Διότι δεν έχω κανέναν λόγο να προσποιούμαι

Νιώθω μια αίσθηση ικανοποίησης όταν έχω τη δυνατότητα να τολμώ να μεταδώσω την αυθεντικότητα που υπάρχει μέσα μου σε κάποιον άλλο. Κάτι τέτοιο δεν είναι καθόλου εύκολο, εν μέρει γιατί αυτό που βιώνω αλλάζει συνεχώς. Συνήθως υπάρχει μια χρονική καθυστέρηση -μερικές φορές στιγμών, μερικές φορές ημερών, εβδομάδων ή μηνών- μεταξύ της εμπειρίας και της επικοινωνίας: βιώνω κάτι, νιώθω κάτι, αλλά δεν τολμώ να το μεταδώσω παρά μόνο αργότερα, όταν θα έχει καταλαγιάσει τόσο, ώστε αντέχω να διακινδυνεύσω να το μοιραστώ με κάποιον άλλο. Όταν, όμως, μπορώ να μεταδώσω αυτό που είναι αληθινό μέσα μου τη στιγμή που συμβαίνει, νιώθω αυθεντικός, αυθόρμητος και ζωντανός.

Είναι εκπληκτική εμπειρία να συναντάς την αυθεντικότητα σε άλλα πρόσωπα. Μερικές φορές στις βασικές ομάδες συνάντησης, που αποτελούν ένα πολύ σημαντικό μέρας της εμπειρίας μου τα τελευταία χρόνια, κάποιος λέει κάτι που φαίνεται ολοκληρωμένο και με ειλικρίνεια. Είναι τόσο προφανείς οι περιπτώσεις που ένα άτομο δεν κρύβεται πίσω από κάποιο προσωπείο, αλλά μιλά βαθιά από μέσα του. Όταν συμβαίνει αυτό, κάνω υπέρβαση για να το συναντήσω. Θέλω να συναντήσω αυτό το αληθινό πρόσωπο. Ορισμένες φορές τα συναισθήματα που εκφράζονται είναι πολύ θετικά, ενώ κάποιες άλλες είναι αναμφισβήτητα αρνητικά. Θυμάμαι έναν άντρα που κατείχε μια πολύ υπεύθυνη θέση, έναν επιστήμονα, επικεφαλής ενός μεγάλου ερευνητικού τμήματος σε μια τεράστια εταιρεία ηλεκτρονικών. Μια μέρα σε μια τέτοια ομάδα συνάντησης βρήκε το θάρρος να μιλήσει για την απομόνωσή του. Μας ανέφερε ότι δεν είχε ποτέ ούτε ένα φίλο. Παρότι γνώριζε πολλούς ανθρώπους, δεν θεωρούσε κανέναν απ’ αυτούς φίλο του. «Για την ακρίβεια», πρόσθεσε, «υπάρχουν μόνο δύο άτομα στον κόσμο με τα οποία έχω μια έστω λογική σχέση επικοινωνίας. Είναι τα παιδιά μου». Πριν προλάβει να τελειώσει, δάκρυζε από λύπη για τον εαυτό του, και είμαι βέβαιος ότι κρατούσε αυτά τα δάκρυά του για χρόνια. Αυτή η ειλικρίνεια και η αυθεντικότητα της μοναξιάς του οδήγησε κάθε μέλος της ομάδας να τον πλησιάσει από ψυχολογική πλευρά. Το πιο σημαντικό ήταν, επίσης, ότι το κουράγιο του να είναι αληθινός μάς έκανε όλους μας να είμαστε πιο αυθεντικοί στην επικοινωνία μας, να βγάλουμε τα προσωπεία που συνήθως χρησιμοποιούμε.

Απογοητεύομαι όταν συνειδητοποιώ -και φυσικά αυτή η συνειδητοποίηση πάντα έρχεται μετά, με χρονική καθυστέρηση – ότι ένιωσα υπερβολικό φόβο ή απειλή για να αφήσω τον εαυτό μου να προσεγγίσει εκείνο που βιώνει κάποιος, και κατ’ επέκταση δεν ήμουν αυθεντικός ή σύμφωνος. Αμέσως μου έρχεται στο νου μια περίπτωση που μου είναι κάπως οδυνηρό να την αποκαλύψω. Πριν από χρόνια προσκλήθηκα να γίνω εταίρος στο Κέντρο Προηγμένων Ερευνών στις Επιστήμες Συμπεριφοράς (Center for Advanced Study in the Behavioral Sciences) στο Στάνφορντ. Οι εταίροι είναι μια ομάδα λαμπρών επιστημόνων. Υποθέτω ότι είναι αναπόφευκτο αυτοί να εξυψώνουν αρκετά τον εαυτό τους και να επιδεικνύουν τις γνώσεις και τα κατορθώματά τους. Φαίνεται σημαντικό για κάθε εταίρο να εντυπωσιάζει τους άλλους, να είναι λίγο περισσότερο σίγουρος, λίγο περισσότερο γνώστης των πραγμάτων από ό,τι πραγματικά είναι. Διαπίστωσα ότι έκανα ακριβώς το ίδιο — υιοθέτησα το ρόλο ενός ανθρώπου που διαθέτει μεγαλύτερη βεβαιότητα και περισσότερες ικανότητες από ό,τι στην πραγματικότητα διαθέτει Δεν μπορώ να σας περιγράψω πόσο αηδιασμένος ένιωσα με τον εαυτό μου όταν συνειδητοποίησα τι έκανα: δεν ήμουν εγώ, έπαιζα ένα ρόλο.

Μετανιώνω όταν καταπιέζω τα συναισθήματά μου για πολύ καιρό κι έπειτα βγαίνουν στην επιφάνεια με τρόπο που τελικά στρεβλώνονται ή γίνονται επιθετικά, ή ακόμη και πληγώνουν. Έχω ένα φίλο που τον συμπαθώ πολύ, αλλά έχει ένα συγκεκριμένο πρότυπο συμπεριφοράς το οποίο με ενοχλεί βαθύτατα. Λόγω της συνήθους τάσης να είμαστε καλοί, ευγενικοί κι ευχάριστοι, δεν εξέφραζα την ενόχλησή μου για πολύ καιρό και, όταν τελικά ξέσπασα, η ενόχλησή μου βγήκε στην επιφάνεια όχι μόνο ως ενόχληση αλλά και ως επίθεση σε αυτόν. Ήταν επίπονο και χρειάστηκε κάποιο διάστημα για να επανέλθει η σχέση μας σε φυσιολογικά επίπεδα.

Είμαι μέσα μου ευχαριστημένος όταν έχω τη δύναμη να επιτρέπω στο άλλο πρόσωπο να έχει τη δική του αυθεντικότητα και να είναι διαφορετικό από μένα. Νομίζω ότι συχνά αυτό αποτελεί αρκετά απειλητική πιθανότητα. Κατά κάποιον τρόπο το θεωρώ την υπέρτατη δοκιμασία για όποιον βρίσκεται στην ηγεσία του προσωπικού μιας ομάδας ή έχει το ρόλο του γονέα. Μπορώ ελεύθερα να επιτρέπω σε αυτό το μέλος του προσωπικού ή στον γιο μου ή στην κόρη μου να γίνει ξεχωριστή προσωπικότητα με ιδέες, σκοπούς και αξίες που μπορεί να μην είναι ίδιες με τις δικές μου; Σκέφτομαι κάποιο μέλος του προσωπικού αυτόν το χρόνο που πέρασε το οποίο επέδειξε πολλές στιγμές ευφυΐας, αλλά σαφώς είχε αξίες διαφορετικές από τις δικές μου και συμπεριφερόταν με τρόπους πολύ διαφορετικούς από τους δικούς μου. Ήταν ένας πραγματικός αγώνας, στον οποίο πέτυχα μόνο εν μέρει να του επιτρέψω να είναι ο εαυτός του, να τον αφήσω να εξελιχθεί ως πρόσωπο τελείως διαφορετικά από μένα, τις ιδέες μου και τις αξίες μου. Όμως, στο βαθμό που το πέτυχα, ήμουν ευχαριστημένος με τον εαυτό μου, γιατί νομίζω ότι το να επιτρέπεται να είναι κανείς ξεχωριστό πρόσωπο συμβάλλει στην αυτόνομη ανάπτυξή του.

Θυμώνω με τον εαυτό μου όταν ανακαλύπτω ότι ελέγχω διακριτικά και προσαρμόζω ένα άλλο πρόσωπο στη δική μου εικόνα. Αυτό αποτελεί οδυνηρό κομμάτι της επαγγελματικής μου εμπειρίας. Απεχθάνομαι να έχω «οπαδούς», δηλαδή μαθητές που έχουν προσαρμόσει επιμελώς τον εαυτό τους στο πρότυπο που πιστεύουν ότι επιθυμώ. Μέρος της ευθύνης έχουν και οι ίδιοι, αλλά δεν μπορώ να αποφύγω την πιθανότητα -που με κάνει να νιώθω άβολα- ότι με κάποιον άγνωστο τρόπο έχω ελέγξει διακριτικά αυτά τα άτομα και τα έχω μετατρέψει σε ακριβή αντίγραφα του εαυτού μου, αντί για ξεχωριστούς επαγγελματίες, που έχουν κάθε δικαίωμα να γίνουν.

Με βάση όσα έχω αναφέρει, πιστεύω πως είναι σαφές ότι, όταν μπορώ να επιτρέπω στον εαυτό μου να είναι αληθινός ή να αντιλαμβάνομαι την αυθεντικότητα ή να την επιτρέπω στους άλλους, είμαι πολύ ικανοποιημένος. Όταν δεν μπορώ να την επιτρέπω στον εαυτό μου ή αποτυγχάνω να την επιτρέπω στους άλλους, θλίβομαι βαθύτατα. Όταν είμαι σε θέση να αφήνω τον εαυτό μου να είναι σύμφωνος και αυθεντικός, συχνά βοηθώ το άλλο πρόσωπο. Όταν το άλλο πρόσωπο είναι εμφανώς σύμφωνο και αυθεντικό, συχνά βοηθά εμένα. Στις σπάνιες αυτές στιγμές, όπου η βαθιά αυθεντικότητα του ενός συναντά την αυθεντικότητα του άλλου, δημιουργείται μια μοναδική «σχέση Εγώ-Εσύ», όπως την αποκαλεί ο Manin Buber. Τέτοια βαθιά και αμοιβαία προσωπική συνάντηση δεν συμβαίνει συχνά, αλλά είμαι πεισμένος ότι δεν ζούμε ανθρώπινα αν δεν συμβαίνει ούτε καν περιστασιακά.

Και, πάνω απ’ όλα, μην πλανηθείτε από την ανόητη ιδέα πως είναι επικίνδυνο να έχετε υπερβολικές ελπίδες

«Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τους περισσότερους από εμάς δεν είναι πως οι στόχοι μας είναι υπερβολικά ψηλοί για να τους φτάσουμε, αλλά ότι είναι υπερβολικά χαμηλοί και τους φτάνουμε.» -ΜΙΧΑΗΛ ΑΓΓΕΛΟΣ (ΜΙΚΕΛΑΝΤΖΕΛΟ) (1475 – 1564)

Ιταλός ζωγράφος, γλύπτης, αρχιτέκτονας και ποιητής, ο αναγεννησιακός καλλιτέχνης Μικελάντζελο Μπουοναρότι είναι μία εξέχουσα μορφή στην ιστορία των εικαστικών τεχνών.

Μία από τις πιο συχνές κριτικές που δέχομαι είναι ότι προσφέρω υπερβολικά πολλές ελπίδες σε ανθρώπους που βρίσκονται σε δεινές συνθήκες, και ότι αυτό θα μπορούσε να αποβεί επικίνδυνο. Παρ’ όλα αυτά, εγώ εξακολουθώ να μην καταλαβαίνω πώς το να έχει κάποιος πολλές ελπίδες θα μπορούσε να αποβεί επικίνδυνο.

Όταν οι άνθρωποι μου λένε για κάποια ιατρική διάγνωση που θεωρεί την πάθησή τους ανίατη, εγώ τους παροτρύνω να εστιάσουν σε ένα αποτέλεσμα εξ ολοκλήρου αντίθετο από το προβλεπόμενο. Τους μιλώ συχνά για τον νόμο εκείνο που καθιστά τα θαύματα δυνατά, από την αρχή του χρόνου. Τους εξηγώ ότι ο νόμος αυτός ουδέποτε καταργήθηκε και πως εξακολουθεί να ισχύει. Αναφέρω περιπτώσεις ανθρώπων που, ενώ τους έδιναν έξι μήνες ζωής και τους έστειλαν στα σπίτια τους για να πεθάνουν, εκείνοι απελευθερώθηκαν τόσο από την ασθένειά τους όσο και από τη διάγνωση. Λαμβάνω καθημερινά επιστολές από ανθρώπους οι οποίοι αρνήθηκαν να αποδεχτούν τις αρνητικές προγνώσεις και τις λιγοστές ελπίδες που άλλοι είχαν καθορίσει γι’ αυτούς, και σε αυτές τις επιστολές μου περιγράφουν πόσο ευγνώμονες ήταν για το μήνυμα ελπίδας που τους έδωσα στους δύσκολους καιρούς.

Πιστεύω πως ο Μιχαήλ Άγγελος, που πέθανε μόλις λίγες ημέρες προτού συμπληρώσει τα ογδόντα εννέα χρόνια του, φιλοτεχνώντας αγάλματα και πίνακες και επίσης συγγράφοντας και σχεδιάζοντας μέχρι την τελευταία στιγμή –σε μία εποχή όπου η ηλικία των ενενήντα ετών υπερέβαινε κατά εξήντα περίπου χρόνια τον μέσο όρο ζωής- μιλά μέσα από το περίφημο αυτό χωρίο του έργου του για την ιδέα να έχουμε υψηλούς στόχους και μεγάλες ελπίδες. Ο κίνδυνος δεν καραδοκεί στις μεγάλες ελπίδες, ούτε καν στις απατηλές, αλλά στις υπερβολικά μικρές ή στην απουσία ελπίδας. Αυτή η τελευταία εξαλείφει τους στόχους και τα σχέδιά μας προτού καν προσπαθήσουμε να τα υπολογίσουμε.

Αυτό δεν αφορά μόνο την ανάρρωση από τις σωματικές ασθένειες, αλλά περιλαμβάνει στην κυριολεξία τα πάντα.

Ο κόσμος είναι γεμάτος ανθρώπους που στόχευσαν χαμηλά και η σκέψη τους στάθηκε πάντοτε άτολμη, και που θέλουν να επιβάλουν αυτόν τον μηδαμινό τρόπο σκέψης σε οποιονδήποτε τους δίνει κάποια σημασία. Ο πραγματικός κίνδυνος είναι η παραίτηση ή το να προδιαγράφουμε πολύ στενά όρια για τον εαυτό μας, με υπερβολικά χαμηλές προσδοκίες.

Ακούστε με προσοχή τον Μιχαήλ Άγγελο, τον άνθρωπο που θεωρείται από πολλούς ως ο μεγαλύτερος καλλιτέχνης όλων των εποχών. Θυμάμαι τον εαυτό μου να στέκεται καθηλωμένος μπροστά στο άγαλμα του Δαβίδ στη Φλωρεντία. Το μέγεθος, το μεγαλείο, το πνεύμα που έμοιαζε να ξεπηδά κατευθείαν από το μάρμαρο, ήταν ο ίδιος ο Μιχαήλ Άγγελος που έλεγε σε όλους εμάς: «Στόχευε ψηλά». Όταν τον είχαν ρωτήσει πώς κατόρθωσε να δημιουργήσει ένα τέτοιο αριστούργημα, εκείνος απάντησε πως ο Δαβίδ βρισκόταν ήδη μέσα στο μάρμαρο κι εκείνος έπρεπε απλώς να αφαιρέσει με τη σμίλη του ό,τι περίσσευε ώστε να του επιτρέψει να απελευθερωθεί. Υψηλός στόχος, μα την αλήθεια. Και μια που μιλάμε για ύψος, ρίξτε κάποια φορά μια ματιά στην Καπέλα Σιξτίνα, όπου ο Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφισε την οροφή, ξαπλωμένος ανάσκελα και δουλεύοντας σε καθημερινή βάση επί τέσσερα ολόκληρα χρόνια, από το 1508 ως το 1512. Ήταν ένα πλάνο που καλλιτέχνες μικρότερου μεγέθους θα είχαν θεωρήσει ανέφικτο, όμως Ο Μιχαήλ Άγγελος το ανέλαβε, όπως και πολλά άλλα εξίσου μεγαλόπνοα σχέδια, στη διάρκεια μιας ζωής γεμάτης ενέργεια, τεράστιο ταλέντο και φυσικά, υψηλούς στόχους.

Η συμβουλή του Μιχαήλ Άγγελου μπορεί να εφαρμοστεί σήμερα στη ζωή σας με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που ίσχυε και τότε για τη δική του ζωή, εδώ και περισσότερα από πεντακόσια χρόνια . Ποτέ μην ακούσετε αυτούς που προσπαθούν να σας επηρεάσουν με τον πεσιμισμό τους. Έχετε απόλυτη εμπιστοσύνη στην ικανότητά σας να νιώσετε κι εσείς την αγάπη που ακτινοβολεί μέσα από τον Δαβίδ ή τη Μαντόνα και το Βρέφος ή τις ουράνιες νωπογραφίες στην οροφή της Καπέλα Σιξτίνα. Η αγάπη είναι η συνειδητή επαφή σας με τον καλλιτέχνη ο οποίος μοιράστηκε το ίδιο συμπαντικό πνεύμα ενότητας με εσάς και με κάθε άλλη ανθρώπινη ύπαρξη που βάδισε ποτέ επάνω στη γη.

Στοχεύετε ψηλά, αρνηθείτε να έχετε περιορισμένες σκέψεις και χαμηλές προσδοκίες, και, πάνω απ’ όλα, μην πλανηθείτε από την ανόητη ιδέα πως είναι επικίνδυνο να έχετε υπερβολικές ελπίδες.

