Στην ιστορία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, oλίγα πρόσωπα παραμένουν τόσο γοητευτικά και ταυτόχρονα αινιγματικά όσο ο Παλαίφατος. Το όνομά του, που ετυμολογικώς παραπέμπει σε εκείνον που «ομιλεί για τα παλιά» ή «εκείνον που ειπώθηκε παλαιότερα», μοιάζει σχεδόν με ψευδώνυμον, που επιλέχθηκε εσκεμμένα για να προσδώσει κύρος.
Στην πραγματικότητα, η κλασική γραμματεία ευρίσκεται σε σύγχυση σχετικά με την ακριβή ταυτότητά του, καθώς οι αρχαίες πηγές, όπως το λεξικό Σουΐδα, παραδίδουν τουλάχιστον τέσσερις διαφορετικούς συγγραφείς με το ίδιο όνομα:
1. Έναν Αθηναίο επικό ποιητή, σύγχρονο ή και παλαιότερο της μυθικής Φημονόης.
2. Έναν Πάριο ή Πριηνέα συγγραφέα, που έζησε την εποχή του Πέρση βασιλέως Αρταξέρξη.
3. Έναν ιστορικό από την Άβυδο, σύγχρονο του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
4. Έναν Αιγύπτιο ή Αθηναίο Γραμματικό.
Παρά τις αντιφάσεις αυτές, ο βυζαντινός λόγιος Ιωάννης Τζέτζης και ο ρήτορας Θέων ο Σοφιστής τον κατατάσσουν στους Περιπατητικούς ή Στωικούς φιλοσόφους. Η σύνδεσή του με την Περιπατητική Σχολή του Αριστοτέλους θεωρείται η πλέον πιθανή, καθώς η μεθοδολογία του διακρίνεται από τον ορθολογισμό, την παρατήρηση και την προσπάθεια εύρεσης της φυσικής αλήθειας πίσω από το μεταφορικό πέπλον των μύθων.
ΙΙ. «Περί Απίστων». Η Πρώτη Λογοτεχνική Απόπειρα Απομυθοποίησης στην Ιστορία
Το μοναδικό έργον του που διεσώθη και έφθασε μέχρι τις ημέρες μας, είναι το πολύτιμον πονήμα Περί Απίστων (De Incredibilibus). Το κείμενον αυτό αποτελεί ένα μνημείον της αρχαίας ορθολογιστικής κριτικής. Ο Παλαίφατος, αρνούμενος να δεχθεί τυφλά τις τερατώδεις αφηγήσεις των ποιητών, ξεκινά το έργον του με τη μνημειώδη φράση «Τάδε περί απίστων συνέγραψα».
Η κεντρική του θέσις είναι απλή αλλά επαναστατική για την εποχή του. Τα τέρατα και τα θαύματα δεν υπήρξαν ποτέ με τη μορφή που μας παρεδόθησαν. Οι μύθοι εγεννήθησαν επειδή οι άνθρωποι του παρελθόντος, στερούμενοι ακριβούς ορολογίας ή παρερμηνεύοντας τα γεγονότα, μετέδωσαν αλλοιωμένες τις πραγματικές ιστορίες.
Μέσα από τη διάσωση του κειμένου (όπως αυτή αποτυπώνεται στην εμβληματική έκδοση του Κορνήλιου Τόλλιου στο Λονδίνο το 1656, τυπωμένη από τον Γουλιέλμο Ντυ-Γκαρντ), παρατηρούμε φιλομαθώς τον Παλαίφατο να λειτουργεί ως ένας «ντετέκτιβ της ιστορίας» , αποδομώντας μερικούς από τους πιο διάσημους ελληνικούς μύθους:
1. Οι Κένταυροι. Η Γέννηση του Ιππέα
Για τον αρχαίο κόσμο, οι Κένταυροι ήταν οντότητες μισές άνθρωποι και μισές άλογα. Ο Παλαίφατος καταρρίπτει αυτή τη δοξασία εξηγώντας τη γέννηση του μύθου μέσω της ιστορικής παρερμηνείας. Στη Θεσσαλία, την εποχή του βασιλέως Ιξίονα (ένας από τους πανάρχαιους Λαπίθες), μία αγέλη άγριων ταύρων προκαλούσε καταστροφές. Όταν ορισμένοι νέοι, από ένα χωριό που ονομαζόταν Νεφέλη, κατάφεραν να δαμάσουν άλογα και να τα ιππεύσουν για να κυνηγήσουν τους ταύρους, οι γειτονικοί πληθυσμοί που δεν είχαν ξαναδεί άνθρωπο επάνω σε άλογο, αντίκρισαν από μακριά μια ενιαία φιγούρα. Έτσι εγεννήθη η φήμη ότι «οι Κένταυροι από τη Νεφέλη» ήταν μισοί άνθρωποι και μισοί ίπποι.
