ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ: Όρισε τώρα τον χαρακτήρα και τη συμπεριφορά για τον εαυτό σου

Όρισε τώρα τον χαρακτήρα και τη συμπεριφορά για τον εαυτό σου, που θα διατηρήσεις όταν είσαι μόνος αλλά και μαζί με άλλους ανθρώπους.

Και ως επί το πλείστον να τηρείς σιωπή ή να λες τα απολύτως αναγκαία και με λίγα λόγια. Σπανίως, μάλιστα, όταν απαιτείται να μιλήσεις, μίλα, αλλά όχι για κάτι τυχαίο, όχι για μονομαχίες ή ιπποδρομίες ή αθλητές ή φαγητά ή ποτά, θέματα που συζητούνται παντού, και κυρίως όχι για ανθρώπους ψέγοντας, επαινώντας ή συγκρίνοντας. Αν το μπορείς, οδήγησε με τα λόγια σου τα λόγια των συντρόφων σου ώστε να είναι πιο αρμόζοντα, αλλά, αν τύχει να βρεθείς μόνος ανάμεσα σε ξένους, να σωπάσεις.

Να μη γελάς πολύ ούτε για πολλά θέματα ούτε ασυγκράτητα.

Να μην ορκίζεσαι, καθόλου αν είναι δυνατόν, διαφορετικά όσο μπορείς.

Απόφευγε τα συμπόσια με ανθρώπους αδαείς. Κι αν κάποτε έρθει ο καιρός που θα χρειαστεί να το κάνεις, να εντείνεις την προσοχή σου μην τυχόν γίνεις κι εσύ αδαής. Γιατί να γνωρίζεις ότι, αν ο φίλος σου είναι βρομερός, κατ’ ανάγκη θα μολύνει και αυτόν τον οποίο συναναστρέφεται, ακόμα κι αν τύχει να είναι καθαρός.

Όσα αφορούν το σώμα να τα λαμβάνεις όσο χρειάζεται, όπως τροφές, ποτά, ενδύματα, σπίτι, υπηρέτες. Ό,τι αφορά τη δόξα ή την πολυτέλεια, να το ξεχάσεις τελείως…

Αν σου πουν ότι κάποιος σε κακολογεί, μην απολογηθείς για όσα λέει αλλά απάντησε ότι «αγνοούσε και τα άλλα μου ελαττώματα, γιατί αλλιώς δεν θα έλεγε μόνο αυτά».

Δεν είναι αναγκαίο να πολυπηγαίνεις στα θέατρα. Και, αν κάποτε είναι καιρός να το κάνεις, να δείξεις ότι υποστηρίζεις μόνο τον εαυτό σου και κανέναν άλλο, δηλαδή ότι θέλεις το αποτέλεσμα να είναι αυτό που πραγματικά είναι και να νικά μόνο ο νικητής. Κι έτσι δεν θα απογοητευτείς. Να απέχεις τελείως από το να φωνάζεις και να γελάς δυνατά εναντίον κάποιου ή να συγκινείσαι υπερβολικά. Και όταν φύγεις, να μη μιλάς πολύ για όσα έγιναν, παρά μόνο για όσα συμβάλλουν στη βελτίωσή σου- γιατί διαφορετικά ο κόσμος θα σκεφτεί ότι εντυπωσιάστηκες από το θέαμα.

Στις διαλέξεις που κάποιοι δίνουν να μην πηγαίνεις τυχαία και εύκολα και, όταν το κάνεις, να τηρείς σεμνότητα και ηρεμία και να μην ενοχλείς.

Όταν πρόκειται να συναντήσεις κάποιον, ειδικά κάποιον που θεωρείται σπουδαίος, αναρωτήσου τι θα έκανε ο Σωκράτης ή ο ‘Ζήνων στη συγκεκριμένη περίπτωση κι έτσι δεν θα δυσκολευτείς να διαχειριστείς την κατάσταση κατά τον αρμόζοντα τρόπο. Όταν επισκέπτεσαι κάποιον πολύ ισχυρό, να φαντάζεσαι ότι δεν θα τον βρεις μέσα στο σπίτι, ότι θα σε κλείσουν απ’ έξω, ότι θα σε αγνοήσει. Και αν παρ’ όλα αυτά πρέπει να πας, όταν βρεθείς εκεί, να αποδεχτείς όσα συμβαίνουν, να μην πεις ποτέ στον εαυτό σου ότι «δεν άξιζε τον κόπο». Γιατί αυτό δείχνει άνθρωπο ανόητο και με στρεβλή αντίληψη για τα εξωτερικά πράγματα.

Στις συνομιλίες απόφευγε να αναφέρεις υπερβολικά δικά σου κατορθώματα ή περιπέτειες. Μπορεί να σου είναι ευχάριστο να θυμάσαι τις περιπέτειες σου, αλλά για τους άλλους δεν είναι τόσο ευχάριστο να ακούν τι σου συνέβη.

Απόφευγε να προξενείς γέλιο, γιατί αυτή η συνήθεια είναι επικίνδυνη και εύκολα μπορείς να ολισθήσεις στη χυδαιότητα και να μειωθεί ο σεβασμός που έχουν οι άλλοι για το πρόσωπό σου. Επίσης, είναι επισφαλής και η αισχρολογία. Όταν λοιπόν συμβεί κάτι τέτοιο, αν έχεις την ευκαιρία, να επιπλήξεις εκείνον που επιδόθηκε σε αισχρολογία, διαφορετικά να δείξεις σιωπώντας και κοκκινίζοντας και με έκφραση σκυθρωπή ότι σε δυσαρέστησε ο λόγος του.

ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ, Ο ΔΡΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

ΞΕΝΟΦΩΝ: Γιατί βλέπω πολλούς ανθρώπους, οι οποίοι μ’ όλο που διαθέτουν πάρα πολλά χρήματα, θεωρούν τον εαυτό τους τόσο φτωχό

ΞΕΝΟΦΩΝ, Συμπόσιον ΙΙΙ 8

«Τί γάρ σύ, εἶπεν [ὁ Καλλίας], ἐπί τίνι μέγα φρονεῖς, ὦ Ἀντίσθενες; Ἐπί πλούτω, ἔφη.Ὁ μέν δή Ἑρμογένης ἀνήρετο εἰ πολύ εἴη αὐτῶ ἀργύριον. Ὁ δέ ἀπώμοσε μηδέ ὀβολόν. Ἀλλά γῆν πολλήν κέκτησαι; Ἴσως ἄν, ἔφη, Αὐτολύκῳ τούτῳ ἱκανή γένοιτο ἐγκονίσασθαι».

Και συ λοιπόν, Αντισθένη, είπε ο Καλλίας, για ποιο πράγμα καυχιέσαι; “Για τον πλούτο μου”, είπε αυτός. Τότε ο Ερμογένης τον ρώτησε αν είχε πολλά χρήματα, κι εκείνος πήρε όρκο πως δεν είχε ούτε δεκάρα. “Μήπως έχεις πολύ καλλιεργήσιμη γη;” “Όση θα ήταν αρκετή για να κυλιστεί [πριν από την πάλη] τούτος εδώ ο Αυτόλυκος”, είπε ο Αντισθένης.

ΞΕΝΟΦΩΝ, Συμπόσιο IV 34 – 44.

Έλα λοιπόν, είπε ο Σωκράτης, λέγε μας πάλι πώς συμβαίνει, Αντισθένη, ενώ έχεις τόσο μικρή περιουσία, να καυχιέσαι για πλούτο.

“Διότι είμαι της γνώμης, φίλοι, ότι τον πλούτο και την φτώχεια οι άνθρωποι δεν τα έχουν στο σπίτι αλλά στην ψυχή τους. Γιατί βλέπω πολλούς ανθρώπους, οι οποίοι μ’ όλο που διαθέτουν πάρα πολλά χρήματα, θεωρούν τον εαυτό τους τόσο φτωχό, ώστε καταβάλλουν κάθε προσπάθεια και διακινδυνεύουν τα πάντα προκειμένου να αποκτήσουν περισσότερα· και ξέρω και αδέλφια που αν και κληρονόμησαν ίσα μερίδια ωστόσο ο ένας από αυτούς έχει όσα του χρειάζονται για να ζει και επιπλέον κάποιο περίσσευμα, ενώ ο άλλος στερείται τα πάντα.

Ακούω επίσης για κάποιους τυράννους πως έχουν τέτοια δίψα για λεφτά, ώστε κάνουν πράγματα πολύ χειρότερα κι από τους πιο απένταρους. Γιατί, φυσικά, είναι η ανέχεια που κάνει άλλους να κλέβουν, άλλους να γίνονται διαρρήκτες, άλλους να γίνονται σωματέμποροι· ενώ υπάρχουν κι ορισμένοι τύραννοι που καταστρέφουν ολόκληρες οικογένειες, σκοτώνουν αμέτρητους ανθρώπους, συχνά μάλιστα υποδουλώνουν κι ολόκληρες πολιτείες για τα λεφτά. Αυτούς εγώ τους οικτείρω, και πάρα πολύ, για την πολύ βαριά τους αρρώστια. Μου δίνουν την εντύπωση πως έχουν πάθει ότι κι ένας άνθρωπος με μεγάλη περιουσία, ο οποίος αν και τρώει πολύ, δεν χορταίνει ποτέ.

Όσο για μένα έχω τόσα που κι εγώ ο ίδιος με δυσκολία τα βρίσκω· ωστόσο υπάρχουν αρκετά για να τρώγω ώστε να μην πεινάω και να πίνω ώστε να μην διψώ και να είμαι ντυμένος ώστε όταν είμαι έξω να μην τρέμω από το κρύο περισσότερο απ’ ότι τούτος εδώ ο πάμπλουτος Καλλίας.

Κι όταν βρεθώ στο σπίτι, οι τοίχοι μού φαίνονται σαν πολύ ζεστά ρούχα, τα ταβάνια σαν πολύ χοντρά πανωφόρια, κι η κρεβατόστρωσή μου είναι τόσο επαρκής που δυσκολεύομαι να σηκωθώ από το κρεβάτι. Αν καμιά φορά το σώμα μου νιώσει την ανάγκη να πλαγιάσει με γυναίκα, αρκούμαι σε τέτοιον βαθμό σε ό,τι υπάρχει μπροστά μου, ώστε σ’ όποιες πηγαίνω με γλυκοφιλούν, γιατί κανένας άλλος δεν θέλει να τις πλησιάσει.

Κι όλα αυτά μου φαίνονται έτσι γλυκά, που κάνοντάς τα δεν θα μπορούσα να ευχηθώ να δοκιμάσω μεγαλύτερη χαρά αλλά μάλλον μικρότερη· τόσο πολύ έχω την εντύπωση πως ορισμένα από αυτά είναι πιο ευχάριστα κι απ’ ό,τι θα με συνέφερε. Αλλά πιο σημαντικό κτήμα μέσα στα πλούτη μου θεωρώ τούτο: ότι αν μου αφαιρούσε κάποιος κι αυτά που έχω τώρα, δεν βλέπω να είναι καμιά δουλειά τόσο εξευτελιστική που να μην μου εξασφαλίζει αρκετή τροφή.

Γιατί όποτε νιώσω την ανάγκη να απολαύσω κάτι, δεν παίρνω από την αγορά ακριβά πράγματα – έρχονται, βλέπεις, πανάκριβα – αλλά τα βγάζω μέσα από την ψυχή μου. Κι υπάρχει πολύ μεγάλη διαφορά ως προς την ηδονή, όταν αγγίζω κάτι, αφού πρώτα περιμένω να νιώσω την ανάγκη γι’ αυτό, απ’ ότι όταν δοκιμάζω κάποιο ακριβό πράγμα, έτσι επειδή έτυχε – όπως τώρα δα που πίνω αυτό το θασίτικο κρασί χωρίς να αισθάνομαι δίψα.

Αλήθεια όμως, είναι φυσικό, όσοι έχουν προσανατολιστεί περισσότερο στη λιτότητα παρά στα πολλά λεφτά, να είναι πιο δίκαιοι άνθρωποι. Γιατί όσοι πιστεύουν ότι αυτά που οι ίδιοι έχουν είναι με το παραπάνω αρκετά, ελάχιστα ορέγονται όσα έχουν οι άλλοι.

Κι αξίζει ακόμη να καταλάβει κανείς ότι ένας τέτοιος πλούτος κάνει τους ανθρώπους γενναιόδωρους. Γιατί και τούτος εδώ ο Σωκράτης, στον οποίο οφείλω αυτό τον πλούτο, μου πρόσφερε μια βοήθεια όχι περιορισμένη και με μέτρο, αλλά ό,τι μπορούσα να το κρατήσω μου το έδινε· κι εγώ τώρα δεν φθονώ κανέναν, αλλά τον θησαυρό που έχω στην ψυχή μου τον δείχνω σ’ όλους τους φίλους και τον προσφέρω σ’ όποιον τον θέλει.

Και το πιο περίκομψο κτήμα μου: το βλέπετε πως πάντα έχω ελεύθερο χρόνο, ώστε και να βλέπω όσα αξίζουν να τα βλέπει κανείς, και να ακούω όσα αξίζουν να τα ακούει και – πράγμα που εγώ το θεωρώ πολύτιμο – να περνώ απερίσπαστος την ημέρα μου μαζί με τον Σωκράτη.

Κι αυτός πάλι δεν θαυμάζει όσους έχουν πολύ χρυσάφι, αλλά συναναστρέφεται αυτούς που του είναι αρεστοί”.

Αυτά είπε ο Αντισθένης

Βλέπετε τους ανθρώπους να υποφέρουν για κάτι ασήμαντο που δεν είναι καν πραγματικό

Σύμφωνα με τους Τολτέκους, όσα πιστεύουμε για τον εαυτό μας και όλα όσα γνωρίζουμε για τον κόσμο είναι ένα όνειρο. Αν ανατρέξετε σε οποιαδήποτε θρησκευτική περιγραφή της κόλασης, είναι ίδια με την ανθρώπινη κοινωνία, με τον τρόπο που ονειρευόμαστε. Η κόλαση είναι ένας τόπος βασάνων, φόβου, πολέμου και βίας, επίκρισης και αδικίας, ένας τόπος παντοτινής τιμωρίας. Οι άνθρωποι συγκρούονται μεταξύ τους σαν να είναι αρπακτικά της ζούγκλας – άνθρωποι γεμάτοι επικρίσεις, ενοχές και συναισθηματικό δηλητήριο – φθόνο, θυμό, μίσος, λύπη, πόνο. Δημιουργούμε όλους αυτούς τους μικρούς δαίμονες στο μυαλό μας γιατί έχουμε μάθει με το όνειρό μας να φέρνουμε την κόλαση στη ζωή μας.

Καθένας μας δημιουργεί ένα προσωπικό όνειρο, όμως όλοι μαζί δημιουργούμε ένα συλλογικό, εξωτερικό όνειρο, το όνειρο της ανθρωπότητας. Το εξωτερικό Όνειρο, ή το Όνειρο του Πλανήτη, είναι το συλλογικό όνειρο δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Το μεγάλο Όνειρο περιλαμβάνει όλους τους κοινωνικούς κανόνες, τους νόμους, τις θρησκείες, τις διάφορες κουλτούρες και τους τρόπους ύπαρξης. Όλες αυτές οι πληροφορίες που βρίσκονται αποθηκευμένες στο μυαλό μας είναι σαν χιλιάδες φωνές που μας μιλούν ταυτόχρονα. Οι Τολτέκοι το αποκαλούν μιτότε.

Ο πραγματικός μας εαυτός είναι αγνή αγάπη· είμαστε Ζωή. Ο πραγματικός μας εαυτός δεν έχει καμία σχέση με το Όνειρο, αλλά το μιτότε δεν μας αφήνει να δούμε την πραγματική μας φύση. Όταν δείτε το Όνειρο από αυτή την οπτική και αν έχετε συνείδηση της πραγματικής σας φύσης, θα καταφέρετε να διακρίνετε την ανόητη συμπεριφορά των ανθρώπων, που, πλέον, θα σας φαίνεται αστείο. Αυτό που για άλλους είναι ένα τρομερό δράμα, για σας γίνεται κωμωδία. Βλέπετε τους ανθρώπους να υποφέρουν για κάτι ασήμαντο που δεν είναι καν πραγματικό. Αλλά δεν έχουμε άλλη επιλογή. Γεννιόμαστε και μεγαλώνουμε σε αυτή την κοινωνία, και μαθαίνουμε να είμαστε σαν όλους τους άλλους και συναγωνιζόμαστε στην ανοησία.

Φανταστείτε ότι επισκέπτεστε έναν πλανήτη όπου όλοι έχουν διαφορετικό συναισθηματικό νου. Συμπεριφέρονται πάντα με χαρά, αγάπη και γαλήνη. Τώρα φανταστείτε ότι μια μέρα ξυπνάτε και βρίσκεστε εδώ, σε αυτόν τον πλανήτη, και δεν έχετε πια συναισθηματικές πληγές. Δεν φοβάστε να είστε ο εαυτός σας. Ό,τι κι αν πει κάποιος για σας, ό,τι κι αν κάνει, δεν το παίρνετε προσωπικά και δεν σας πληγώνει. Δεν χρειάζεται να προστατεύετε πια τον εαυτό σας. Δεν φοβάστε να αγαπήσετε, να μοιραστείτε, να ανοίξετε την καρδιά σας. Όμως, κανείς άλλος δεν είναι σαν εσάς. Πώς μπορείτε να αλληλεπιδράτε με άτομα που είναι συναισθηματικά πληγωμένα και γεμάτα φόβο;

G. Hegel: πνεύμα και διαλεκτική

Γκέοργκ Χέγκελ: 1770-1831

Διαλεκτική και ελευθερία σκέψης

§1

Ι. Για να ανοιχτεί κανείς στον κόσμο της ελεύθερης σκέψης χρειάζεται πρώτα να προσδιορίζει: τι είναι σκέψη; Τι είναι λοιπόν σκέψη για τον Χέγκελ; Είναι η «Γνώση του καθολικού (Wissen des Allgemeinen)»[1]. Μια τέτοια Γνώση όμως δεν συμβαίνει ερήμην του ανθρώπου, αλλά μόνο στο δικό του πεδίο και από τον ίδιο: η Γνώση δηλαδή παραπέμπει στο ίδιο το Είναι του ανθρώπου ως συνείδηση (Bewußtsein), ως ενεργό, ατομικό, ζωντανό Εγώ που τελεί σε εσωτερικά διαλεκτική σχέση με την ιστορική του ύπαρξη, με την ιστορικότητα δηλαδή του Dasein του: αντικειμενικά είναι ο Εαυτός και το άλλως-Είναι του Εαυτού· ήτοι το αντι-κείμενο (Gegen-stand), το Πραγματικό που κείτεται απέναντι στον Εαυτό και συνδέεται μαζί του –λιγότερο ή περισσότερο– έλλογα, δηλαδή με βάση τα ενδότερα κοινά νοήματα και δια-νοήματα.

ΙΙ. Υποκειμενικά είναι ο Εαυτός που εξελίσσεται ιστορικο-Λογικά: αποκτά επίγνωση της συγκεκριμένης του ιστορικότητας, την εσωτερικεύει, την καθιστά δηλαδή περιεχόμενο σκέψης ή πνευματικό του περιεχόμενο, και έτσι εισέρχεται μέσα στην Ιστορία ως Bewußt-Sein [=συνειδητό-Είναι]: ως σκεπτόμενο πνεύμα. Σκεπτόμενο πνεύμα σημαίνει ο άνθρωπος, ως νοούσα συνείδηση, που δεν χρησιμοποιεί τον λογισμό του, τον Λόγο, χρησιμοθηρικά ή εργαλειακά, παρά ως μια μεταστοχαστική διεργασία επί του ιστορικού συμβάντος: ξανασκέπτομαι τον εαυτό μου και το άλλο του Εαυτού με βάση μια ιστορικά διαμορφωμένη γνώση. Τούτο σημαίνει περαιτέρω πως η εν λόγω μεταστοχαστική διεργασία εκτυλίσσεται ως μια αρχέγονη, πρωτότυπη διεργασία γνώσης, κατά την οποία συγκροτούνται έννοιες ως πτυχές ενός και του αυτού καθολικού Λόγου.

§2

Ι. Ιδωμένη υπό το βλέμμα της εγελιανής διαλεκτικής, η πιο πάνω Γνώση είναι η μορφή: η στάση ή σχέση ζωής, η συμπεριφορά του πνεύματος, ενώ το περιεχόμενο είναι όλη η ως άνω ιστορικο-λογική κίνηση του πνεύματος που το κάνει να είναι σκεπτόμενο ή αυτοσυνείδητο πνεύμα, δηλαδή να είναι ο αυτοπροσδιοριζόμενος άνθρωπος ως τέτοιο πνεύμα. Με αυτό το νόημα, μας λέει ο γερμανός φιλόσοφος, ο άνθρωπος προορίζεται να είναι σκεπτόμενο ον και έτσι να διαφοροποιείται από το ζώο[2]. Η σκέψη, στη συνάφεια τούτη, είναι η ρίζα της φύσης του ανθρώπου[3], που του επιτρέπει να εγκαθίσταται στο θρόνο της ιστορίας όχι ως μια απλώς φυσική [=όχι ακόμα πνευματική] αμεσότητα ή, όπως λέει ο Χέγκελ στη Φαινομενολογία του πνεύματος, ως φυσική συνείδηση , αλλά ως το πνεύμα ή το Είναι, που γνωσιο-οντο-λογικά μέλλει να ολοκληρώνει τον κύκλο του, δηλαδή την προαναφερθείσα καθολική κίνηση [=τη Γνώση του καθολικού], ως μεταστοχαστική επιστροφή εντός εαυτού.

ΙΙ. Και η φιλοσοφία πώς νοείται εδώ; Ως η ικανότητα της σκέψης να σκέπτεται τον εαυτό της, δηλαδή να είναι η εν λόγω καθολική κίνηση ως σκεπτόμενη ή ως πνευματική εξέλιξη ή ανάπτυξη. Υπ’ αυτή την έννοια Είναι:

«Η φιλοσοφία, σύμφωνα με τη φύση της, είναι κάτι το εσωτερικό, που διεαυτό [=κατά την αυθύπαρκτη ουσία του] δεν προορίζεται για τον όχλο ούτε προσφέρει κάποια προπαρασκευαστική δυνατότητα γι’ αυτόν. Είναι φιλοσοφία μόνο επειδή είναι ευθέως αντί-θετη προς την απλή νόηση [=τη διάνοια σε αντίθεση με το διαλεκτικό Λόγο] και πολύ περισσότερο, ως εκ τούτου, στον υγιή κοινό νου, υπό τον οποίο νοείται ο τοπικός και χρονικός περιορισμός μιας κατηγορίας ανθρώπων. Αναλογικά προς αυτόν τον κοινό νου, ο κόσμος της φιλοσοφίας, καθεαυτόν και διεαυτόν, είναι ένας ανεστραμμένος κόσμος»[4].

§3

Η φιλοσοφία, ως τέτοια ικανότητα και καθολική κίνηση, πέρα από τον τοπικό και χρονικό περιορισμό του κοινού νου, δεν παύει να είναι ριζικός και αείζωος μεταστοχασμός. Ακριβώς επειδή είναι ένας τέτοιος μεταστοχασμός, μέσα στην κινητική της καθολικότητα, συμπεριλαμβάνει και την υλικότητα της νόησης. Τούτο υποδηλώνει πως ο Χέγκελ δεν αντιπαραθέτει το υλικό στο πνευματικό, αλλά τα συλλαμβάνει στη διαλεκτική τους ανέλιξη ή στη διαλεκτική πορεία προς τα μέσα, προς το βάθος της σκέψης ή της μνημονευθείσας μορφής ή της καθολικής ιδέας, και προς τα έξω, προς το αντι-κειμενικό: περιδινούμενος κύκλος κατ’ αίσθηση εμπειρίας και θεωρητικής σκέψης. Αλλά μέσα στην ένταση της εξωτερικότητας η σκέψη είναι ανάπτυξη όχι με τη μορφή του διασκορπισμού, της διασποράς ή της διάλυσης, παρά με εκείνη της συνεκτικής κίνησης του όλου. Πώς κατανοείται όμως τούτη η συνεκτικότητα; Κατανοείται ως η σκέψη ή η φιλοσοφία, ως σκεπτόμενη ανάπτυξη, που μέσα στην εξωτερικότητα ασκεί την ελευθερία της: δηλαδή δεν είναι μια απλή παράσταση του αντι-κειμένου ή απλοϊκή, αφελής γνώμη ή γνώση, αλλά η καθολική-δια-νοηματική Εν-ότητα του Εαυτού και του αντι-κειμένου. Η ελευθερία της σκέψης, κατ’ αυτή την έννοια, είναι η συνείδηση ελευθερίας ως καθολική διαλεκτική κίνηση, που διατρέχει τη σκέψη –προς τα μέσα και προς τα έξω– και της επιτρέπει να αναγνωρίζει

«το Είναι –που μπορεί να είναι και ο εαυτός της– ως την ουσία των πραγμάτων, ως την απόλυτη ολότητα και την εμμενή ουσία όλων· επομένως, να το συλλαμβάνει ως σκέψη, ακόμη κι αν επρόκειτο να είναι ένα εξωτερικό Είναι»[5].
-----------------------------
[1] Die Vernunft in der Geschichte, σ. 56.
[2] Ό.π.
[3] Ό.π., σ. 57.
[4] Werke 2, σ. 182.
[5] Werke 18, σ. 116

ΠΛΑΤΩΝ: Πρωταγόρας (339d-342a)

Εἰπὼν οὖν ταῦτα πολλοῖς θόρυβον παρέσχεν καὶ ἔπαινον [339e] τῶν ἀκουόντων· καὶ ἐγὼ τὸ μὲν πρῶτον, ὡσπερεὶ ὑπὸ ἀγαθοῦ πύκτου πληγείς, ἐσκοτώθην τε καὶ ἰλιγγίασα εἰπόντος αὐτοῦ ταῦτα καὶ τῶν ἄλλων ἐπιθορυβησάντων· ἔπειτα—ὥς γε πρὸς σὲ εἰρῆσθαι τἀληθῆ, ἵνα μοι χρόνος ἐγγένηται τῇ σκέψει τί λέγοι ὁ ποιητής—τρέπομαι πρὸς τὸν Πρόδικον, καὶ καλέσας αὐτόν, Ὦ Πρόδικε, ἔφην ἐγώ, σὸς μέντοι Σιμωνίδης πολίτης· [340a] δίκαιος εἶ βοηθεῖν τῷ ἀνδρί. δοκῶ οὖν μοι ἐγὼ παρακαλεῖν σέ· ὥσπερ ἔφη Ὅμηρος τὸν Σκάμανδρον πολιορκούμενον ὑπὸ τοῦ Ἀχιλλέως τὸν Σιμόεντα παρακαλεῖν, εἰπόντα

—φίλε κασίγνητε, σθένος ἀνέρος ἀμφότεροί περσχῶμεν,
ἀτὰρ καὶ ἐγὼ σὲ παρακαλῶ, μὴ ἡμῖν ὁ Πρωταγόρας τὸν Σιμωνίδην ἐκπέρσῃ. καὶ γὰρ οὖν καὶ δεῖται τὸ ὑπὲρ Σιμωνίδου ἐπανόρθωμα τῆς σῆς μουσικῆς, ᾗ τό τε βούλεσθαι καὶ [340b] ἐπιθυμεῖν διαιρεῖς ὡς οὐ ταὐτὸν ὄν, καὶ ἃ νυνδὴ εἶπες πολλά τε καὶ καλά. καὶ νῦν σκόπει εἴ σοι συνδοκεῖ ὅπερ ἐμοί. οὐ γὰρ φαίνεται ἐναντία λέγειν αὐτὸς αὑτῷ Σιμωνίδης. σὺ γάρ, ὦ Πρόδικε, προαπόφηναι τὴν σὴν γνώμην· ταὐτόν σοι δοκεῖ εἶναι τὸ γενέσθαι καὶ τὸ εἶναι, ἢ ἄλλο; ― Ἄλλο νὴ Δί᾽, ἔφη ὁ Πρόδικος. ― Οὐκοῦν, ἔφην ἐγώ, ἐν μὲν τοῖς πρώτοις αὐτὸς ὁ Σιμωνίδης τὴν ἑαυτοῦ γνώμην ἀπεφήνατο, ὅτι ἄνδρα [340c] ἀγαθὸν ἀληθείᾳ γενέσθαι χαλεπὸν εἴη; ― Ἀληθῆ λέγεις, ἔφη ὁ Πρόδικος. ― Τὸν δέ γε Πιττακόν, ἦν δ᾽ ἐγώ, μέμφεται, οὐχ ὡς οἴεται Πρωταγόρας, ταὐτὸν ἑαυτῷ λέγοντα, ἀλλ᾽ ἄλλο. οὐ γὰρ τοῦτο ὁ Πιττακὸς ἔλεγεν τὸ χαλεπόν, «γενέσθαι» ἐσθλόν, ὥσπερ ὁ Σιμωνίδης, ἀλλὰ τὸ «ἔμμεναι»· ἔστιν δὲ οὐ ταὐτόν, ὦ Πρωταγόρα, ὥς φησιν Πρόδικος ὅδε, τὸ εἶναι καὶ τὸ γενέσθαι. εἰ δὲ μὴ τὸ αὐτό ἐστιν τὸ εἶναι τῷ γενέσθαι, οὐκ ἐναντία λέγει ὁ Σιμωνίδης αὐτὸς αὑτῷ. καὶ ἴσως ἂν [340d] φαίη Πρόδικος ὅδε καὶ ἄλλοι πολλοὶ καθ᾽ Ἡσίοδον γενέσθαι μὲν ἀγαθὸν χαλεπὸν εἶναι —τῆς γὰρ «ἀρετῆς ἔμπροσθεν» τοὺς θεοὺς ἱδρῶτα θεῖναι— ὅταν δέ τις αὐτῆς «εἰς ἄκρον ἵκηται, ῥηϊδίην δἤπειτα πέλειν, χαλεπήν περ ἐοῦσαν», ἐκτῆσθαι.
Ὁ μὲν οὖν Πρόδικος ἀκούσας ταῦτα ἐπῄνεσέν με· ὁ δὲ Πρωταγόρας, Τὸ ἐπανόρθωμά σοι, ἔφη, ὦ Σώκρατες, μεῖζον ἁμάρτημα ἔχει ἢ ὃ ἐπανορθοῖς.
Καὶ ἐγὼ εἶπον· Κακὸν ἄρα μοι εἴργασται, ὡς ἔοικεν, ὦ [340e] Πρωταγόρα, καὶ εἰμί τις γελοῖος ἰατρός· ἰώμενος μεῖζον τὸ νόσημα ποιῶ.
Ἀλλ᾽ οὕτως ἔχει, ἔφη.
Πῶς δή; ἦν δ᾽ ἐγώ.
Πολλὴ ἄν, ἔφη, ἀμαθία εἴη τοῦ ποιητοῦ, εἰ οὕτω φαῦλόν τί φησιν εἶναι τὴν ἀρετὴν ἐκτῆσθαι, ὅ ἐστιν πάντων χαλεπώτατον, ὡς ἅπασιν δοκεῖ ἀνθρώποις.
Καὶ ἐγὼ εἶπον· Νὴ τὸν Δία, εἰς καιρόν γε παρατετύχηκεν ἡμῖν ἐν τοῖς λόγοις Πρόδικος ὅδε. κινδυνεύει γάρ τοι, ὦ [341a] Πρωταγόρα, ἡ Προδίκου σοφία θεία τις εἶναι πάλαι, ἤτοι ἀπὸ Σιμωνίδου ἀρξαμένη, ἢ καὶ ἔτι παλαιοτέρα. σὺ δὲ ἄλλων πολλῶν ἔμπειρος ὢν ταύτης ἄπειρος εἶναι φαίνῃ, οὐχ ὥσπερ ἐγὼ ἔμπειρος διὰ τὸ μαθητὴς εἶναι Προδίκου τουτουΐ· καὶ νῦν μοι δοκεῖς οὐ μανθάνειν ὅτι καὶ τὸ «χαλεπὸν» τοῦτο ἴσως οὐχ οὕτως Σιμωνίδης ὑπελάμβανεν ὥσπερ σὺ ὑπολαμβάνεις, ἀλλ᾽ ὥσπερ περὶ τοῦ «δεινοῦ» Πρόδικός με οὑτοσὶ νουθετεῖ ἑκάστοτε, ὅταν ἐπαινῶν ἐγὼ ἢ σὲ ἢ ἄλλον τινὰ λέγω ὅτι Πρωταγόρας σοφὸς καὶ δεινός ἐστιν ἀνήρ, ἐρωτᾷ [341b] εἰ οὐκ αἰσχύνομαι τἀγαθὰ δεινὰ καλῶν. τὸ γὰρ δεινόν, φησίν, κακόν ἐστιν· οὐδεὶς γοῦν λέγει ἑκάστοτε «δεινοῦ πλούτου» οὐδὲ «δεινῆς εἰρήνης» οὐδὲ «δεινῆς ὑγιείας,» ἀλλὰ «δεινῆς νόσου» καὶ «δεινοῦ πολέμου» καὶ «δεινῆς πενίας,» ὡς τοῦ δεινοῦ κακοῦ ὄντος. ἴσως οὖν καὶ τὸ «χαλεπὸν» αὖ οἱ Κεῖοι καὶ ὁ Σιμωνίδης ἢ κακὸν ὑπολαμβάνουσι ἢ ἄλλο τι ὃ σὺ οὐ μανθάνεις· ἐρώμεθα οὖν Πρόδικον —δίκαιον γὰρ τὴν Σιμωνίδου φωνὴν τοῦτον ἐρωτᾶν— τί ἔλεγεν, ὦ Πρόδικε, τὸ [341c] «χαλεπὸν» Σιμωνίδης;
Κακόν, ἔφη.
Διὰ ταῦτ᾽ ἄρα καὶ μέμφεται, ἦν δ᾽ ἐγώ, ὦ Πρόδικε, τὸν Πιττακὸν λέγοντα «χαλεπὸν ἐσθλὸν ἔμμεναι», ὥσπερ ἂν εἰ ἤκουεν αὐτοῦ λέγοντος ὅτι ἐστὶν κακὸν «ἐσθλὸν ἔμμεναι».
Ἀλλὰ τί οἴει, ἔφη, λέγειν, ὦ Σώκρατες, Σιμωνίδην ἄλλο ἢ τοῦτο, καὶ ὀνειδίζειν τῷ Πιττακῷ ὅτι τὰ ὀνόματα οὐκ ἠπίστατο ὀρθῶς διαιρεῖν ἅτε Λέσβιος ὢν καὶ ἐν φωνῇ βαρβάρῳ τεθραμμένος;
Ἀκούεις δή, ἔφην ἐγώ, ὦ Πρωταγόρα, Προδίκου τοῦδε. [341d] ἔχεις τι πρὸς ταῦτα λέγειν;
Καὶ ὁ Πρωταγόρας, Πολλοῦ γε δεῖ, ἔφη, οὕτως ἔχειν, ὦ Πρόδικε· ἀλλ᾽ ἐγὼ εὖ οἶδ᾽ ὅτι καὶ Σιμωνίδης τὸ «χαλεπὸν» ἔλεγεν ὅπερ ἡμεῖς οἱ ἄλλοι, οὐ τὸ κακόν, ἀλλ᾽ ὃ ἂν μὴ ῥᾴδιον ᾖ ἀλλὰ διὰ πολλῶν πραγμάτων γίγνηται.
Ἀλλὰ καὶ ἐγὼ οἶμαι, ἔφην, ὦ Πρωταγόρα, τοῦτο λέγειν Σιμωνίδην, καὶ Πρόδικόν γε τόνδε εἰδέναι, ἀλλὰ παίζειν καὶ σοῦ δοκεῖν ἀποπειρᾶσθαι εἰ οἷός τ᾽ ἔσῃ τῷ σαυτοῦ λόγῳ βοηθεῖν. ἐπεὶ ὅτι γε Σιμωνίδης οὐ λέγει τὸ χαλεπὸν [341e] κακόν, μέγα τεκμήριόν ἐστιν εὐθὺς τὸ μετὰ τοῦτο ῥῆμα· λέγει γὰρ ὅτι—
θεὸς ἂν μόνος τοῦτ᾽ ἔχοι γέρας,
οὐ δήπου τοῦτό γε λέγων, κακὸν «ἐσθλὸν ἔμμεναι», εἶτα τὸν θεόν φησιν μόνον τοῦτο ἂν ἔχειν καὶ τῷ θεῷ τοῦτο γέρας ἀπένειμε μόνῳ· ἀκόλαστον γὰρ ἄν τινα λέγοι Σιμωνίδην ὁ Πρόδικος καὶ οὐδαμῶς Κεῖον. ἀλλ᾽ ἅ μοι δοκεῖ διανοεῖσθαι Σιμωνίδης ἐν τούτῳ τῷ ᾄσματι, ἐθέλω σοι εἰπεῖν, [342a] εἰ βούλει λαβεῖν μου πεῖραν ὅπως ἔχω, ὃ σὺ λέγεις τοῦτο, περὶ ἐπῶν· ἐὰν δὲ βούλῃ, σοῦ ἀκούσομαι.

***

Προσπάθεια του Σωκράτη να εξαλείψει την αντίφαση.
Τα λόγια αυτά του Πρωταγόρα έδωσαν την ευκαιρία σε πολλούς ακροατές να ξεσπάσουν σε φωνές κι επιδοκιμασίες. [339e] Κι εμένα στην αρχή, σαν να δέχτηκα γροθιά από επιδέξιο πυγμάχο, σκοτείνιασαν τα μάτια μου και ζαλίστηκα μ᾽ όσα είπε και με τις επιδοκιμασίες των ακροατών. Έπειτα (φίλος είσαι, ας μη σου κρύψω τίποτε), για να κερδίσω καιρό και να συλλογιστώ τί θέλησε να πει ο ποιητής, στρέφομαι προς τον Πρόδικο και τον καλώ με τ᾽ όνομά του: Πρόδικε, ο Σιμωνίδης είναι συμπολίτης σου, του είπα· [340a] έχεις λοιπόν καθήκον να τον υποστηρίξεις. Φαντάζομαι ότι σε καλώ σε βοήθεια με τον τρόπο που λέει ο Όμηρος πως ο Σκάμανδρος, καθώς ο Αχιλλέας τον πολιορκούσε, καλούσε σε βοήθεια τον Σιμόεντα με αυτά τα λόγια:
Έλα, αδερφέ, μαζί να κόψουμε του αντρός αυτού τη φόρα.
Λοιπόν κι εγώ σε καλώ να με βοηθήσεις, μήπως ο Πρωταγόρας μάς «πορθήσει» τον Σιμωνίδη. Γιατί οπωσδήποτε, για να ξαναστυλώσουμε όρθιο τον Σιμωνίδη, χρειάζεται η δική σου λεπτή τέχνη, αυτή που σε βοηθά και βρίσκεις τη διαφορά ανάμεσα στο «θέλω» [340b] και το «επιθυμώ», μια και δεν έχουν την ίδια σημασία, και όσες άλλες διακρίσεις μάς έκανες εδώ και λίγη ώρα, πολλές και όμορφες. Τώρα λοιπόν συλλογίσου αν η γνώμη μου σε βρίσκει σύμφωνο. Γιατί δε νομίζω ότι ο Σιμωνίδης φάσκει και αντιφάσκει. Λοιπόν, Πρόδικε, πες μας προκαταβολικά τη γνώμη σου: πιστεύεις ότι το «γίνομαι» και το «είμαι» έχουν την ίδια σημασία ή διαφορετική;
Διαφορετική, μά τον Δία, είπε ο Πρόδικος.
Λοιπόν, του είπα, στους πρώτους στίχους ο ίδιος ο Σιμωνίδης δε διατυπώνει την προσωπική του γνώμη — πως
[340c] δύσκολο, ναι, ενάρετος ο άνθρωπος να γίνει
αληθινά;
Μάλιστα, είπε ο Πρόδικος.
Και αποπαίρνει τον Πιττακό, είπα, όχι επειδή λέει ό,τι κι ο ίδιος —όπως νομίζει ο Πρωταγόρας— αλλά επειδή λέει κάτι διαφορετικό. Γιατί ο Πιττακός δεν έλεγε «δύσκολο πράγμα το να γίνει ένας άνθρωπος καλός», όπως λέει ο Σιμωνίδης, αλλά το να είναι, και, καθώς λέει ο Πρόδικος αποδώ, Πρωταγόρα, το «είμαι» και το «γίνομαι» δεν είναι το ίδιο πράγμα· κι αν παραδεχτούμε ότι το «είμαι» και το «γίνομαι» δεν είναι το ίδιο πράγμα, τότε ο Σιμωνίδης δε φάσκει και αντιφάσκει. [340d] Και ίσως κι ο Πρόδικος αποδώ και πολλοί άλλοι να υποστηρίζουν ότι είναι δύσκολο να γίνει κανείς ενάρετος, ακολουθώντας τη γνώμη του Ησιόδου, δηλαδή
Ιδρώτα μπρος στην αρετή έβαλαν οι θεοί·
σαν όμως την κορφή της ο άνθρωπος πατήσει,
παιχνίδι πια στα χέρια του είναι να την κρατήσει,
όσο κι αν θέλει αγώνα.
Τότε ο Πρόδικος με παίνεσε γι᾽ αυτά που είπα· ο Πρωταγόρας όμως, Θέλησες, είπε, να στήσεις ξανά όρθιον τον Σιμωνίδη, Σωκράτη, αλλά τον έριξες χειρότερα καταγής.
Κι εγώ του είπα: Φαίνεται πως τα ᾽κανα θάλασσα, [340e] Πρωταγόρα, και είμαι ένας γιατρός για κλάματα· με τη θεραπεία μου ο άρρωστος πέφτει βαρύτερα στο κρεβάτι.
Πράγματι, αυτό συμβαίνει, μου είπε.
Δηλαδή; είπα εγώ.
Θα ήταν εντελώς αμόρφωτος ο ποιητής, αν υποστήριζε πως η κατάχτηση της αρετής είναι κάτι τόσο εύκολο, την ώρα που —όπως πιστεύει όλος ο κόσμος— είναι μέσα στα δύσκολα το δυσκολότερο, είπε.
Τότε είπα εγώ: Μά τον Δία, τί τύχη που βρέθηκε στη συζήτηση κοντά μας ο Πρόδικος αποδώ! Γιατί πάω να πιστέψω [341a] ότι η σοφία που κατέχει ο Πρόδικος είναι αρχαία και έχει θεϊκή καταγωγή· μπορεί να πρωτοφάνηκε με τον Σιμωνίδη, μπορεί κι από πιο παλιά ακόμα. Και όμως εσύ, Πρωταγόρα, ενώ κατέχεις πολλά άλλα πράγματα, μου φαίνεται ότι την αγνοείς — δεν την κατέχεις όπως εγώ που είμαι μαθητής του Προδίκου μας· έτσι και τώρα μου δίνεις την εντύπωση πως δεν καταλαβαίνεις ότι ο Σιμωνίδης και στη λέξη «δύσκολο» ίσως δεν έδινε τη σημασία που της δίνεις εσύ, αλλά μια ανάλογη μ᾽ εκείνης που έχει η λέξη «φοβερός»· δηλαδή ο Πρόδικος αποδώ κάθε τόσο μου κάνει παρατηρήσεις, όταν εγώ επαινώντας εσένα ή κάποιον άλλο λέω ότι ο Πρωταγόρας είναι σοφός και φοβερός άνθρωπος· τότε με ρωτά [341b] πώς δεν ντρέπομαι να λέω το καλό φοβερό. Γιατί, λέει, το φοβερό είναι κακό· λόγου χάρη κανείς δε χρησιμοποιεί κάθε τόσο την έκφραση «φοβερός πλούτος» ούτε «φοβερή ειρήνη» ούτε «φοβερή υγεία», αλλά «φοβερή αρρώστια» και «φοβερός πόλεμος» και «φοβερή φτώχεια», επειδή πιστεύουν ότι το φοβερό είναι κακό. Λοιπόν μήπως πάλι και οι Κείοι και ο Σιμωνίδης στη λέξη «δύσκολος» δίνουν τη σημασία «κακός» ή κάποια άλλη, που εσύ την αγνοείς; Λέω να ρωτήσουμε τον Πρόδικο· γιατί αυτός είναι σε θέση να μας δώσει πληροφορίες για τη γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Σιμωνίδης. Πρόδικε, τί εννοούσε [341c] ο Σιμωνίδης με τη λέξη «δύσκολο»;
Κάτι κακό, είπε.
Γι᾽ αυτό λοιπόν κατηγορεί τον Πιττακό, Πρόδικε, είπα· γιατί ο Πιττακός λέει: «είναι δύσκολο πράγμα να ᾽ναι κανείς καλός», που είναι σαν να τον ακούαμε να λέει ότι είναι κακό να ᾽ναι κανείς καλός.
Μα ποιά άλλη έννοια έχουν τα λόγια του Σιμωνίδη κατά τη γνώμη σου, Σωκράτη, είπε ο Πρόδικος, κι όχι αυτήν; Αποπαίρνει λοιπόν ο ποιητής τον Πιττακό, επειδή δεν ήξερε να ξεχωρίζει ορθά τη σημασία των λέξεων, μια που σαν Λέσβιος μεγάλωσε ανάμεσα σε κόσμο που μιλούσε βαρβαρικά.
Λοιπόν, Πρωταγόρα, άκουσες τον Πρόδικο αποδώ, είπα. [341d] Έχεις να δώσεις καμιά απάντηση στα λόγια του;
Τότε ο Πρωταγόρας είπε: Πρόδικε, η αλήθεια βρίσκεται πολύ μακριά απ᾽ αυτά. Γιατί εγώ ξέρω καλά ότι και ο Σιμωνίδης στη λέξη «δύσκολο» δίνει τη σημασία που της δίνουμε κι εμείς οι άλλοι, δηλαδή όχι κάτι κακό, παρά κάτι που δεν είναι εύκολο, αλλά το πετυχαίνουμε με πολύ κόπο.
Αλήθεια, κι εγώ πιστεύω, Πρωταγόρα, ότι ο Σιμωνίδης αυτή τη σημασία της δίνει, είπα, και ότι ο Πρόδικος αποδώ το ξέρει αυτό, αλλά χωρατεύει και μου δίνει την εντύπωση ότι πάει να σε δοκιμάσει αν μπορείς να υποστηρίξεις τις απόψεις σου. Γιατί τρανή απόδειξη ότι ο Σιμωνίδης δεν εννοεί κάτι κακό λέγοντας «δύσκολο» [341e] είναι ο στίχος που ακολουθεί αμέσως πάρα κάτω· λέει δηλαδή ότι
βραβείο τέτοιο μόνο θεός μπορεί να το κρατεί·
αποκλείεται λοιπόν να εννοεί ο Πιττακός «είναι κακό να ᾽ναι κανείς καλός», κι ύστερα να υποστηρίζει ότι αυτό μόνο ένας θεός μπορεί να το έχει, και να θεωρεί μονάχα τους θεούς άξιους για το βραβείο αυτό· γιατί τότε ο Σιμωνίδης, όπως μας τον παρουσιάζει ο Πρόδικος, θα ᾽ταν ένας ασεβής και κάθε άλλο παρά Κείος. Είμαι όμως πρόθυμος να σου πω ποιά κατά τη γνώμη μου ήταν η πρόθεση του Σιμωνίδη, όταν καταπιάστηκε μ᾽ αυτή την ωδή, [342a] αν θέλεις να δοκιμάσεις την ικανότητά μου σ᾽ αυτό που εσύ προτείνεις, στην ανάλυση ποιημάτων· αν πάλι θέλεις εσύ να μιλήσεις, είμαι πρόθυμος ν᾽ ακούσω.

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Τρῳάδες (98-152)

ΕΚΑΒΗ

ἄνα, δύσδαιμον, πεδόθεν κεφαλήν,
ἐπάειρε δέρην· οὐκέτι Τροία
100 τάδε καὶ βασιλῆς ἐσμεν Τροίας.
μεταβαλλομένου δαίμονος ἀνέχου.
πλεῖ κατὰ πορθμόν, πλεῖ κατὰ δαίμονα,
μηδὲ προσίστω πρῷραν βιότου
πρὸς κῦμα πλέουσα τύχαισιν.
105 αἰαῖ αἰαῖ.
τί γὰρ οὐ πάρα μοι μελέᾳ στενάχειν,
ᾗ πατρὶς ἔρρει καὶ τέκνα καὶ πόσις;
ὦ πολὺς ὄγκος συστελλόμενος
προγόνων, ὡς οὐδὲν ἄρ᾽ ἦσθα.
110 τί με χρὴ σιγᾶν; τί δὲ μὴ σιγᾶν;
τί δὲ θρηνῆσαι;
δύστηνος ἐγὼ τῆς βαρυδαίμονος
ἄρθρων κλίσεως, ὡς διάκειμαι,
νῶτ᾽ ἐν στερροῖς λέκτροισι ταθεῖσ᾽·
115 οἴμοι κεφαλῆς, οἴμοι κροτάφων
πλευρῶν θ᾽, ὥς μοι πόθος εἱλίξαι
καὶ διαδοῦναι νῶτον ἄκανθάν τ᾽
εἰς ἀμφοτέρους τοίχους μελέων,
ἐπὶ τοὺς αἰεὶ δακρύων ἐλέγους.
120 μοῦσα δὲ χαὔτη τοῖς δυστήνοις
ἄτας κελαδεῖν ἀχορεύτους.

πρῷραι ναῶν ὠκεῖαι,
Ἴλιον ἱερὰν αἳ κώπαισιν
δι᾽ ἅλα πορφυροειδέα καὶ
125 λιμένας Ἑλλάδος εὐόρμους
αὐλῶν παιᾶνι στυγνῷ
συρίγγων τ᾽ εὐφθόγγων φωνᾷ
βαίνουσαι πλεκτὰν Αἰγύπτου
παιδείαν ἐξηρτήσασθ᾽,
130 αἰαῖ, Τροίας ἐν κόλποισιν
τὰν Μενελάου μετανισσόμεναι
στυγνὰν ἄλοχον, Κάστορι λώβαν
τῷ τ᾽ Εὐρώτᾳ δυσκλείαν,
ἃ σφάζει μὲν
135 τὸν πεντήκοντ᾽ ἀροτῆρα τέκνων
Πρίαμον, ἐμέ τε ‹τὰν› μελέαν Ἑκάβαν
ἐς τάνδ᾽ ἐξώκειλ᾽ ἄταν.
ὤμοι θάκους οὓς θάσσω
σκηναῖς ἐφέδρους Ἀγαμεμνονίαις.
140 δούλα δ᾽ ἄγομαι
γραῦς ἐξ οἴκων, [κουρᾷ ξυρήκει] πενθήρη
κρᾶτ᾽ ἐκπορθηθεῖσ᾽ οἰκτρῶς.
ἀλλ᾽, ὦ τῶν χαλκεγχέων Τρώων
ἄλοχοι μέλεαι
καὶ κοῦραι δύσνυμφοι,
145 τύφεται Ἴλιον, αἰάζωμεν.
μάτηρ δ᾽ ὡσεὶ πτανοῖς κλαγγὰν
ὄρνισιν ὅπως ἐξάρξω ᾽γὼ
μολπάν, οὐ τὰν αὐτὰν
οἵαν ποτὲ δὴ
150 σκήπτρῳ Πριάμου διερειδομένα
ποδὸς ἀρχεχόρου πληγαῖς Φρυγίαις
εὐκόμποις ἐξῆρχον θεούς.

***

Αφού έφυγε ο Ποσειδώνας, η Εκάβη ανασηκώνεται σιγά σιγά.
ΕΚΑΒΗ
Το κεφάλι από χάμω, βαριόμοιρη, σήκωσε,
το λαιμό σου αναστύλωσε·
Τροία εδώ πια δεν είναι,
100 αχ της Τροίας βασιλιάδες δεν είμαστε πια.
Βάσταξέ το της τύχης το γύρισμα,
με το ρέμα της τύχης αρμένιζε
κι αρμενίζοντας έτσι όπως πάνε τα πράματα
της ζωής σου την πλώρη μη στήνεις ενάντια στο κύμα.
Συφορά!
Πώς η δύστυχη, πώς να μην κλαίω, που μου χάθηκαν
τα παιδιά μου, η πατρίδα μου, ο άντρας μου;
Μεγαλεία των προγόνων πεσμένα· λοιπόν
μια σκιά τίποτ᾽ άλλο δεν ήσαστε.
110 Τί να πω, τί ν᾽ αφήσω
και σαν τί να θρηνήσω;
Πώς οι κλείδωσες, αχ, μου πονούνε της δύστυχης,
ξαπλωμένη όπως είμαι δω χάμω
με την πλάτη σε στρώση σκληρή!
Ωχ οι πόνοι τρυπούν τα πλευρά μου,
τα μελίγγια μου εδώ, το κεφάλι.
Να σαλεύω πώς θέλω
του κορμιού το σκαρί
μια δεξιά, μια απ᾽ την άλλη,
να κρατά το ρυθμό στους αστέρευτους θρήνους μου!
120 Θρήνοι δίχως τραγούδια χορών,
είν᾽ αυτή η μουσική που ταιριάζει στους δύστυχους.

Γοργόπλωρα καράβια εσείς,
που σας περάσαν τα κουπιά απ᾽ το πορφυρό
το πέλαο κι απ᾽ τ᾽ απάνεμα λιμάνια της Ελλάδας,
—αχολογούσαν ρυθμικά παιάνα μισητό οι αυλοί
κι τα σουραύλια με φωνή που εγλυκολάλει—
ήρθατε, αλί,
στην Ίλιο, πόλη μας ιερή,
και παπυρόπλεχτο έργο, τα γερά σκοινιά,
130 δέσατ᾽ εσείς στης Τροίας το περιγιάλι.
Για την π᾽ ανάθεμά τηνε
γυναίκα του Μενέλαου,
για την Ελένη εδώ ᾽ρθατε,
για την Ελένη, ντρόπιασμα
του Ευρώτα και του Κάστορα·
που αυτή τον Πρίαμο, το γονιό
παιδιών πενήντα, σκότωσε
κι έριξε εμέ τη δύστυχη,
την άμοιρην Εκάβη εμέ,
σε τέτοια μαύρη συμφορά.

Πού κάθομαι, αχ, απ᾽ έξω εδώ
απ᾽ τις καλύβες του Αγαμέμνονα! Τη γριά
140 με παίρνουνε, με σέρνουνε σε ξένη χώρα σκλάβα
κι αλάργα από το σπίτι μου, χωρίς μαλλιά στην κεφαλή·
δέστε, για πένθος όλη σύρριζα ερημάχτη.
Θρηνήστε, αλί,
γυναίκες δύστυχες, κι εσείς
κόρες των χαλκοδόρατων Τρωαδιτών,
κακόνυφες, κι η Τροία γίνεται στάχτη.
Τώρα θ᾽ αρχίσω και θα πω
για σας τραγούδι θλιβερό
σαν πουλομάνα που λαλεί
για τα μικρά της τα πουλιά·
δε θα ᾽ναι τούτος μου ο σκοπός
150 όπως εκείνος που έλεγα
πάνω σε φρυγικό ρυθμό
και στα γιορτάσια των θεών
έσερνα πρώτη το χορό
κρατώντας σκήπτρο ρηγικό.

Ιστορία της αρχαίας Ελληνικής γλώσσας: Η αρχιτεκτονική της γλώσσας και η αρχαία Ελληνική γλώσσα

7.11 Επίθετο

Το επίθετο, όπως και το ρήμα, είναι ένα από τα εργαλεία που χρησιμοποιεί η γλώσσα για να αποδίδει γενικά χαρακτηριστικά στους ειδικούς όρους της, στα ονόματα:

Το παιδί έφυγε.
Το παιδί είναι καλό.
Το καλό παιδί.

Ο όρος είναι αρχαίος και σημαίνει 'αυτό που τοποθετείται πάνω σε κάτι' (ἐπί 'πάνω' + τίθημι 'τοποθετώ'), δηλαδή πάνω στο ουσιαστικό. Τα επίθετα κάνουν πολλές δουλειές, σε αντίθεση με τα ουσιαστικά, που δηλώνουν «πράγματα», τόσο συγκεκριμένα (τραπέζι) όσο και αφηρημένα (ειρήνη). 

Έτσι, αν συγκρίνετε το επίθετο ξύλινος και το επίθετο όμορφος, εύκολα θα καταλάβετε ότι, αν και είναι και τα δύο επίθετα, αναφέρονται σε εντελώς διαφορετικές ιδιότητες. Το πρώτο αναφέρεται σε μια φυσική ιδιότητα. Έτσι, όταν λέμε Το τραπέζι είναι ξύλινο, αναφερόμαστε σε μια φυσική ιδιότητα του τραπεζιού, στο υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένο. Γι' αυτό αντί για Το τραπέζι είναι ξύλινο μπορούμε να πούμε Το τραπέζι είναι από ξύλο. Όταν λέμε όμως Το τραπέζι είναι όμορφο, δεν αναφερόμαστε σε μια φυσική ιδιότητα του τραπεζιού (όπως είναι το υλικό του) αλλά σε μια αξιολόγηση του τραπεζιού, σε κάτι που βλέπουμε εμείς στο τραπέζι. Γι' αυτό δεν μπορούμε να πούμε Το τραπέζι είναι από ομορφιά. 

Γιατί μας χρειάζονται όλα αυτά; Για να καταλάβουμε ότι συχνά στη γλώσσα βρίσκουμε «κάτω από την ίδια στέγη» διαφορετικά πράγματα, διαφορετικές έννοιες. Δεν είναι τυχαίο ότι οι αρχαίοι διάλεξαν τον όρο επίθετο, που δεν περιγράφει τί σημαίνει αυτό το μέρος του λόγου (ενώ για το ουσιαστικό αυτό ισχύει: ουσιαστικά είναι αυτά που δηλώνουν «ουσίες», δηλαδή οντότητες, «πράγματα»), αλλά περιγράφει κάτι «που μπαίνει πάνω» στο ουσιαστικό (ἐπι-τίθημι).

Για σένα «λάθος άνθρωπος» για το μυαλό σου όμως;

H νευροεπιστήμη και συγκεκριμένα αυτή της αγάπης παίρνει θέση και μας εξηγεί πώς και γιατί η αγάπη έχει να κάνει με το μυαλό. Όσο και αν θέλουμε να πιστεύουμε στο ανεξήγητο και το παραμυθένιο, για άλλη μια φορά η επιστήμη απλώνει τα δίχτυα της και επαληθεύει, αυτό που οι περισσότεροι επιστήμονες πιστεύουν και πρεσβεύουν, πως όλα έχουν αποδείξεις και εξηγούνται. Πλέον δε θα απορείς γιατί ερωτεύεσαι το λάθος άτομο ή το ακατόρθωτο.

Όπως εξηγούν οι ερευνητές τα τελευταία χρόνια έχουν ενταθεί οι προσπάθειες εξήγησης γύρω από το γιατί και πώς ερωτευόμαστε. Τα μέχρι τώρα αποτελέσματα ρίχνουν την ευθύνη στην ντοπαμίνη που ως νευροδιαβιβαστής ευθύνεται για όλα τα περί αγάπης και επιμονής σε ένα συναίσθημα και κατάσταση. Αυτή θα απελευθερωθεί όταν υπάρχει μια κατάσταση επιβράβευσης την οποία κι επιζητεί. Αχ μωρή ντοπαμίνη. Δεν επιζητεί αυτό που εσύ περιμένεις, αλά αυτό που έρχεται σαν ξαφνική επιβράβευση. Δηλαδή θα είναι μεγαλύτερη η απελευθέρωση της ντοπαμίνης στον οργανισμό εάν πάρεις δώρο ξαφνικά κι όχι αυτό που περίμενες. Επί παραδείγματι, αν περιμένεις ένα βιβλίο μαγειρικής και αντ’ αυτού πάρεις ένα αυτοκίνητο, θα απελευθερωθεί ένα μεγαλύτερο επίπεδο ντοπαμίνης από όταν αν έπαιρνες αυτοκίνητο αφού το περίμενες.

Όσο περιμένεις κάτι, τόσο δε θα εκκρίνεται η ντοπαμίνη. Πώς εφαρμόζεται αυτό στην αγάπη και τον έρωτα; Αν έρθεις σε επαφή με κάποιον που θεωρείς εσύ αδύνατον να έχεις, σου δημιουργούνται αισθήσεις εντυπωσιασμού, έλξης, θαυμασμού. Παράλληλα τότε, η ντοπαμίνη παίρνει θέση κι αυξάνει τα επίπεδά της κάνοντας την αίσθηση του έρωτα εντονότερη, γιατί δεν περίμενες κάτι να συμβεί μεταξύ σας, επομένως όταν συμβαίνει, είναι ένα σοκ αδρεναλίνης για το μυαλό σου.

Αυτό είναι ένα μοτίβο που ακολουθείται κι από αυτούς που σχετίζονται με κάποιον παντρεμένο. Ποτέ δεν περιμένεις τηλέφωνο, ή επίσκεψη γιατί συνήθως έχουν προτεραιότητα τον κυρίως σύντροφο και τα παιδιά, επομένως όταν συμβαίνει χαίρεσαι διπλά και τριπλά. Πάντα, κάθε τηλεφώνημα, θα είναι μια έκπληξη. Κάθε συνάντηση θα φαντάζει φαντασμαγορική αφού δεν ξέρεις αν θα είναι και η τελευταία. Ποτέ δε θα περιμένεις την εξέλιξη αυτής της σχέσης, συνεπώς υπάρχει αυξημένη έκκριση της ντοπαμίνης άρα κι επιμονή κι αφοσίωση συναισθηματική σε αυτό το άτομο που προκαλεί τα παραπάνω. Έτσι παραμένεις ερωτευμένος με ένα άνθρωπο για καιρό χωρίς τα συναισθήματα να υποχωρούν.

Κρούεται όμως παράλληλα κι ένας κώδωνας κινδύνου για τα ζευγάρια που σχετίζεται με τη ρουτίνα. Εκεί που αρχίζει να ρουτινιάζει μια σχέση και να αποκτάς μια συνήθεια μια ασφάλεια παραπάνω. Ξέρεις ποιος είναι ο άλλος κι από την καλή και την ανάποδη. Σπάνιες πλέον και οι ερωτικές εκπλήξεις. Έχουμε, δηλαδή, γραμμένα στα παλιότερα των υποδημάτων μας το στοιχείο του καινούριου αλλά και της έκπληξης. Άρα αυτόματα, υπάρχουν χαμηλά επίπεδα απελευθέρωσης της ντοπαμίνης, χάνοντας έτσι η σχέση την αίγλη και σπουδαιότητά της. Έτσι αυξάνονται οι πιθανότητες ο σύντροφος μας ή και εμείς να ερωτευτούμε κάποιον άλλο που ίσως μπορεί να προσφέρει το στοιχείο αυτό του αιφνιδιασμού.

Εδώ έρχεται και το αιώνιο και πλέον ας ελπίσουμε γνωστό τιπ για τα ζευγάρια. Όταν κάτι θεωρείται δεδομένο, τότε κι ο εγκέφαλος σταματά να του δίνει σημασία. Από αυτόν τον νόμο δε θα μπορούσαν να ξεφύγουν ούτε οι σχέσεις. Εδώ που τα λέμε, η ανασφάλεια και το απρόσμενο είναι εκείνο που μας τραβά στους ανθρώπους. Μπορεί να το ονομάζουμε πάνω στον εγωισμό μας ως τη λάθος επιλογή, όμως βαθιά μέσα μας ξέρουμε ότι ό, τι μας συγκινεί είναι εκείνο που δεν ξέρουμε πού θα μας οδηγήσει κι αφηνόμαστε στο ρυθμό του, σε ένα χορό γεμάτο καινούρια βήματα.

Γονείς και παιδιά αναπτύσσουν ουσιαστικούς δεσμούς όταν διαβάζουν μαζί ένα έντυπο βιβλίο

Τα παιδιά αναπτύσσουν ισχυρότερους δεσμούς με τους γονείς τους όταν αυτοί τους διαβάζουν ιστορίες από βιβλία παρά από ηλεκτρονικά τάμπλετ, σύμφωνα με νέα έρευνα.

Η παρούσα μελέτη που δημοσιεύτηκε στην επιστημονική επιθεώρηση «JAMA Pediatrics» έδειξε πως τα τελευταία χρόνια οι γονείς όλο και περισσότερο διαβάζουν στα παιδιά τους από τάμπλετ αντί για βιβλία.

Η δρ Τίφανι Μούζνερ, αναπτυξιακή και συμπεριφορική παιδίατρος του Παιδιατρικού Νοσοκομείου στο Ανν Άρμπορ του Μίσιγκαν και του αντίστοιχου Πανεπιστημίου, επιχείρησε να εξηγήσει τα αποτελέσματα της μελέτης, λέγοντας πως ενδέχεται ο τρόπος με τον οποίο τα τάμπλετ είναι σχεδιασμένα να εξηγεί γιατί η χρήση αυτών στη θέση των βιβλίων πλήττει το δεσμό παιδιού – γονέα.

«Πρόκειται για μια συσκευή που είναι σχεδιασμένη για προσωπική χρήση, οι πιθανότητες ύπαρξης στιγμών σύνδεσης κατά τη χρήση της είναι ιδιαίτερα περιορισμένες», εξηγεί η ίδια.

Για τη διερεύνηση του συγκεκριμένου ζητήματος, οι μελετητές εξέτασαν 37 ζεύγη παιδιών – γονέων. Διεξήχθη ένα πείραμα τα οποίο χωρίστηκε σε τρία μέρη: οι γονείς διάβαζαν στα παιδιά τους μια ιστορία από ένα εξελιγμένο τάμπλετ τελευταίας τεχνολογίας, ένα βασικό μοντέλο τάμπλετ και ένα έντυπο βιβλίο. Όλα τα παιδιά ήταν από 24 έως 36 μηνών και δεν είχαν αναπτυξιακά ή άλλα σοβαρά προβλήματα υγείας.

Η μελέτη έλαβε χώρα σε ένα εργαστήριο το οποίο είχε προσαρμοστεί κατάλληλα ώστε να μοιάζει με σαλόνι και περιλάμβανε καναπέδες και ένα κουτί με τρία βιβλία (ένα έντυπο και δύο ηλεκτρονικά) τα οποία ήταν εκτός του πεδίου που θα μπορούσε να προσεγγίσει το παιδί. Υπήρχαν μονόδρομοι καθρέφτες και βιντεοκάμερες για τη διευκόλυνση των ερευνητών. Αυτοί οι τελευταίοι έλαβαν επίσης υπόψη τους τις θέσεις που έπαιρναν τα παιδιά κατά το διάβασμα του βιβλίου αλλά και δημογραφικά στοιχεία των γονέων.

Από την ανάλυση του βιντεοσκοπημένου υλικού διαπιστώθηκε ότι όταν οι γονείς διάβαζαν από τάμπλετ, ήταν 3,3 φορές πιθανότερο τα παιδιά να κάθονται με έναν τρόπο σαν να διαβάζουν μόνα τους συγκριτικά με την περίπτωση που οι γονείς τους διάβαζαν από έντυπο βιβλίο. Ήταν επίσης πιο πιθανό τα παιδιά να επιδιώξουν να χρησιμοποιήσουν το τάμπλετ μόνα τους απομακρύνοντας τα χέρια των γονιών τους σε σχέση με τα βιβλία

Παράλληλα, όταν οι γονείς διαβάζουν από τάμπλετ είναι λιγότερο πιθανό να χρωματίζουν τη φωνή τους και να κάνουν την ιστορία να μοιάζει ζωντανή, ερχόμενοι έτσι πιο κοντά με τα παιδιά τους. Αντίθετα, η χρήση των τάμπλετ ενισχύει τις ελεγκτικές συμπεριφορές με τους γονείς να χειρίζονται μόνοι τους τα τάμπλετ σπρώχνοντας τα χέρια των παιδιών μακριά και τα παιδιά να προσπαθούν να τα αρπάξουν.

Ο δρ Μπάρι Σόλομον, καθηγητής παιδιατρικής στη Σχολή Ιατρικής του Πανεπιστημίου Τζονς Χόπκινς στη Βαλτιμόρη στο Μέριλαντ, τονίζει ότι τα παρόντα ευρήματα είναι συνεπή με τη μέχρι τώρα γνώση μας για τη χρήση των κινητών ηλεκτρονικών μέσων.

Ο ίδιος υποστηρίζει ότι συνήθως τα παιδιά χρησιμοποιούν μόνα τους τις ηλεκτρονικές συσκευές, όπως τα τάμπλετ.

ΩΣΤΟΣΟ, ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΜΑ ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΠΟΥ ΤΗ ΜΟΙΡΑΖΕΣΑΙ.

Τα οπτικοακουστικά μέσα (π.χ. τα κουδουνίσματα κ.ά.) τραβούν την προσοχή των παιδιών και τα αποτρέπουν από την σε βάθος αλληλεπίδραση με τους γονείς τους.

Ο Σόλομον καταλήγει ότι η έρευνα αυτή επιβεβαιώνει αυτό που και ο ίδιος παρατηρεί στην κλινική του πρακτική, δηλαδή ότι όταν δίνεται ένα έντυπο βιβλίο τα πρόσωπα γονέων και παιδιών φωτίζονται και διαβάζουν μαζί με χαρά και με την αίσθηση ενός κοινού στόχου.

Η σπουδαιότητα της ανάληψης προσωπικής ευθύνης

Η ανάληψη προσωπικής ευθύνης είναι μία από τις βασικότερες αρχές αυτο-ανάπτυξης. Τι σημαίνει όμως ανάληψη προσωπικής ευθύνης;

Σημαίνει ότι αναλαμβάνετε την ευθύνη για τον τρόπο που:

-Σκέφτεστε
-Αντιμετωπίζετε και
-Αντιδράτε στα γεγονότα της ζωής σας

Ασφαλώς και δεν φέρετε ευθύνη για όλα τα γεγονότα που σας συμβαίνουν. Δεν φέρετε προσωπική ευθύνη για τις οικονομικές συνέπειες που έφερε η πανδημία στη ζωή σας, ωστόσο μπορείτε να αναλάβετε την προσωπική ευθύνη για το πώς σκέφτεστε, πως αντιμετωπίζετε και τι κάνετε για να φροντίσετε τα οικονομικά σας καθώς και να προστατέψετε την υγεία σας.

Η ανάληψη προσωπικής ευθύνης δεν είναι κάτι στατικό, είναι κάτι για το οποίο εργάζεστε συνεχώς. Αφορά δε, όλες τις πλευρές της ζωής.

Γιατί είναι σημαντική η ανάληψη προσωπικής ευθύνης

Είναι σημαντική διότι σας εξασφαλίζει περισσότερες επιλογές και τον έλεγχο της κατάστασης κυρίως όταν σας συμβεί ένα απροσδόκητο ή αρνητικό συμβάν για το οποίο μπορεί αρχικά να αισθανθείτε ότι χάσατε τον έλεγχο. Ωστόσο, όταν αναλάβετε την προσωπική ευθύνη για αυτό που σας συνέβη, δεν ανακτάται μόνο ο έλεγχος.

Αυξάνεται η αίσθηση της προσωπικής σας δύναμης και η αίσθηση ότι μπορείτε να επηρεάσετε ή να αλλάξετε την κατάσταση. Σας βοηθά επίσης να εστιάσετε σε αυτά που μπορείτε να κάνετε, παρά σε αυτά που δεν μπορείτε. Σας επιτρέπει να μεταβείτε από την κατάσταση του θύματος, σε αυτή του νικητή και να διερευνήσετε την αιτία που δημιούργησε την κατάσταση.

Αντιλαμβάνεστε ότι κάποια πράγματα συμβαίνουν για κάποιο λόγο. Ότι σήμερα, βρίσκεστε εδώ που βρίσκεστε, εξαιτίας των αποφάσεων και των ενεργειών που διαπράξατε στο παρελθόν σας.

Είναι σημαντικό να αναλάβετε την ευθύνη για το πού βρίσκεστε τώρα, ακόμα κι αν δεν είναι εκεί που θα θέλατε να είστε. Η ανάληψη προσωπικής ευθύνης είναι η κατανόηση ότι οι αποφάσεις και ενέργειες που λάβατε σήμερα, μελλοντικά θα σας οδηγήσουν εκεί ακριβώς που θέλετε.

Ακολουθούν ορισμένοι ενδεικτικοί τρόποι ανάληψης της ευθύνης του εαυτού σας.

Καθορίστε στόχους

Ο καθορισμός και η επίτευξη των στόχων σας είναι ένα σημαντικό στοιχείο για την ανάληψη προσωπικής ευθύνης. Εάν δεν ορίσετε εσείς τους στόχους σας ή δεν έχετε κάποιο σχέδιο, είναι εύκολο να σας καταπιούν οι στόχοι ή τα σχέδια των άλλων.

Θέσετε μεγάλους στόχους, εκπληρώστε τους μικρότερους, τους ημερήσιους και στην συνέχεια ασχοληθείτε με τις συνήθειες της καθημερινότητας. Αυτό θα σας βοηθήσει να καθορίσετε εσείς την κατεύθυνση που θέλετε να δώσετε στη ζωή σας.

Τηρείτε τις αποφάσεις σας

Όταν έχετε στόχους σημαίνει ότι εκ των προτέρων έχετε πάρει κάποιες αποφάσεις και ότι τις τηρείτε. Εάν για παράδειγμα θέσατε ως στόχο σας την απώλεια των περιττών κιλών και σας κάλεσαν σε δείπνο, τότε, είτε θα πρέπει να αρνηθείτε ευγενικά την πρόσκληση, είτε να πάτε και να αντισταθείτε στο ξεχείλισμα του πιάτου σας ή το επιδόρπιο.

Όταν δεν βάζετε στόχους στη ζωή σας, τα χρόνια περνούν με μικρές ή καμία αλλαγή και σε βάθος χρόνου, ενδέχεται να μετανοήσετε για πράγματα που κάνατε ή θα έπρεπε να κάνετε όταν ήσασταν νεότεροι. 

Ξεπεράστε τους φόβους σας

Όταν ξεπερνάτε τους φόβους σας, αναλαμβάνετε την ευθύνη του εαυτού σας ευκολότερα. Ο φόβος είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο της αυτο-εξέλιξης. Οδηγεί σε μια ζωή που την καθορίζουν οι συμβιβασμοί και η μετριότητα, παρά σε αυτή που πραγματικά ονειρευτήκατε και που σας αξίζει.

Η υπέρβαση των φόβων είναι η πύλη που όταν την ανοίξετε θα σας οδηγήσει στην αυτο-εκπληρούμενη ζωή. Ποιοι είναι οι φόβοι που σας καθηλώνουν; Ο φόβος της επιτυχίας; Ο φόβος της αποτυχίας; Ο φόβος της απόρριψης; Ειδικά αν νιώθετε τον φόβο της απόρριψης αυτό σημαίνει ότι σας απασχολεί το τι σκέφτονται ή λένε οι άλλοι για εσάς. Σπάνια σας εμποδίζουν άλλοι άνθρωποι. Το μόνο εμπόδιο είστε εσείς.

Εξαιτίας του φόβου, φουσκώνουμε τα πράγματα στο μυαλό μας και τα κάνουμε πολύ μεγαλύτερα από ότι είναι ή πρέπει να είναι στην πραγματικότητα. Πιθανότατα έχετε βιώσει κατά το παρελθόν στιγμές όπου αναλάβατε δράση για να ξεπεράσετε έναν φόβο και στη συνέχεια αναρωτηθήκατε «γιατί μεγαλοποίησα τα πράγματα τόσο πολύ μέσα στο μυαλό μου».

Η ανάληψη δράσης είναι το κλειδί για την υπέρβαση των φόβων και την ανάληψη ευθύνης του εαυτού σας.

Ανταποκριθείτε θετικά στις εκδηλώσεις της ζωής

Είναι ευκολότερη η ανάληψη προσωπικής ευθύνης όταν αντιμετωπίζετε με θετικό πρόσημο τα γεγονότα της ζωής. Δεν μπορείτε πάντα να ελέγξετε ό,τι σας συμβαίνει, ωστόσο, μπορείτε να ελέγξετε την απόκρισή σας σε αυτό που σας συμβαίνει. Οι αποτυχημένοι άνθρωποι κατηγορούν τις καταστάσεις ή τα γεγονότα για απουσία αποτελεσμάτων ή για τα δυσμενή αποτελέσματα που λαμβάνουν. Δεν αντιλαμβάνονται πώς οι ενέργειές τους ή οι αντιδράσεις τους οδήγησαν σε αυτά.

Οι επιτυχημένοι άνθρωποι αλλάζουν τις αντιδράσεις τους και τις ενέργειές τους έως ότου λάβουν τα αποτελέσματα που θέλουν.

Αναρωτηθείτε ποιες από τις αντιδράσεις σας θα μπορούσατε να αλλάξετε; Ποιούς τρόπους για να έχετε καλύτερα αποτελέσματα; Πώς θα μπορούσατε να επηρεάσετε τους άλλους ανθρώπους περισσότερο; Οραματιστείτε τον ιδανικό σας εαυτό σε δράση. Θα σας βοηθήσει να διαφοροποιήσετε τα συναισθήματά σας και θα επηρεάσει προς το καλύτερο τις ενέργειές σας. Μπορείτε να έχετε τον πλήρη έλεγχο του πώς σκέφτεστε και πράττετε όταν οραματίζεστε τα πράγματα και να είστε σίγουροι ότι έτσι θα εκδηλώνονται και στην καθημερινή σας πραγματικότητα.

Μερικές φορές χρειάζεται μια κρίση για να κινητοποιήσει την δημιουργικότητά μας και την εφαρμογή ικανοποιητικών λύσεων. Μια κρίση μας ωθεί να σκεφτόμαστε δημιουργικά και να κάνουμε πράγματα που ποτέ δεν θα πιστεύαμε ότι θα μπορούσαμε να κάνουμε.

Φροντίστε οι αποφάσεις σας να είναι αυθεντικά δικές σας

Αναλαμβάνετε την ευθύνη του εαυτού σας όταν παίρνετε τις δικές σας αποφάσεις για το τι θέλετε, αντί να βασίζετε τις αποφάσεις σας στις αποφάσεις άλλων. Ας υποθέσουμε ότι οι γονείς σας ήθελαν να γίνετε δικηγόρος ή γιατρός και εσείς θέλατε να γίνετε μουσικός ή επιχειρηματίας. Ήταν πολύ εύκολο να κάνετε αυτό που ήθελαν εκείνοι ειδικά όταν αυτές οι αποφάσεις ελήφθησαν στα εφηβικά σας χρόνια. Ωστόσο, ελπίζω τους αντισταθήκατε και αναλάβατε προσωπικά την ευθύνη να ακολουθήσετε την καρδιά και το πάθος σας.

Οι αποφάσεις αφορούν επίσης και τις μικρές αποφάσεις που λαμβάνετε κάθε ημέρα. Αποφάσεις σχετικά με το ποιες τροφές θα φάτε, αν θα ασκηθείτε ή αν θα ασχοληθείτε με την προσωπική σας ανάπτυξη, σωματική ή ψυχική υγεία.

Μην υποτιμάτε τη δύναμη των σωστών για εσάς αποφάσεων όταν τις υπηρετείτε κάθε ημέρα με συνέπεια. Θα προσθέσουν σημαντική αξία στη ζωή σας με την πάροδο του χρόνου.

Μην κατηγορείτε τους άλλους ανθρώπους

Όταν κατηγορείτε την κυβέρνηση, τον σύζυγο, τους γονείς, τους φίλους, το αφεντικό ή οποιονδήποτε άλλο για αυτά που σας συμβαίνουν, δεν αναλαμβάνετε την ευθύνη του εαυτού σας. Αρνείστε τη δυνατότητά σας να αλλάξετε τα πράγματα και παραδίδετε την δύναμή σας σε αυτούς που κατηγορείτε.

Χάνετε σημαντικές ευκαιρίες μάθησης και τι θα μπορούσατε να κάνετε διαφορετικά την επόμενη φορά. Εάν ο εργοδότης σας λέει ή κάνει κάτι που σας κάνει να νιώθετε θυμωμένος, τότε θα μπορούσατε να τον κατηγορήσετε για το θυμό σας ή θα μπορούσατε να εργαστείτε με τον εαυτό σας για να ανακαλύψετε τι προκάλεσε αυτόν τον θυμό. Κάντε ερωτήσεις όπως: Τι ακριβώς είπε ή έκανε ο εργοδότης μου που με έκανε να νιώθω θυμωμένος; Τι έκανα ή δεν έκανα που τον προκάλεσε να ενεργήσει με αυτόν τον τρόπο;

Η ανάληψη ευθύνης μπορεί να οδηγήσει τη σκέψη και τη δράση σας σε θετικότερες εκβάσεις.

Δεν είναι οι άλλοι που σας κάνουν να αισθάνεστε με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Μπορούν να σας πυροδοτήσουν, τα συναισθήματα όμως και οι αντιδράσεις σας προέρχεται από μέσα σας.
Βάλτε τέλος στα παράπονα και τις γκρίνιες

Όταν παραπονιέστε για το οτιδήποτε, σημαίνει πως πιστεύετε ότι μπορείτε να προτείνετε κάτι καλύτερο, διαφορετικά δεν έχετε κάτι για να συγκρίνετε. Το παράπονο αφορά την σύγκριση αυτού που συμβαίνει με αυτό που νομίζετε ότι πρέπει να συμβαίνει. Οι άνθρωποι παραπονιούνται γιατί προσωρινά αισθάνονται καλύτερα.

Μπορεί να είναι και ένας τρόπος απελευθέρωσης του θυμού τους. Συνήθως είναι δικαιολογία για να αποφύγουν την ανάληψη δράσης και της προσωπικής ευθύνης. Το παράπονο είναι μια εναλλακτική λύση για την αντιμετώπιση του φόβου ή την αποφυγή ρίσκου. Αποσπά την προσοχή από τη λήψη μέτρων, δεν επιλύει τίποτα και σας κρατάει καθηλωμένους.

Αναλάβετε τον έλεγχο των σκέψεων και των συναισθημάτων σας

Ένας μέσος άνθρωπος κάνει 60.000 σκέψεις κάθε ημέρα. Μην ταυτίζεστε μαζί τους. Είναι σημαντικό να καταλάβετε ότι δεν είστε οι σκέψεις σας. Είστε ο παρατηρητής τους. Μπορείτε να αποφασίσετε σε ποιες σκέψεις θα αφιερώσετε την προσοχή σας και ποιες από αυτές θα αγνοήσετε ή θα προκαλέσετε.

Ανάληψη προσωπική ευθύνης σημαίνει ότι αναλαμβάνω δράση ανεξάρτητα από το πώς αισθάνομαι εφόσον διερευνήσω την προέλευση των συναισθημάτων μου, ιδιαίτερα των αρνητικών. 

Εγκαταλείψτε τις δικαιολογίες

Οι δικαιολογίες είναι σαν το φταίξιμο. Οι άνθρωποι προβάλουν δικαιολογίες διότι τους δίνουν τη δυνατότητα να παραιτηθούν από τη δύναμη τους, τον έλεγχο – ευθύνη για τη ζωή τους.

Τους κάνουν να νιώθουν προσωρινά καλύτερα. Δεν χρειάζεται να εμπλακούν στα δύσκολα ή τα προκλητικά. Τους παρέχουν την εναλλακτική λύση για την αντιμετώπιση του φόβου τους. Είναι πολύ πιο εύκολο να προβάλετε μια δικαιολογία από το να κοιτάξετε κατάματα τον φόβο σας και να τον αντιμετωπίσετε. Μπορεί να είναι φόβος απόρριψης, αποτυχίας ή ακόμα και επιτυχίας.

Το πρόβλημα με τις δικαιολογίες είναι ότι γνωρίζετε πως δεν σας βοηθούν σε κάτι.

Τουναντίον, όταν συνεχίζετε να τις χρησιμοποιείτε τις αντιμετωπίζετε σαν αληθινές και στη συνέχεια ενεργείτε σαν να είναι η μοναδική αλήθεια σας. Έτσι, η δικαιολογία σας στερεί από την δυνατότητα να αλλάξετε την κατάσταση, να αναλάβετε την ευθύνη του εαυτού σας και φυσικά να δράσετε. 

 
Συνειδητοποιείστε την αξία σας, φροντίστε και τους άλλους

Αναλαμβάνετε την ευθύνη του εαυτού σας ευκολότερα όταν ο εαυτός σας αποτελεί το κύριό σας μέλημα. Ωστόσο, να βοηθάτε και τους άλλους. Κανέναν δεν μπορείτε να βοηθήσετε αποτελεσματικά όταν δεν αισθάνεστε καλά ή όταν δεν διαθέτετε χρόνο για τον εαυτό σας, την προσωπική σας ανάπτυξη, την υγεία και την φυσική σας κατάσταση.

Η αυτο-φροντίδα, σας εξοπλίζει με τη γνώση, τις δεξιότητες, την υγεία, την ενέργεια και τη ζωτικότητα για να βοηθήσετε τους άλλους πιο αποτελεσματικά.

Όταν βοηθάτε άλλους, κάντε το νιώθοντας ευγνωμοσύνη και όχι σαν αγγαρεία. Θα νιώσετε πολύ καλύτερα καθώς και τα άτομα που βοηθάτε.

Όταν αποδεχτούμε την απώλεια, θα είμαστε αρκετά δυνατοί να ξεκινήσουμε ένα νέο ταξίδι

Δεν θα επιστρέψουν. Και το συντομότερο που θα το δεχτούμε, το γρηγορότερο θα μπορέσουμε να συμμαζέψουμε τα κομμάτια της καρδιάς μας και να προχωρήσουμε. Σίγουρα υπάρχει μέσα μας ένα κομμάτι του εαυτού μας που εύχεται να καταλάβουν ότι έχασαν κάτι σπουδαίο ή ότι θα επικοινωνήσουν ξανά μαζί μας για να απολογηθούν επειδή θα κατανοήσουν ότι έπρεπε να μας δείχνουν την εκτίμησή τους όσο βρισκόμασταν στη ζωή τους. Ωστόσο, η συναισθηματική μας ανάρρωση δεν θα έπρεπε να εξαρτάται από αυτό.

Μέχρι να αποδεχτούμε ότι δεν πρόκειται να επιστρέψουν, δεν θα μπορούμε να προχωρήσουμε στη ζωή μας πραγματικά. Ίσως θα έπρεπε κάποιες στιγμές να γίνουμε λίγο σκληροί με τον εαυτό μας επαναλαμβάνοντάς του ότι “δεν θα επιστρέψει”. Αλλά ακόμη και αν αυτό συνέβαινε, δεν θα έπρεπε να είμαστε αυτοί που τους περιμένουν καρτερικά.

Πρέπει να αποδεχτούμε ότι μερικοί άνθρωποι φεύγουν από τη ζωή μας επειδή έτσι έπρεπε να γίνει, ότι κάποιες φορές τα πράγματα δεν πάνε όπως τα είχαμε σχεδιάσει και ότι θα ήταν καλύτερο να μην επιμένουμε να βαδίζουμε σε ένα μονοπάτι το οποίο δεν ήταν για εμάς. Το μονοπάτι που τώρα μπορεί να μας φαίνεται γεμάτο δάκρυα και πόνο, μπορεί να είναι αυτό που θα μας οδηγήσει στην ευτυχία σε λίγο καιρό.

Όσοι άνθρωποι μας πλήγωσαν, μας προσέφεραν κάτι πολύ σπουδαιότερο: ένα μεγάλο μάθημα για τη ζωή μας. Το μάθημα αυτό, μας έδειξε ότι δεν πρέπει να προσκολλάμε την ευτυχία μας σε ένα μόνο άτομο, ειδικά αν είναι κάποιος τον οποίο μόλις γνωρίσαμε. Μας έδειξε επίσης ότι οι άνθρωποι έχουν ατέλειες, κάνουν λάθη και ότι αυτό δεν θα έπρεπε να μας σταματά από τη δική μας προσωπική ευτυχία και το κυνήγι των στόχων μας.

Συνήθως, τα δύσκολα διαπροσωπικά ταξίδια, είναι αυτά που μας γεμίζουν με τη δύναμη και τη δυνατότητα να γίνουμε η καλύτερη πλευρά του εαυτού μας. Είναι ένα μάθημα που μας μαθαίνει σχετικά με την αγάπη, ότι δεν μπορεί να είναι μονομερής για να είμαστε ευτυχισμένοι και πως οτιδήποτε είναι ημίμετρο, θα έπρεπε ίσως να μας ωθήσει να φύγουμε εμείς πρώτοι.

Και ίσως θα έπρεπε αντί να μετράμε όλους τους λόγους για τους οποίους θα έπρεπε να είμαστε ερωτευμένοι, να μετράμε τους λόγους για τους οποίους αξίζουμε εμείς οι ίδιοι να μας ερωτευτούν.

Το παν είναι να ‘σαι μέσα σου ήρεμος

Ανέκαθεν θυμάμαι τον εαυτό μου να προσπαθεί να βρει φως στα σκοτάδια του ή να σωθεί απ’ το δικό του χάος. Μα μέσα στα χρόνια τα πολλά κατάλαβα πως αυτό είναι εντάξει. Το χάος είναι εντάξει. Η ακαταστασία. Η αταξία –πού και πού– είναι εντάξει. Αλήθεια. Το παν σε όλο αυτό το κομφούζιο, όμως, είναι να καταφέρεις να διατηρήσεις έστω μια στοιχειώδη αρμονία ανάμεσα σε ό,τι σκέφτεσαι κι ό,τι κάνεις. Να τα βρεις κάπως με τη σύγχυσή σου. Να μη σε ελέγχει. Να τη φιμώνεις.

Και να ’σαι ειλικρινής με τον εαυτό σου. Αν δεν αισθάνεσαι καλά, φύγε από εκεί που σε πλήγωσαν. Κουνήσου. Δεν είσαι κτίριο. Αν νιώθεις πόνο, κλάψε γι’ αυτά κι αυτούς που έχασες. Το δικαιούσαι. Αν δεν είσαι εντάξει, ρε φίλε, μοιράσου του και πάψε να παίζεις θέατρο επιτέλους. Ακόμα και στα θέατρα υπάρχει διάλειμμα. Το ξέχασες; Να ’σαι ειλικρινής με την αλήθεια σου. Όποια κι αν είναι.

Αν νιώθεις κάτι στην καρδιά σου, μην αφήσεις να το ξέρει μονάχα αυτή. Ακόμα κι αν είναι λάθος. Δεν υπάρχει λάθος. Και τι ορίζεται σαν λάθος τέλος πάντων; Αν νιώθεις κάτι για κάποιον ή μια κατάσταση, βάλε και καμιά φωνή. Ρίξε καμία δήλωση. Άφησε κανένα συναίσθημα να πιάσει τόπο. Μην αφήνεις τη λογική να κάνει πάντα κουμάντο.

Πες ό,τι σκέφτεσαι καμιά φορά. Πράξε όπως ακριβώς νιώθεις. Δεύτερη ζωή δεν έχει. Τι είναι αυτό μαζί σου; Γιατί τόση μυστικοπάθεια κι εσωστρέφεια; Νομίζεις πως παίζεις σε καμιά γενική πρόβα. Φίλε μου, αυτό δεν είναι πρόβα. Αυτό είναι η ζωή σου κι η πλοκή δουλειά στα δικά σου χέρια. Λύσε τα λοιπόν και γράψε το ομορφότερο σενάριο.

Συντόνισε την καρδιά και το μυαλό σου πια. Κάνε αυτό που πάντα θεωρούσες ριψοκίνδυνο. Νίκησε το απωθημένο εκπληρώνοντάς το. Τόλμησε. Καθάρισε το κεφάλι σου απ’ την πολλή βαβούρα. Κάνε εκκαθάριση. Κι ύστερα βάλε εκπτώσεις στους φθηνούς ανθρώπους και τις αρνητικές σκέψεις.

Στάσου μια στιγμούλα και συλλογίσου: Οι πράξεις μου με φέρνουν πιο κοντά σε όλα όσα ονειρεύτηκα; Όλα όσα κάνω καθημερινά, όσα λέω, όσα νιώθω μέσα στις ποικίλες στιγμές μου είναι αυτά που πραγματικά ποθούσα από πιτσιρίκι;

Κάνε τον καθιερωμένο απολογισμό της χρονιάς. Άνοιξε τα αφτιά σου κι άκου το παιδάκι που σε ικετεύει, εκεί, δίπλα στην καρδιά σου. Άνοιξε και τα μάτια σου και μαζί κάθε ορίζοντα. Το ξέρω πως κάθε καινούργια αρχή σαν κι αυτή σε βρίσκει αντιμέτωπο με τον χειρότερο κριτή σου, τον εαυτό σου. Πάρ’ το, όμως, λιγάκι αλλιώς. Δεν είναι όλα εναντίον σου. Στο υπόσχομαι.

Το σώμα σου σε προειδοποιεί να αντιδράσεις όταν κάτι δε βρίσκεται στη θέση του. Προφανώς σου κάνει σήμα. Και προφανώς δεν το λαμβάνεις. Πάρε το χρόνο σου. Θα περιμένω εδώ. Ξέρω πως όλα γύρω σου σού κάνουν νόημα και σε προκαλούν να μεγαλώσεις.

Να κάνεις κτήμα σου το γεγονός που οι στιγμές δεν είναι για να αναλώνονται σε ανούσιες καταστάσεις με ακόμα πιο ανούσιους ανθρώπους, σε συναισθήματα που μας φθείρουν και που μας απομακρύνουν απ’ την αυθεντικότητά μας. Οι στιγμές είναι το πολυτιμότερο δώρο που σου δόθηκε ποτέ. Μην τις σκορπάς. Μην τις υποτιμάς. Και κυρίως μην τις θεωρείς δεδομένες.

Νιώσε τη μαγεία και τον παλμό κάθε στιγμής που θα φέρει ο χρόνος που μόλις μας έκανε ποδαρικό. Αφέσου να σε συνεπάρουν στιγμές που φέρνουν δάκρυα απ’ το ανυπόφορο γέλιο. Τις στιγμές που δύο ματιές διασταυρώνονται και μια χημεία γεννιέται. Τις στιγμές που μπροστά σε ένα τζάκι νιώθεις ευγνώμων για τη ζεστή σοκολάτα και τη χουχουλιάρικη κουβέρτα σου, τόσο που θες να τα αγκαλιάσεις. Εκείνες τις στιγμές που σε βρίσκουν να ξεφαντώνεις και να χορεύεις στους ρυθμούς της αγαπημένης σου μουσικής, έστω κι αν δεν έχεις ιδέα για τα σωστά βήματα. Το κομμάτι σου κάνεις και το ευχαριστιέσαι. Και ποιος τα ξέρει νομίζεις; Ποιος ακολουθεί πάντα τα σωστά βήματα εξάλλου;

Η ζωή μας ολόκληρη συνίσταται από βήματα. Σωστά, λάθος, μπερδεμένα, μεθυσμένα, αν θες. Μήπως δεν πήραμε αποφάσεις στα ξενύχτια μας κι ενώ στραβοπατούσαμε; Βήματα ασταθή, σταθερά, μπροστά, πίσω. Είσαι έτοιμος να κάνεις εκείνο το βήμα;

Το βήμα που θα σου επιτρέπει να ζεις εντονότερα, να νιώθεις πιο βαθιά και να μιλάς γι’ αυτά που σε καίνε με αυθορμητισμό, παρόρμηση και πολλή τρέλα. Γιατί η ζωή η ίδια είναι μια παράνοια, μα δε θα μας τρελάνει. Τολμάς να πιάσεις τη ζωή απ’ τα μαλλιά και να της μιλήσεις με θράσος για όλα όσα της έχεις μαζεμένα; Ρισκάρεις να ξεστομίσεις την αλήθεια σου; Εσύ, ναι, εσύ, τολμάς να κάνεις το βήμα;

Οι κανόνες της πνευματικής ολοκλήρωσης

Ο πρώτος και σπουδαιότερος σκοπός της ύπαρξης του ανθρώπου είναι το να μάθει το νόμο της Φύσης, ώστε να μπορεί να τον υπακούει και να γίνει πλέον ένα με το νόμο και να ζήσει μέσα στην Φύση. Ο άνθρωπος που γνωρίζει τον Νόμο, γνωρίζει τον εαυτό του, και ο άνθρωπος που γνωρίζει τον θεϊκό του Εαυτό γνωρίζει το Παν.

Η μόνη δύναμη που μπορεί ο άνθρωπος να ισχυριστεί σωστά ότι του ανήκει είναι η Αυτογνωσία. Του ανήκει γιατί την έχει ο ίδιος απαιτήσει με τις δυνάμεις που του έχουν δοθεί. Όχι η «γνώση» των ψευδαισθήσεων της ζωής, γιατί μια τέτοια γνώση είναι απατηλή και θα τελειώσει με αυτές τις αυταπάτες. Όχι σκέτη διανοητική μόρφωση γιατί αυτός ο θησαυρός θα εξανεμιστεί με τον καιρό. Αλλά η πνευματική αυτογνωσία της καρδιάς, που σημαίνει η δύναμη του να συλλαμβάνει την αλήθεια που υπάρχει μέσα του.

Ό,τι έχει ειπωθεί για την Θέληση, ισχύει και για την Φαντασία. Αν ο άνθρωπος αφήσει τις ίδιες του τις σκέψεις να ησυχάσουν και ανυψωθεί στη σφαίρα του υπέρτατου ιδανικού, το μυαλό του γίνεται καθρέφτης όπου μέσα του αντανακλώνται οι σκέψεις του Σύμπαντος και όπου μπορεί να δει το παρελθόν, το παρόν, το μέλλον. Αν όμως αρχίσει να υπολογίζει μέσα στην περιοχή των ψευδαισθήσεων θα δει την αλήθεια μόνο διεστραμμένη και θα διατηρήσει τις δικές του παραισθήσεις.

Η γνώση λοιπόν του Σύμπαντος και η γνώση του ανθρώπου, είναι τελικά ταυτόσημες και αυτός που γνωρίζει τον εαυτό του, γνωρίζει το Παν. Αν καταλάβουμε την φύση των θεϊκών χαρακτηριστικών μέσα μας, θα γνωρίσουμε τον Νόμο. Και τότε πια δε θα είναι δύσκολο να ενώσουμε την Θέλησή μας με την υπέρτατη Θέληση ή σύμπαν. Και δεν θα είμαστε πια υποταγμένοι στις επιρροές του αστρικού πλάνου, αλλά θα γίνουμε κύριοι τους. Και τότε οι Τιτάνες θα κατακτηθούν από τους θεούς. Το ερπετό μέσα μας θα χτυπηθεί κατακέφαλα από την Σοφία. Οι δαίμονες μέσα στις ατομικές, δικές μας κολάσεις θα αιχμαλωτιστούν και αντί να κυβερνιόμαστε από αυταπάτες, θα κυβερνιόμαστε πλέον από την Σοφία.

Συχνά λέγεται, ότι δεν έχει σημασία τί πιστεύει ένας άνθρωπος εφόσον πράττει σωστά. Όμως δεν μπορεί κανείς να πράττει σωστά παρά μόνο όταν γνωρίζει ποιο είναι το σωστό. Η γνώμη των πολλών δεν είναι πάντα η σωστή γνώμη και συχνά η φωνή της λογικής πνίγεται στον βούρκο μιας δεισιδαιμονίας, συχνά βασισμένης πάνω σε κάποιο εσφαλμένο θεολογικό δόγμα. Μια εσφαλμένη ιδέα είναι καταστρεπτική για την πρόοδο, ανάλογα και με το πόσο είναι γενική. Τέτοιες ιδέες βασίζονται μόνο σε αυταπάτες και η γνώση βασίζεται μόνο στην αλήθεια. Ο μεγαλύτερος από όλους τους θρησκευτικούς διδασκάλους, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, συνέστησε την Σωστή Γνώμη σαν το πρώτο σκαλοπάτι του Ευγενούς Οκταπλού Δρόμου.

(Τα οκτώ στάδια για τον Ευγενή Οκταπλό Δρόμο προς την αλήθεια, είναι σύμφωνα με τα δοκίμια του Γκοτάμα Βούδα τα εξής: -Σωστή Γνώμη.-Σωστή Σκέψη.-Σωστός Λόγος.-Σωστό Δόγμα.-Σωστά Μέσα προς το Ζειν.-Σωστή Προσπάθεια.-Σωστό Μνημονικό.-Σωστός Στοχασμός. Ο άνθρωπος που έχει διαρκώς στο μυαλό του αυτά τα σκαλοπάτια και τα ακολουθεί, για να απελευθερωθεί από τις λύπες και να μπορέσει να ξεφύγει από μελλοντικές αναγεννήσεις με τις αθλιότητες που φέρνουν.)

Είναι χρήσιμο να έχει κανείς υπόψιν του τους εξής κανόνες:

1 Μην πιστεύεις ότι υπάρχει τίποτε στο Σύμπαν ανώτερο από τον δικό σου θεϊκό εαυτό και γνώριζε ότι είσαι ακριβώς αυτό που ο ίδιος έχεις επιτρέψει στον εαυτό σου να γίνει. Η αληθινή θρησκεία είναι η αναγνώριση της υπέρτατης αλήθειας. Τα είδωλα είναι παιχνίδια για τα παιδιά.

2 Μάθε ότι ο άνθρωπος είναι ουσιαστικά ένα συστατικό ολοκληρωμένο μέρος της συμπαντικής ανθρωπότητας και ότι αυτό που γίνεται από ένα άτομο δρα και αντιδρά πάνω σε όλα

3 Συνειδητοποίησε ότι η φύση του ανθρώπου είναι μια ενσωμάτωση ιδεών και ότι το υλικό του σώμα είναι ένα όργανο που τον βοηθά να έρθει σε επαφή με την υλική ζωή. Επίσης ότι αυτό το όργανο δεν θα 'πρεπε να χρησιμοποιείται για ανάξιους λόγου σκοπούς. Δε θα 'πρεπε ούτε να λατρεύεται ούτε να παραμελείται.

4 Μην αφήνεις τίποτα που επιδρά στο υλικό σου σώμα, την άνεσή του ή τις συνθήκες κάτω από τις οποίες βρίσκεσαι, να ενοχλήσει την ισορροπία του μυαλού σου. Μη διψάς για τίποτα το υλικό, ζήσε στο υλικό πεδίο χωρίς να χάσεις τον έλεγχο πάνω του. Η ύλη σχηματίζει τα σκαλοπάτια που θα ανέβουμε για να φτάσουμε στο βασίλειο του ουρανού.

5 Ποτέ μη περιμένεις τίποτα από κανένα, αλλά να είσαι έτοιμος πάντα να βοηθήσεις τους άλλους όσο σου επιτρέπουν οι ικανότητές σου και σύμφωνα με τις απαιτήσεις της δικαιοσύνης. Μη φοβάσαι τίποτα, παρά μόνο την καταπάτηση του ηθικού νόμου και έτσι δε θα υποφέρεις. Μην ελπίζεις ποτέ για ανταμοιβή και έτσι ποτέ δε θα απογοητευτείς. Μη ζητάς ποτέ αγάπη, συμπάθεια, ευγνωμοσύνη από κανένα, να είσαι όμως πάντα έτοιμος να τα δώσεις εσύ στους άλλους. Τέτοια πράγματα έρχονται μόνο όταν δεν επιδιώκονται.

6 Μάθε να διακρίνεις και να τοποθετείς σωστά το σωστό και το λάθος και να ενεργείς πάντα ακολουθώντας το ανώτατο ιδανικό σου. Μη λυπηθείς αν πέσεις, αλλά σήκω και συνέχισε τον δρόμο σου.

7 Μάθε να εκτιμάς σωστά το κάθε τι (και τον εαυτό σου) και να βρίσκεις την πραγματική του αξία σε όλα τα πλάνα. Κάποιος που προσπαθεί να περιφρονήσει κάποιον ανώτερό του, είναι ένας ηλίθιος και αυτός που υπερτιμά κάποιον κατώτερό του είναι πνευματικά τυφλός. Δεν αρκεί να πιστεύουμε στην αξία ενός πράγματος, αυτή η αξία θα πρέπει να ελευθερωθεί, αλλιώς μοιάζει με θησαυρό κρυμμένο στα υπόγεια ενός φιλάργυρου.

Ο Λούις Κλωντ του Saint Martin, γνωστός σαν «ο άγνωστος φιλόσοφος», λέει:

«Να τι θα 'πρεπε να περνάει από το μυαλό ενός ανθρώπου που ξαναγυρνά στις θεϊκές του αναλογίες με την διαδικασία της αναγεννήσεως:

-Όχι μια οποιαδήποτε επιθυμία παρά μόνο αυτή που συμφωνεί με τον νόμο

-Όχι μια ιδέα που δεν είναι ιερή επικοινωνία με την Φύση

-Όχι έναν λόγο που δεν είναι διάταγμα.

-Όχι μια πράξη που δεν είναι εξέλιξη κα προέκταση του ζωογόνου κανόνα του Λόγου

-Διαφορετικά, οι επιθυμίες μας θα είναι λανθασμένες γιατί θα προέρχονται από τον εαυτό μας

-Οι σκέψεις μας θα είναι αόριστες και διεφθαρμένες γιατί θα αποτελούν παραπτώματα μοιχείας

-Οι λόγοι μας θα είναι άσκοποι γιατί θα τους επιτρέπουμε να φθείρονται καθημερινά από τις ετερογενείς ουσίες που συνεχώς τους διοχετεύουμε

-Οι πράξεις μας θα είναι ασήμαντες και άγονες γιατί δεν θα είναι παρά τα αποτελέσματα των λόγων μας

Οι καλύτερες υποδείξεις για να γίνουμε πνευματικοί και τελικά θεϊκοί, βρίσκονται στο Μπαγκάβαντ Τζίτα. Εκεί διδάσκεται επίσης ότι ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να επιστρατεύσει την αυτοθέλησή του για να σώσει τον εαυτό του. Και ο Κρίσνα λέει: «Αφιέρωσε την καρδιά σου σε Μένα, λάτρεψε Εμένα, θυσίασε τον εαυτό σου σε Μένα, προσκύνησε Εμένα και έτσι σίγουρα θα έρθεις κοντά μου». (Μπαγκάβαντ Τζίτα, XVIIL 65).

Αυτές και παρόμοιες άλλες υποδείξεις, δεν είναι κάτι καινούργιο. Έχουν διατυπωθεί με διάφορες μορφές από τους φιλοσόφους όλων των αιώνων, έχουν συγκεντρωθεί σε βιβλία και οι άνθρωποι τις έχουν διαβάσει χωρίς αποτέλεσμα γιατί δεν μπόρεσαν να συνειδητοποιήσουν την ανάγκη του να τις ακολουθήσουν. Αυτά τα διδάγματα έχουν διδαχτεί από τους αρχαίους, από τον Βούδα, τον Κομφούκιο, τον Ζοροάστρη, τον Πλάτωνα, τον Λούθηρο και τον Σαίξπηρ και από κάθε άλλο αναμορφωτή. Έχουν κηρυχτεί σε λόγους και έχουν γραφτεί σε ποιήματα και πεζούς λόγους, σε έργα φιλοσοφίας, λογοτεχνίας, φαντασίας και τέχνης. Όλοι τα έχουν ακούσει, μερικοί τα έχουν καταλάβει και λίγοι τα έχουν εφαρμόσει. Το να τα μάθει κανείς είναι εύκολο, να τα συνειδητοποιήσει δύσκολο και να τα εφαρμόσει στη ζωή του υπέρτατο. 

Οι ανώτατες πνευματικές αλήθειες δεν είναι δυνατόν να συλληφθούν διανοητικά, οι ικανότητες της λογικής του ημιζωικού ανθρώπου δεν μπορούν να καταλάβουν την σπουδαιότητά τους. 

Ο γήινος άνθρωπος μπορεί μόνο να σηκώσει το βλέμμα του ψηλά προς αυτά τα ιδανικά που βρίσκονται στο πνευματικό του όραμα σε στιγμές ανατάσεως, και μόνο βαθμηδόν μπορεί να εξυψωθεί σε αυτό το πεδίο όπου όντας λιγότερο ζώο και περισσότερο πνευματικός, θα μπορέσει να συνειδητοποιήσει το γεγονός ότι αυτή η ανάπτυξη δεν χρειάζεται να ικανοποιήσει κανένα θεό για να του προσφέρει την εύνοιά του ή για να του προσφέρει μια άνετη ζωώδη ζωή, αλλά ότι αυτός ο ίδιος εξελίσσεται σε θεό και μαθαίνει να χρησιμοποιεί την ίδια του την θεϊκή του ύπαρξη. 

Οι ανώτερες ενέργειες βρίσκονται λανθάνουσες μέσα στις κατώτερες. Είναι τα χαρακτηριστικά της πνευματικής ψυχής, που στην πλειονότητα των ανθρώπων, βρίσκεται ακόμη στο βρεφικό στάδιο, αλλά που στις μέλλουσες γενεές θα είναι περισσότερο ανεπτυγμένη συμπαντικά, τότε που η ανθρωπότητα σαν σύνολο, έχοντας φτάσει υψηλότερα, θα βλέπει τη δική μας εποχή σαν τον αιώνα της άγνοιας και της αθλιότητας, ενώ αυτοί οι ίδιοι άνθρωποι θα απολαμβάνουν τους καρπούς της ανώτερης εξέλιξης του Ανθρώπου.

Είναι πραγματικά ανησυχητικό και παράλογο πόσο μας χαροποιεί η προσοχή των άλλων και πόσο μας θίγει η αδιαφορία τους

Πώς μας επηρεάζει η έλλειψη αγάπης; Γιατί η ακραία παραμέληση θα μας ωθούσε σε τέτοια «οργή και ανείπωτη απελπισία», ώστε ακόμη και τα βασανιστήρια να τα θεωρούμε ανακούφιση μπροστά της;

Η προσοχή των άλλων έχει πρωταρχική σημασία, μάλλον, επειδή υποφέρουμε εκ γενετής από αβεβαιότητα ως προς την αξία μας· πράγμα που σημαίνει ότι η γνώμη των άλλων για το άτομό μας καταλήγει να επιδρά καθοριστικά στην εικόνα που είμαστε σε θέση να διαμορφώνουμε εμείς για τον εαυτό μας. Η αυτοθεώρησή μας είναι δέσμια της γνώμης εκείνων που μας περιβάλλουν. Αν διασκεδάζουν με τα ανέκδοτά μας, αποκτούμε σιγουριά ως προς την ικανότητά μας να είμαστε διασκεδαστικοί. Αν μας επαινούν, σχηματίζουμε την εντύπωση ότι είμαστε σπουδαίοι. Αν όμως κάποιος αποφύγει τη ματιά μας την ώρα που μπαίνουμε σε κάποιο χώρο ή το βάλει στα πόδια μόλις αναφέρουμε τι δουλειά κάνουμε, είναι πιθανόν να νιώσουμε ανάξιοι και να μας καταλάβει διάθεση αυτοαμφισβήτησης.

Σε έναν ιδεώδη κόσμο δε θα ήμαστε τόσο ευάλωτοι. Θα παραμέναμε ατάραχοι, ασχέτως αν θα μας πρόσεχαν ή θα μας αγνοούσαν, αν θα μας εγκωμίαζαν ή θα μας χλεύαζαν. Δε θα μας ξελόγιαζε όποιος μας απευθύνει μια απατηλή φιλοφρόνηση. Και αφού θα αποτιμούσαμε σωστά τον εαυτό μας για να συμπεράνουμε την αξία μας, δε θα μας πλήγωναν τα υποτιμητικά σχόλια των άλλων. Θα ξέραμε τι αξίζουμε. Εμείς όμως, αντίθετα, φαίνεται ότι διαθέτουμε ολόκληρο φάσμα από αποκλίνουσες απόψεις ως προς το χαρακτήρα μας. Έχουμε ενδείξεις ότι είμαστε έξυπνοι και βλάκες, ευχάριστοι και πληκτικοί, πολύτιμοι και περιττοί. Καθώς όμως οι περιστάσεις είναι τόσο ευμετάβλητες, το ζήτημα της σημαντικότητάς μας επαφίεται κατά κανόνα στη στάση των γύρω μας. Η αδιαφορία των άλλων φέρνει στο προσκήνιο τις αρνητικές πλευρές της αυτοαποτίμησης, ενώ μ’ ένα χαμόγελο η με μια φιλοφρόνηση ευδοκιμούν ακαριαία οι θετικές. Φαίνεται πως το χρωστάμε στη στοργή των άλλων ότι αντέχουμε τον εαυτό μας.

Το «εγώ» μας, λοιπόν, η νοερή εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, μοιάζει μ’ ένα μπαλόνι που από κάπου χάνει, και γι’ αυτό απαιτεί διαρκώς ήλιον –την αγάπη των άλλων- για να κρατηθεί φουσκωμένο, ενώ παραμένει ανά πάσα στιγμή τρωτό ακόμη και στο πιο μικρό αγκαθάκι παραμέλησης. Είναι πραγματικά ανησυχητικό και παράλογο πόσο μας χαροποιεί η προσοχή των άλλων και πόσο μας θίγει η αδιαφορία τους. Μπορεί να μας μαυρίσει η ψυχή επειδή κάποιος στη δουλειά μας χαιρέτησε αφηρημένα ή δεν απάντησε όταν τον ζητήσαμε. Και κατά τον ίδιο τρόπο μπορεί να βρούμε νόημα στη ζωή απλώς και μόνο επειδή θυμήθηκαν τη γιορτή μας και μας έφεραν λουλούδια.

Η έλλειψη μέτρου μάς σαγηνεύει αλλά επίσης μας καταστρέφει

Εδώ και πενήντα χρόνια ζούμε μια παράξενη περιπέτεια των ηθών: μια χειραφέτηση που απελευθερώνει και ταυτοχρόνως καταπιέζει.

Πολλά ταμπού έχουν ξεπεραστεί, καινούργιες επιταγές και απαιτήσεις έχουν συσσωρευτεί. Αυτές χαρακτηρίζονται από το ότι δεν απαγορεύουν κάτι· εκβιάζουν όμως πολλά και δημιουργούν μια συνεχή τάση μεγιστοποίησης. Πρέπει να απολαμβάνουμε περισσότερο, να αγαπάμε περισσότερο, να κερδίζουμε περισσότερο, να καταναλώνουμε περισσότερο, να στοχαζόμαστε περισσότερο, να παίζουμε περισσότερο, να ζούμε περισσότερο χωρίς νεκρούς χρόνους.

Σε όλα αυτά τα πεδία, η υπερβολή οφείλεται σε μια λογική του κέρδους που είναι γνώρισμα του συστήματος της αγοράς.

Παντού οι θεωρητικοί του παροξυσμού μετράνε, θα έλεγε κανείς, με το “παροξυσμόμετρο”.

Παράξενη αυτή η ατυχία για τη γενιά μας, που παρασύρθηκε από το μυθιστορηματικό στοιχείο της ζωής, που αγάπησε τη δικαιοσύνη για να διαπιστώσει – λίγο αργά – ότι οι επαναστατικές λέξεις – ο πυρετός στο αίμα, η ένταση, η έκσταση – έγιναν διαφημιστικά συνθήματα και ότι ο ηδονισμός εξελίχθηκε στο έσχατο στάδιο του καπιταλισμού.

Αυτό που πρέπει να επινοήσουμε σήμερα είναι ένας ηδονισμός μη αγοραίος, που περικλείει την έκπληξη, την ισορροπία, τη σκέψη και το μέτρο και που είναι κατ’ αρχήν μια τέχνη της ζωής ανάμεσα σε άλλες και όχι αυτοσκοπός.

Καλούμαστε λοιπόν διαρκώς να μην είμαστε ικανοποιημένοι από όσα αισθανόμαστε και να πρέπει να προχωρούμε πιο πέρα.

Αυτή η έλλειψη μέτρου μάς σαγηνεύει αλλά επίσης μας καταστρέφει, δηλητηριάζει τις μικρότερες χαρές μας, μας παραδίδει σε μια αχόρταγη αναζήτηση. Η αντίσταση σ’ αυτές τις πλάνες πρέπει να γίνει η φρόνηση του σήμερα.

Μια αχαλίνωτη απελευθέρωση αντιφάσκει εξαρχής και στήνει το σκηνικό της ίδιας της της ήττας: χρειάζονται λοιπόν όρια.

Στις εποχές της λογοκρισίας των ηθών πρέπει να υπερασπιζόμαστε το δικαίωμα στην επιθυμία, στις εποχές της “επιτρεπτικότητας” πρέπει να υπερασπιζόμαστε την αρχή της ευγένειας και της ευπρέπειας.
Εφόσον η κοινωνία έπαψε να μας περιορίζει αλλά επιμένει να μας χειρίζεται, ο καθένας μας πρέπει να τοποθετήσει τους κανόνες του.

Τα καλύτερα όπλα μας είναι η επιείκεια και η αβρότητα: να συγχωρούμε τις αδυναμίες των άλλων και να μην πληγώνουμε εκείνους που αγαπάμε.

Ας τους αφήσουμε να ζουν τη ζωή τους κι ας μας δέχονται κι εκείνοι όπως είμαστε.

Αυτό σημαίνει γλυκύτητα της ζωής, τέχνη της διαβίωσης.

Όταν η καρδιά κάποιου αρχίζει να γελάει, πολλές άλλες καρδιές επηρεάζονται- μερικές φορές ακόμη και οι μακρινές καρδιές

Αν όλο και περισσότεροι άνθρωποι γίνουν αντισυμβατικοί ο κόσμος μπορεί να σωθεί. Αν όλο και περισσότεροι άνθρωποι απομακρυνθούν από το παλιό μυαλό και τους τρόπους του, αν όλο και περισσότεροι άνθρωποι γίνουν στοργικοί, αν όλο και περισσότεροι άνθρωποι δεν είναι φιλόδοξοι, αν όλο και περισσότεροι άνθρωποι δεν είναι άπληστοι, αν όλο και περισσότεροι άνθρωποι δεν ενδιαφέρονται πια για την πολιτική εξουσίας, το κύρος, τον σεβασμό των άλλων…

Μπορούμε να αλλάξουμε όλο τον κόσμο, αλλά όχι με μάχη. Αρκετά! Πρέπει να αλλάξουμε αυτόν τον κόσμο γιορτάζοντας, χορεύοντας, τραγουδώντας, με μουσική, με διαλογισμό, με αγάπη, όχι με μάχη.

Η παλιά βεβαιότητα πρέπει να σταματήσει για να υπάρξει το καινούργιο, όμως σας παρακαλώ μην με παρερμηνεύσετε.

Σίγουρα το παλιό πρέπει να πάψει- όμως το παλιό βρίσκεται μέσα σας, όχι έξω. Δεν μιλάω για την παλιά δομή της κοινωνίας- μιλάω για την παλιά δομή του μυαλού σας που πρέπει να σταματήσει για να υπάρξει το καινούργιο. Και ένα άτομο που εγκαταλείπει την παλιά δομή του μυαλού δημιουργεί ένα τόσο μεγάλο χώρο για να αλλάξουν πολλοί τις ζωές τους ώστε είναι εκπληκτικό, αφάνταστο, απίστευτο. Ένα και μόνο άτομο που μεταμορφώνει τον εαυτό του γίνεται έναυσμα- μετά πολλοί ακόμη αρχίζουν να αλλάζουν. Η παρουσία του γίνεται ένας καταλυτικός παράγοντας.

Αυτή είναι η εξέγερση που διδάσκω: εγκαταλείπετε την παλιά δομή, εγκαταλείπετε την παλιά απληστία, εγκαταλείπετε τον παλιό ιδεαλισμό. Γίνεστε ένα σιωπηλό, συλλογιστικό, στοργικό άτομο- να χορεύετε περισσότερο, και μετά θα δείτε τί θα γίνει. Κάποιος, αργά ή γρήγορα, θα μπει αναπόφευκτα στον χορό μαζί σας, και μετά όλο και περισσότεροι άνθρωποι. Έτσι συνέβη εδώ.

Ο Λάο Τζου λέει ότι δεν χρειάζεται να βγείτε έξω από το δωμάτιό σας- τα πάντα μπορούν να συμβούν όταν ζείτε απλά και μόνο στο δωμάτιό σας. Όμως ο Λάο Τζου έπρεπε να βγει έξω. Συνήθιζε να καβαλάει τον βούβαλό του, και να μετακινείται από το ένα χωριό στο άλλο. Εγώ ακολούθησα τη συμβουλή του- δεν βγαίνω ποτέ από το δωμάτιό μου. Απλά ζω στο δωμάτιό μου, και έχετε έρθει όλοι από διαφορετικές γωνιές του κόσμου. Είναι ένα θαύμα!

Ναι, το παλιό πρέπει να σταματήσει για να υπάρξει το καινούργιο- αλλά το παλιό πρέπει να σταματήσει μέσα σας, και μετά το καινούργιο θα είναι εκεί. Και όταν το καινούργιο θα είναι μέσα σας, το καινούργιο είναι μολυσμένο, μεταδοτικό- αρχίζει να εξαπλώνεται σε άλλους ανθρώπους.

Η χαρά είναι μεταδοτική! Γελάστε, και θα δείτε και άλλους να αρχίζουν να γελάνε. Το ίδιο συμβαίνει και με τη θλίψη: αν είστε λυπημένος και κάποιος κοιτάξει το θλιμμένο σας πρόσωπο, ξαφνικά θα νιώσει κι εκείνος λυπημένος. Δεν είμαστε διαχωρισμένοι, είμαστε ενωμένοι, έτσι όταν η καρδιά κάποιου αρχίζει να γελάει, πολλές άλλες καρδιές επηρεάζονται- μερικές φορές ακόμη και οι μακρινές καρδιές.

Όσκαρ Ουάιλντ: Τιμωρούμαστε για τις αρνήσεις μας

...ακόμα και ο πιο γενναίος ανάμεσά μας φοβάται τον ίδιο του τον εαυτό.

«Πιστεύω ότι αν ένας άνθρωπος ζούσε τη ζωή του με πληρότητα, αν την εξαντλούσε ως την τελευταία της σταγόνα, αν έδινε ζωή σε κάθε του συναίσθημα κι έκφραση σε κάθε του σκέψη, αν υλοποιούσε κάθε του όνειρο- πιστεύω ότι ο κόσμος θα κέρδιζε μια τόσο καινούρια και ορμητική χαρά, που θα ξεχνούσε όλες τις αρρώστιες του μεσαιωνισμού και θα επιστρέφαμε στο ελληνικό ιδεώδες- ίσως και σε κάτι λεπτότερο, πλουσιότερο κι από το ελληνικό ιδεώδες.

Αλλά ακόμα και ο πιο γενναίος ανάμεσά μας φοβάται τον ίδιο του τον εαυτό. Ο αυτοακρωτηριασμός των αγρίων επιβιώνει τραγικά στην αυταπάρνηση που φθείρει τις ζωές μας.

Τιμωρούμαστε για τις αρνήσεις μας. Κάθε παρόρμηση που πολεμάμε να καταπνίξουμε, μένει κρυμμένη και δουλεύει μέσα στο μυαλό και μας δηλητηριάζει. Το σώμα αμαρτάνει μια φορά και ξεμπερδεύει, γιατί η πράξη είναι ένας τρόπος εξαγνισμού. Δε μένει τιποτ’ άλλο παρά η ανάμνηση μιας απόλαυσης ή η πολυτέλεια της μεταμέλειας.

Ο μόνος τρόπος να ξεφορτωθείς έναν πειρασμό είναι να ενδώσεις σε αυτόν. Αν του αντισταθείς, η ψυχή σου θ’ αρρωστήσει απ΄ τη λαχτάρα για τα πράγματα που η ίδια απαγόρευσε στον εαυτό της, απ’ την επιθυμία για όσα οι τερατώδεις νόμοι της έχουν κηρύξει τερατώδη και παράνομα.

Κάποιος είπε ότι τα πιο σημαντικά γεγονότα του κόσμου συντελούνται μέσα στο μυαλό. Στο μυαλό, λοιπόν, και μόνο σ’ αυτό γίνονται και οι μεγαλύτερες αμαρτίες του κόσμου».

Όσκαρ Ουάιλντ, Το Πορτραίτο του Ντόριαν Γκρέι

Εν βορβόρω βαρβαρικώ

Η ορφική παράδοση είναι διάχυτη μέσα και πίσω από τις γραμμές στα κείμενα του μεγαλύτερου φιλοσόφου που περπάτησε πάνω στη γη… Ο βόρβορος με τον οποίο παρομοιάζει την άγνοια που από αυτήν την ανασύρει η διαλεκτική την ψυχή ανάγεται ακριβώς εκεί, στην πανάρχαια ορφική μυητική και μυστική παράδοση που ο μεγάλος φιλόσοφος κρατούσε σαν δάδα αναμμένη και ζωντανή και παρέδωσε στους αδελφούς και μαθητές του στους αιώνες…

Ας δούμε το απόσπασμα από το 'άγιο πρωτότυπο' που θα έλεγε και ο Λιαντίνης:

«Ουκούν, ήν δ’εγώ, η διαλεκτική μέθοδος μόνη ταύτα πορεύεται, τας υποθέσεις αναιρούσα, επ’αυτήν την αρχήν ίνα βεβαιώσηται, και τώ όντι εν βορβόρω βαρβαρικώ τινι το της ψυχής όμμα κατορωρυγμένον ηρέμα έλκει και ανάγει άνω…» (Πολιτεία, 533 d 1).

«Επομένως, είπα εγώ, μόνο η διαλεκτική μέθοδος πορεύεται –ακυρώνοντας τις υποθέσεις- ίσαμε την ίδια την αφετηριακή αρχή για να κατοχυρώσει τα αποτελέσματά της και το μάτι της ψυχής που πραγματικά ήταν καταχωσμένο σε κάποιο βούρκο βαρβαρότητας το στρέφει η διαλεκτική σιγά σιγά και το οδηγεί προς τα άνω…»

Στον Φαίδωνα διαβάζουμε ότι η μοίρα των αμύητων είναι να βυθίζονται στον βόρβορο, ός αν αμύητος… εις Άδου αφίκηται εν βορβόρω κείσεται… (69c 5-6)

Ποιος είναι ο αμύητος ίσως αναρωτηθεί κάποιος καλόπιστα. Στην ουσία όλοι μας πλέον… και το τραγικό δεν είναι η διακοπή του χρυσού νήματος που μας συνέδεε με τους αδελφούς της Αλύσου μέσα από τη Γνώση και τη Μύηση, είναι ότι κανείς δεν δίνει δεκάρα σε οποιοδήποτε θεσμικό επίπεδο για την προσέγγιση αυτών των και πολλών άλλων που είναι η κληρονομιά μας, που είμαστε εμείς… χωρίς καμιά διάθεση προβολής κάποιας ‘Ελληνικής υπεροχής’ ή οτιδήποτε νοσηρό που ως εξαλλαγή φύεται και ανθίζει μέσα στο πύον άρρωστων μυαλών… εδώ συζητούμε για το αρχαιώνιο φως του υπερτελούς πολιτισμού των Ελλήνων που κατά τον Γκαίτε δεν χρήζει καμιάς διόρθωσης και καμιάς ‘συμπλήρωσης’ ή ‘βελτίωσης’… αλλά σε εποχές που ο βόρβορος είναι παντού ολόγυρα ως και στα σχολεία μας και στις αίθουσες διδασκαλίας των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, είναι πολυτέλεια και η απλή διερώτηση…

Κι όμως, σε κάθε γενιά υπάρχουν και εκείνοι που θα παραλάβουν τον πυρσό και θα τον πάνε παραπέρα… και αυτό παρηγορεί και ανακουφίζει κάπως…

Προσωπικά και δεν έχω κανένα πρόβλημα να το παραδεχθώ, γι'αυτούς τους ολίγιστους έχω το κουράγιο να γράφω ακόμη... μελετώ και στοχάζομαι κατά μόνας... όμως αναρτώ και δημοσιεύω για τον όποιο καλοπρόθετο αποδέκτη...

Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΕΙΧΝΕΙ ΟΤΙ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΗ

Άρθρο του διακεκριμένου Μοριακού Βιολόγου και Διδάκτορα του Πανεπιστημίου Wake Forest University School of Medicine Δρ Robert Lanza

Μετά τον θάνατο ενός παλιού του φίλου, τα λόγια του Albert Einstein ήταν τα εξής: «Τώρα ο Besso έχει φύγει από αυτόν τον παράξενο κόσμο λίγο πιο πριν από εμένα. Αυτό δεν σημαίνει τίποτα. Άνθρωποι σαν κι εμάς… γνωρίζουν ότι ο διαχωρισμός ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον είναι μόνο μια πεισματικά επίμονη ψευδαίσθηση».

Καινούρια στοιχεία υποδηλώνουν ότι ο Άλμπερτ Αϊνστάιν είχε δίκιο – ο θάνατος αποτελεί όντως μια ψευδαίσθηση. Ο κλασσικός τρόπος σκέψης βασίζεται στην πεποίθηση ότι αποτελούμε έναν αντικειμενικό παρατηρητή του κόσμου και μια ανεξάρτητη ύπαρξη. Αλλά ένας μεγάλος κατάλογος πειραμάτων έχει δείξει ακριβώς το αντίθετο.

Πιστεύουμε ότι η ζωή είναι απλώς η δραστηριότητα του άνθρακα και μία ανάμιξη των μορίων – ζούμε για λίγο και στη συνέχεια γινόμαστε χώμα. Πιστεύουμε στον θάνατο επειδή έχουμε μάθει ότι θα πεθάνουμε. Και φυσικά, επειδή εμείς οι ίδιοι συνδεόμαστε με το σώμα μας το οποίο γνωρίζουμε ότι είναι θνητό. Κι εδώ τελειώνει η ιστορία.

Αλλά ο Βιοκεντρισμός – μια νέα θεωρία των πάντων – μας λέει ότι ο θάνατος ίσως να μην είναι το τελικό συμβάν όπως νομίζουμε. Περιέργως, αν προσθέσετε τη ζωή και τη συνείδηση στην εξίσωση, θα μπορέσετε να εξηγήσετε μερικούς από τους μεγαλύτερους γρίφους της επιστήμης.

Για παράδειγμα, γίνεται σαφές γιατί ο χώρος και ο χρόνος – ακόμη και οι ιδιότητες της ίδιας της ύλης – εξαρτώνται από τον παρατηρητή. Γίνεται επίσης σαφές γιατί οι νόμοι, οι δυνάμεις και οι σταθερές του Σύμπαντος φαίνεται ότι είναι τελειοποιημένα έτσι ώστε να υποστηρίξουν την ύπαρξη της ζωής. Μέχρι να αναγνωρίσουμε το Σύμπαν μέσα στο μυαλό μας, οι προσπάθειές μας να κατανοήσουμε την πραγματικότητα θα παραμείνουν ένας δρόμος που οδηγεί στο πουθενά.

Σκεφτείτε τον καιρό έξω: βλέπετε τον ουρανό μπλε, αλλά τα κύτταρα του εγκεφάλου σας θα μπορούσαν να τροποποιηθούν ώστε ο ουρανός να φαίνεται πράσινος ή κόκκινος.

Στην πραγματικότητα, με μια μικρή γενετική τροποποίηση θα μπορούσαμε, για παράδειγμα, να κάνουμε οτιδήποτε είναι κόκκινο να δονείται ή να κάνει θόρυβο. Νομίζετε ότι έξω έχει φως, αλλά τα κυκλώματα του εγκεφάλου σας θα μπορούσαν να αλλάξουν έτσι ώστε να σας φαίνεται ότι υπάρχει σκοτάδι. Νομίζετε ότι νιώθετε ζέστη και υγρασία, αλλά ένας τροπικός βάτραχος θα νιώθει κρύο και ξηρασία. Η ίδια λογική ισχύει σχεδόν για τα πάντα.

Σημαντική λεπτομέρεια: αυτά που βλέπετε δεν θα μπορούσαν να υπάρχουν χωρίς τις αισθήσεις σας. Στην πραγματικότητα, δεν μπορείτε να δείτε τίποτα μέσα από το οστό που περιβάλλει τον εγκέφαλό σας. Τα μάτια σας δεν αποτελούν πύλες προς τον έξω κόσμο. Οτιδήποτε βλέπετε και βιώνετε αυτή τη στιγμή – ακόμα και το σώμα σας – είναι μια δίνη πληροφοριών μέσα στο μυαλό σας.

Σύμφωνα με τον Βιοκεντρισμό, ο χώρος και ο χρόνος δεν είναι τα σκληρά, ψυχρά αντικείμενα που σκεφτόμαστε. Κουνήστε το χέρι σας στο αέρα – αν απομακρύνετε τα πάντα, τι απομένει; Τίποτα απολύτως. Το ίδιο ισχύει και για τον χρόνο. Ο χώρος και ο χρόνος αποτελούν απλώς τα εργαλεία για να συνυπάρχουν τα πάντα.

Σκεφτείτε το περίφημο πείραμα των 2 σχισμών*. Όταν οι επιστήμονες παρακολουθούν το πέρασμα των σωματιδίων μέσα από 2 σχισμές τοποθετημένες παράλληλα, τα σωματίδια συμπεριφέρονται σαν σφαίρες και περνούν μέσα από τη μια ή την άλλη σχισμή. Αν όμως δεν τα παρακολουθούν, δρουν σαν κύμα και μπορούν να περάσουν μέσα από τις 2 σχισμές ταυτόχρονα. Πώς λοιπόν μπορεί ένα σωματίδιο να αλλάξει τη συμπεριφορά του ανάλογα με το αν το παρακολουθούμε ή όχι; Η απάντηση είναι απλή – η πραγματικότητα είναι μια διαδικασία που περιλαμβάνει τη συνείδησή μας.

Σκεφτείτε επίσης την περίφημη αρχή της αβεβαιότητας του Heisenberg. Αν υπάρχει πραγματικά ένας άλλος κόσμος εκεί έξω με τα σωματίδια απλώς να περιφέρονται τριγύρω, τότε θα ήμασταν σε θέση να μετρήσουμε όλες τις ιδιότητές τους. Αυτό όμως δεν γίνεται. Για παράδειγμα, η ακριβής τοποθεσία ενός σωματιδίου και η ταχύτητά του δεν μπορούν να μετρηθούν ταυτόχρονα.

Γιατί λοιπόν επηρεάζει τα σωματίδια αυτό που έχετε αποφασίσει να μετρήσετε;

Και πώς μπορούν ζεύγη πεπλεγμένων σωματιδίων να συνδέονται στιγμιαία στις αντίθετες πλευρές του γαλαξία σαν να μην υπάρχει χώρος και χρόνος; Και πάλι, η απάντηση είναι απλή: επειδή δεν βρίσκονται απλώς «εκεί έξω» – ο χώρος και ο χρόνος είναι εργαλεία που έχει κατασκευάσει το μυαλό μας.

Ο θάνατος δεν υπάρχει σε έναν άχρονο κι άχωρο κόσμο.

Αθανασία δεν σημαίνει αέναη ύπαρξη στον χρόνο, αλλά είναι κάτι που βρίσκεται συνολικά έξω από τον χρόνο. Επίσης, ο γραμμικός τρόπος σκέψης σχετικά με τον χρόνο είναι ασυμβίβαστος και με άλλα πρόσφατα πειράματα.

Το 2002, οι επιστήμονες απέδειξαν ότι τα σωματίδια του φωτός, τα φωτόνια, γνώριζαν εκ των προτέρων πώς θα δρούσαν τα μακρινά δίδυμα φωτόνιά τους στο μέλλον. Εξέτασαν την επικοινωνία ανάμεσα στα ζεύγη φωτονίων αφήνοντας ένα φωτόνιο να ολοκληρώσει το ταξίδι του – έπρεπε να αποφασίσει αν θα είναι κύμα ή σωματίδιο.

Οι ερευνητές αύξησαν την απόσταση που έπρεπε να διανύσει το άλλο φωτόνιο προκειμένου να καταλήξει στον δικό του παρατηρητή.

Ωστόσο, αποφάσισαν να προσθέσουν μια συσκευή κωδικογράφησης οπτικοακουστικών σημάτων για να το εμποδίσουν από το να μετατραπεί σε σωματίδιο.

Κατά κάποιο τρόπο, το πρώτο σωματίδιο γνώριζε τι σκόπευε να κάνει ο παρατηρητής πριν αυτό συμβεί – και μάλιστα ανάμεσα σε αποστάσεις σαν να μην υπήρχε χώρος ή χρόνος στο ενδιάμεσο.

Δηλαδή αποφάσισε να μην γίνει σωματίδιο πριν καν το δίδυμό του σωματίδιο συναντήσει ακόμη την συσκευή. Δεν έχει σημασία ο τρόπος που οργανώθηκε το πείραμα. Ο νους και οι γνώσεις μας είναι το μόνο πράγμα που καθορίζει το πώς συμπεριφέρονται τα σωματίδια. Τα πειράματα επιβεβαιώνουν διαρκώς αποτελέσματα που εξαρτώνται από τον παρατηρητή.

Σας φαίνεται παράξενο; Εξετάστε ένα άλλο πείραμα που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο υψηλού κύρους επιστημονικό περιοδικό «Science» (Jacques et al, 315, 966, 2007).

Επιστήμονες στη Γαλλία τοποθέτησαν φωτόνια σε μια συσκευή και απέδειξαν ότι αυτό που έκαναν θα μπορούσε να αλλάξει αναδρομικά κάτι που έχει ήδη συμβεί στο παρελθόν. Καθώς τα φωτόνια περνούσαν ανάμεσα από ένα πιρούνι στη συσκευή, έπρεπε να αποφασίσουν αν θα συμπεριφερθούν ως σωματίδια ή ως κύματα όταν συναντούν έναν διαχωριστή δέσμης.

Αργότερα – δηλαδή αφού τα φωτόνια πέρασαν ανάμεσα από το πιρούνι – ο πειραματιστής είχε τη δυνατότητα να ανοίξει και να κλείσει τυχαία έναν δεύτερο διαχωριστή δέσμης.

Αποδείχτηκε ότι αυτό που αποφάσιζε ο παρατηρητής τη συγκεκριμένη στιγμή προσδιόριζε αυτό που όντως έκανε το σωματίδιο στο παρελθόν. Εκείνη τη στιγμή, ο πειραματιστής επέλεξε το παρελθόν του.

Φυσικά, όλοι ζούμε στον ίδιο κόσμο. Οι επικριτές όμως, υποστηρίζουν ότι αυτή η συμπεριφορά περιορίζεται στον μικρόκοσμο. Ωστόσο, αυτή η άποψη της ύπαρξης «δύο κόσμων» (δηλαδή ενός συνόλου φυσικών νόμων για τα μικροσκοπικά αντικείμενα κι ενός άλλου για το υπόλοιπο Σύμπαν συμπεριλαμβανομένων και των ανθρώπων) δεν έχει καμία λογική βάση και τίθεται υπό αμφισβήτηση σε εργαστήρια σε όλο τον κόσμο. Δύο χρόνια πριν, οι ερευνητές δημοσίευσαν ένα έγγραφο στο περιοδικό «Nature» (Jost et al, 459, 683, 2009) το οποίο έδειχνε ότι η κβαντική συμπεριφορά επεκτείνεται και στην καθημερινή σφαίρα.

Οι επιστήμονες ανακάτεψαν ζεύγη δονούμενων ιόντων προκειμένου οι φυσικές τους ιδιότητες να παραμένουν συνδεδεμένες ακόμα κι όταν χωρίζονταν από μεγάλες αποστάσεις («αλλόκοτη δράση από απόσταση», όπως το έθεσε ο Αϊνστάιν).

Άλλα πειράματα με τεράστια μόρια που ονομάζονται φουλερένια (buckyballs) έδειξαν επίσης ότι η κβαντική πραγματικότητα εκτείνεται και πέρα από τον μικρόκοσμο. Το 2005, κρύσταλλοι διττανθρακικού καλίου (KHC03) παρουσίασαν ζώνες εμπλοκής ύψους μισής ίντσας και κβαντική συμπεριφορά σε αντικείμενα ανθρώπινης κλίμακας.

Κι ενώ σε γενικές γραμμές απορρίπτουμε την ύπαρξη πολλαπλών Συμπάντων όπως για παράδειγμα αυτών που προβάλλονται στη σειρά «Star Trek» ως τίποτα άλλο παρά καθαρή μυθοπλασία, αποδεικνύεται ότι εδώ υπάρχει κάτι παραπάνω από ένα μικρό μέρος επιστημονικής αλήθειας.

Μια γνωστή πτυχή της κβαντικής φυσικής είναι ότι οι παρατηρήσεις δεν μπορούν να προβλεφθούν απολύτως. Αντιθέτως, υπάρχει μια σειρά από πιθανές παρατηρήσεις, η καθεμιά με διαφορετική πιθανότητα.

Η επικρατούσα θεωρία, δηλαδή η ερμηνεία ύπαρξης «πολλών κόσμων», αναφέρει ότι κάθε μία από αυτές τις πιθανές παρατηρήσεις αντιστοιχεί σε ένα διαφορετικό Σύμπαν («Πολυσύμπαν»). Υπάρχει ένας άπειρος αριθμός Συμπάντων και κάθε τι που θα μπορούσε ενδεχομένως να συμβεί συμβαίνει σε ορισμένα Σύμπαντα. Ο θάνατος δεν υπάρχει σε καμία λογική σε αυτές τις θεωρίες. Όλα τα πιθανά Σύμπαντα υπάρχουν ταυτόχρονα, ανεξαρτήτως από το τι συμβαίνει σε καθένα από αυτά.

Η ζωή είναι μια περιπέτεια που ξεπερνά τον συνήθη γραμμικό τρόπο σκέψης μας. Όταν πεθαίνουμε, αυτό δεν συμβαίνει τυχαία, αλλά αποτελεί μέρος του αναπόφευκτου σχεδίου της ζωής. Η ζωή διαθέτει μια μη γραμμική διάσταση – είναι σαν ένα αιώνιο λουλούδι που επιστρέφει για να ανθίσει μέσα στο Πολυσύμπαν.

«Οι επιδράσεις των αισθήσεων», λέει ο Ralph Waldo Emerson, «στους περισσότερους ανθρώπους έχουν εξουδετερώσει τη σκέψη σε βαθμό που ο χώρος και ο χρόνος φαίνονται συμπαγείς, πραγματικοί και ανυπέρβλητοι. Έτσι, η ερμηνεία του κόσμου με την ελαφρότητα αυτών των ορίων αποτελεί σημάδι παραφροσύνης».

------------------------------

*Το πείραμα των δύο σχισμών