Η πιο ισχυρή γυναίκα της αρχαίας Ελλάδας

Η ιέρεια του Μαντείου των Δελφών, ή αλλιώς Πυθία ήταν η πιο ισχυρή γυναίκα στην αρχαία Ελλάδα.

Η Πυθία δεν ήταν μια. Ήταν το όνομα που κατείχε η εκάστοτε Πρωθιέρεια του Μαντείου των Δελφών. Όποτε μιλούσε, όλοι οι άνδρες παρέμεναν σιωπηλοί. Εκείνη την στιγμή, είχε την δύναμη όχι μόνο να κάνει τους άνδρες να σιωπάσουν, αλλά να αλλάξει και την πορεία της ιστορίας, ανάλογα με αυτό που θα έλεγε.

Άνθρωποι έρχονταν από όλη την Ελλάδα αλλά και από όλη τη Μεσόγειο για να πάρουν συμβουλές και οδηγίες από το μαντείο. Οι Δελφοί, σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, ήταν ένα σημαντικό μέρος αφού εκεί ο θεός Απόλλωνας σε ηλικία βρέφους κατάφερε να σκοτώσει ένα γιγαντιαίο φίδι με ένα μόνο βέλος. Όταν το φίδι έπεσε στο έδαφος, δημιούργησε ένα μεγάλο βάραθρο στο έδαφος από το οποίο άρχισαν να βγαίνουν αέρια και καπνοί, όσο το φίδι συνέχισε να αποσυντίθεται. Τα έρια αυτά ήταν άλλωστε αυτά που έδωσαν στο μαντείο την φήμη και την εξουσία που κατείχε. Η ιέρεια εισπνέοντάς τους, μετατρεπόταν σε μια γέφυρα μεταξύ του κόσμου των θεών και των ανθρώπων.

Οι ιστορικοί πιστεύουν πως ο ναός υπήρχε στους Δελφούς από το 1.400 π.Χ., αλλά αφιερώθηκε στον Απόλλωνα από τον 8ο αιώνα π.Χ. Η πρώτη αναφορά στο μαντείο έγινε από τον Όμηρο με την Πυθία, που πήρε το όνομά της από το νεκρό φίδι, να ήταν πάντα γυναίκα.

Αρχικά, για την θέση επιλέγονταν νεαρές παρθένες, αλλά όταν άρχισαν να συγκεντρώνουν την ερωτική προσοχή των ανδρών, επιλέχθηκαν μεγαλύτερες σε ηλικία γυναίκες που προέρχονταν κυρίως από τον ντόπιο πληθυσμό. Εκείνες, έπρεπε να εγκαταλείψουν οτιδήποτε αφορούσε την μέχρι τότε ζωή τους και να αφοσιωθούν εξ ολοκλήρου στο μαντείο.

Οι χρησμοί δίνονταν μια φορά τον μήνα, την έβδομη ημέρα των 9 ζεστότερων μηνών του έτους. Τον χειμώνα, οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν πως ο Απόλλωνας εγκατέλειπε τον ναό, οπότε δεν θα μπορούσε να υπάρχει κάποια επικοινωνία με τους θεούς. Η Πυθία πλενόταν πριν τον χρησμό, καθόταν στο τρίποδο, εισέπνεε τους καπνούς που έρχονταν από τη γη και μέσα από την ύπνωση μετέφερε τα προφητικά της λόγια. Σε μερικές περιπτώσεις τα λόγια της ήταν ακατανόητα και έπρεπε να ερμηνευτούν από ειδικούς συμβούλους που βρίσκονταν εκεί γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο.

Οι αρχαιολόγοι πιστεύουν πως οι αναθυμιάσεις δεν ήταν εντελώς μυθολογικοί. Σύμφωνα με τους New York Times, οι ανασκαφές έφεραν στο φως ρήγματα κάτω από τον ναό των Δελφών, τα οποία δημιουργήθηκαν από αέρια όπως το μεθάνιο, το αιθάνιο και το αιθυλένιο, τα οποία θα μπορούσαν να δράσουν ως παραισθησιογόνα.

Η εξουσία που είχαν οι ιέρειες δεν μπορεί να υπολογιστεί με ακρίβεια, γιατί ίσως μπορεί τα λόγια τους να «μεταφράζονταν» όπως ήθελαν οι ιερείς, δίνοντας λίγα περιθώρια στην Πυθία να καθορίσει το περιεχόμενο των δικών της οραμάτων. Αλλά πολλοί ιστορικοί πιστεύουν η ίδια είχε πολλές πολιτικές και κοινωνικές εξουσίες. Για πολλούς αιώνες άλλωστε, καμία μεγάλη απόφαση δεν πάρθηκε στην Ελλάδα, χωρίς την συμβουλή της ιέρειας του Μαντείου των Δελφών, με τις συγκεκριμένες γυναίκες να είχαν την ευκαιρία να αλλάξουν την πορεία του κόσμου γύρω τους.

Ιταλοί ερευνητές εντόπισαν λίμνες με αλάτι στο υπέδαφος του πλανήτη Άρη - Μπορεί να διατηρήσει ζωή

Ο πλανήτης Άρης παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ανθρωπότητα καθώς δείχνει υπό προϋποθέσεις ότι θα μπορούσε στο μέλλον να διατηρήσει ζωή.

Η νέα ανακάλυψη για δίκτυο από λίμνες με αλάτι κάτω από την επιφάνεια του νότιου πόλου του «κόκκινου πλανήτη» ξεκίνησε νέες συζητήσεις για ύπαρξη συνθηκών κατάλληλων συνθηκών για να αναπτυχθούν ζωντανοί οργανισμοί στον πλανήτη Άρη.

Την ανακοίνωση έκαναν Ιταλοί επιστήμονες τη Δευτέρα, δύο χρόνια μετά την ανακάλυψη μιας μεγάλης υπόγειας λίμνης στον Άρη.

Το νερό και το αλάτι είναι από τους σημαντικότερους παράγοντες για να αναπτυχθεί ζωή σε ένα ουράνιο σώμα. Άλλωστε για τον Άρη υπάρχει στα σχέδια ένα μακροχρόνιο φιλόδοξο πρόγραμμα «Terraforming» με το οποίο πιστεύουν οι επιστήμονες ότι ο «κόκκινος πλανήτης» θα μπορέσει να ξαναγίνει (αν ήταν ποτέ στο παρελθόν) «κατοικίσημος».

Οι Ιταλοί διεύρυναν τον χώρο των ερευνών τους κατά μερικές εκατοντάδες μίλια χρησιμοποιώντας ακόμα περισσότερα δεδομένα από το διαστημόπλοιο Mars Express της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Διαστήματος.

Στην τελευταία μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nature Astronomy οι επιστήμονες αναφέρουν ότι η λίμνη που εντόπισαν στο υπέδαφος του Άρη είναι διαμέτρου 20 έως 30 χλμ. και βρίσκεται περίπου 1,5χλμ. κάτω από το παγωμένο έδαφος.

Στην ίδια δημοσίευση προσθέτουν ότι βρήκαν άλλες τρεις μικρότερες λίμνες, ξεχωριστά από την αρχική μεγάλη.

Επιστήμονες έχουν επισημάνει ότι ο Άρης πριν από περίπου 4 δισ. χρόνια ήταν ζεστός και υγρός όπως η Γη αλλά τελικά κατέληξε να γίνει αυτός ο άγονος, ξερός πλανήτης που γνωρίζουμε σήμερα.

Τα ευρήματα για πιθανή παρουσία νερού αυξάνουν τις πιθανότητες για ύπαρξη μικροβιακής ζωής στην επιφάνεια ή στο υπέδαφος του Άρη. Οι υψηλές συγκεντρώσεις αλατιού πιθανότατα εμποδίζουν το νερό από το να γίνει πάγος καθώς η θερμοκρασία στην επιφάνεια του Άρη στην επίμαχη περιοχή φτάνει τους -113 βαθμούς Κελσίου αλλά αυξάνεται στο υπέδαφος.

Οι επιστήμονες καταλήγουν στην ανακοίνωσή τους ότι «αυτές οι περιοχές με νερό είναι ενδιαφέρουσες από βιολογικής άποψης και οι μελλοντικές αποστολές στον Άρη θα πρέπει να επικεντρωθούν σε αυτή την περιοχή».

Αυτή την στιγμή οι επιστήμονες προσπαθούν να εντοπίσουν τα πιο ενδιαφέροντα «βιολογικά» σημεία του πλανήτη Άρη διότι εκεί θα στείλουν τις πρώτες αστροναυτικές αποστολές οι οποίες θα πρέπει να δημιουργήσουν τις υποδομές των πρώτων αποικιών.

Η ακτινοβολία στη Σελήνη είναι 200 φορές μεγαλύτερη από ό,τι στη Γη

Τα αποτελέσματα της πρώτης συγκριτικής μελέτης των επιπέδων της διαστημικής ακτινοβολίας στον πλανήτη μας και τον φυσικό μας δορυφόρο είναι ανησυχητικά, αλλά θα βοηθήσουν στη δημιουργία νέων τεχνολογιών προστασίας των αστροναυτών που ετοιμάζονται να τον επισκεφθούν.

Κινεζική διαστημοσυσκευή που βρίσκεται στην αθέατη πλευρά της Σελήνης μέτρησε τα επίπεδα της διαστημικής ακτινοβολίας στην επιφάνειά της

Είναι διαπιστωμένο ότι η διαστημική ακτινοβολία (είτε προέρχεται από τον 'Ηλιο είτε από άλλες κοσμικές πηγές) είναι εξαιρετικά επικίνδυνη για τον άνθρωπο, αφού διαπερνά το δέρμα και ανάλογα με τα επίπεδά της προκαλεί από πολύ σοβαρές έως και ανεπανόρθωτες ζημιές στον ανθρώπινο οργανισμό. Για αυτό και γίνεται συνεχής προσπάθεια ανάπτυξης τεχνολογιών και συστημάτων που να προστατεύουν τους αστροναύτες, είτε αυτοί βρίσκονται μέσα σε διαστημόπλοια ή διαστημικούς σταθμούς είτε έξω από αυτούς, φορώντας τις στολές τους.

Είναι επίσης γνωστό ότι στα διαστημικά σώματα (πλανήτες, δορυφόροι) που δεν διαθέτουν μαγνητικό πεδίο, τα επίπεδα της διαστημικής ακτινοβολίας είναι ιδιαίτερα υψηλά και φυσικά άκρως επικίνδυνα για τον άνθρωπο. Ένα τέτοιο σώμα είναι και η Σελήνη, αλλά μέχρι σήμερα δεν είχε γίνει κάποια συγκριτική μελέτη των επιπέδων της διαστημικής ακτινοβολίας σε αυτήν με εκείνα της Γης.

Τον Ιανουάριο του 2019 προσεδαφίστηκε στην αθέατη πλευρά της Σελήνης η κινεζική διαστημοσυσκευή Chang’e-4, η οποία διέθετε διάφορα όργανα, ενώ επίσης έφερε μαζί της και ένα αυτόνομο ρομποτικό όχημα εξερεύνησης. Ανάμεσα στα όργανα της διαστημοσυσκευής είναι και το LND (Lunar Neutron and Dosimetry) που κατασκεύασαν Γερμανοί επιστήμονες και κάνει μετρήσεις των επιπέδων ακτινοβολίας όσο διαρκεί η ηλιοφάνεια στην περιοχή στην οποία βρίσκεται. Ομάδα επιστημόνων του Γερμανικού Αεροδιαστημικού Κέντρου συνεργάστηκε με την ομάδα της κινεζικής αποστολής στη Σελήνη για να βρουν στοιχεία για την παρουσία της διαστημικής ακτινοβολίας στον δορυφόρο μας.
Τα επίπεδα

Όπως αναφέρει σε δημοσίευμά της η αγγλόφωνη εφημερίδα του Χονγκ Κονγκ South China Morning Post, τα αποτελέσματα της έρευνας δείχνουν ότι κατά μέσο όρο τα επίπεδα ακτινοβολίας στη Σελήνη είναι 200 φορές υψηλότερα από εκείνα στην επιφάνεια της Γης. Βέβαια, όσο ο άνθρωπος απομακρύνεται από την επιφάνεια της Γης, τόσο περισσότερο αυξάνεται η έκθεσή του στη διαστημική ακτινοβολία. Οι επιβάτες αεροπορικών πτήσεων εκτίθενται σε επίπεδα ακτινοβολίας 5-10 φορές μικρότερα από εκείνα στη Σελήνη, ενώ οι αστροναύτες στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό εκτίθενται σε επίπεδα ακτινοβολίας περίπου 3 φορές μικρότερα.

Τα αποτελέσματα της μελέτης αναμένεται να βοηθήσουν τόσο στην κατασκευή ασφαλέστερων στολών για τους αστροναύτες όσο και υλικών ή τεχνολογιών που θα καταστήσουν ασφαλείς από την ακτινοβολία τις βάσεις που θα δημιουργηθούν στη Σελήνη τα επόμενα χρόνια. Η NASA ετοιμάζεται να στείλει εκεί, έπειτα από μισό αιώνα, και πάλι ανθρώπους.

Η επανδρωμένη αποστολή Artemis είναι προγραμματισμένη να γίνει το 2024 και, σύμφωνα με τον προγραμματισμό της αμερικανικής διαστημικής υπηρεσίας, οι αστροναύτες που θα φτάσουν στη Σελήνη, ανάμεσα στους οποίους θα είναι για πρώτη φορά και μια γυναίκα, θα παραμείνουν εκεί για μια εβδομάδα.

Όπως είναι ευνόητο, θα πρέπει μέχρι τότε να έχει επιτευχθεί η δημιουργία στολών που θα προστατεύουν τους αστροναύτες αποτελεσματικά. Παράλληλα θα πρέπει να αναπτυχθούν και τεχνολογίες αποτελεσματικής εξουδετέρωσης της ακτινοβολίας στα διαστημόπλοια, αφού σχεδιάζονται επανδρωμένες αποστολές στον 'Αρη, στις οποίες οι αστροναύτες θα ταξιδεύουν στο Διάστημα για περίπου 18 μήνες.

Τι είναι το καλό και τι μας επιβάλουν

Ελευθερία του πνεύματος.

Πόσα όνειρα, πόσοι καημοί και πόση απογοήτευση. Χαρά και ελπίδα γεννιούνται μέσα μας για κάτι νέο.

Ποιο είναι όμως αυτό το νέο που όλοι προσδοκούμε να το πιάσουμε, να γίνει χειροπιαστό και που ξαφνικά εξαφανίζεται και πότε ξαναέρχεται και πότε αναπαλαιώνεται και όμως το θεωρούμε νέο. Με αυτό τρεφόμαστε, με αυτό μεγαλώνουμε, με αυτό γαλουχούμαστε και γαλουχούμε και με αυτό πεθαίνουμε. Νέο το ονομάζουμε όμως εμείς και το εμφανίζουμε ως κάτι ριζοσπαστικό στην κοινωνία που θα φέρει την ανάταξη, την ανοικοδόμηση της ανθρώπινης σκέψης και δημιουργίας.

Και όσο το σκεφτόμαστε πιο πολύ μας προκαλεί να το οριοθετήσουμε, πάντα με τα δικά μας μέτρα, τα άνισα, και ίσως δυσανάλογα με τις σκέψεις μας, που κατ’ ανάγκη αλλάζουν παραλλάσσονται μεταβάλλονται, μεταλλάσσονται και στην ουσία πάντα τα ίδια μένουν.

Είναι όμως η ψευδαίσθηση μας, που μας δημιουργεί αυτές τις ανάγκες και αποτελούν εφαλτήριο για νέες ενατενίσεις, νέες αισιοδοξίες, νέες απογοητεύσεις. Ίσως είναι και το ανικανοποίητο του ανθρώπου που τον οδηγεί σε βήματα προόδου ή οπισθοδρόμησης. Γιατί ποια είναι η μία και ποια είναι η άλλη. Με τα μάτια του ο καθένας τα βλέπει όπως θέλει και ανάλογα τα βαπτίζει.

Όταν π.χ. τον πλούτο της γης τον κατέχει μία ασήμαντη μειοψηφία που τζογάρει χρήματα, πτωχεύει λαούς και ανθρώπους και δημιουργεί μια τόσο άνιση και προκλητική πραγματικότητα, περηφανεύεται δε για τα τεράστια τεχνολογικά επιτεύγματα που καθιστούν τον άνθρωπο υποχείριο, δούλο των μηχανημάτων, άβουλο ον, και συνάμα πεινασμένο το μεγάλο τμήμα της παγκόσμιας κοινωνίας, ιδίως των άμοιρων νεοσκλάβων που αυτή η νεοταξική ομάδα δημιουργεί, καταστρέφει δε το φυσικό περιβάλλον και ό,τι έχει ζωή πάνω στη γη, τότε πώς ονομάζεται αυτό;

Εξέλιξη, που καθιστά παντοδύναμους αυτούς τους ολίγιστους σε βάρος των άλλων και προτείνει λύσεις για άλλους πλανήτες, αποτελεί ουσιαστικά μια μεγάλη οπισθοδρόμηση, στο χάος και μόνο.

Και όμως επιχαίρουν και επιβάλουν τους δικούς τους όρους μέσω των υποτιθέμενων ταγών που έχουν στα διάφορα κράτη να τους εξυπηρετούν και να παίζουν τα δικά τους παιχνίδια, με ελεγχόμενα ΜΜΕ και ελεγχόμενη την ζωή μας όλη, μέσω διαδικτύου και πολλών άλλων σύγχρονων μέσων παρακολούθησης.

Σκοπός τους η υποταγή κάθε νέου τολμητία, που θα επιχειρήσει να βγει από τη σπηλιά του Πλάτωνος σε αναζήτηση της αλήθειας. Και θα αναγκασθεί να επιστρέψει σ’ αυτήν ως την μόνη αληθινή. Κι όμως ο άνθρωπος από τη φύση του προσπαθεί όσα εμπόδια και αν του βάλουν να αποτινάξει τον όποιο ζυγό προσπαθούν να του επιβάλουν.

Να βρει το δικό του νέο, το δικό του όνειρο και να συνεχίσει. Μακριά από τις σειρήνες που ολημερίς και ολοβραδίς του τραγουδούν για να τον σαγηνεύσουν πείθοντας, ότι είναι κι αυτός ένα μέρος του κραταιού κόσμου που κυριαρχεί, ενώ στην πραγματικότητα είναι ένας ανύπαρκτος πιστός δούλος τους χωρίς σκέψη, χωρίς ενέργεια. Αποστεωμένος. Ότι όλα αυτά είναι φούσκα μεγάλη και τίποτα δεν μένει.

Ακόμη και ο κορωνοϊός, αποτέλεσμα της διαρκούς καταστροφής του φυσικού περιβάλλοντος, από τους ίδιους ολίγιστους ολιγάρχες, βρίσκουν την ευκαιρία να μας το πλασάρουν ως ένα τυχαίο συμβάν που επαναλαμβάνεται κάθε τόσα χρόνια. Προς τούτο διαθέτουν μια στρατιά, υποτίθεται επιστημόνων, υποτίθεται πνευματικών ανθρώπων που αντί ενός πλουσιότατου μεροκάματου ξεπουλούν την πραμάτειά τους. Καλά αμειβόμενοι και μας παρουσιάζουν ως μεγάλο επίτευγμα το εμβόλιο που παρασκευάζεται και θα πλουτίσει πιο πολύ τους υποτιθέμενους φιλάνθρωπους, που ξοδεύουν την ζωή τους για μας.

Είναι τα ίδια πρόσωπα με τις αμέτρητες εταιρείες of shore για να μην τους βρίσκει κανείς και τους ελέγξει -λέμε τώρα- εξακολουθούν να βιαιοπραγούν σε βάρος της φύσης και της ίδιας της ζωής. Αναιδείς και θρασείς θεωρούν ότι κυρίευσαν όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης, αφεντικά των υποτιθέμενων αφεντικών και πάει λέγοντας.

Ο άνθρωπος, ο ελεύθερος όμως, πάντα θα προσπαθεί, θα κυνηγά την έξοδο από την σπηλιά με κάθε τίμημα.

'Αλλοι θα τον λένε τρελό, άλλοι αντιδραστικό, άλλοι τρομοκράτη και θα προσπαθήσουν να τον ελέγξουν με κάθε «σωφρονιστικό μέσο».

Πάντα όμως θα ξεφεύγει και το ελεύθερο πνεύμα διαχέεται, μεταφέρεται και η γνώση δεν τιθασεύεται. Αυτή είναι η μοίρα του ανθρώπινου πνεύματος. Να παλεύει για το νέο, για το υγιές και να το μεταφέρει και έξω από τη σπηλιά. Οι δυνάστες μας αυτό φοβούνται, παίρνουν μέτρα απάνθρωπα αλλά στο τέλος λυγίζουν. Το πνεύμα δεν μπορούν να το ελέγξουν και πάντα βγαίνει νικητής σε βάρος της ύλης.

B. d' Holbach: ο αυλοκόλακας και η ουσία του

Baron d' Holbach: 1723-1789

Ο άνθρωπος της αυλής χτες και σήμερα

§1: Αχ, αυτός ο αυλοκόλακας! Εξακολουθούν άραγε ακόμη και σήμερα να υπάρχουν άνθρωποι που στηρίζουν τη δύναμη και την αξία της ύπαρξής τους στην αυλοκολακεία, όταν και οι πιο ενδεείς περιοχές της ανθρώπινης ύπαρξης παρουσιάζονται πολύ πλούσιες σε καλλιέργεια και γενική πρόοδο; Κι όμως! Όλη η σχηματοποίηση της προόδου σε ποσοτικά μεγέθη δεν συνιστά ευφορία της ζωής, αλλά παρακμή, εκφυλισμό της σε μια κατάσταση μηδενιστικού ολέθρου, χωρίς δυνατότητες ενός αντίρροπου κινήματος, που να ανταποκρίνεται στην αληθινή τιμή της ανθρώπινης αξίας. Κυρίαρχη παντού είναι η «αξία» του ανθρώπου της αυλής. Θα επιχειρήσουμε να απεικονίσουμε αυτόν τον τύπο ανθρώπου με βάση κάποιες θεμελιώδεις υποτυπώσεις που παρουσιάζει ο Χόλμπαχ στο δοκίμιό του: η τέχνη της κοινωνικής αναρρίχησης. Το ερώτημα που αναφύεται ευθύς εξαρχής είναι: γιατί μας ενδιαφέρει μια τέτοια απεικόνιση; Επειδή η πολιτική εξουσία και πιο ειδικά εκείνη της ελλαδικής πολιτείας βρίθει από τέτοιους ανθρώπους. Αυτές οι κατηγορίες ανθρώπων απηχούν τις αγελαίες ορδές των εντελώς-παντελώς ανυπόληπτων και ανίκανων ανθρώπων, κατά Νίτσε, που συνασπίζονται όλοι μαζί για να καταπνίξουν όποιους και ό,τι τους υπερβαίνει σε ποιότητα, σε δημιουργία, σε ικανότητα σε δύναμη, σε προοπτική.

§2: Αν κανείς ψάξει για την ποιότητα, για την αρετή των αυλοκολάκων της κοινωνικής αναρρίχησης μέσω εξουσίας, συναντά από τη μια άκρη ως την άλλη: μικροπόνηρους ή μεγαλοπόνηρους με βάση το βαθμό ιδιοτέλειας (Αριστοτέλης), κενόδοξους δημαγωγούς, πάμπτωχους κατά το πνεύμα, αλλά υπερπλούσιους στη συκοφαντία και την εργολαβία της παράνομης συναλλαγής, αδίστακτους αμοραλιστές και αληθινούς παρίες, πρόθυμους για δουλική υπηρέτηση αλλότριων και σκοτεινών σκοπών. Πόσα τέτοια ανάλγητα απολιθώματα αυλοκολάκων δεν εμφανίζονται μεταμφιεσμένα στο κοινωνικο-πολιτικό προσκήνιο, γονατιστοί πάντα μπροστά στον εκάστοτε μονάρχη τους; Σύμφωνα με τον Χόλπμαχ, ο άνθρωπος της αυλής είναι αμφίβιο ζώο, έμπλεο αντιφάσεων. Τι συμβαίνει στ’ αλήθεια; Πρόκειται για μια ζωώδη κατάσταση ανθρώπων που παρουσιάζονται με διαφορετικά πρόσωπα.

§3: Βλέπουμε τον αυλικό να εμφανίζει θυμικές μεταβολές και ανάλογες συμπεριφορές. Απέναντι σε κοινούς πολίτες που δεν αισθάνονται την ανάγκη του περιβάλλοντος της αυλής, ο αυλικός συμπεριφέρεται αλαζονικά. Απέναντι όμως στον ηγεμόνα δουλικά. Ό,τι συμβαίνει ακριβώς με τους τρέχοντες γελωτοποιούς της πολιτικής διαχείρισης. Εντός της Ελλάδας καταλύουν αλαζονικά το προσδιορισμένο ιστορικά-Είναι της χώρας: τα σύνορα, τη νομιμότητα τού να είναι κανείς Έλληνας πολίτης, τη συνοχή της κοινωνίας, την αξιοπρέπεια ενός αυτόχθονος λαού κ.λπ. και στις αυλές των έξω ηγεμόνων της κερδοσκοπίας και της πολιτικής βαρβαρότητας είναι οι πιο θλιβεροί επαίτες. Αυτά τα ζώα της αυλής είναι, κατά τον Χόλμπαχ, αποκρουστικά φιλάργυρα –καλή ώρα τα σαρκοφάγα του εδώ βουλευτηρίου– και αχόρταγα άπληστα. Στο σημερινό σύστημα της πολιτικής αντιπροσώπευσης υπάρχει έστω και ένας από τους αυλικούς του, που να μη συγκεντρώνει αυτά τα γνωρίσματα; Αλλά πώς ανθούν και συνεχώς πολλαπλασιάζονται τέτοια σπάνιου είδους ζώα; Φροντίζει ο εκάστοτε πολιτικός άρχοντας και όλο το θεσμικό επιτελείο να τα εξυπηρετούν με πάσα ενδελέχεια. Γιατί; Επειδή χωρίς αυτά δεν μπορεί να υπάρχει ούτε άρχοντας ούτε εξουσία.

§4: Ολόκληρο το κράτος δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς τέτοια «χιλιοκέφαλα τέρατα» (Καστοριάδης). Έχει ανάγκη από στρατιές αυλικών, γιατί μόνο αυτοί μπορούν να κάνουν τη φωνή της συνείδησης και της λογικής να σιγά μέσα τους, έτσι ώστε να ανταποδίδουν την «ευγνωμοσύνη» των πολιτικών τους αφεντικών προς το πρόσωπό τους με φιλοφροσύνες, με τυφλή υποταγή στα κελεύσματά τους, με κολακείες και μικροπρέπειες. Αυτοί μόνο καταφέρνουν να αποστασιοποιούνται από τον εαυτό του ανθρώπου και την πλειονότητα των ανθρώπων, προκειμένου να διατηρήσουν την «αξία» της αυλοκολακείας. Ο αυλοκόλακας δεν είναι απλώς ένα άδειο κέλυφος, χωρίς την παραμικρή αξία, αλλά και οντολογικά ένα τίποτα. Από τη φύση του ο άνθρωπος είναι μπολιασμένος με αυτοσεβασμό, με στοιχειώδη αιδώ, με αξιοπρέπεια, ε ευαισθησία και καλαισθησία. Σχεδόν πάντοτε η ψυχή του εξανίσταται, όταν κάποιος ή κάτι πάει να ταπεινώσει μια τέτοια φύση. Γιατί η ψυχή του αυλικού δεν εξανίσταται, τη στιγμή που καθημερινά εξευτελίζεται; Επειδή έχει υποστεί ειδική εκπαίδευση, για να δαμάζει ή να προλαμβάνει τέτοιες αντιδράσεις της ψυχής του. Μάχες ολόκληρες διεξάγει για να γίνει αυλικός, απαράμιλλο «ηρωισμό» επιδεικνύει για να αναισθητοποιείται, για να φτάνει, καταπώς σημειώνει ο Χόλμπαχ, «στο απαιτούμενο σημείο αναισθησίας που τον οδηγεί στην εξουσία».

§5: Το «γένος» των αυλικών έτσι αποδεικνύεται «ανώτερο» από κάθε φιλόσοφο και σκεπτόμενο άνθρωπο. Ουδείς από τις δύο τελευταίες κατηγορίες μπόρεσε ποτέ να υπερνικήσει τον αυτοσεβασμό του, να συντρίψει την ευαισθησία της ανθρώπινης φύσης του, να κατατροπώσει τα συναισθήματά του. Μόνο ο αυλικός το κατορθώνει αυτό. Αυτός εδώ «είναι όπως το λιωμένο κερί, έτοιμο να πάρει όποιο σχήμα του δώσουν» (Χόλμπαχ). Και όταν ένα τέτοιο «γένος» αυλικών ‒θλιβερών δουλοφρόνων‒ κυβερνά μια χώρα, τότε όχι μόνο την εκχωρεί, με το σχήμα του εθνικού μειοδότη, στα συμφέροντα των ξένων αφεντικών του, αλλά το θεωρεί και τιμή να καταδεικνύεται ως τέτοιος μειοδότης. Έτσι εξηγείται καλύτερα και κάθε «αγέρωχη» δήλωση, εκ μέρους των εκάστοτε αχυρανθρώπων της αυλικής πελατείας, για την αναγκαιότητα να καταλύεται η υποστασιακή ύπαρξη ενός ολόκληρου έθνους-πολιτείας. Πώς θα μπορούσε να συμβαίνει το αντίθετο, όταν «ένας καλός αυλικός είναι τόσο απορροφημένος στην ιδέα του καθήκοντός του, ώστε συχνά να κομπάζει ότι κάνει πράγματα, τα οποία δεν θα ανεχόταν ποτέ ένας έντιμος υπηρέτης» (Χόλπμαχ). Τι μας θυμίζουν αυτά τα λόγια του Χόλμπαχ; Τα λόγια των εγχώριων αυλοκολάκων προς τους ξένους Φύρερ τους: «εμείς μπορούμε να επιβάλουμε τα πιο απάνθρωπα νομοθετήματα, αρκεί να μας επιτρέπετε να σας υπηρετούμε τυφλά». Ένα πολιτικό πρόταγμα με μετασχηματιστικές αξιώσεις της πολιτικής και της συνείδησής της δεν μπορεί, σε καμιά περίπτωση, να προκύψει από τους παντοειδείς αυλοκόλακες.

ΠΛΑΤΩΝ: Πολιτεία (421d-424c)

[421d] Τοὺς ἄλλους αὖ δημιουργοὺς σκόπει εἰ τάδε διαφθείρει, ὥστε καὶ κακοὺς γίγνεσθαι.Τὰ ποῖα δὴ ταῦτα;
Πλοῦτος, ἦν δ᾽ ἐγώ, καὶ πενία.
Πῶς δή;
Ὧδε. πλουτήσας χυτρεὺς δοκεῖ σοι ἔτ᾽ ἐθελήσειν ἐπιμελεῖσθαι τῆς τέχνης;
Οὐδαμῶς, ἔφη.
Ἀργὸς δὲ καὶ ἀμελὴς γενήσεται μᾶλλον αὐτὸς αὑτοῦ;
Πολύ γε.
Οὐκοῦν κακίων χυτρεὺς γίγνεται;
Καὶ τοῦτο, ἔφη, πολύ.
Καὶ μὴν καὶ ὄργανά γε μὴ ἔχων παρέχεσθαι ὑπὸ πενίας ἤ τι ἄλλο τῶν εἰς τὴν τέχνην τά τε ἔργα πονηρότερα [421e] ἐργάσεται καὶ τοὺς ὑεῖς ἢ ἄλλους οὓς ἂν διδάσκῃ χείρους δημιουργοὺς διδάξεται.
Πῶς δ᾽ οὔ;
Ὑπ᾽ ἀμφοτέρων δή, πενίας τε καὶ πλούτου, χείρω μὲν τὰ τῶν τεχνῶν ἔργα, χείρους δὲ αὐτοί.
Φαίνεται.
Ἕτερα δή, ὡς ἔοικε, τοῖς φύλαξιν ηὑρήκαμεν, ἃ παντὶ τρόπῳ φυλακτέον ὅπως μήποτε αὐτοὺς λήσει εἰς τὴν πόλιν παραδύντα.
Τὰ ποῖα ταῦτα;
[422a] Πλοῦτός τε, ἦν δ᾽ ἐγώ, καὶ πενία· ὡς τοῦ μὲν τρυφὴν καὶ ἀργίαν καὶ νεωτερισμὸν ἐμποιοῦντος, τῆς δὲ ἀνελευθερίαν καὶ κακοεργίαν πρὸς τῷ νεωτερισμῷ.
Πάνυ μὲν οὖν, ἔφη. τόδε μέντοι, ὦ Σώκρατες, σκόπει, πῶς ἡμῖν ἡ πόλις οἵα τ᾽ ἔσται πολεμεῖν, ἐπειδὰν χρήματα μὴ κεκτημένη ᾖ, ἄλλως τε κἂν πρὸς μεγάλην τε καὶ πλουσίαν ἀναγκασθῇ πολεμεῖν.
Δῆλον, ἦν δ᾽ ἐγώ, ὅτι πρὸς μὲν μίαν χαλεπώτερον, [422b] πρὸς δὲ δύο τοιαύτας ῥᾷον.
Πῶς εἶπες; ἦ δ᾽ ὅς.
Πρῶτον μέν που, εἶπον, ἐὰν δέῃ μάχεσθαι, ἆρα οὐ πλουσίοις ἀνδράσι μαχοῦνται αὐτοὶ ὄντες πολέμου ἀθληταί;
Ναὶ τοῦτό γε, ἔφη.
Τί οὖν, ἦν δ᾽ ἐγώ, ὦ Ἀδείμαντε; εἷς πύκτης ὡς οἷόν τε κάλλιστα ἐπὶ τοῦτο παρεσκευασμένος δυοῖν μὴ πύκταιν, πλουσίοιν δὲ καὶ πιόνοιν, οὐκ ἂν δοκεῖ σοι ῥᾳδίως μάχεσθαι;
Οὐκ ἂν ἴσως, ἔφη, ἅμα γε.
Οὐδ᾽ εἰ ἐξείη, ἦν δ᾽ ἐγώ, ὑποφεύγοντι τὸν πρότερον ἀεὶ [422c] προσφερόμενον ἀναστρέφοντα κρούειν, καὶ τοῦτο ποιοῖ πολλάκις ἐν ἡλίῳ τε καὶ πνίγει; ἆρά γε οὐ καὶ πλείους χειρώσαιτ᾽ ἂν τοιούτους ὁ τοιοῦτος;
Ἀμέλει, ἔφη, οὐδὲν ἂν γένοιτο θαυμαστόν.
Ἀλλ᾽ οὐκ οἴει πυκτικῆς πλέον μετέχειν τοὺς πλουσίους ἐπιστήμῃ τε καὶ ἐμπειρίᾳ ἢ πολεμικῆς;
Ἔγωγ᾽, ἔφη.
Ῥᾳδίως ἄρα ἡμῖν οἱ ἀθληταὶ ἐκ τῶν εἰκότων διπλασίοις τε καὶ τριπλασίοις αὑτῶν μαχοῦνται.
Συγχωρήσομαί σοι, ἔφη· δοκεῖς γάρ μοι ὀρθῶς λέγειν.
[422d] Τί δ᾽ ἂν πρεσβείαν πέμψαντες εἰς τὴν ἑτέραν πόλιν τἀληθῆ εἴπωσιν, ὅτι «Ἡμεῖς μὲν οὐδὲν χρυσίῳ οὐδ᾽ ἀργυρίῳ χρώμεθα, οὐδ᾽ ἡμῖν θέμις, ὑμῖν δέ· συμπολεμήσαντες οὖν μεθ᾽ ἡμῶν ἔχετε τὰ τῶν ἑτέρων;» οἴει τινὰς ἀκούσαντας ταῦτα αἱρήσεσθαι κυσὶ πολεμεῖν στερεοῖς τε καὶ ἰσχνοῖς μᾶλλον ἢ μετὰ κυνῶν προβάτοις πίοσί τε καὶ ἁπαλοῖς;
Οὔ μοι δοκεῖ. ἀλλ᾽ ἐὰν εἰς μίαν, ἔφη, πόλιν [422e] συναθροισθῇ τὰ τῶν ἄλλων χρήματα, ὅρα μὴ κίνδυνον φέρῃ τῇ μὴ πλουτούσῃ.
Εὐδαίμων εἶ, ἦν δ᾽ ἐγώ, ὅτι οἴει ἄξιον εἶναι ἄλλην τινὰ προσειπεῖν πόλιν ἢ τὴν τοιαύτην οἵαν ἡμεῖς κατεσκευάζομεν.
Ἀλλὰ τί μήν; ἔφη.
Μειζόνως, ἦν δ᾽ ἐγώ, χρὴ προσαγορεύειν τὰς ἄλλας· ἑκάστη γὰρ αὐτῶν πόλεις εἰσὶ πάμπολλαι ἀλλ᾽ οὐ πόλις, τὸ τῶν παιζόντων. δύο μέν, κἂν ὁτιοῦν ᾖ, πολεμία [423a] ἀλλήλαις, ἡ μὲν πενήτων, ἡ δὲ πλουσίων· τούτων δ᾽ ἐν ἑκατέρᾳ πάνυ πολλαί, αἷς ἐὰν μὲν ὡς μιᾷ προσφέρῃ, παντὸς ἂν ἁμάρτοις, ἐὰν δὲ ὡς πολλαῖς, διδοὺς τὰ τῶν ἑτέρων τοῖς ἑτέροις χρήματά τε καὶ δυνάμεις ἢ καὶ αὐτούς, συμμάχοις μὲν ἀεὶ πολλοῖς χρήσῃ, πολεμίοις δ᾽ ὀλίγοις. καὶ ἕως ἂν ἡ πόλις σοι οἰκῇ σωφρόνως ὡς ἄρτι ἐτάχθη, μεγίστη ἔσται, οὐ τῷ εὐδοκιμεῖν λέγω, ἀλλ᾽ ὡς ἀληθῶς μεγίστη, καὶ ἐὰν μόνον ᾖ χιλίων τῶν προπολεμούντων· οὕτω γὰρ μεγάλην πόλιν μίαν οὐ ῥᾳδίως οὔτε ἐν Ἕλλησιν οὔτε ἐν βαρβάροις [423b] εὑρήσεις, δοκούσας δὲ πολλὰς καὶ πολλαπλασίας τῆς τηλικαύτης. ἢ ἄλλως οἴει;
Οὐ μὰ τὸν Δί᾽, ἔφη.
Οὐκοῦν, ἦν δ᾽ ἐγώ, οὗτος ἂν εἴη καὶ κάλλιστος ὅρος τοῖς ἡμετέροις ἄρχουσιν, ὅσην δεῖ τὸ μέγεθος τὴν πόλιν ποιεῖσθαι καὶ ἡλίκῃ οὔσῃ ὅσην χώραν ἀφορισαμένους τὴν ἄλλην χαίρειν ἐᾶν.
Τίς, ἔφη, ὅρος;
Οἶμαι μέν, ἦν δ᾽ ἐγώ, τόνδε· μέχρι οὗ ἂν ἐθέλῃ αὐξομένη εἶναι μία, μέχρι τούτου αὔξειν, πέρα δὲ μή.
[423c] Καὶ καλῶς γ᾽, ἔφη.
Οὐκοῦν καὶ τοῦτο αὖ ἄλλο πρόσταγμα τοῖς φύλαξι προστάξομεν, φυλάττειν παντὶ τρόπῳ ὅπως μήτε σμικρὰ ἡ πόλις ἔσται μήτε μεγάλη δοκοῦσα, ἀλλά τις ἱκανὴ καὶ μία.
Καὶ φαῦλόν γ᾽, ἔφη, ἴσως αὐτοῖς προστάξομεν.
Καὶ τούτου γε, ἦν δ᾽ ἐγώ, ἔτι φαυλότερον τόδε, οὗ καὶ ἐν τῷ πρόσθεν ἐπεμνήσθημεν λέγοντες ὡς δέοι, ἐάντε τῶν φυλάκων τις φαῦλος ἔκγονος γένηται, εἰς τοὺς ἄλλους [423d] αὐτὸν ἀποπέμπεσθαι, ἐάντ᾽ ἐκ τῶν ἄλλων σπουδαῖος, εἰς τοὺς φύλακας. τοῦτο δ᾽ ἐβούλετο δηλοῦν ὅτι καὶ τοὺς ἄλλους πολίτας, πρὸς ὅ τις πέφυκεν, πρὸς τοῦτο ἕνα πρὸς ἓν ἕκαστον ἔργον δεῖ κομίζειν, ὅπως ἂν ἓν τὸ αὑτοῦ ἐπιτηδεύων ἕκαστος μὴ πολλοὶ ἀλλ᾽ εἷς γίγνηται, καὶ οὕτω δὴ σύμπασα ἡ πόλις μία φύηται ἀλλὰ μὴ πολλαί.
Ἔστι γάρ, ἔφη, τοῦτο ἐκείνου σμικρότερον.
Οὔτοι, ἦν δ᾽ ἐγώ, ὦ ἀγαθὲ Ἀδείμαντε, ὡς δόξειεν ἄν τις, ταῦτα πολλὰ καὶ μεγάλα αὐτοῖς προστάττομεν ἀλλὰ [423e] πάντα φαῦλα, ἐὰν τὸ λεγόμενον ἓν μέγα φυλάττωσι, μᾶλλον δ᾽ ἀντὶ μεγάλου ἱκανόν.
Τί τοῦτο; ἔφη.
Τὴν παιδείαν, ἦν δ᾽ ἐγώ, καὶ τροφήν· ἐὰν γὰρ εὖ παιδευόμενοι μέτριοι ἄνδρες γίγνωνται, πάντα ταῦτα ῥᾳδίως διόψονται, καὶ ἄλλα γε ὅσα νῦν ἡμεῖς παραλείπομεν, τήν τε τῶν γυναικῶν κτῆσιν καὶ γάμων καὶ παιδοποιίας, ὅτι [424a] δεῖ ταῦτα κατὰ τὴν παροιμίαν πάντα ὅτι μάλιστα κοινὰ τὰ φίλων ποιεῖσθαι.
Ὀρθότατα γάρ, ἔφη, γίγνοιτ᾽ ἄν.
Καὶ μήν, εἶπον, πολιτεία ἐάνπερ ἅπαξ ὁρμήσῃ εὖ, ἔρχεται ὥσπερ κύκλος αὐξανομένη· τροφὴ γὰρ καὶ παίδευσις χρηστὴ σῳζομένη φύσεις ἀγαθὰς ἐμποιεῖ, καὶ αὖ φύσεις χρησταὶ τοιαύτης παιδείας ἀντιλαμβανόμεναι ἔτι βελτίους τῶν προτέρων φύονται, εἴς τε τἆλλα καὶ εἰς τὸ [424b] γεννᾶν, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις.
Εἰκός γ᾽, ἔφη.
Ὡς τοίνυν διὰ βραχέων εἰπεῖν, τούτου ἀνθεκτέον τοῖς ἐπιμεληταῖς τῆς πόλεως, ὅπως ἂν αὐτοὺς μὴ λάθῃ διαφθαρὲν ἀλλὰ παρὰ πάντα αὐτὸ φυλάττωσι, τὸ μὴ νεωτερίζειν περὶ γυμναστικήν τε καὶ μουσικὴν παρὰ τὴν τάξιν, ἀλλ᾽ ὡς οἷόν τε μάλιστα φυλάττειν, φοβουμένους ὅταν τις λέγῃ ὡς τὴν
ἀοιδὴν μᾶλλον ἐπιφρονέουσ᾽ ἄνθρωποι,
ἥτις ἀειδόντεσσι νεωτάτη ἀμφιπέληται,
[424c] μὴ πολλάκις τὸν ποιητήν τις οἴηται λέγειν οὐκ ᾄσματα νέα ἀλλὰ τρόπον ᾠδῆς νέον, καὶ τοῦτο ἐπαινῇ. δεῖ δ᾽ οὔτ᾽ ἐπαινεῖν τὸ τοιοῦτον οὔτε ὑπολαμβάνειν. εἶδος γὰρ καινὸν μουσικῆς μεταβάλλειν εὐλαβητέον ὡς ἐν ὅλῳ κινδυνεύοντα· οὐδαμοῦ γὰρ κινοῦνται μουσικῆς τρόποι ἄνευ πολιτικῶν νόμων τῶν μεγίστων, ὥς φησί τε Δάμων καὶ ἐγὼ πείθομαι.
Καὶ ἐμὲ τοίνυν, ἔφη ὁ Ἀδείμαντος, θὲς τῶν πεπεισμένων.

***

[421d] Σκέψου αν και τους άλλους πάλι τεχνίτες δεν τους χαλούν αυτά που θα σου πω, ώστε να γίνονται κακοί στη δουλειά τους.
Ποιά αυτά;
Τα πλούτη κι η φτώχεια.
Πώς τάχα;
Να πώς· αν γίνει πλούσιος ένας αγγειοπλάστης, έχεις την ιδέα πως θα ενδιαφέρεται πια για την τέχνη του;
Καθόλου.
Δε θα γίνεται λοιπόν από μέρα σε μέρα πιο ακαμάτης και τεμπέλης;
Και πολύ μάλιστα.
Δεν γίνεται έτσι λοιπόν χειρότερος στη δουλειά του;
Και πολύ χειρότερος βέβαια.
Κι αν πάλι εξαιτίας της φτώχειας του δεν είναι σε θέση να προμηθεύεται τα εργαλεία ή ό,τι άλλο του χρειάζεται για την τέχνη του, και η δουλειά του βέβαια [421e] θα βγαίνει χειρότερη και τους γιους του ή άλλους, που θα μάθαιναν κοντά του την τέχνη, θα τους έβγαζε χειρότερους τεχνίτες.
Πώς όχι;
Κι απ᾽ τα δύο λοιπόν, κι από τη φτώχεια κι από τα πλούτη, και τα έργα της τέχνης γίνονται χειρότερα και αυτοί οι ίδιοι.
Έτσι φαίνεται.
Ώστε να που βρήκαμε και δυο άλλα πράγματα που με κάθε τρόπο πρέπει να τα προσέξουν οι φύλακές μας, μήπως τρυπώσουν μέσα στην πόλη από πουθενά, χωρίς να το πάρουν είδηση.
Ποιά δηλαδή;
[422a] Ο πλούτος και η φτώχεια, επειδή εκείνος γεννά την ηδυπάθεια και την οκνηρία και τις διάφορες ανατροπές, και η φτώχεια πάλι, εκτός από τη διάθεση για ανατροπές, την ταπείνωση του ηθικού και κάθε προστυχιά.
Πολύ καλά· σκέψου όμως κι αυτό, Σωκράτη, πώς θα είναι σε θέση η πόλη μας, αφού δε θα έχει χρήματα, να κάμει πόλεμο, και μάλιστα αν αναγκαστεί να πολεμήσει με καμιά μεγάλη και πλούσια πόλη.
Είναι ολοφάνερο πως με μια πόλη το πράγμα θα ήταν δυσκολότερο, [422b] με δυο όμως τέτοιες μαζί είναι ευκολότερο.
Πώς είπες;
Πρώτα πρώτα, βέβαια, αν παρουσιαστεί ανάγκη να κάμουν πόλεμο, δε θα έχουν να τον κάμουν με πλούσιους ανθρώπους αυτοί που θα είναι πρωταθλητές στον πόλεμο;
Αυτό μάλιστα.
Τί λοιπόν, Αδείμαντε; ένας πυγμάχος, γυμνασμένος όσο γίνεται καλύτερα σ᾽ αυτή τη δουλειά, δε σου φαίνεται πως θα τα έβγαζε πέρα με δυο όχι πυγμάχους αλλά πλούσιους και κοιλαράδες αντιπάλους;
Δεν το πιστεύω, ίσως, τόσο εύκολα και με τους δυο μαζί.
Ούτε αν είχε την ικανότητα να υποχωρεί μπρος σ᾽ εκείνον που θα ορμούσε πρώτος [422c] κάθε φορά καταπάνω του και να γυρίζει έπειτα να τον αρχίζει στις γροθιές, και να το έκανε το ίδιο πολλές φορές μες στον ήλιο και την κουφόβραση; Δε θα μπορούσε άραγε να καταφέρει και περισσότερους τέτοιους ένας τέτοιος;
Έτσι μάλιστα, δε θα ᾽ταν και πολύ παράδοξο το πράγμα.
Μα δε θα πιστεύεις βέβαια πως οι πλούσιοι θα έχουν περισσότερη τέχνη και γύμναση στην πυγμαχία παρά στον πόλεμο.
Και βέβαια όχι.
Ώστε, καθώς βγαίνει φυσικά το συμπέρασμα, πολύ εύκολα οι δικοί μας οι αθλητές θα τα έβγαζαν πέρα και με διπλάσιους και με τριπλάσιους ακόμα.
Θα συμφωνήσω μαζί σου, γιατί μου φαίνεται πως έχεις δίκιο.
[422d] Τί δε; αν στείλουν πρεσβεία σε μιαν άλλη πόλη και τους πουν αυτό που θα᾽ ναι κι η αλήθεια: πως εμείς δε μεταχειριζόμαστε ούτε χρυσάφι ούτε ασήμι, ούτε μας είναι συχωρεμένο να ᾽χουμε· σε σας όμως δεν απαγορεύεται· βοηθήσετέ μας λοιπόν στον πόλεμο και κρατήσετε εσείς τα υπάρχοντα των άλλων· έχεις την ιδέα πως όποιοι τ᾽ ακούσουν θα το ᾽χουν καλύτερα να πάνε ενάντια σε σκυλιά λιγνά μα στεριοδεμένα, ή μαζί μ᾽ αυτά τα σκυλιά ενάντια σε πρόβατα παχιά και τρυφερά;
Δε μου φαίνεται· αν όμως μαζευτούν σε μια πόλη [422e] τα χρήματα των άλλων, κοίταξε μήπως γίνει επικίνδυνη σε κείνη που δεν έχει πλούτη.
Μακάριος είσαι, αφού φαντάζεσαι πως αξίζει να ονομάσει κανείς πόλη άλλη καμιά εκτός από την τέτοια, καθώς την κατασκευάζομε εμείς.
Μα τότε πώς;
Πρέπει να βρούμε κανένα μεγαλύτερο όνομα για τις άλλες· γιατί η καθεμιά τους είναι πάμπολλες πόλεις κι όχι μια πόλη, όπως στο γνωστό παιγνίδι. Δυο τουλάχιστο, οπωσδήποτε και να ᾽ναι, η μια σε πόλεμο [423a] με την άλλη: η μια των φτωχών η άλλη των πλουσίων· και σε καθεμιά τους πάλι μέσα άλλες πολλές, που αν τους φέρνεσαι σαν να ήταν μια, τότε θα χάσεις το παν, αν όμως σαν να ήταν πολλές και δίνεις τούτων τα υπάρχοντα και τη δύναμη ή κι αυτούς τους ίδιους στους άλλους, θα ᾽χεις πάντα σύμμαχους πολλούς κι εχθρούς ολίγους. Και όσον καιρό η πόλη η δική μας θα σου κυβερνιέται με τη σωφροσύνη, όπως πρωτύτερα την ορίσαμε, θα είναι η πιο μεγάλη απ᾽ όλες, και μεγάλη λέγω όχι σύμφωνα με την κοινή αντίληψη, αλλά πραγματικά μεγάλη, κι αν χίλιους μονάχα πολεμιστές έχει να την υπερασπίζονται· γιατί μιαν έτσι μεγάλη πόλη δε θα βρεις εύκολα ούτ᾽ ανάμεσα στους Έλληνες ούτ᾽ ανάμεσα στους βαρβάρους, [423b] πολλές όμως που περνούν για τέτοιες και πολλές φορές ακόμη μεγαλύτερες από την τέτοια τη δική μας. Ή μήπως έχεις διαφορετική ιδέα;
Όχι, μά την αλήθεια.
Ώστε λοιπόν αυτό θα ήταν για τους δικούς μας τους άρχοντες το καλύτερο όριο, που επάνω του να κανονίζουν πόσο μεγάλη πρέπει να κάνουν την πόλη τους και σύμφωνα μ᾽ αυτό της το μέγεθος να της χωρίζουν όσον τόπο της χρειάζεται, κι ούτε να γυρίζουν να δουν άλλον παραπάνω.
Και ποιό είναι αυτό το όριο;
Το ακόλουθο, κατά την ιδέα μου: να την κάνουν να μεγαλώνει ως εκεί που μεγαλώνοντας να θέλει να μένει μία, παραπέρα όμως όχι.
[423c] Και καλά θα κάνουν.
Ώστε λοιπόν κι αυτή την άλλη προσταγή θα δώσομε στους άρχοντες, να φυλάγουν με κάθε τρόπο να μην είναι μήτε μικρή μήτε μεγάλη φαινομενικά, αλλά αρκετή και μια.
Και δε θα είναι ίσως πολύ δύσκολη η προσταγή που θα τους δώσομε.
Κι ακόμη ευκολότερη απ᾽ αυτήν ετούτ᾽ η άλλη, που την αναφέραμε και πριν, εκεί που λέγαμε πως πρέπει, αν κανενός από τους φύλακες το παιδί γεννηθεί έκφυλο, να ξαποστέλλεται [423d] στις άλλες τάξεις, κι αν πάλι απ᾽ τους άλλους γεννηθεί κανένα που ν᾽ αξίζει, να κατατάσσεται στους φύλακες· κι αυτό ήθελε να δηλώσει πως πρέπει και τους άλλους πολίτες να τοποθετούμε καθένα τους σ᾽ εκείνη τη μια δουλειά που είναι προορισμένος από τη φύση του, και αυτή τη μια να εξασκεί πάντα, για μη γίνεται ο ένας πολλοί, αλλά να μένει ένας, κι έτσι κι ολόκληρη η πόλη να διατηρεί τη φυσική της ενότητα και να μη χωρίζεται σε πολλές.
Μα είναι βέβαια αυτή η προσταγή μικρότερη από την άλλη.
Κι αλήθεια, καλέ μου Αδείμαντε, δεν είναι, καθώς θα φαντάζονταν κανείς, πολλά και μεγάλα αυτά που τους προστάζομε, αλλά [423e] όλ᾽ ασήμαντα, φτάνει να φυλάγουν το ένα που το λέμε μεγάλο, ή καλύτερο αρκετό αντίς μεγάλο.
Και ποιό είναι αυτό;
Η εκπαίδευση και η ανατροφή· γιατί αν με την καλή εκπαίδευση γίνουν άνθρωποι μετρημένοι, όλ᾽ αυτά θα τα διακρίνουν και μόνοι τους και τα άλλα βέβαια, που εμείς τώρα τα παραλείπομε, για την απόκτηση των γυναικών, για τους γάμους των, για την τεκνοποίηση, πως [424a] πρέπει δηλαδή όλ᾽ αυτά, όπως λέει και η παροιμία, να τα θεωρούν ολωσδιόλου κοινά ανάμεσα σε φίλους.
Θα ήταν πολύ σωστό βέβαια έτσι να γίνονται τα πράγματα.
Και πραγματικώς μια πολιτεία, αν εξαρχής πάρει ένα καλό σπρώξιμο, εξακολουθεί να αυξαίνει σαν ένας κύκλος· γιατί η καλή εκπαίδευση κι η ανατροφή, αν διατηρείται, γεννά καλές φύσεις, και πάλι οι χρηστές αυτές φύσεις, όταν λάβουν μια τέτοια ανατροφή, θα γίνουν ακόμα καλύτερες από τις προηγούμενες και σ᾽ όλα τ᾽ άλλα και στην [424b] τεκνοποίηση, όπως γίνεται με τα άλλα ζώα.
Πολύ φυσικά.
Με λίγα λόγια λοιπόν, πρέπει οι επόπτες της πολιτείας να επιμένουν προπάντων πώς να μη διαφθαρεί χωρίς να το καταλάβουν αυτή η ανατροφή και περισσότερο απ᾽ όλα να φυλάγουν να μην μπαίνει κανένας νεωτερισμός στη γυμναστική και τη μουσική, έξω από την ορισμένη τάξη, αλλά να την κρατούν όσο γίνεται αυστηρότερα και να φοβούνται, όταν λέγει ο ποιητής πως οι άνθρωποι βρίσκουν μεγαλύτερη ευχαρίστηση στο τραγούδι,
που πιο καινούργιο αντιλαλά γύρω στ᾽ αυτιά π᾽ ακούνε,
[424c] μήπως φανταστεί κανείς πως εννοεί όχι τα νέα τραγούδια, αλλά ένα νέο τρόπο ωδικής και συμφωνεί σ᾽ αυτό· ενώ πρέπει μια τέτοια σκέψη ούτε να την επιδοκιμάζει ούτε να την παραδέχεται κανείς. Γιατί πρέπει με μεγάλη ευλάβεια ν᾽ αποφεύγομε κάθε νέα αλλαγή στο είδος της μουσικής, επειδή τρέχομε έτσι τον κίνδυνο να χάσομε το παν· γιατί, όπως το λέει ο Δάμων και τον πιστεύω κι εγώ, πουθενά δεν γίνεται να μετακινηθούν οι τρόποι της μουσικής χωρίς μαζί να μετακινηθούν και οι μεγαλύτεροι πολιτικοί νόμοι.
Βάλε λοιπόν κι εμένα με κείνους που το πιστεύουν αυτό.

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι (631-676)

ΙΦΙΓΕΝΕΙΑὦ μῆτερ, ὑποδραμοῦσά σ᾽· ὀργισθῇς δὲ μή·
πρὸς στέρνα πατρὸς στέρνα τἀμὰ περιβαλῶ.
ΚΛ. ὦ σέβας ἐμοὶ μέγιστον, Ἀγαμέμνων ἄναξ,
ἥκομεν, ἐφετμαῖς οὐκ ἀπιστοῦσαι σέθεν.
635 ΙΦ. [ἐγὼ δὲ βούλομαι τὰ σὰ στέρν᾽, ὦ πάτερ,
ὑποδραμοῦσα προσβαλεῖν διὰ χρόνου·]
ποθῶ γὰρ ὄμμα δὴ σόν. ὀργισθῇς δὲ μή.
ΚΛ. ἀλλ᾽, ὦ τέκνον, χρή· φιλοπάτωρ δ᾽ ἀεί ποτ᾽ εἶ
μάλιστα παίδων τῷδ᾽ ὅσους ἐγὼ ᾽τεκον.
640 ΙΦ. ὦ πάτερ, ἐσεῖδόν σ᾽ ἀσμένη πολλῷ χρόνῳ.
ΑΓΑ. καὶ γὰρ πατὴρ σέ· τόδ᾽ ἴσον ὑπὲρ ἀμφοῖν λέγεις.
ΙΦ. χαῖρ᾽· εὖ δέ μ᾽ ἀγαγὼν πρὸς σ᾽ ἐποίησας, πάτερ.
ΑΓΑ. οὐκ οἶδ᾽ ὅπως φῶ τοῦτο καὶ μὴ φῶ, τέκνον.
ΙΦ. ἔα·
ὡς οὐ βλέπεις ἕκηλον, ἄσμενός μ᾽ ἰδών.
645 ΑΓΑ. πόλλ᾽ ἀνδρὶ βασιλεῖ καὶ στρατηλάτῃ μέλει.
ΙΦ. παρ᾽ ἐμοὶ γενοῦ νῦν, μὴ ᾽πὶ φροντίδας τρέπου.
ΑΓΑ. ἀλλ᾽ εἰμὶ παρὰ σοὶ νῦν ἅπας κοὐκ ἄλλοθι.
ΙΦ. μέθες νυν ὀφρὺν ὄμμα τ᾽ ἔκτεινον φίλον.
ΑΓΑ. ἰδού, γέγηθά σ᾽ ὡς γέγηθ᾽ ὁρῶν, τέκνον.
650 ΙΦ. κἄπειτα λείβεις δάκρυ᾽ ἀπ᾽ ὀμμάτων σέθεν;
ΑΓΑ. μακρὰ γὰρ ἡμῖν ἡ ᾽πιοῦσ᾽ ἀπουσία.
ΙΦ. †οὐκ οἶδ᾽ ὅ τι φῄς, οὐκ οἶδα, φίλτατ᾽ ἐμοὶ πάτερ.†
ΑΓΑ. συνετὰ λέγουσα μᾶλλον εἰς οἶκτόν μ᾽ ἄγεις.
ΙΦ. ἀσύνετά νῦν ἐροῦμεν, εἰ σέ γ᾽ εὐφρανῶ.
655 ΑΓΑ. παπαῖ. τὸ σιγᾶν οὐ σθένω· σὲ δ᾽ ᾔνεσα.
ΙΦ. μέν᾽, ὦ πάτερ, κατ᾽ οἶκον ἐπὶ τέκνοις σέθεν.
ΑΓΑ. θέλω γε· τὸ θέλειν δ᾽ οὐκ ἔχων ἀλγύνομαι.
ΙΦ. ὄλοιντο λόγχαι καὶ τὰ Μενέλεω κακά.
ΑΓΑ. ἄλλους ὀλεῖ πρόσθ᾽ ἃ ἐμὲ διολέσαντ᾽ ἔχει.
660 ΙΦ. ὡς πολὺν ἀπῆσθα χρόνον ἐν Αὐλίδος μυχοῖς.
ΑΓΑ. καὶ νῦν γέ μ᾽ ἴσχει δή τι μὴ στέλλειν στρατόν.
ποῦ τοὺς Φρύγας λέγουσιν ᾠκίσθαι, πάτερ;
ΑΓΑ. οὗ μήποτ᾽ οἰκεῖν ὤφελ᾽ ὁ Πριάμου Πάρις.
ΙΦ. μακράν ἀπαίρεις, ὦ πάτερ, λιπὼν ἐμέ.
665 ΑΓΑ. †εἰς ταὐτόν, ὦ θύγατερ, ἥκεις σῷ πατρί.†
ΙΦ. φεῦ·
εἴθ᾽ ἦν καλόν μοι σοί τ᾽ ἄγειν σύμπλουν ἐμέ.
ΑΓΑ. ἔτ᾽ ἔστι καὶ σοὶ πλοῦς, ἵνα ἀμμνήσῃ πατρός.
ΙΦ. σὺν μητρὶ πλεύσασ᾽ ἢ μόνη πορεύσομαι;
ΑΓΑ. μόνη, μονωθεῖσ᾽ ἀπὸ πατρὸς καὶ μητέρος.
670 ΙΦ. οὔ πού μ᾽ ἐς ἄλλα δώματ᾽ οἰκίζεις, πάτερ;
ΑΓΑ. ἐατέ᾽· οὐ χρὴ τοιάδ᾽ εἰδέναι κόρας.
ΙΦ. σπεῦδ᾽ ἐκ Φρυγῶν μοι, θέμενος εὖ τἀκεῖ, πάτερ.
ΑΓΑ. θῦσαί με θυσίαν πρῶτα δεῖ τιν᾽ ἐνθάδε.
ΙΦ. ἀλλὰ ξὺν ἱεροῖς χρὴ τό γ᾽ εὐσεβὲς σκοπεῖν.
675 ΑΓΑ. εἴσῃ σύ· χερνίβων γὰρ ἑστήξῃ πέλας.
ΙΦ. στήσομεν ἄρ᾽ ἀμφὶ βωμόν, ὦ πάτερ, χορούς;

***

ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ
Ναι, μάνα, πρώτη κιόλα· μη θυμώσεις·
θα τρέξω τον πατέρα ν᾽ αγκαλιάσω.
ΚΛΥ. Τρισέβαστέ μου βασιλιά Αγαμέμνονα,
ήρθαμε δω, στο μήνυμά σου υπάκουες.
ΙΦΙ. [Στην αγκαλιά σου θέλω εγώ να τρέξω·
πόσον καιρό, πατέρα μου, μας λείπεις!]
Σε πόθησα πολύ· μη μου θυμώσεις.
ΚΛΥ. Σωστά δα κιόλα· απ᾽ όλα τα παιδιά μας
πιότερο εσύ τον αγαπούσες πάντα.
ΙΦΙ. Με τί χαρά, πατέρα μου, σε βλέπω
640 έπειτ᾽ από καιρό. ΑΓΑ. Κι εγώ, παιδί μου·

αυτό που λες ταιριάζει και στους δυο μας.
ΙΦΙ. Καλά έκαμες και μ᾽ έφερες, πατέρα·
χαίρε. ΑΓΑ. Καλά; Κακά; Δεν ξέρω, κόρη μου.
ΙΦΙ. Αλλά τί τρέχει; Χάρηκες που με είδες,
το βλέμμα σου όμως πόσο ανήσυχο είναι!
ΑΓΑ. Ο βασιλιάς, ο στρατηγός, έχει έγνοιες.
ΙΦΙ. Άσ᾽ τες· σ᾽ εμένα ας είναι τώρα ο νους σου.
ΑΓΑ. Δεν είναι αλλού· σ᾽ εσένα είναι μονάχα.
ΙΦΙ. Γαλήνεψε λοιπόν· μην κατσουφιάζεις.
ΑΓΑ. Νά, με χαρά —με ποιά χαρά!— σε βλέπω.
650 ΙΦΙ. Και μ᾽ όλα αυτά τα μάτια σου δακρύζουν;
ΑΓΑ. Γιατί πολύν καιρό μακριά μου θα ᾽σαι.
ΙΦΙ. Τί θες να πεις, πατέρα μου, δεν ξέρω.
ΑΓΑ. Με θλίβεις πιο πολύ, ως μιλείς με γνώση.
ΙΦΙ. Μα αν θα χαρείς, τρελά θα σου μιλήσω.
ΑΓΑ. Πώς να σωπάσω; — Ευχαριστώ, παιδί μου.
ΙΦΙ. Μένε, πατέρα, σπίτι, στα παιδιά σου.
ΑΓΑ. Θέλω, μα δεν μπορώ, κι αυτό με θλίβει.
ΙΦΙ. Χαθείτε, λόγχες, του Μενέλαου έγνοιες.
ΑΓΑ. Χάθηκα εγώ, και θα χαθούνε κι άλλοι.
660 ΙΦΙ. Πόσο άργησες στους κόλπους της Αυλίδας!
ΑΓΑ. Και τώρα ακόμα η εκστρατεία σκοντάφτει.
ΙΦΙ. Πού πέφτει η Τροία, πατέρα; ΑΓΑ. Εκεί που ο Πάρης
να μην έσωνε νά ᾽βρει ένα κονάκι.
ΙΦΙ. Μ᾽ αφήνεις και μακριά από με μισεύεις.
ΑΓΑ. Όπως εγώ, κι εσύ, παιδί μου, το ίδιο.
ΙΦΙ. Αχ να βολούσε και στους δυο, μαζί σου
να μ᾽ έπαιρνες. ΑΓΑ. Κι εσύ θα πας ταξίδι
κι εκεί στο νου σου θα έχεις το γονιό σου.
ΙΦΙ. Θα πάω με την μητέρα μου ή μονάχη;
ΑΓΑ. Μόνη, χωρίς πατέρα, χωρίς μάνα.
670 ΙΦΙ. Τί! Σ᾽ άλλο σπιτικό να μένω ορίζεις;
ΑΓΑ. Αυτά οι κοπέλες δεν τα ξέρουν· άσ᾽ τα.
ΙΦΙ. Νά ᾽ρθεις ευθύς, την Τροία σα θα νικήσεις.
ΑΓΑ. Πρέπει εδώ πρώτα μια θυσία να κάμω.
ΙΦΙ. Πρέπει σωστά να γίνεται η λατρεία.
ΑΓΑ. Θα το δεις· στο βωμό κοντά θα στέκεις.
ΙΦΙ. Θα στήσουμε χορούς εκεί τριγύρω;

Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, Η τέχνη του 4ου αιώνα π.Χ.: Αναγέννηση και αρχαία ελληνική τέχνη

9.2. Τι ήξεραν για την αρχαία τέχνη στην Αναγέννηση;

Αντίθετα, για τους καλλιτέχνες, αλλά και για τους πνευματικούς ανθρώπους της Αναγέννησης, η αρχαία τέχνη αποτελούσε το ιδανικό πρότυπο, το μέτρο σύγκρισης, το σημείο αναφοράς. Τα μεγάλα κέντρα της Ιταλίας είχαν το καθένα ξεχωριστά μια ειδική σχέση και έναν έντονο προσανατολισμό προς την Αρχαιότητα. Η Φλωρεντία είχε τον πλούτο, τους Μεδίκους και τους λόγιους, η Βενετία μια πιο άμεση επαφή με την Ανατολή και την Ελλάδα και η Ρώμη τον συγκεντρωτισμό, τη δύναμη των παπών και τα ρωμαϊκά ερείπια. Είναι αλήθεια ότι η γνώση της αρχαίας τέχνης στην Αναγέννηση ήταν αρχικά στην ουσία της φιλολογική. Τα κλασικά αριστουργήματα της γλυπτικής (5ος-4ος αιώνας π.Χ.) μετά την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όταν κατέρρευσε εντελώς ο αρχαίος κόσμος, καταστράφηκαν, χάθηκαν και ξεχάστηκαν. Ωστόσο, συγγραφείς όπως ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος στο έργο του Φυσική ιστορία (περ. 70 μ.Χ.) ή ο Παυσανίας στο έργο του Ελλάδος περιήγησις (2ος αιώνας μ.Χ.) κατέγραψαν καταλόγους έργων καλλιτεχνών, τα οποία στη δική τους εποχή, δηλαδή 4-5 αιώνες μετά τη δημιουργία των πρωτοτύπων, αντιγράφονταν σε ειδικά εργαστήρια. Η επιλογή των έργων που αντιγράφονταν, κυρίως τα αντίγραφα των κλασικών έργων, καθοριζόταν από το γούστο της ρωμαϊκής εποχής. Οι Ρωμαίοι αντέγραφαν ορισμένα έργα, συχνά σε πάρα πολλές επαναλήψεις, τα οποία σε νέα συμφραζόμενα πλέον προορίζονταν να διακοσμήσουν κήπους, θέρμες, βιβλιοθήκες, ανάκτορα των Ρωμαίων κ.ά. Έτσι, το μεγαλύτερο μέρος του έργου μεγάλων καλλιτεχνών της κλασικής εποχής, του Φειδία, του Πολυκλείτου, του Πραξιτέλη κ.ά., το γνωρίζουμε κυρίως χάρη στα ρωμαϊκά αντίγραφα. Και μολονότι η τέχνη καθαυτή των μεγάλων καλλιτεχνών της κλασικής εποχής ήταν άγνωστη στη Δύση, αφού δεν μπορούσε να δει κανείς τα έργα τους, παρέμενε η ανάμνηση, η φήμη τους μέσω των κειμένων.

Το ουμανιστικό κίνημα (humanismus "ανθρωπισμός"), που αφορούσε την ανάπτυξη των ανθρωπιστικών σπουδών, ιδιαίτερα τη μελέτη των αρχαίων συγγραφέων, είναι αυτό που βοήθησε να στραφούν οι καλλιτέχνες της εποχής στην τέχνη της ελληνικής Αρχαιότητας. Ο Πετράρχης (1304-1374) σε σονέτα του προς τον Σιμόνε Μαρτίνι (περ. 1284-1344) εκφράζει τον θαυμασμό του για την Αρχαιότητα. Ο Πετράρχης όμως, όπως και ο Βοκάκιος, δεν γνώριζαν την αρχαία ελληνική, παρόλο που συγκέντρωναν ελληνικά χειρόγραφα. Στην εποχή του Πετράρχη, ο Φειδίας και ο Πραξιτέλης ήταν απλώς ονόματα, το έργο τους ήταν άγνωστο. Δοξάζονταν ως έξοχοι γλύπτες βάσει των περιγραφούν των έργων τους και μάλιστα στη λατινική από τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο. Αργότερα, όταν εξαπλώνεται η γνώση της αρχαίας ελληνικής, κυρίως από τους λόγιους που κατέφυγαν σε σημαντικά κέντρα της Ιταλίας μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης, μπορούν και διαβάζουν για τους παραπάνω καλλιτέχνες σε ελληνικά κείμενα του Παυσανία, του Λουκιανού ή του Φιλοστράτου. Αυτή την παράδοση παρέλαβε και τη μετέφερε στους σύγχρονούς του καλλιτέχνες αλλά και σε μεταγενέστερες εποχές ο ζωγράφος και θεωρητικός της Αναγέννησης Τζόρτζιο Βαζάρι (1511-1574), γνωστός, όπως είδαμε, κυρίως για τους βίους καλλιτεχνών της εποχής του.

Τι ήξεραν, ωστόσο, στην Αναγέννηση από την Αρχαιότητα; Σήμερα γνωρίζουμε ότι η τέχνη της Αρχαιότητας καλύπτει μια περίοδο 3.000 χρόνων, είναι δηλαδή μεγαλύτερη σε διάρκεια από τη νεότερη ιστορία της τέχνης και έχει μια εξέλιξη που παρουσιάζει πολλές εναλλαγές. Στην Αναγέννηση όμως γνώριζαν μόνο ένα μικρό μέρος αυτής της τέχνης. Η πρώιμη τέχνη, η γεωμετρική, η αρχαϊκή, αλλά και αυτή των προϊστορικών χρόνων τούς ήταν άγνωστη. Γνωστό ήταν μόνο ένα μικρό σχετικά διάστημα, η εποχή μετά τον Αλέξανδρο, η ελληνιστική περίοδος και τα ρωμαϊκά αυτοκρατορικά χρόνια. Ωστόσο, και αυτή η όψιμη, περιορισμένη φάση της Αρχαιότητας ήταν για τους καλλιτέχνες της Αναγέννησης ένα πολύ πλούσιο υλικό, πηγή έμπνευσης και δημιουργικής αναφοράς.

Στην αρχιτεκτονική η μελέτη και η γνωριμία των αρχαίων μνημείων γινόταν αρχικά επίσης μέσα από τα κείμενα. Μπορεί οι δωρικοί ναοί στο Paestum (Ποσειδώνια) και στη Σικελία να ήταν πάντα ορατοί μπροστά τους, κανείς όμως δεν γύριζε να τους προσέξει και κανείς δεν τους αναφέρει σε ολόκληρη την Αναγέννηση. Θα τους ανακαλύψουν μαζί με την Πομπηία αργότερα, τον 18ο αιώνα. Οι αρχιτέκτονες τον 15ο και 16ο αιώνα μελετούν και χτίζουν με βάση το έργο De architectura (Περί αρχιτεκτονικής) του Βιτρουβίου. Το έργο του μεγάλου Ρωμαίου αρχιτέκτονα και θεωρητικού το γνώριζαν και ο Φίλιπο Μπρουνελέσκι (1377-1226) και ο Λεόν Μπατίστα Αλμπέρτι (1404-1472) και το χρησιμοποιούσαν στα μεγάλα ζητήματα που τους απασχολούσαν επιστημονικά σχετικά με τη δόμηση, τη στατική, την κατασκευή, τις αναλογίες. Ωστόσο, στις αρχές του 16ου αιώνα, σε διάφορα μέρη της Ιταλίας και ιδίως στη Ρώμη, αρχίζουν να προσέχουν τα ίδια τα αρχαία αρχιτεκτονήματα, τα οποία συμβάλλουν στη δημιουργία της αναγεννησιακής αρχιτεκτονικής για εκκλησίες, παλάτια και βίλες πατρικίων. Το tempieto, ο μικρός κυκλικός ναός που χτίζει ο Μπραμάντε (1444-1514) στο San Pietro in Montorio στη Ρώμη (περ. 1502) θεωρείται το πρώτο οικοδόμημα της Αναγέννησης σε αρχαίο στιλ (antico), όπου τα διάφορα αρχιτεκτονικά μέλη έχουν τη σωστή λειτουργία τους.

Τα αρχαία θέματα στην τέχνη της Αναγέννησης αποτέλεσαν σχεδόν το αποκλειστικό αντικείμενο έρευνας της σχολής των εικονολόγων με επικεφαλής τους διαπρεπείς ιστορικούς της τέχνης Άμπι Βάρμπουργκ, Έρβιν Πανόφσκι και αργότερα τον Ερνστ Γκόμπριτζ.

Εμπιστεύσου την Καρδιά σου

Έρχεται μια στιγμή, μετά από όλο το «κατέβασμα» της πληροφόρησης που έχουμε ψάξει και βρει, που μόνο η Καρδιά μας είναι ικανή να μας πει την αλήθεια, πέρα από κάθε ψευδαίσθηση, πέρα από κάθε σύγχυση. 

Όμως την Καρδιά την μιμείται εύκολα ο απατηλός νους. Πώς μπορούμε να γνωρίζουμε τη διαφορά, όταν τόσο συχνά έχουμε μπερδέψει το ένα με το άλλο;

Δεν υπάρχει κανείς και τίποτα «εκεί έξω» που μπορεί να σου δείξει την αλήθεια. Δεν υπάρχει κανένα ποσοστό πληροφόρησης που μπορεί να σου αποκαλύψει, την δική σου Καρδιά, που είναι το ισοδύναμο της Ψυχής, του Πνεύματος, της Συνειδητότητας και του Εγώ, όλα σε ένα. Τελικά, θα χρειαστεί να προχωρήσεις πολύ πέρα από κάθε επηρεασμό, κάθε πληροφορία και να παραμείνεις μόνος, ατάραχος και αγνός. Όταν τελικά το έχεις θελήσει και κατακτήσει αυτό, εκεί, θα συναντήσεις την Καρδιά σου.

Σου μιλάει απλά, ειλικρινά και αποκαλύπτει τα πάντα, είτε τις δικές σου είτε τις ψευδαισθήσεις άλλων. Είναι περιεκτική και λυτρωτική, παρόλο που αρχικά μπορεί να φαίνεται πως είναι εναντίον σου. Γνωρίζει τα πάντα και έχει αίσθηση πέρα από τους περιορισμούς του χρόνου και του χώρου. Είναι δυνατή και διάφανη, πάντα ήταν, απλά δεν το γνώριζες.

Είναι διαδικασία: μια συνεχόμενη πρόκληση που πολεμάς για να αποφύγεις όλη σου τη ζωή. Η εμπιστοσύνη είναι κάτι που χρειάζεται να επαν-ανακαλύψεις, γιατί έχεις ονοματίσει όλα όσα δεν είναι εμπιστοσύνη.

Αλλά η χαρά και η εσωτερική γαλήνη χρειάζεται να είναι μέρος του εσωτερικού σου ταξιδιού. Όλα όσα δεν είναι χαρά και εσωτερική γαλήνη, είναι κάποια «λάθος στροφή» που έχεις πάρει, με σκοπό να εξουδετερώσεις περισσότερες ψευδαισθήσεις από τη συνειδητότητά σου, ανοίγοντας δρόμο προς την παντοτινή αγάπη και ανώτερα επίπεδα συνειδητότητας, που εκθέτουν τους προγραμματισμούς και συνενώνουν όλες τις αλήθειες, πέρα από τον διαχωρισμό και τη διάσπαση.

Η αληθινή αγάπη αποκαλύπτεται, όχι όταν μοιραζόμαστε κοινά ενδιαφέροντα ή/και ιδέες, απόψεις, αλλά όταν αντιλαμβανόμαστε από κοινού πως μοιραζόμαστε τον ίδιο ανώτερο σκοπό… επειδή ΔΕΝ υπάρχει άλλος.

Μερικές φορές η αλήθεια «σε κτυπά», με αυτά που οι ίδιες οι προβολές του προγραμματισμού της συνειδητότητάς σου έχουν ονομάσει «αρνητικά» ή «σκοτεινά».

Με ήρεμη Καρδιά, χωρίς προσκολλήσεις και ένα ανοιχτό μυαλό για να εξετάζουμε όλες τις εικονικές πραγματικότητες, επιλέγουμε τα βήματά μας προσεκτικά (σοφά) και ανάλαφρα. Τίποτα και όλα έχουν σημασία, γιατί χρειάζεται να παραμένουμε στον δικό μας δρόμο, όπως κι αν φαίνεται ή όποιος κι αν τον κρίνει. Ο κάθε «ένας» που μας επηρεάζει, βρίσκεται μέσα μας, καθώς πρόθυμα αναγνωρίζουμε τις δικές μας πεποιθήσεις και αντιληπτούς περιορισμούς.

Οτιδήποτε κάνουμε ως «πρόγραμμα» ή συνήθεια ή υποχρέωση, είναι «χωρίς Καρδιά» και επομένως δεν μπορεί να έχει τα επιθυμητά αποτελέσματα.

Μακροπρόθεσμα, δεν έχει πραγματικά σημασία ΤΙ κάνουμε. Αυτό που έχει σημασία και τελικά δηλώνει την επιθυμητή μας βούληση, είναι το επίπεδο της συνειδητότητας από το οποίο ξεκινάμε και βρισκόμαστε, για να δράσουμε: από το την πιο διευρυμένη μας οπτική, τη σοφότερη επιλογή, σύμφωνα με αυτά που χρειάζεται να διαχειριστούμε και βρίσκονται μπροστά μας. Και τότε, τα πάντα έχουν σημασία… κάθε λέξη, κάθε συναίσθημα, κάθε ενέργεια. Γιατί μέσα από όλα, εκφράζουμε, στιγμή με στιγμή, την αλήθεια με την οποία έχουμε συνδεθεί και έχουμε Γίνει.

Χριντάγια Σούτρα

Πράτζνα-Παραμίτα-Χριντάγια Σούτρα ή Χριντάγια Σούτρα
(Η Σούτρα της Πεμπτουσίας της Υπερβατικής Σοφίας ή η Σούτρα της Πεμπτουσίας)

Αυτό που Υπάρχει δεν συλλαμβάνεται από καμία αντίληψη, Είναι Χωρίς Ιδιότητες, Κενότητα, (Αδειοσύνη αντίληψης, όχι «τίποτα»). Αυτό γίνεται «αντιληπτό» μονάχα έμμεσα από της «Εκδηλώσεις» Του. Είναι Παντού, Ατοπικό, Άχρονο.

‘Ο,τι μπορεί να συλληφθεί είναι μονάχα η κίνηση, η δραστηριότητα, που παίρνει μορφή (σαν «κίνηση» του ασύλληπτου) και που υπάρχει μόνο στην στιγμή (στο απόλυτο παρόν), σε μια σειρά αλληλοδιαδοχής της κίνησης. Έτσι η κίνηση, που υφίσταται μόνο στο παρόν, είναι μονάχα ένα φαινόμενο, μια νοητική αντίληψη, ένα όραμα, που «στερεοποιείται», αλλά ποτέ δεν χάνει την νοητική του φύση… δηλαδή κάτι, που ουσιαστικά, δεν έχει κάποια σταθερή ουσία. Κι όλη η «δημιουργία», η ύπαρξη, η ζωή, η εμπειρία στους «κόσμους», δεν είναι παρά νοητικής υφής, μια αλληλοδιαδοχή φαινομένων, κι όχι κάτι που έχει δική του ουσία… ένα όραμα, μια νοητική πραγματικότητα. Η κίνηση, το φαινόμενο, είναι τοπικό και χρονικό. Το φαινόμενο είναι παρόν, υπάρχει στην στιγμή της εκδήλωσής του, αλλά δεν αφήνει ίχνη, μονάχα γίνεται αιτία για την δημιουργία άλλων φαινομένων, σε μια ατελείωτη σειρά διαδοχής φαινομένων.

Βλέποντας με Προσοχή, έχοντας δηλαδή Άμεση Καθαρή Συνεχή Αντίληψη αυτού που Συμβαίνει, της σειράς των φαινομένων, Ζούμε στο Απόλυτο Παρόν και η Αντίληψή μας Ανανεώνεται Συνεχώς, είναι Πάντα Καινούργια, Χωρίς Ίχνη από το «παρελθόν». Αυτή είναι η Κατάσταση της Εγρήγορσης. Κατανοούμε ότι πίσω από το φαινόμενο, την σειρά των φαινομένων η Μόνη Πραγματικότητα είναι το Χωρίς Ιδιότητες Υπόβαθρο της κίνησης, η Κενότητα.

Κενότητα Είναι η Μόνη Πραγματικότητα. Τα Φαινόμενα Είναι Κενότητα. Δεν υπάρχει καμιά διαφορά, καμιά διάκριση ανάμεσα σε «δύο» πραγματικότητες. Το Ως Έχει, η Κενότητα Είναι Ενότητα, Είναι Όλα, το κάθε τι. Αυτή είναι η Κατάσταση της Διαφώτισης.

Έτσι, δεν υπάρχει ούτε Πτώση της Συνείδησης (της Αντίληψης), ούτε διαφώτιση, ούτε εξέλιξη καμιά. Όλα Είναι Εξαρχής και για Πάντα Κενότητα, και χωρίς σχήμα, και με σχήμα… Τότε; Τι συνέβαινε; Απλά εμείς ονειρευόμασταν, ότι όλα αυτά ήταν κάτι «ξεχωριστό, μια άλλη πραγματικότητα, διαφορετική από το Υπόβαθρό της. Ζήτημα «άγνοιας», ζήτημα «ερμηνείας» ήταν, τίποτα περισσότερο. Αυτή είναι η Κατάσταση της Πλήρους Αφύπνισης. Εδώ Απλά Είμαστε το Ως Έχει, δεν υπάρχουμε με κάποιο άλλο τρόπο. Κι Αυτή είναι η Μη-Επίτευξη Επίτευξη.

Τιμή στη Σοφία της Τελειότητας την αγαπημένη, την άγια!

Ο Αβαλοκιτεσβάρα, ο Άγιος Κύριος και Μποντισάττβα, εκινείτο μέσα στη βαθιά πορεία της Υπερβατικής Σοφίας.

Από τη θέση του αυτή κοίταξε προς τα κάτω, δεν παρατή­ρησε παρά μόνο τα πέντε σκάντας (κατά λέξη: τους πέντε σωρούς, τις πέντε συσσωρεύσεις) και είδε ότι αυτά σ' αυτή την ίδια τους τη φύση, στην ουσία τους, ήταν κενά.

Εδώ Σαριπούτρα, η μορφή είναι κενότητα και η ίδια η κενότητα είναι η μορφή. Η κενότητα δεν διαφέρει από τη μορφή, ούτε η μορφή διαφέρει από την κενότητα. Οτιδήπο­τε είναι μορφή, αυτό είναι κενότητα, οτιδήποτε είναι κενότητα, αυτό είναι μορφή.

Το ίδιο ακριβώς αληθεύει και για τα αισθήματα, τις αντιλήψεις, τις παρορμήσεις και τη συνείδηση.
Εδώ Σαριπούτρα, όλα τα ντάρμας είναι σημαδε­μένα με κενότητα. Αυτά ούτε παράγονται ούτε σταματώνται, ούτε είναι μολυσμένα ούτε αμόλυντα, ούτε είναι ελλιπή ούτε πλήρη.

Για αυτό Σαριπούτρα, όπου υπάρχει κενότητα δεν υπάρχει μορφή, ούτε αίσθηση, ούτε αντίλη­ψη, ούτε παρόρμηση, ούτε συνείδηση. Ούτε μάτι, ούτε αυτί, ούτε μύτη, ούτε γλώσσα ή σώμα ή νους, ούτε μορφή, ούτε ήχος, ούτε οσμή, ούτε γεύση, ούτε κάτι τι το απτό, ούτε κάποιο αντικείμενο του νου, ή νοητικό αντικείμενο, ούτε στοιχείο οργάνου της όρασης, και ούτω καθεξής, μέχρις ότου φτάσουμε στο στοιχείο της μη-συνειδητότητας του νου.

Εκεί δεν υπάρχει άγνοια, ούτε εξαφάνιση της άγνοιας, και ούτω καθεξής, μέχρις ότου φτάσουμε εκεί όπου δεν υπάρχει παρακμή και θάνατος, ούτε εξαφάνιση της παρα­κμής και του θανάτου.

Δεν υπάρχει οδύνη, ούτε προέλευση της οδύνης, ούτε σταμάτημα της οδύνης, ούτε Οδός. Εκεί δεν υπάρχει γνώση, ούτε επίτευξη και ούτε μη-επίτευξη.

Για αυτό Σαριπούτρα, εξαιτίας της αδιαφορίας ενός Μποντισάττβα για κάθε λογής προσωπική επίτευξη, και μέσα από το γεγονός ότι αυτός έχει βασιστεί στη Σοφία της Τελειότητας, παραμένει χωρίς νοητικές πλάνες, καλύμμα­τα από τη σκέψη ή καπελώματα από τη σκέψη. Όντας χωρίς νοητικές πλάνες, δεν φτάνει στο σημείο να τρέμει μπροστά σε οποιοδήποτε εμπόδιο κ.τ.λ., έχει υπερνικήσει αυτό που μπορεί να τον αναστατώσει, στηριζόμενος τελικά στη Νιρβάνα.

Όλοι εκείνοι οι οποίοι εμφανίζονται σαν Βούδας στις τρεις περιόδους του χρόνου, όλοι αυτοί είναι πλήρως αφυπνισμένοι στην υπέρτατη ορθή και τέλεια φώτιση, γιατί έχουν βασιστεί στη Σοφία της Τελειότητας.

Για αυτό πρέπει να αναγνωρίζει κανείς την Πράζνα Παραμίτα σαν το μεγάλο μάντρα, το μάντρα τη μεγάλης γνώσης, το υπέρτατο μάντρα, το απαράμιλλο μάντρα, που καταπραΰνει όλες τις οδύνες, αλήθεια, γιατί δεν είναι κάτι το απατηλό. Το μάντρα που έχει παραδοθεί από την Πράζνα Παραμίτα είναι: Γκατέ, γκατέ, παραγκατέ, παρα- σάμγκατέ. μπόντι σβαχά!

Εκείνος που αντέχει τις καταιγίδες, δικαιούται το ουράνιο τόξο

Η προϋπόθεση για να δεις το ουράνιο τόξο, είναι πως έχει προηγηθεί καταιγίδα. Κάποιες είναι ήπιες, χωρίς πολλές καταστροφές. Είναι και άλλες όμως που στο πέρασμα τους δεν αφήνουν τίποτα. Έτσι είναι κάποιες φόρες μερικοί άνθρωποι στη ζωή μας. Δεν αφήνουν τίποτα όρθιο, τίποτα ζωντανό. Έρχονται και στο πέρασμα τους καταστρέφουν τα πάντα.

Ακούς τα κλισέ που σου λένε όλοι, πως όλα θα περάσουν, καλύτερες μέρες θα ξημερώσουν. Μα δεν πιστεύεις κανέναν. Μέρα, με την μέρα βυθίζεσαι στο απόλυτο τίποτα. Ε, ένα κενό. Όλα είναι μαύρα, δίχως χρώμα, δίχως ήλιο, δίχως νόημα και λόγο ύπαρξης.

Ανούσια, νιώθεις πως υπάρχεις μα δεν ζεις. Ως που το τελειωτικό στάδιο είναι η έλλειψη οξυγόνου, που προέρχεται από την έλλειψη ενός και μόνο προσώπου, μιας φωνής. Δεν ξέρεις πώς να προχωρήσεις παρακάτω πλέον.

Κάθε μέρα παλεύεις για την κάθε σου ανάσα. Σαν ψάρι έξω από το νερό που σπαρταράει. Κι εκεί είναι που έπιασες πάτο. Σε αυτό το σενάριο υπάρχει κάτι μαγικό. Όταν πέσεις, τόσο χαμηλά που πιο κάτω δεν έχει, υπάρχει ένας δρόμος μοναχά. Προς τα πάνω.

Σε όλη αυτή την δύσκολη και ασφυκτική κατάσταση υπάρχει μια αλήθεια. Μια αλήθεια που σαν ηλιαχτίδα ξεπροβάλει, στον γκρίζο σου ουρανό. Όλα αυτά τα κοινότυπα και κλισέ είναι αληθινά. Όλα περνούν.

Ο ήλος κάνει την εμφάνιση του λαμπερός και με τις ηλιαχτίδες του θα σου ζεστάνει γλυκά την ψυχή.

Τώρα πονάς. Το ξέρω, το καταλαβαίνω. Μα πίστεψε με η στιγμή που θα χαμογελάσεις και πάλι δεν αργεί. Ίσως χρειαστεί να αλλάξεις πολλά. Το ποιος είσαι, ποιους έχεις δίπλα σου, ίσως κι εσένα τον ίδιο. Αξίζει όμως. Την στιγμή που θα χαμογελάσεις και πάλι θα καταλάβεις πως αυτή είναι η πιο σπουδαία ανταμοιβή.

Να βάζεις προτεραιότητα εσένα. Εσένα ως άνθρωπο. Μην βάλεις ποτέ κανέναν πάνω από τον εαυτό σου. Μην νιώσεις πως αυτή είναι μια εγωιστική πράξη.

Μαθέ να αγαπάς εσένα, μόνο έτσι θα μάθεις να αγαπάς και τους άλλους γύρω σου. Άνθρωπος που δεν αγαπάει τον εαυτό του, δεν μπορεί να αγαπήσει κανένα άλλο πλάσμα στον κόσμο αυτό.

Θα περάσουν άνθρωποι που δεν θα σε εκτιμήσουν. Θα σε υποτιμήσουν, που θα σε “χρησιμοποιούν” μονάχα όταν και για όσο σε χρειάζονται. Μην τους το επιτρέψεις. Είναι δική σου ευθύνη να προστατέψεις το ποιος είσαι. Τέτοιοι άνθρωποι δεν αξίζουν ούτε το πιο μικρό κομματάκι της καρδιάς σου.

Φύλαξε τον εαυτό σου για εκείνον τον άνθρωπο που θα είναι εκεί, παρών. Άνευ όρων και όχι για όποιον απλώς περάσει.

Κοίτα ψηλά. Τώρα ίσως να μην μπορείς να δεις τον ήλιο που λάμπει, αλλά θα έρθει η μέρα που τα σύννεφα θα σκορπίσουν, ο ουρανός της ψυχής σου θα είναι και πάλι γαλανός κι εσύ ευτυχισμένος. Θα γίνει. Στο υπόσχομαι.

Γιατί οι σύντροφοι χρειάζονται προσωπικό χρόνο και πώς να φέρουμε την ισορροπία

Όλοι χρειάζονται λίγο χρόνο για τον εαυτό τους – ακόμα κι εκείνοι σε υγιείς, τρυφερές και αφοσιωμένες σχέσεις που μένουν μαζί. Και μετά το ξέσπασμα της πανδημίας, τα ζευγάρια παντού βρέθηκαν απροσδόκητα να περνούν περισσότερο χρόνο μαζί σε σύγκριση με την καθημερινότητα που είχαν συνηθίσει.

Μη φοβάστε να απαιτείτε και να περισσότερο προσωπικό χώρο· αυτό δεν σημαίνει ότι κάτι πάει στραβά στη σχέση σας. Για την ακρίβεια, το χρειάζεστε σίγουρα και οι δύο. Ειδικοί μας βοηθούν να καταλάβουμε για ο προσωπικός χρόνος είναι τόσο σημαντικός για τα ζευγάρια και μας προτείνουν τρόπους για να το πετύχουμε.

Γιατί τα ζευγάρια χρειάζονται προσωπικό χώρο και χρόνο

Για να ανθίσει μια σχέση, και οι δύο πρέπει να αφιερώσουν χρόνο όχι μόνο ο ένας στον άλλο, αλλά και στον εαυτό τους. Είναι σημαντικό τα ζευγάρια να περνούν χρόνο ξεχωριστά καλλιεργώντας τα δικά τους ενδιαφέροντα, να κάνουν πράγματα που απολαμβάνουν, τα οποία εγκαθιδρύουν μια υγιή αίσθηση εαυτού πέρα από τη σχέση. Σε διαφορετική περίπτωση, κινδυνεύουν να καταλήξουν στην υπερεμπλοκή, όπου οδηγούνται στην απώλεια αίσθησης εαυτού, ανεξαρτησίας και στην έλλειψη ικανοποίησης.

Κατά την υπερεμπλοκή, δεν υπάρχουν όρια ανάμεσα σε δύο ανθρώπους, κάτι που στην αρχή μπορεί να γίνει αντιληπτό ως καλό, αλλά στη συνέχεια οδηγεί σε πικρία και άσχημα συναισθήματα. Αυτό μπορεί να προκαλέσει μια άλλη παράλληλη σχέση, χωρισμό και συνεχείς καυγάδες. Και όταν περνάμε χρόνο μόνοι μας, ξαναβρίσκουμε τα σημαντικά κομμάτια της αυθεντικής μας ταυτότητας. Το ότι έχουμε σχέση δεν σημαίνει ότι σταματάμε να εξερευνούμε τον εαυτό μας, αλλιώς αργά ή γρήγορα και η σχέση μας θα υποφέρει από αυτό.

Πώς να φέρουμε την ισορροπία

Εκτός από το γεγονός ότι είναι λίγο άβολο να πεις σε κάποιον ότι χρειάζεσαι λίγο χώρο, είναι ιδιαίτερα στρεσογόνο όταν πρόκειται για έναν σύντροφο που δεν θέλουμε να πληγώσουμε. Πριν λοιπόν το φέρουμε ως συζήτηση στη σχέση μας, ας αναλογιστούμε γιατί χρειαζόμαστε περισσότερο προσωπικό χρόνο.

Μοιραστείτε το στη συνέχεια με το/τη σύντροφό σας τονίζοντας πως δεν θέλετε να περνάτε λιγότερο χρόνο μαζί τους, αλλά ότι απλώς χρειάζεστε χρόνο και με τον εαυτό σας, γιατί είναι σημαντικό για εσάς. Είναι επίσης κρίσιμης σημασίας να ξεκαθαρίσετε ποιες είναι οι ανάγκες του/της συντρόφου σας· μπορεί να μη χρειάζεται τον ίδιο χρόνο με εσάς.

Οπότε προσδιορίστε μαζί ποιες είναι οι προσδοκίες, οι ανάγκες και τα όρια του καθενός. Μιλήστε για τις μοναδικές σας διαφορές και προσπαθήστε να βρείτε πώς θα τα ενσωματώσετε όλα. Δημιουργήστε χώρο γι’ αυτές και ενθαρρύνετε ο ένας τον άλλο να συνεχίσει να ακολουθεί το δικό του μονοπάτι εκτός από εκείνο της σχέσης σας.

Πώς να βρείτε χρόνο για τον εαυτό σας

Το ότι μένετε μαζί δεν σημαίνει ότι είναι αδύνατο να θέσετε ως προτεραιότητα τον προσωπικό χρόνο. Κάποιες προτάσεις είναι ένα μοναχικό σαββατοκύριακο μακριά από το σπίτι ή ένας περίπατος και μια ημέρα συναντήσεων με τους δικούς σας φίλους.

Ο προσωπικός χρόνος δεν χρειάζεται να είναι ώρες ή μέρες. Ακόμα και τα λίγα λεπτά απόλυτης ησυχίας χωρίς κανέναν δίπλα μας είναι ευεργετικό. Το κλειδί είναι να δεσμευτούμε στο να βρίσκουμε λίγα λεπτά ακόμα και σε μέρες όπου και οι δύο είμαστε συνέχεια σπίτι.

Εναλλακτικά, οι ειδικοί προτείνουν και την ιδέα του κοινού προσωπικού χρόνου. Για παράδειγμα, μπορείτε να βρίσκεστε στο ίδιο δωμάτιο, αλλά ο καθένας να ασχολείται με κάτι άλλο χωρίς να απευθύνετε τον λόγο και σεβόμενοι την ησυχία που έχετε δημιουργήσει.

Πάρε το δρόμο που είναι αντίθετος στον συνηθισμένο και σχεδόν πάντα θα έχεις κάνει τη σωστή επιλογή

Ο Ρουσσώ είχε γράψει: «Πάρε το δρόμο που είναι αντίθετος στον συνηθισμένο και σχεδόν πάντα θα έχεις κάνει τη σωστή επιλογή». Ή, όπως λέω κι εγώ ο ίδιος στις διαλέξεις μου, «αν ακολουθήσεις το πλήθος, το πιθανότερο είναι να καταλήξεις στην έξοδο».

Για να έχεις μια πιο γεμάτη και πλούσια ζωή, είναι εξαιρετικά σημαντικό να χαράζεις τον δικό σου δρόμο. Πάψε να υποκύπτεις στις απαιτήσεις της κοινωνικής πίεσης με τίμημα τη μοναδικότητά σου. Αν μελετήσεις τις ζωές των πιο φωτισμένων κι επιτυχημένων ανθρώπων στον κόσμο, θα διαπιστώσεις ότι δεν έδιναν δεκάρα για το τι σκέφτονταν οι άλλοι για εκείνους. Αντί να επιτρέπουν στην κοινή γνώμη να τους υπαγορεύει τις πράξεις τους, είχαν το θάρρος να αφήνουν τις καρδιές τους να τους καθοδηγούν. Και ακολουθώντας τον λιγότερο ταξιδεμένο δρόμο, συναντούσαν επιτυχίες που δεν είχαν φανταστεί ούτε στα πιο τολμηρά τους όνειρα.

Μια από τις καλύτερες ρήσεις σχετικά με τη σημασία της ανορθόδοξης συμπεριφοράς ανήκει στον Κρίστοφερ Μόρλεϊ, που είχε πει: «Να διαβάζεις κάθε μέρα κάτι που κανείς άλλος δεν διαβάζει. Να σκέφτεσαι κάθε μέρα κάτι που κανείς άλλος δεν σκέφτεται. Είναι κακό για το μυαλό να συμφωνεί πάντα με την ομοφωνία».

Αλλά ή πιο εύστοχη ρήση ανήκει στον Έμερσον:

«Είναι εύκολο μέσα στον κόσμο να ζεις σύμφωνα με τη γνώμη του κόσμου· είναι εύκολο μέσα στη μοναξιά να ζεις σύμφωνα με τη γνώμη τη δική σου· αλλά ο σπουδαίος άνθρωπος είναι εκείνος που καταμεσής στο πλήθος κρατά με τέλεια γλυκύτητα την αυτονομία της μοναξιάς».

Ξανασκέψου τον τρόπο με τον οποίο ενεργείς. Μην ενεργείς με έναν συγκεκριμένο τρόπο απλώς επειδή ενεργούν έτσι όλοι οι άλλοι. Κάνε ό,τι είναι σωστό για εσένα. Αν είσαι διαφορετικός για όλους τους σωστούς λόγους, θα μπορέσεις να ζήσεις με σοφία τη ζωή σου.

ARTHUR SCHOPENHAUER: Τα πράγματα δεν μας ελκύουν παρά μόνο όταν δεν μας αγγίζουν

Έτσι, όσο τελούμε υπό το κράτος των επιθυμιών, υπό την κυριαρχία της θέλησης, όσο αφηνόμαστε στις ελπίδες που μας καταπιέζουν, στους φόβους που μας κατατρύχουν, δεν υπάρχει για μας ούτε ανάπαυση ούτε μόνιμη ευτυχία. Είτε ριχνόμαστε με πάθος στην πραγματοποίηση κάποιας επιδίωξης, είτε φεύγουμε να σωθούμε από κάποιον επικείμενο κίνδυνο, αν δηλαδή αισθανόμαστε μεγάλη ταραχή από την αδημονία στην πρώτη περίπτωση ή από το καρδιοχτύπι στη δεύτερη, κατά βάθος είναι το ίδιο: οι έγνοιες που μας προξενούν οι απαιτήσεις της θέλησης σε όλες της τις μορφές, δεν παύουν να διαταράσσουν και να βασανίζουν την ύπαρξή μας. Έτσι, ο άνθρωπος, δούλος της θέλησης [του βουλητικού του στοιχείου], περιστρέφεται συνεχώς στον τροχό του Ιξίωνα, χύνει νερό στο πιθάρι των Δαναΐδων, είναι ο Τάνταλος που τυραννιέται από την αιώνια δίψα.

Όταν όμως μια ξένη, ανεξάρτητη από μας περίσταση -ή η εσωτερική μας αρμονία- μας ανασηκώνει και μας βγάζει για μια στιγμή έξω από τον ατέλειωτο χείμαρρο της επιθυμίας, το πνεύμα απαλλάσσεται από την καταπίεση της θέλησης, η προσοχή μας εκτρέπεται από καθετί που την προσελκύει, και τα πράγματα μάς παρουσιάζονται απαλλαγμένα από τη γοητεία της ελπίδας, από κάθε προσωπικό συμφέρον, μας παρουσιάζονται δηλαδή ως αντικείμενα ανιδιοτελούς σκέψης και όχι ως αντικείμενα που εποφθαλμιούμε- είναι τότε ακριβώς που η ανάπαυλα αυτή, η οποία μάταια αναζητήθηκε στους ανοιχτούς δρόμους της επιθυμίας, με αποτέλεσμα να μας διαφεύγει συνεχώς, παρουσιάζεται κατά κάποιον τρόπο από μόνη της και μας δίνει το αίσθημα της γαλήνης σε όλη του την πληρότητα. Είναι αυτή ακριβώς η, απαλλαγμένη από πόνους, κατάσταση που εξυμνούσε ο Επίκουρος ως το πιο μεγάλο απ’ όλα τα αγαθά, ως την ευδαιμονία των θεών διότι σ’ αυτή την περίπτωση είμαστε προς στιγμήν απαλλαγμένοι από τη βαριά καταπίεση της θέλησης, γιορτάζουμε το Σάββατο της αργίας μετά τα καταναγκαστικά έργα που μας επιβάλλει η θέληση, ο τροχός του Ιξίωνα σταματάει… Τι σημασία έχει τότε αν βλέπει κανείς τη δύση του ηλίου από το παράθυρο ενός παλατιού ή μέσα από τα κάγκελα μιας φυλακής!

Εσωτερική αρμονία, επικράτηση της καθαρής σκέψης απέναντι στη θέληση – αυτό μπορεί να προκύψει σε κάθε τόπο. Μάρτυρες αυτοί οι θαυμάσιοι Ολλανδοί ζωγράφοι, οι οποίοι μπόρεσαν να δουν με τόσο αντικειμενικό τρόπο τα μικρά πράγματα και οι οποίοι μας άφησαν, στις σκηνές εσωτερικού χώρου, μια διαχρονική απόδειξη του ελεύθερου και γαλήνιου πνεύματός τους. Ο θεατής δεν μπορεί να παρατηρήσει τα έργα αυτά χωρίς να συγκινηθεί, χωρίς ν’ αναλογιστεί την ήσυχη, ειρηνική, γεμάτη γαλήνη πνευματική κατάσταση του καλλιτέχνη, μια κατάσταση απαραίτητη για να μπορέσει κανείς να συγκεντρώσει την προσοχή του σε αντικείμενα ασήμαντα, αδιάφορα, και να τα αναπαραστήσει με τόση φροντίδα· και η εντύπωση είναι ακόμη πιο ισχυρή όταν, κάνοντας μιαν ενδοσκόπηση, μένουμε κατάπληκτοι από την αντίθεση μεταξύ αυτών των τόσο ήρεμων ζωγραφικών έργων και των πάντοτε σκοτεινών δικών μας αισθημάτων, που διαρκώς αναστατώνονται από ανησυχίες και επιθυμίες.