2. Ο Πήγασος και ο Χρυσόμαλλος Κριός. Τα Πρώτα Ιστιοφόρα
Ο ιπτάμενος Πήγασος του Βελλεροφόντη και το κριάρι που μετέφερε τον Φρίξο και την Έλλη δεν ήταν, κατά τον συγγραφέα, ιπτάμενα ζώα.
• Ο Πήγασος ήταν στην πραγματικότητα ένα εξαιρετικά γρήγορο, ταχύπλοον πλοίο (ιστιοφόρο) που ανήκε στον Βελλεροφόντη. Η ταχύτητά του στο νερό έδινε την ψευδαίσθηση στους στεριανούς ότι «πετούσε».
• Ομοίως, ο Χρυσόμαλλος Κριός ήταν το όνομα του πλοίου με το οποίον ο Φρίξος διέφυγε από τις δολοπλοκίες της μητριάς του. Το πλοίον έφερε στην πλώρη του το έμβλημα ενός κριού. Μια εναλλακτική εκδοχή που διασώζει ο Ευσέβιος αναφέρει ότι «Κριός» ονομαζόταν ο παιδαγωγός/προστάτης του Φρίξου που τον βοήθησε να δραπετεύσει.
3. Η Σφίγγα της Θήβας. Μια Αδίστακτη Αρχηγός Ληστών
Η τρομερή Σφίγγα που έθετε αινίγματα και κατασπάραζε τους περαστικούς μετατρέπεται από τον Παλαίφατο σε μια γήινη, πολιτική φιγούρα. Ήταν η πρώτη σύζυγος του Κάδμου, η οποία, τυφλωμένη από ζήλεια για την Αρμονία, επαναστάτησε εναντίον του συζύγου της. Κατέλαβε ένα οχυρό σημείον κοντά στη Θήβα (το Φίκιον όρος) και, έχοντας συγκροτήσει μια ομάδα από ξένους και ντόπιους ληστές, πραγματοποιούσε φονικές ενέδρες. Τα «αινίγματα» δεν ήταν παρά οι αιφνιδιαστικές ενέργειες και οι χρησμοί που χρησιμοποιούσε ως στρατηγική παραπλάνησης.
ΙΙΙ. Η Ακαδημαϊκή Σημασία και η Επιρροή του Έργου
Αν και ο Παλαίφατος συχνά κατηγορήθηκε για μια απλοϊκή ή υπερβολικά ρεαλιστική προσέγγιση (μια μέθοδος γνωστή στην ακαδημαϊκή κοινότητα ως ευημερισμός), η αξία του έργου του παραμένει ανεκτίμητη.
Το κείμενο διασώζει πλήθος λεπτομερειών για χαμένες παραλλαγές των ελληνικών μύθων, τοποθεσίες και αρχαίες δοξασίες που θα είχαν χαθεί παντελώς χωρίς αυτό. Δεν είναι τυχαίον ότι το έργον του μνημονεύεται από τον Πλούταρχο, τον Αθήναιο, τον Βιργίλιο, τον Ιερώνυμο και τον Ορόσιο.
Η «δοκτή Παλαίφατος βίβλος» απετέλεσε για αιώνες το εγχειρίδιον εκείνων που αναζητούσαν τη λογική πίσω από το παράλογον.
IV. Επίλογος
Ο Παλαίφατος δεν εθέλησε να καταστρέψει τη γοητεία των αρχαίων ιστοριών, αλλά να προστατεύσει την Ιστορία από τη διαφθορά του ψεύδους. Όπως χαρακτηριστικώς αναφέρεται στα προλεγόμενα της έκδοσης του 1656, ο συγγραφέας ηρνήθη να ανεχθεί την «παραφροσύνη του αιώνος του». Αντιθέτως, τράβηξε τις μάσκες από τα μυθικά προσωπεία και φώτισε το σκότος της δεισιδαιμονίας με τον χρυσό πυρσό της ανθρώπινης λογικής.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου