Στον ελληνικό κόσμο το θείο δεν ήταν μια αφηρημένη, απόμακρη και μοναδική οντότητα αποκομμένη από την πραγματικότητα. Το θείο ήταν παρόν μέσα στον ίδιο τον κόσμο. Βίωνε κανείς το θείο στον ουρανό και στη θάλασσα, στη γη και στις εποχές, στη δύναμη της πόλης, στην έμπνευση της ποίησης, στον έρωτα, στη μοίρα και στη νίκη.
Οι Έλληνες δεν είχαν έναν μοναδικό θεό που να συγκεντρώνει όλες αυτές τις δυνάμεις, γιατί η ελληνική αντίληψη του κόσμου δεν επιδίωκε να καταργήσει την πολλαπλότητα της πραγματικότητας. Αντίθετα, την αναγνώριζε και την τιμούσε. Κάθε θεότητα εξέφραζε μια δύναμη, μια διάσταση της ύπαρξης, μια μορφή της κοσμικής τάξης.
Για τον λόγο αυτόν ο ελληνικός κόσμος γνώριζε πλήθος θεών και θεαινών. Αυτή η πολλαπλότητα δεν ήταν ένδειξη σύγχυσης ή δεισιδαιμονίας, όπως συχνά παρουσιάζεται από μεταγενέστερες μονοθεϊστικές αντιλήψεις, αλλά φυσική συνέπεια μιας κοσμοαντίληψης που αντιλαμβανόταν τον κόσμο ως αρμονική συνύπαρξη πολλών δυνάμεων.
Η ελληνική θρησκευτικότητα δεν στηριζόταν σε ένα ιερό βιβλίο ούτε σε ένα κλειστό σύστημα δογμάτων. Εκφραζόταν μέσα από την πράξη: μέσα από τις τελετές της πόλης, τις θυσίες, τα μαντεία, τις γιορτές και τα ιερά. Η θρησκεία ήταν μέρος της ίδιας της ζωής της κοινότητας και όχι ένα ξεχωριστό σύστημα πίστης αποκομμένο από αυτήν.
Γι’ αυτό και η αυθεντική φωνή του ελληνικού κόσμου δεν βρίσκεται κυρίως στα φιλοσοφικά σχολεία, τα οποία απευθύνονταν σε περιορισμένους κύκλους μαθητών, αλλά στην ποίηση, στη μυθολογία και στη δημόσια λατρεία των πόλεων. Στα έπη του Ομήρου, στη λυρική φωνή του Αρχίλοχου και στους ύμνους του Πίνδαρου αποτυπώνεται ένας κόσμος όπου οι θεοί είναι παρόντες, δραστήριοι και άμεσα συνδεδεμένοι με τη ζωή των ανθρώπων.
Αυτή η κοσμοαντίληψη βρίσκεται σε βαθιά αντίθεση με το θρησκευτικό σύστημα που αργότερα επικράτησε. Ο χριστιανισμός προέρχεται από μια διαφορετική παράδοση, η οποία στηρίζεται στην ιδέα ενός μοναδικού και αποκλειστικού θεού, στην έννοια της θείας αποκάλυψης και στην ύπαρξη ιερών κειμένων που καθορίζουν την αλήθεια της πίστης. Για τον λόγο αυτό η σύγκρουση ανάμεσα στον χριστιανισμό και τον αρχαίο ελληνικό κόσμο δεν ήταν απλώς μια διαφωνία ιδεών αλλά μια σύγκρουση δύο εντελώς διαφορετικών κοσμοαντιλήψεων.
Στο πλαίσιο αυτής της παράδοσης, κάθε άλλη λατρεία χαρακτηρίζεται ως πλάνη ή ειδωλολατρία. Έτσι, ο ελληνικός κόσμος δεν αντιμετωπίστηκε ως μια διαφορετική θρησκευτική εμπειρία που άξιζε κατανόηση, αλλά ως ένα σύστημα που έπρεπε να καταργηθεί.
Η ιστορικά επιβεβαιωμένη βίαιη επικράτηση του χριστιανισμού δεν σήμαινε τη φυσική εξέλιξη ή μεταμόρφωση της ελληνικής θρησκείας. Σήμαινε την αντικατάστασή της. Με απαγορεύσεις από την κεντρική χριστιανική εξουσία της Ρώμης, τα ιερά εγκαταλείφθηκαν ή μετατράπηκαν, οι παραδοσιακές λατρείες έπαψαν να ασκούνται και ένας νέος θρησκευτικός κόσμος εγκαταστάθηκε στη θέση του παλαιού.
Το γεγονός ότι η ελληνική γλώσσα χρησιμοποιήθηκε από τους χριστιανούς και ότι μέρος της ελληνικής παιδείας διατηρήθηκε δεν σημαίνει ότι διατηρήθηκε και η ελληνική κοσμοθεωρία. Η γλώσσα μπορεί να μεταφέρει διαφορετικά νοήματα και η χρήση ελληνικών όρων δεν μετατρέπει αυτομάτως ένα θρησκευτικό σύστημα σε ελληνικό, όπως και η χρήση ελληνικών φιλοσοφικών όρων δεν σημαίνει ότι συνεχίζεται ο ελληνικός κόσμος όταν η ουσία του έχει μεταβληθεί πλήρως.
Η σύγχυση που επικρατεί γύρω από αυτά τα ζητήματα οφείλεται συχνά στην προσπάθεια να ερμηνευθεί ο ελληνικός κόσμος μέσα από έννοιες που του είναι ξένες. Η έννοια της «ειδωλολατρίας», για παράδειγμα, δεν αποτελεί ελληνικό όρο ούτε ελληνική κατηγορία σκέψης. Είναι ένας χαρακτηρισμός που γεννήθηκε μέσα σε ένα διαφορετικό θρησκευτικό πλαίσιο και επιβλήθηκε εκ των υστέρων στον ελληνικό κόσμο.
Όποιος θέλει να κατανοήσει πραγματικά την αρχαία ελληνική θρησκεία οφείλει να την προσεγγίσει χωρίς τα φίλτρα μεταγενέστερων δογμάτων. Ο ελληνικός κόσμος δεν ήταν ούτε αφελής ούτε πρωτόγονος. Ήταν ένας κόσμος που αντιλαμβανόταν το θείο μέσα στην ίδια τη δομή της πραγματικότητας και γι’ αυτό δημιούργησε έναν από τους πλουσιότερους θρησκευτικούς και πολιτισμικούς ορίζοντες της ανθρώπινης ιστορίας.
Η κατανόηση αυτού του κόσμου δεν απαιτεί αποδοχή της πίστης του, αλλά απαιτεί σεβασμό προς την ιδιαιτερότητά του και προς την πνευματική του αυτονομία. Μόνον όταν ο ελληνικός κόσμος εξεταστεί μέσα στο δικό του ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο μπορεί να γίνει πραγματικά κατανοητός.
Η μετάβαση από τον αρχαίο ελληνικό θρησκευτικό κόσμο στο νέο θρησκευτικό καθεστώς δεν υπήρξε μια απλή πολιτισμική μεταβολή αλλά μια βαθιά ιστορική τομή. Από τον 4ο αιώνα και εξής, όταν ο χριστιανισμός απέκτησε την υποστήριξη της αυτοκρατορικής εξουσίας, άρχισε μια σταδιακή αλλά αποφασιστική μεταβολή του θρησκευτικού τοπίου της Μεσογείου.
Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Θεοδόσιου I εκδόθηκαν νόμοι που απαγόρευαν τις παραδοσιακές θυσίες και τις δημόσιες τελετές των αρχαίων λατρειών. Πολλά ιερά που επί αιώνες αποτελούσαν κέντρα θρησκευτικής ζωής εγκαταλείφθηκαν ή μετατράπηκαν σε χριστιανικούς χώρους λατρείας.
Η διαδικασία αυτή δεν περιορίστηκε μόνο σε διοικητικές αποφάσεις. Σε αρκετές περιπτώσεις καταγράφηκαν συγκρούσεις και καταστροφές ιερών χώρων. Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα είναι η καταστροφή του μεγάλου ιερού του Σεραπείου της Αλεξάνδρειας στα τέλη του 4ου αιώνα, ενός χώρου που αποτελούσε σημαντικό κέντρο όχι μόνο της ελληνιστικής θρησκευτικής αλλά και της πνευματικής ζωής.
Παράλληλα, η φιλοσοφική παράδοση της ύστερης αρχαιότητας που παρέμενε συνδεδεμένη με την παλαιά ελληνική θρησκευτικότητα αντιμετώπισε αυξανόμενους περιορισμούς. Η συμβολική κορύφωση αυτής της εξέλιξης ήρθε το 529 μετά κοινής χρονολόγησης, όταν ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός I έκλεισε όλα τα φιλοσοφικά σχολεία (μεταξύ αυτών και της Ακαδημίας των Αθηνών, ενός ιδρύματος που συνέχιζε την παράδοση που είχε ξεκινήσει αιώνες νωρίτερα ο Πλάτων).
Τα γεγονότα αυτά δεν μπορούν να ερμηνευθούν απλώς ως φυσική πολιτισμική εξέλιξη. Αντανακλούν μια βαθιά μεταβολή στο θρησκευτικό και πνευματικό πλαίσιο της εποχής, όπου ο παλαιός κόσμος των ελληνικών θεών και των παραδοσιακών λατρειών έπαψε σταδιακά να αποτελεί ενεργό μέρος της δημόσιας ζωής επειδή ήταν αντίθετος με την χριστιανική ηθική και θεολογία.
Η ιστορική πραγματικότητα αυτής της μετάβασης δείχνει ότι η επικράτηση του νέου θρησκευτικού συστήματος δεν σήμαινε τη συνέχεια της ελληνικής θρησκευτικής παράδοσης αλλά την αντικατάστασή της από μια διαφορετική θρησκευτική κοσμοαντίληψη.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου