη σοφία είναι σημαντικότερο από το να γνωρίζεις γι’ αυτήν.

Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να λέμε ωραία πράγματα και στο να κάνουμε ωραία πράγματα.

Ας μη δίνουμε υπερβολικό βάρος στην πολυμάθεια και στην πολυπραγμοσύνη.

Είμαστε αυτό που κάνουμε, όχι αυτό που λέμε.

Ο Ζαν Πολ Σαρτρ έλεγε ότι είμαστε καταδικασμένοι στην ελευθερία κι ότι κρινόμαστε από τις πράξεις μας για τις οποίες φέρουμε την αποκλειστική ευθύνη.

Εξάλλου, η —συχνά εφιαλτική— κρίση των άλλων μόνο σε αυτές μπορεί να βασιστεί και όχι στις προθέσεις ενός ατόμου.

Ως ιδανικό τίθεται η ελευθερία επιλογής της δράσης και η ανάληψη της ευθύνης που αναλογεί σε κάθε άνθρωπο.

Το να δηλώνουμε ότι είμαστε σοφοί δεν πείθει κανέναν — αντιθέτως, οι σοφές μας πράξεις αργά ή γρήγορα θα εκτιμηθούν.

Λέει ο Επίκτητος: «Ο χτίστης δεν μας λέει: “Άκουσέ με, θα σου κάνω μια διάλεξη πάνω στο χτίσιμο”».

Αναλαμβάνει την υποχρέωση να χτίσει ένα σπίτι και το χτίζει.

Έτσι αποδεικνύει ότι ξέρει την τέχνη.

Κάνε κι εσύ κάτι παρόμοιο: «φάε και πιες σαν άνθρωπος, περιποιήσου τον εαυτό σου, παντρέψου, κάνε παιδιά, ζήσε σαν πολίτης».

Ζήσε με περιέργεια, χωρίς υπεροψία, χωρίς έπαρση και φλυαρία.

Παιδικοί εφιάλτες: Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε τα παιδιά να τους ξεπεράσουν

Σύμφωνα με την Αμερικανική Ακαδημία Ύπνου, τα παιδιά ηλικίας 5 – 10 ετών φαίνεται να είναι ιδιαίτερα επιρρεπή σε εφιάλτες, που συχνά είναι αρκετά έντονοι ώστε να τους θυμούνται χρόνια αργότερα. Έρευνα συμπέρανε ότι το 75% του γενικού πληθυσμού ανέφεραν πως θυμούνται τουλάχιστον έναν έντονο εφιάλτη από την παιδική τους ηλικία.

Φυσικά, οι εφιάλτες αποτελούν μέρος της φυσιολογικής ανάπτυξης, καθώς η φαντασία του παιδιού αναπτύσσεται και αρχίζουν να καταλαβαίνουν ότι υπάρχουν πράγματα που μπορούν να τα πονέσουν και πληγώσουν. Υπάρχουν φορές που οι φόβοι και οι εφιάλτες είναι αποτέλεσμα μιας τρομακτικής εμπειρίας, από το φόβο για έναν μεγάλο σκύλο μέχρι το να βρίσκονται σε ένα αυτοκινητιστικό ατύχημα (επειδή το είδαν σε ειδήσεις), αλλά άλλες φορές εμφανίζονται και ξαφνικά.

Οι οικογενειακές συγκρούσεις και το γονικό άγχος μπορούν επίσης να παίξουν κάποιο ρόλο. Οτιδήποτε προκαλεί έντονα συναισθήματα σε ένα παιδί, θα επιδεινώσει τους φόβους του και θα το κάνει πιο αγχώδες.

Τα παιδιά έχουν τυπικά διαφορετικούς φόβους σε διαφορετικά αναπτυξιακά στάδια. Τα μικρότερα φοβούνται συχνά τα τέρατα και άλλα φανταστικά πλάσματα, ενώ τα μεγαλύτερα είναι πιθανότερο να φοβούνται μήπως πληγωθούν από ρεαλιστικούς κινδύνους, όπως ληστές ή μια φυσική καταστροφή.

Κάποια παιδιά μαθαίνουν ότι λέγοντας πως φοβούνται αποδεικνύεται μια αποτελεσματική τακτική για να αποφύγουν να πάνε για ύπνο. Από την άλλη πλευρά, ορισμένα παιδιά και έφηβοι με προβλήματα ύπνου έχουν πραγματικά κάποια αγχώδη διαταραχή. Αυτά όμως είναι παιδιά που επίσης ανησυχούν πολύ κατά τη διάρκεια της ημέρας ή αποφεύγουν ορισμένα πράγματα/μέρη/ώρες.
Τι μπορούμε να κάνουμε αν ένα παιδί μας πει ότι φοβάται πολύ να πάει για ύπνο;

– Ακούμε και κατανοούμε: Προσπαθήστε να καταλάβετε τους φόβους των παιδιών. Μην τους αγνοείτε ή κοροϊδεύετε.

– Καθησυχασμός: Είναι σημαντικό να καθησυχάζετε το παιδί σας αν φοβάται. Επικοινωνήστε την ιδέα της ασφάλειας ξανά και ξανά.

– Διδάξτε του μηχανισμούς αντιμετώπισης: Και συζητήστε εναλλακτικούς τρόπους ανταπόκρισης, όπως το να «να είναι γενναίο» και να κάνει θετικές σκέψεις. Μπορείτε να μοιραστείτε μαζί του πώς εσείς αντιμετωπίσατε έναν δικό σας φόβο. Επίσης, χρησιμοποιήστε εμψυχωτικά παραμύθια και ιστορίες για να νικήσει τους φόβους του.

– Διασκεδάστε στο σκοτάδι: Παίξτε κάτι διασκεδαστικό στο σκοτάδι. Για παράδειγμα, ψάξτε με κλειστό φως έναν χαμένο θησαυρό ή για πράγματα που λάμπουν στο σκοτάδι.

– Χρησιμοποιήστε φαντασία και δημιουργικότητα: Χρησιμοποιήστε τη φαντασία σας για να πολεμήσετε φανταστικούς φόβους, όπως τέρατα. Πολλές οικογένειες έχουν το «σπρέι τεράτων», ένας καταπληκτικός τρόπος να βοηθήσουμε το παιδί να αντιμετωπίσει τέτοιους φόρους. Επίσης, κάποια παιδιά ανακουφίζονται αν δίπλα τους κοιμάται το κατοικίδιό τους.

– Αποφύγετε έκθεση στην τηλεόραση: Οι σειρές, οι τρομακτικές ταινίες και οι ειδήσεις είναι τα χειρότερα ερεθίσματα για τα παιδιά από όλες τις απόψεις.

– Φως: Ασχέτως του τι φοβάται το παιδί σας, ένα νυχτερινό φως θα βοηθήσει.

– Ελέγξτε το: Αν το παιδί σας αγχώνεται ότι θα το αφήσετε, εσείς επιστρέφετε συχνά στο δωμάτιό του. Είναι καλύτερο να το ελέγχετε σε ένα προβλεπόμενο χρόνο, κάθε 5 ή 10 λεπτά.

– Συζητήστε τους φόβους του κατά τη διάρκεια της μέρας: Μιλήστε με το παιδί σας για τους φόβους του και πώς μπορεί να φοβάται λιγότερο το βράδυ. Επιπλέον, χτίστε την αυτοπεποίθησή του. Αν νιώθει ασφάλεια τη μέρα, θα αρχίσει να νιώθει και το βράδυ.

Ο ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ

Ο Πλούταρχος (περ. 46-119 μ.Χ.) γεννήθηκε στη Χαιρώνεια της Βοιωτίας. Υπήρξε σημαντικός ιστορικός, βιογράφος και φιλόσοφος. Το έργο του είχε μεγάλη απήχηση και συνέβαλε σημαντικά στην ανάπτυξη του δοκιμίου, της βιογραφίας και της ιστοριογραφίας στην Ευρώπη, τους μεταγενέστερους αιώνες.

Ο Πλούταρχος ήταν γιος του Αριστόβουλου, βιογράφου και φιλοσόφου. Από το 66 ως το 67 μ.Χ. σπούδασε μαθηματικά και φιλοσοφία στην Αθήνα, με δάσκαλο το φιλόσοφο Αμμώνιο. Αργότερα, ανέλαβε δημόσια καθήκοντα που τον οδήγησαν πολλές φορές στη Ρώμη. Εκεί έδωσε διαλέξεις πάνω σε ζητήματα της φιλοσοφία, έκανε πολλούς φίλους και είναι πιθανό να γνώρισε τους αυτοκράτορες Τραϊανό και Αδριανό. Μια δελφική επιγραφή αποκαλύπτει πως ο Πλούταρχος είχε τη ρωμαϊκή υπηκοότητα. Ταξίδεψε πολύ, στη Σπάρτη, την Κόρινθο, την Πάτρα, τις Σάρδεις, την Αλεξάνδρεια, αλλά εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Χαιρώνεια, όπου απόκτησε δημόσια αξιώματα και διηύθυνε μια σχολή, στην οποία δίδασκε φιλοσοφία και, ιδιαίτερα, ηθική. Είχε στενούς δεσμούς με την Ακαδημία της Αθήνας και τους Δελφούς και είναι γνωστό πως διατήρησε σε όλη του τη ζωή το ιερατικό αξίωμα. Η σύζυγός του ονομαζόταν Τιμοξένα. Από τα γραπτά του γνωρίζουμε πως είχε μια κόρη, που πέθανε σε νηπιακή ηλικία, και τέσσερις γιους, από τους οποίους οι δύο τουλάχιστον ενηλικιώθηκαν.

Ανάμεσα στα 227 περίπου έργα του, που αναγράφονται στον κατάλογο του Λαμπρία, τα γνωστότερα είναι οι Παράλληλοι Βίοι και τα Ηθικά ή Moralia. Στους παράλληλους Βίους ο Πλούταρχος αφηγείται τις γενναίες πράξεις και περιγράφει τους χαρακτήρες Ελλήνων και Ρωμαίων στρατιωτικών, νομοθετών, ρητόρων και πολιτικών. Τα Ηθικά είναι μια σειρά περισσότερων από εξήντα δοκιμίων πάνω σε θέματα ηθικά, θρησκευτικά, φυσικά, πολιτικά και φιλολογικά. Ο Πλούταρχος έγινε δημοφιλής, επειδή πραγματευόταν συγκεκριμένα ανθρώπινα προβλήματα. Η φιλοσοφία του ήταν εκλεκτική, καθώς συγκέντρωνε δάνεια στοιχεία από τους Στωικούς, τους Πυθαγόρειους, τους Περιπατητικούς, γύρω από έναν Πλατωνικό πυρήνα.

Η επίδραση που άσκησε ο Πλούταρχος στα κατοπινά χρόνια υπήρξε βαθιά και σπουδαία. Οι Βίοι του ενέπνευσαν το ρήτορα Αριστείδη και τον ιστορικό Αρριανό, ενώ ο αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος γνώριζε και διάβαζε το έργο του. Η φήμη του Πλουτάρχου απλώθηκε στη Λατινική Δύση, ενώ συνέχισε να επηρεάζει τους φιλοσόφους και λογίους της Ελληνικής Ανατολής, ανάμεσα στους οποίους ήταν ο Πρόκλος, ο Πορφύριος και ο αυτοκράτορας Ιουλιανός, καθώς και τους Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας, τον Κλήμη της Αλεξάνδρειας και το Μεγάλο Βασίλειο. Τον 9ο αιώνα γνωρίζουμε πως ο Βυζαντινός πατριάρχης Φώτιος διάβαζε τους Βίους μαζί με τους φίλους του.

Τα έργα του Πλουτάρχου έγιναν γνωστά το 15ο αιώνα στην Ιταλία από τους Έλληνες λογίους που εγκαταστάθηκαν εκεί. Σύντομα οι Ιταλοί ουμανιστές τα μετέφρασαν στα λατινικά και τα ιταλικά και η εικόνα που έδωσε ο Πλούταρχος για τον “υψηλής αρετής και ηρωικής ηθικής άνθρωπο της αρχαιότητας” έγινε το ουμανιστικό ιδεώδες στην περίοδο της Αναγέννησης. Από την Ιταλία το έργο του συγγραφέα έφτασε και στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τους αιώνες που ακολούθησαν, οι Γάλλοι Francois Rabelais και Michel de Montaigne, οι Άγγλοι Sir Thomas North, William Shakespeare και Francis Bacon, οι Γερμανοί Johann von Goethe και Friedrich von Schiller, είχαν διαβάσει τον Πλούταρχο και η επίδρασή του είναι εμφανής στα έργα τους. Το 19ο αιώνα η απήχηση του αρχαίου συγγραφέα άρχισε να εξασθενεί, γεγονός που οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην επικράτηση του ρεύματος του Ρομαντισμού.

Σήμερα η επικαιροποίηση των μηνυμάτων από πολλά του έργα θεωρείται άκρως επιβεβλημένη.

Η γενεαλογία του φανατισμού

Καθ’ εαυτή η κάθε ιδέα είναι ουδέτερη, ή θα έπρεπε να είναι- αλλά ο άνθρωπος την εμψυχώνει, προβάλλει πάνω της τις φλόγες και τις παραφροσύνες του’ μιαρή, μεταμορφωμένη σε πίστη, εισδύει στο χρόνο, παίρνει τη μορφή γεγονότος: το πέρασμα από τη λογική στην επιληψία έχει συντελεστεί…Έτσι γεννιούνται οι ιδεολογίες, οι θεωρίες και οι αιμοσταγείς φάρσες.

Εξ ενστίκτου ειδωλολάτρες, μετατρέπουμε σε απόλυτο τα αντικείμενα των ονείρων και των συμφερόντων μας. Η ιστορία δεν είναι παρά μια παρέλαση ψεύτικων Απολύτων, μια διαδοχή ναών που αφιερώθηκαν σε προσχήματα, ένας εξευτελισμός του πνεύματος μπροστά στο Απίθανο. Ακόμα κι όταν απομακρύνεται από τη θρησκεία, ο άνθρωπος παραμένει υποτελής της· αφού πρώτα κάνει τα πάντα για να χαλκεύσει είδωλα των θεών, στη συνέχεια τους παραδίδεται πυρετικά: η ανάγκη του για το πλασματικό, για τη μυθολογία θριαμβεύει σε βάρος του προφανούς και του γελοίου. Η ικανότητά του να λατρεύει ευθύνεται για όλα τα εγκλήματά του: όποιος αγαπά με τρόπο ανάρμοστο ένα θεό, εξαναγκάζει τους άλλους να τον αγαπήσουν, έτοιμος να τους εξοντώσει αν αρνηθούν.

Δεν υπάρχει μισαλλοδοξία, ιδεολογική αδιαλλαξία ή προσηλυτισμός, που να μην αποκαλύπτει το κτηνώδες βάθος του ενθουσιασμού. Αν ο άνθρωπος χάσει την ικανότητα της αδιαφορίας: γίνεται δυνάμει φονιάς· αν μετατρέπει την ιδέα τον σε θεό: οι συνέπειες είναι ανυπολόγιστες. Σκοτώνουμε πάντα εν ονόματι ενός θεού ή εν ονόματι των δόλιων παραποιήσεων του: οι υπερβολές που προκάλεσε ο θεός Λόγος, η ιδέα του έθνους, της τάξης ή της φυλής συγγενεύουν με τις υπερβολές της Ιεράς Εξετάσεως ή της Μεταρρύθμισης.

Οι εποχές της θεοσέβειας διαπρέπουν σε αιμοσταγείς άθλους: η αγία Τερέζα δεν μπορούσε παρά να είναι συγκαιρινή με τους επί της πυράς θανάτους, και ο Λούθηρος με τη σφαγή των χωρικών. Στις μυστικιστικές κρίσεις, οι οιμωγές των θυμάτων ακούγονται παράλληλα με τις οιμωγές της έκστασης…

Αγχόνες, μπουντρούμια, κάτεργα ευημερούν μόνο υπό τη σκέπη κάποιας πίστης, – από την ανάγκη του πνεύματος να πιστεύει η οποία το μόλυνε για πάντα. Ο διάβολος ωχριά μπροστά στον άνθρωπο που κατέχει μιαν αλήθεια, την αλήθεια του. Είμαστε άδικοι απέναντι στους Νέρωνες και τους Τιβέριους: δεν επινόησαν αυτοί την έννοια του αιρετικού: υπήρξαν απλώς διεφθαρμένοι ονειροπόλοι που διασκέδαζαν με τις σφαγές. Οι αληθινοί εγκληματίες είναι εκείνοι που εγκαθιδρύουν μιαν θρησκευτική ή πολιτική ορθοδοξία και έτσι διακρίνουν τον πιστό από τον σχισματικό.

Όταν αρνούμαστε να δεχτούμε τον εναλλάξιμο χαρακτήρα των ιδεών, το αίμα ρέει…

Κάτω από τις σταθερές αποφάσεις λάμπει ένα μαχαίρι- τα φλογισμένα μάτια ψυχανεμίζονται το φόνο. Το δισταχτικό πνεύμα, που έχει προσβληθεί από αμλετισμό, ποτέ δεν ήταν ολέθριο: η αρχή του κακού έγκειται στην ένταση της βούλησης, στην ανικανότητα για ησυχασμό, στην προμηθεϊκή μεγαλομανία μιας φυλής που δίνει τα πάντα για το ιδεώδες, που συντρίβεται από το βάρος των πεποιθήσεων της και, επειδή έμαθε να τέρπεται χλευάζοντας την αμφιβολία και την οκνηρία, – ελαττώματα που είναι πιο ευγενικά από όλες τις αρετές της – έχει ακολουθήσει μιαν οδό απώλειας, μέσα στην ιστορία, μέσα σε αυτό το ανάξιο φύραμα από κοινοτοπία και αποκάλυψη…

Εκεί οι βεβαιότητες αφθονούν: καταργήστε τες, καταργήστε προπαντός τις συνέπειές τους: θα επαναφέρετε τον παράδεισο. Τι άλλο είναι η Πτώση αν όχι η αναζήτηση μιας αλήθειας και η βεβαιότητα της εύρεσής της, το πάθος για ένα δόγμα, η εγκατάσταση μέσα σε ένα δόγμα;

Ο φανατισμός έρχεται ως συνέπεια, – κεφαλαιώδης φύρα που χορηγεί στον άνθρωπο τη γεύση της αποτελεσματικότητας, της προφητείας, του τρόμου, – λυρική λέπρα με την οποία μολύνει τις ψυχές, τις υποτάσσει, τις συντρίβει ή τις εξάπτει...

Από αυτό ξεφεύγουν μόνο οι σκεπτικιστές (ή οι μίσεργοι και οι αισθητές), επειδή δεν προτείνουν τίποτα, επειδή – αληθινοί ευεργέτες της ανθρωπότητας – καταστρέφουν τις ειλημμένες θέσεις και αναλύουν το παραλήρημά τους.

Αισθάνομαι μεγαλύτερη ασφάλεια κοντά σε ένα Πύρρωνα παρά σε έναν απόστολο Παύλο, επειδή μια σκωπτική σοφία είναι πιο ήπια από μιαν αποχαλινωμένη αγιότητα. Μέσα σε ένα φλογερό πνεύμα ξαναβρίσκουμε μεταμφιεσμένο το αρπαχτικό ζώο· δεν είναι εύκολο να γλυτώσει κανείς από τα νύχια ενός προφήτη…

Είτε επικαλείται το θεό, είτε επικαλείται την πόλη ή άλλα προσχήματα, απομακρυνθείτε: σάτυρος της μοναξιάς σας, δε σας συγχωρεί να ζείτε εντεύθεν των αληθειών και των παραφορών του- θέλει να σας κάνει μέτοχο της υστερίας και του αγαθού του, να σας το επιβάλει και να σας παραμορφώσει. Ένα ον ιδεόληπτο που δεν θα επιζητούσε να μεταδώσει την πίστη του στους άλλους, – είναι ένα φαινόμενο ξένο στη γη μας, όπου η δαιμονοπληξία της σωτηρίας καθιστά τη ζωή αποπνιχτική.

Κοιτάχτε γύρω σας: παντού Μορμόνες που κάνουν κήρυγμα- κάθε θεσμός μεταφράζει μιαν αποστολή- τα δημαρχεία έχουν το απόλυτό τους όπως και οι εκκλησίες- η διοίκηση με τους διακανονισμούς της, – μεταφυσική προς χρήση πιθήκων…

Όλοι πασχίζουν να βελτιώσουν τη ζωή όλων: οι ζητιάνοι, ακόμα και οι ανίατοι αυτό ποθούν: οι πάροδοι του κόσμου και τα άσυλα βρίθουν από αναμορφωτές. Η λαχτάρα να προκαλεί γεγονότα επιδρά πάνω στον καθένα σαν μια διανοητική διαταραχή ή σαν μια ηθελημένη κατάρα. Τι είναι η κοινωνία; – μια κόλαση από σωτήρες! ο Διογένης με το φανάρι του έψαχνε να βρει κάποιον αδιάφορο…

Μου αρκεί να ακούσω κάποιον να μιλάει με ειλικρίνεια για ιδεώδες, για μέλλον, για φιλοσοφία, να τον ακούσω να λέει «εμείς» με μια λιγυρότητα που την δίνει η βεβαιότητα, να επικαλείται τους «άλλους», και να αυτοχειροτονείται εκφραστής τους για να τον θεωρήσω εχθρό μου. Στο πρόσωπό του βλέπω έναν ελαττωματικό τύραννο, έναν παρ’ ολίγο δήμιο, αξιομίσητο όσο και οι τύραννοι, όσο και οι δήμιοι πρώτης κατηγορίας.

Κάθε πίστη ασκεί ένα είδος τρόμου, τόσο πιο φριχτού όσο υποκινητές του είναι οι «άσπιλοι». Δυσπιστούμε για τους μικροπόνηρους, για τους δόλιους, για τους περιγελαστές- εντούτοις δεν θα μπορούσαμε να τους καταλογίσουμε καμιάν από τις μεγάλες ταραχές της ιστορίας- απιστώντας στα πάντα, δεν αναδιφούν την καρδιά σας, ούτε τις υστεροβουλίες σας· σας εγκαταλείπουν στη νωθρότητά σας, στην απελπισία και στην αχρηστία σας· η ανθρωπότητα τους οφείλει τις λίγες στιγμές ευδαιμονίας που έχει γνωρίσει: αυτοί σώζουν τους λαούς που βασανίζονται από τους φανατικούς και καταστρέφονται από τους «ιδεαλιστές».

Χωρίς οργανωμένη διδασκαλία, έχουν μόνο ιδιοτροπίες και ενδιαφέροντα, ελαττώματα ευσυμβίβαστα, χίλιες φορές πιο ανεχτά από τις καταστροφές που προκαλεί ο δεσποτισμός με αρχές· γιατί όλα τα δεινά της ζωής προέρχονται από μιαν «άποψη για τη ζωή». Ένας ολοκληρωμένος πολιτικός ανήρ θα έπρεπε να εμβαθύνει στους αρχαίους σοφιστές και να πάρει μαθήματα ωδικής· – και διαφθοράς…

Όσο για τον φανατικό, είναι αδιάφθορος: αν σκοτώνει για μιαν ιδέα, μπορεί κάλλιστα να σκοτωθεί γι’ αυτήν και στις δύο περιπτώσεις, τύραννος ή μάρτυρας, είναι ένα τέρας.

Δεν υπάρχουν πιο επικίνδυνοι άνθρωποι από εκείνους που υπόφεραν για μια πίστη: οι μεγάλοι διώκτες στρατολογούνται ανάμεσα στους μάρτυρες που δεν τους έκοψαν το κεφάλι. Αντί να μειώνει τη λαχτάρα για δύναμη, η οδύνη την εκτραχύνει- επίσης το πνεύμα νιώθει πιο άνετα μαζί με κάποιον καυχηματία παρά με έναν μάρτυρα· και τίποτα δεν απεχθάνεται τόσο όσο το θέαμα ενός ανθρώπου που θυσιάζεται για μιαν ιδέα…

Σκοτισμένο από τις μεταρσιώσεις και τα σφαγεία, ονειρεύεται μιαν επαρχιακή ανία σε συμπαντική κλίμακα, μιαν Ιστορία που η στασιμότητά της θα ήταν τέτοια ώστε ή αμφιβολία θα εσκιαγραφείτο μέσα της σαν ένα συμβάν και η ελπίδα σαν μια θεομηνία…

Κοινωνική Κριτική: Τι υποδηλώνουν για εμάς οι επικρίσεις μας για τους άλλους;

«Όλα όσα μας ενοχλούν στους άλλους μπορούν να μας οδηγήσουν στην κατανόηση του εαυτού μας» -Carl Jung

Η ψυχολογική έρευνα ευθυγραμμίζεται με αυτήν την ιδέα, ειδικά όταν πρόκειται για αυτό που ονομάζουμε κοινωνική κριτική. Ο τρόπος με τον οποίο αξιολογούμε και κρίνουμε τους άλλους δεν είναι απλώς η αξιολόγηση των αντικειμενικών χαρακτηριστικών τους, είναι και μία αντανάκλαση του «σημείου υπεροχής» μας, το οποίο διαμορφώνεται από τις εμπειρίες, τους στόχους και τις αξίες της ζωής μας, καθώς και τις κρυφές επιθυμίες και φόβους μας. Τα πράγματα που επικρίνουμε και επαινούμε περισσότερο στους γύρω μας, «λένε πολλά» για εμάς τους ίδιους, μερικές φορές με εκπληκτικό τρόπο.

Πιο συγκεκριμένα:
Η τάση να βλέπουμε τους ανθρώπους πολύ θετικά

Πιθανόν να έχουμε υψηλή αποδοχή και ανεκτικότητα, ένα χαρακτηριστικό προσωπικότητας που χαρακτηρίζεται από ζεστασιά και ενσυναίσθηση. Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι οι ενσυναισθητικοί άνθρωποι είναι πιο πιθανό να δουν τους άλλους θετικά, εστιάζοντας στις καλές τους ιδιότητες και δίνοντάς τους ελαφρυντικά όταν συμπεριφέρονται άσχημα. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες όμως, αμφισβητήθηκε η ιδέα ότι οι ενσυναισθητικοί άνθρωποι παρεμποδίζονται από την θετική τους άποψη στο να δουν καθαρά.

Στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι αυτοί δεν έχουν πρόβλημα να αναγνωρίσουν μία επιβλαβή ή άσχημη συμπεριφορά, ειδικά όταν αυτή συνεπάγεται «παραβάσεις» όπως ο εγωισμός ή η ψυχρότητα. Είναι όμως λιγότερο πιθανό να το δείξουν. Η προσπάθεια να δεις το καλό στους ανθρώπους είναι μια διαδικασία με πολλά οφέλη. Είναι πιθανώς ένας λόγος για τον οποίο, οι ενσυναισθητικοί άνθρωποι τείνουν να είναι πιο ευτυχισμένοι στις σχέσεις τους και πιο ικανοποιημένοι με τη ζωή. Αυτό δεν σημαίνει ότι η συγκεκριμένη οπτική δεν έχει και μειονεκτήματα για το άτομο, όπως για παράδειγμα, την απροθυμία να εκφράσει ανησυχίες για την προβληματική συμπεριφορά από φόβο μήπως βλάψει κάποιον ή άγχος που προκύπτει από την έκφραση των αρνητικών συναισθημάτων.

Εάν ταυτιζόμαστε με αυτήν την κατάσταση, αξίζει να λάβουμε υπόψιν ότι η πραγματική καλοσύνη απαιτεί μερικές φορές να συμπεριφερόμαστε με τρόπους που δεν μας καθιστούν μόνο φαινομενικά ευγενικούς, αλλά που τελικά είναι βοηθητικοί για τους άλλους, ακόμα και αν μοιάζουν περισσότερο σκληροί.

Η μη ανοχή στους ναρκισσιστές

Είναι λιγότερο πιθανό να είμαστε και εμείς ναρκισσιστές. Αλλά αν οι ναρκισσιστές δεν μας ενοχλούν πραγματικά, είναι πιο πιθανό να έχουμε ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά.

Σε μία μελέτη, οι συμμετέχοντες που σημείωσαν υψηλότερη βαθμολογία στο Narcissistic Personality Inventory ήταν λιγότερο επικριτικοί από εκείνους με χαμηλό σκορ, στα προφίλ ατόμων στα Social Media όπου εμφάνιζαν ναρκισσιστικές τάσεις, όπως συχνές ενημερώσεις κατάστασης και δημοσιεύσεις όπως: «με αγαπώ όλο και περισσότερο» και «αν διοικούσα εγώ, πράγματα θα πήγαιναν πολύ πιο ομαλά». Αντ’ αυτού, οι ναρκισσιστές συμμετέχοντες ήταν πιο επικριτικοί για τα προφίλ που εμφάνιζαν σεμνότητα και ταπεινότητα, που χαρακτηρίζονταν από λιγότερο συχνές ενημερώσεις κατάστασης και δημοσιεύσεις και που εξέφραζαν αμφιβολίες για τον εαυτό τους.

Μια ερμηνεία αυτών των ευρημάτων προκύπτει από μία έρευνα που υποδηλώνει ότι, τείνουμε να συμπαθούμε τους ανθρώπους που μοιάζουν με εμάς. Οι ναρκισσιστές, που φαίνεται να έχουν κάποια επίγνωση του δικού τους ναρκισσισμού, μπορεί να θεωρούν τους άλλους ναρκισσιστές ως «συγγενή πνεύματα», ή μπορεί να σέβονται την κυρίαρχη προσωπικότητά τους. Ωστόσο, εάν ο «συνάδελφος» ναρκισσιστής αντιπροσωπεύει μια απειλή ή πηγή ανταγωνισμού, αυτό μπορεί να είναι μια διαφορετική ιστορία.

Εάν κρίνουμε την προσωπικότητα κάποιου με βάση μία μεμονωμένη συμπεριφορά

Είναι πιο πιθανό να έχουμε ένα πιο ανεξάρτητο μοντέλο θεώρησης του εαυτού μας και της ζωής, το οποίο δίνει έμφαση στην αυτονομία και τα εσωτερικά κίνητρα. Αντίθετα, οι άνθρωποι που δεν συνδέουν τόσο έντονα την συμπεριφορά με την προσωπικότητα είναι πιο πιθανό να έχουν ένα αλληλεξαρτώμενο μοντέλο του εαυτού τους, το οποίο δίνει έμφαση στους κοινωνικούς ρόλους και το πλαίσιο.

Σε μία μελέτη που κατέδειξε αυτή τη διάκριση, οι συμμετέχοντες έδειξαν μια σειρά προσώπων και συναφών συμπεριφορών (π.χ. αυτό το άτομο ελέγχει τον συναγερμό πυρκαγιάς κάθε βράδυ). Οι συμμετέχοντες που ταξινομήθηκαν ως άτομα με «ανεξάρτητο μοντέλο του εαυτού τους» συσχέτισαν ταχύτερα λέξεις που σχετίζονται με χαρακτηριστικά (π.χ. «προσεκτικοί» ή «νευρωτικοί») με τα αντίστοιχα πρόσωπα, σε σύγκριση με εκείνα της αλληλεξαρτώμενης ομάδας. Η υπόθεση ήταν ότι η ανεξάρτητη ομάδα ήταν πιθανότερο να εντοπίσει περιορισμούς κατά την ερμηνεία της συμπεριφοράς – για παράδειγμα, ίσως το άτομο που έλεγχε τον συναγερμό κάθε βράδυ το έκανε λόγω αυξημένου κινδύνου πυρκαγιών στην περιοχή, όχι λόγω χαρακτηριστικού της προσωπικότητας από μόνο του.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι το «ανεξάρτητο μοντέλο του εαυτού» είναι πιο συνηθισμένο στους δυτικούς πολιτισμούς και το «αλληλοεξαρτώμενο μοντέλο» είναι πιο συνηθισμένο στους ανατολικούς πολιτισμούς. Υπάρχει επίσης διακύμανση στους πολιτισμούς που σχετίζονται με παράγοντες όπως η κοινωνική τάξη, η γεωγραφική περιοχή και η θρησκεία, καθώς και η διαφοροποίηση μεταξύ των ατόμων. Επιπλέον, πολλοί άνθρωποι βρίσκονται κάπου στη μέση, βλέποντας τη συμπεριφορά να επηρεάζεται τόσο από χαρακτηριστικά όσο και από καταστάσεις. Δεν σημαίνει ότι η μία οπτική είναι πιο έγκυρη από την άλλη, αλλά όταν τείνουμε να κλίνουμε προς τη μία κατεύθυνση, πιθανότατα θα χάσουμε περιπτώσεις όπου τα πράγματα κλίνουν στην άλλη.

Αν αντιπαθούμε κάποιον χωρίς ιδιαίτερο λόγο

Θα μπορούσε να συμβαίνει επειδή αισθανόμαστε φθόνο ή απειλούμαστε από την επιτυχία του. Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους μπορεί να μην είμαστε «θαυμαστές» κάποιου, αλλά όταν το επίπεδο της περιφρόνησης φαίνεται δυσανάλογο με την πιθανή προσβλητική συμπεριφορά, αυτό μας δείχνει ότι μπορεί να συμβαίνει κάτι περισσότερο.

Αν και μπορεί να μην θέλουμε να το παραδεχτούμε στον εαυτό μας, αυτά τα συναισθήματα θα μπορούσαν να προέρχονται από τη δυσαρέσκεια για τα επιτεύγματα του άλλου ατόμου ή την καλή του τύχη. Για παράδειγμα, εάν ο συνεργάτης μας κερδίσει ένα βραβείο που θα επιθυμούσαμε κι εμείς, μπορεί να διαπιστώσουμε ότι ξαφνικά γνωρίζουμε περισσότερο – και ενοχλούμαστε – από τις αρνητικές του ιδιότητες του συνεργάτη. Σύμφωνα με το μοντέλο της αυτοαξιολόγησης, οι άνθρωποι συχνά αισθανόμαστε ότι απειλούμαστε από την επιτυχία των κοντινών άλλων και μερικές φορές αποστασιοποιούμαστε από αυτό το άτομο ή προσπαθούμε να το απογοητεύσουμε – αν όχι κυριολεκτικά, τότε τουλάχιστον στο μυαλό μας.

Αλλά δεν είναι μόνο οι κοντινοί μας άνθρωποι που η επιτυχία τους μπορεί να είναι απειλητική. Οι διασημότητες για παράδειγμα είναι συχνά στόχος ανεξήγητης εχθρότητας. Επιπλέον, οι μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι είναι πιο πιθανό να αξιολογήσουν αρνητικά τα επιτυχημένα άτομα όταν τα ίδια έχουν ανασφάλεια και έλλειψη της δικής τους αυτοεκτίμηση. Έτσι μέσα απλό την πράξη της αρνητικής κριτικής λανθασμένα νομίζουν ότι μπορούν με αυτό τον τρόπο να αυξήσουν προσωρινά την αυτοεκτίμηση.

Εάν ασκούμε κριτική σε κάποιον με διαφορετικό τρόπο ζωής από τον δικό μας

Αυτό μπορεί να υποδηλώνει ότι έχουμε αμφιβολίες για τον δικό μας τρόπο ζωής.

Όλοι θέλουμε να νιώθουμε καλά για το που βρισκόμαστε στη ζωή. Έτσι, όταν βλέπουμε κάποιον να ευδοκιμεί σε διαφορετική κατάσταση και συνθήκη, μπορεί να μας δημιουργηθεί ένα άβολο αίσθημα γνωστικής ασυμφωνίας. Ένας τρόπος με τον οποίο το μυαλό μας αντιμετωπίζει αυτό το συναίσθημα, είναι μέσω μιας διαδικασίας που ονομάζεται κανονιστική εξιδανίκευση, η οποία περιλαμβάνει την εκτίμηση της κατάστασής μας ως την ιδανική για όλους τους ανθρώπους και την επίκριση αυτών που δεν συμμορφώνονται με αυτήν.

Σύμφωνα με έρευνες, οι άνθρωποι τείνουν να εξιδανικεύουν τη δική τους κατάσταση σχέσης, ιδιαίτερα όταν θεωρούν ότι η κατάσταση αυτή έχει διάρκεια (π.χ. μια μακροχρόνια σχέση). Για παράδειγμα, οι συμμετέχοντες της έρευνας οι οποίοι ήταν δεσμευμένοι σε μακροχρόνιες σχέσεις, ήταν πιο πιθανό να συμφωνήσουν ότι τα δεσμευμένα άτομα είναι «πιο πολύτιμα μέλη της κοινωνίας» και «γενικά έχουν πιο ουσιαστική, ικανοποιητική ζωή».

Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης, ότι η εξιδανίκευση των κανονισμών μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά. Όταν στους δεσμευμένους συμμετέχοντες ανατέθηκε τυχαία να διαβάσουν μια περιγραφή ενός υποθετικού υποψήφιου δημάρχου που στη μία περίπτωση ήταν άγαμος και στην άλλη έγγαμος (οι δύο περιγραφές ήταν πανομοιότυπες και περιλάμβαναν και τα δυνατά και τα αδύνατα σημεία των υποθετικών υποψηφίων με μόνη διαφορά την οικογενειακή κατάσταση του υποψηφίου), οι συμμετέχοντες ήταν πολύ πιο πιθανό να ψηφίσουν τον υποψήφιο ο οποίος ήταν δεσμευμένος.

Οι single συμμετέχοντες έδειξαν επίσης στοιχεία κανονιστικής εξιδανίκευσης σε ορισμένες μελέτες, αλλά οι ερευνητές σημείωσαν ότι επειδή το να είσαι δεσμευμένος εξιδανικεύεται σε πολιτιστικό επίπεδο, οι μη δεσμευμένοι είναι πιθανότερο να έρθουν αντιμέτωποι με τέτοιου είδους διακρίσεις.

Εκτός από την κατάσταση των σχέσεων, η γνωστική ασυμφωνία μπορεί να επηρεάσει την κοινωνική κρίση για πολλές διαφορετικές συνθήκες ζωής, συμπεριλαμβανομένης της γονικής κατάστασης, των επαγγελματικών αποφάσεων, των διατροφικών επιλογών κλπ.

Δεν υπάρχει τίποτα κακό στο να απολαμβάνουμε την ζωή και τις επιλογές μας, αλλά όταν αυτό μετατρέπεται σε περιφρόνηση των άλλων, υποδηλώνει ότι δεν είμαστε απόλυτα ειλικρινείς με τον εαυτό μας κατά κάποιο τρόπο. Συχνά προσπαθούμε να αντισταθμίσουμε την κατάσταση αυτή, όμως θα μπορούσαμε να επωφεληθούμε από το να αποδεχθούμε την πραγματικότητα, το ότι δηλαδή όλες οι επιλογές έχουν θετικά και αρνητικά, και ότι οι άνθρωποι διαφέρουν ως προς τι τους ταιριάζει καλύτερα και τι επιθυμούν. Συνήθως η υπερβολική εξιδανίκευση της κατάστασής μας, υποδηλώνει την ύπαρξη σοβαρών αμφιβολιών που αξίζουν μεγαλύτερης προσοχής, όπως αυτές που μπορεί να προκύψουν όταν κάποιος αισθάνεται εγκλωβισμένος σε μια τοξική σχέση.

Αυτοί είναι ορισμένοι μόνο από τους πολλούς τρόπους με τους οποίους οι κοινωνικές επικρίσεις διαμορφώνονται από ατομικά, προσωπικά χαρακτηριστικά. Η κατανόηση αυτών των συσχετισμών μπορεί όχι μόνο να μας δώσει μεγαλύτερη αυτογνωσία, αλλά και να μας βοηθήσει να εντοπίσουμε στερεότυπα και πιθανές προκαταλήψεις που έχουμε ώστε να τις διορθώσουμε. Χρειάζεται λοιπόν να δώσουμε στους ανθρώπους το δικαίωμα να αμφιβάλλουν, αλλά επίσης, στην περίπτωση που τείνουμε αποδεχόμαστε άνευ όρων τους άλλους να δώσουμε και στον εαυτό μας το δικαίωμα της αμφιβολίας και περαιτέρω σκέψεων, ιδίως όταν έχουμε σοβαρές ενδείξεις.