Αρκεί να εστιάσει κανείς την προσοχή του σε έναν οποιονδήποτε άνθρωπο, σε μια οποιαδήποτε σκηνή της καθημερινής ζωής και να τα αναπαραστήσει με το μολύβι ή το πινέλο: τότε, όλα θα φανούν ευθύς αμέσως εξαιρετικά ενδιαφέροντα, χαριτωμένα και επιθυμητά. Αν ωστόσο συμβεί να βρεθούμε αντιμέτωποι με την εν λόγω σκηνή ή να μετέχουμε οι ίδιοι στη σκηνή, ε, τότε! Μόνο ο διάβολος θα μπορούσε, όπως λέει κανείς συχνά, ν’ αντέξει μια τέτοια κατάσταση.

Είναι η σκέψη του Γκαίτε:

Όλα εκείνα που μας θλίβουν στη ζωή,
όταν αναπαριστώνται από τη ζωγραφική μας θέλγουν…

Όταν ήμουν νέος, υπήρξε μία περίοδος όπου προσπαθούσα διαρκώς να φαντάζομαι όλες τις πράξεις μου σαν να ήταν ενός άλλου – πιθανότατα για να τις απολαμβάνω καλύτερα.

Τα πράγματα δεν μας ελκύουν παρά μόνο όταν δεν μας αγγίζουν. Η ζωή δεν είναι ποτέ ωραία, υπάρχουν μόνο οι απεικονίσεις της ζωής που είναι ωραίες, όταν ο καθρέφτης της ποίησης τις φωτίζει και τις αντικατοπτρίζει, ιδίως στα νεανικά χρόνια της ζωής μας, όταν δεν ξέρουμε ακόμα τι σημαίνει να ζεις.

ARTHUR SCHOPENHAUER, ΤΑ ΠΑΘΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ: Του συνέστησε να φυλάγεται και να φοβάται την “αλαζονεία, που είναι συγκάτοικος της μοναξιάς”

Σε ποιες περιπτώσεις, λοιπόν, πρέπει να είναι σφοδρός ο φίλος και πότε πρέπει να παίρνει τον τόνο της παρρησίας;

Όταν, μπροστά στις επιθέσεις της λαγνείας, της οργής ή της αλαζονείας, οι περιστάσεις απαιτούν ή να κόψει κανείς τα φτερά της φιλαργυρίας ή να αναχαιτίσει τον παραλογισμό και την αναισθησία.

Αυτή την παρρησία υιοθετούσε ο Σόλων απέναντι στον Κροίσο, που είχε διαβρωθεί από την εφήμερη ευτυχία και ζούσε τρυφηλά, όταν τον προέτρεψε να κοιτάζει το τέλος.

Έτσι ο Σωκράτης συγκρατούσε τον Αλκιβιάδη, τον έκανε να χύνει αληθινά δάκρυα, καθώς άκουγε την κριτική του, και να μεταστραφεί.

Παρόμοια ήταν τα λόγια του Κύρου προς τον Κυαξάρη και του Πλάτωνα προς τον Δίωνα· όταν εκείνος ήταν στις δόξες του και έκανε τους ανθρώπους όλους να στρέφουν το βλέμμα πάνω του με τις ωραίες και σπουδαίες πράξεις του, του συνέστησε να φυλάγεται και να φοβάται την “αλαζονεία, που είναι συγκάτοικος της μοναξιάς”.

Αλλά και ο Σπεύσιππος του έγραφε να μην παίρνουν τα μυαλά του αέρα, αν γίνεται πολύς λόγος για το άτομό του ανάμεσα στα παιδάκια και τις γυναικούλες, αλλά να κοιτάζει πώς να στολίσει τη Σικελία με ευλάβεια, δικαιοσύνη και νόμους άριστους ώστε να τιμήσει την Ακαδημία.

Ο Εύκτος και ο Εύλαιος, οι φίλοι του Περσέα, όσο ήταν ευνοούμενος της τύχης τον ακολουθούσαν, λέγοντάς του συνεχώς λόγια ευχάριστα και συμφωνώντας με τις απόψεις του όπως και οι υπόλοιποι. Όταν όμως συγκρούστηκε με τους Ρωμαίους κοντά στην Πύδνα, υπέπεσε σε σφάλματα και τράπηκε σε φυγή, του επιτέθηκαν, τον επιτιμούσαν με τα χειρότερα λόγια και του θύμιζαν τα λάθη και τις παραλείψεις του, κατηγορώντας τον για το καθετί, μέχρι που ο άνθρωπος, βαθιά πληγωμένος, από τη θλίψη και την οργή του χτύπησε και τους δύο με το ξίφος και τους σκότωσε.

Έτσι, λοιπόν, προσδιορίζεται εκ των προτέρων για τις γενικές περιπτώσεις η κατάλληλη στιγμή. Όσο για τις ευκαιρίες που προσφέρονται από μόνες τους, πολλές φορές ο φίλος που νοιάζεται δεν πρέπει να τις παραβλέπει αλλά να τις εκμεταλλεύεται. Κάποια ερώτηση μερικές φορές, κάποια διήγηση και κατηγορία για τις ίδιες πράξεις προκειμένου για διαφορετικά πρόσωπα, ή κάποιος έπαινος είναι έναυσμα για να μιλήσει κανείς με παρρησία.

Όπως λένε ότι έγινε με τον Δημάρατο, που πήγε από την Κόρινθο στη Μακεδονία, όταν ο Φίλιππος είχε διαφορές με τη γυναίκα και το γιο του· αφού τον υποδέχτηκε ο Φίλιππος και τον ρώτησε πώς τα πάνε στο θέμα της ομόνοιας μεταξύ τους οι Έλληνες, απάντησε ο Δημάρατος, που ήταν καλοπροαίρετος φίλος του: “Στ’ αλήθεια, ωραίο είναι, Φίλιππε, να ζητάς πληροφορίες για την ομοφροσύνη μεταξύ Αθηναίων και Πελοποννησίων και να μην κοιτάς το σπίτι σου που είναι όλο αντίδραση και διχόνοια”.

Καλά μίλησε και ο Διογένης, ο οποίος, όταν πήγε στο στρατόπεδο του Φιλίππου, τότε που εκείνος βάδιζε για να πολεμήσει τους Έλληνες, οδηγήθηκε μπροστά του και, καθώς, ο Φίλιππος δεν τον ήξερε και τον ρώτησε αν είναι κατάσκοπος, του απάντησε: “Κατάσκοπος, πράγματι, Φίλιππε, της απερισκεψίας και της αμυαλιάς σου, που σε κάνουν, χωρίς να σε εξαναγκάζει τίποτε, να έρθεις για να παίξεις σε μιαν ώρα στα ζάρια το βασίλειο και τη ζωή σου”.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΗΘΙΚΑ ΤΟΜΟΣ 2

Από τα περί ισότητας τίποτα ή σχεδόν τίποτα δεν υλοποιείται στην πραγματικότητα

Το μόνο σίγουρο είναι πως από τα περί ισότητας τίποτα ή σχεδόν τίποτα δεν υλοποιείται στην πραγματικότητα. Υποτίθεται ότι διακηρύξαμε τα ίσα δικαιώματα επειδή δεν αντέχαμε την ανισότητα των δυνάμεων της κοινωνίας. Εντάξει, οι διακρίσεις καταγωγής καταργήθηκαν. Πώς μπορούν όμως να καταργηθούν κι εκείνες που έχουν να κάνουν με την ανωτερότητα των φυσικών ικανοτήτων; Δεν υπάρχει τρόπος! Κι όμως είναι αρκετές για να αποκαταστήσουν προνόμια, για να υψώσουν μεταξύ των ανθρώπων φράγματα, τόσο αξεπέραστα όσο και αυτά τα οποία χώριζαν κάποτε τις διαφορετικές κοινωνικές τάξεις. Σήμερα ο καθένας στη γραμμή εκκίνησης μπορεί να πάρει τη θέση που είναι εκ φύσεως ικανός να πάρει. Έτσι, άλλοι καταφέρνουν και εξυψώνονται από τη δουλειά και τα ταλέντα τους στα υψηλότερα στρώματα, άλλοι δεν μπορούν να κατακτήσουν κάτι παραπάνω παρά μόνο τις μεσαίες θέσεις του μεγάλου όχλου κι άλλοι, που έτυχε να γεννηθούν σε οικογένειες των υψηλών στρωμάτων, επειδή δεν έχουν ταλέντα σε συνδυασμό με ανάλογη εργατικότητα, κατρακυλούν στα τελευταία στρώματα της κοινωνίας, στα οποία και είναι αναγκασμένοι να παραμείνουν για όλη τους τη ζωή. 

Τι συμπέρασμα λοιπόν μπορεί να βγάλει κανείς; Ότι όλα βρίσκονται στο βάθος της ανθρώπινης ψυχής. Εκεί υπάρχουν ισχυρά ένστικτα, που εξαιτίας τους οι άνθρωποι δέχονται να υφίστανται τα πάντα και να σκύβουν το κεφάλι. Ο κάθε άνθρωπος μεμονωμένα και, κατ’ επέκτασιν, οι πολλές και διαφορετικές ομάδες που απαρτίζουν την κοινωνία έλκονται προς τα πάνω ή μένουν προσκολλημένοι στην κατάντια στην οποία γεννήθηκαν από δυνάμεις έλξης και βαρύτητας, των οποίων οι αρχές βρίσκονται μέσα στην ψυχή τούς κι από τις οποίες δεν μπορούν να γλιτώσουν.

Όλες οι σχέσεις ανάμεσα στους ανθρώπους διαμορφώνονται σύμφωνα με το αν ο καθένας είναι πλασμένος να επιβάλλει ή να υφίσταται. Πρώτα υποτασσόμαστε στον εαυτό μας και στη συνέχεια στους άλλους. Πάντα ανάλογα με το βαθμό ψυχικής δύναμης, η οποία υπάρχει εκ γενετής μέσα τους. Αυτή είναι εκείνη που κυριαρχεί και, ό,τι και να κάνουν, αυτή είναι που τους καθορίζει τη θέση τους στην κοινωνία.

Η πραγματικότητα που περιγράφεται πιο πάνω εμπεριέχει, ασφαλώς, ένα είδος μοιρολατρίας, η οποία έχει να κάνει με την κατανομή της εξυπνάδας και της αντοχής καθώς και των άλλων κοινωνικά ενεργών πλεονεκτημάτων του χαρακτήρα ανάμεσα στους ανθρώπους, κατανομή που έχει να κάνει αποκλειστικά και μόνο με την εκάστοτε ιδιοτροπία της τύχης.

■ Η δύναμη, η περιουσία, η κοινωνική θέση, η φήμη και η δόξα είναι σε ανεπάρκεια. Δεν μπορούν να τα κατέχουν παρά μόνο οι λίγοι κι εκλεκτοί.
■ Το ξεκίνημα της ζωής του κάθε ανθρώπου δεν είναι παρά μια λοταρία στην οποία λίγοι μόνο αριθμοί κερδίζουν. Οι κερδισμένοι έχουν πολύ περισσότερα φυσικά εφόδια για να παραγκωνίσουν τους υπόλοιπους.
■ Το κράμα των ανθρώπων της κοινωνίας μοιάζει με τα πλήθη που συνωστίζονται σε πολύ μικρούς δημόσιους χώρους και προσπαθούν να μη μείνουν απ’ έξω. Αυτοί που δεν έχουν πολύ δυνατά πλευρά για ν’ αντέξουν την πίεση συνθλίβονται ή αυτοί που το κεφάλι τους δεν ξεπερνά πολύ το μέσο ύψος στο πλήθος για να μπορούν να αναπνεύσουν, πνίγονται.
■ Στο παιχνίδι των κοινωνικών δυνάμεων, οτιδήποτε είναι ασθενές αναπόφευκτα ισοπεδώνεται. Αυτός είναι ο νόμος της μάχης, κι αυτό στην εποχή μας είναι η μεγαλύτερη αλήθεια.
■ Στα πόδια των κατακτητών του, ο άνθρωπος που έχει πια πέσει είναι ένα τίποτα, ένα συνηθισμένο πτώμα κάποιου που είναι φυσικό να χαθεί στο πεδίο της μάχης.
■ Οι ιαχές του πλήθους πνίγουν τους αναστεναγμούς του ηττημένου και η κυρίαρχη ιαχή ανάμεσα στο πλήθος είναι: Επιτυχία! Στόχοι!
■ Επιτυχία! Στόχοι! Οι λέξεις αυτές καθορίζουν ολόκληρο τον πολιτισμό. Η τελευταία λέξη της σύγχρονης κοινωνικής φιλοσοφίας δεν είναι τίποτ’ άλλο παρά το να αναζητάς τρόπους για να πετύχεις.
■ Το δρόμο προς την Επιτυχία δεν γίνεται να σ’ τον δείξει άλλος. Είναι δρόμος απόλυτα προσωπικός. Πρέπει να τον βρεις μόνος σου. Το μόνο που μπορεί να σε καθοδηγήσει για να τον βρεις είναι τα εξής αξιώματα, που έχουν προκύψει από την εμπειρία:
● Τα μυστικά της ζωής δεν είναι κάτι που μαθαίνεται θεωρητικά.
● Όταν μάθουμε τη ζωή είναι ανοησία να προσπαθήσουμε να την μάθουμε και σε άλλους. Η διδασκαλία μας δεν πρόκειται να τους χρησιμεύσει σε τίποτα.
● Αυτοί που κάθονται και πολυψάχνουν θεωρητικά τη ζωή είναι αυτοί οι οποίοι λιγότερο επιτυχημένοι.
■ Δε μπορούμε να κρίνουμε τους ανθρώπους από αυτά τα οποία φαίνονται, αφού όσα φαίνονται δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Δε μπορούμε να τους κρίνουμε με βάση αυτά που λένε, αφού δεν λένε αυτά τα οποία σκέφτονται. Κι ακόμα κι αν ήταν ειλικρινείς, δεν θα μπορούσαμε να τους πιστέψουμε, αφού κι αυτοί οι ίδιοι δεν γνωρίζουν αρκετά τον εαυτό τους για να μπορέσουν να μας διαβεβαιώσουν πως πάντα θα συμβαδίζουν τα λόγια και τις πράξεις τους.

Ηράκλειτος: Η τραγικότητα της καθημερινής μας ύπαρξης

Ηράκλειτος ο Εφέσιος

§1 Κείμενο:

«οὐ γὰρ φρονέουσι τοιαῦτα πολλοί, ὁκοίοις ἐγκυρεῦσιν, οὐδὲ μαθόντες γινώσκουσιν, ἑωυτοῖσι δὲ δοκέουσι» (απ. 17).

§2 Μετάφραση

Πράγματι, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν κατανοούν τέτοια πράγματα (που αποκαλύπτει ο λόγος), σαν αυτά που συναντούν τυχαία, ούτε τα γνωρίζουν, όταν τους τα διδάξουν άλλοι, πιστεύουν όμως ότι τα γνωρίζουν.

§3 Ερμηνεία ‒ κατανόηση

Η πυρηνική σκέψη του αποσπάσματος σχετίζεται με την κριτική του Ηράκλειτου, από τη σκοπιά του καθολικού Λόγου, στον τρόπο με τον οποίο οι πιο πολλοί άνθρωποι σκέφτονται και γνωρίζουν τα πράγματα:

α) οὐ … φρονέουσι … ἐγκυρεῦσιν:

1. Ο Ηράκλειτος φαίνεται πως με τις εν λόγω προτάσεις του παρακολουθεί από κοντά αντίστοιχες λεκτικές ρήσεις του Αρχίλοχου, για να αναιρέσει στοχαστικά το περιεχόμενό τους. Οι πολλοί, κοινοί θνητοί ως προς την σκέψη, για τους οποίους στο απ. 1 λέει πως δεν καταλαβαίνουν τι λέει ο Λόγος, παρουσιάζονται κι εδώ να μην μπορούν να κατανοήσουν την πραγματικότητα. Στο ίδιο απόσπασμα, όπως και στα απ. 34 και 72 τους διακρίνει από τον μυημένο στον καθολικό Λόγο, δηλαδή από τον φιλόσοφο, από τον φίλο της σοφίας (απ. 35). Ο τελευταίος, ακριβώς επειδή επιζητεί τη μύησή του στον καθολικό Λόγο, ψάχνει να βρει τον εαυτό του (απ.101): στοχάζεται βαθιά, μελετά προσεκτικά, με βάση τις επιταγές αυτού του λόγου, κάθε πράγμα που συναντά μπροστά του και επιχειρεί να το κατανοήσει στην ενδότερη αλήθεια του Είναι του, της φύσης του.

2. Απεναντίας, οι άλλοι (απ.1), οι μη φιλόσοφοι, δεν αντιμετωπίζουν με τη δέουσα προσοχή τα πράγματα που βρίσκουν μπροστά τους, με την ιδιάζουσα στη φύση των πραγμάτων σκέψη/εννόηση, αλλά τα προσπερνούν βιαστικά και έτσι τα εγκαταλείπουν ανερεύνητα, αποσυρόμενοι οι ίδιοι μέσα στον κύκλο-κύκλωμα της άσκεφτης υποκειμενικότητάς τους. Κατ’ αυτό τον τρόπο συσκοτίζουν την πραγματικότητα.

3. Μέσα στην καθολική, συμπαντική ροή, το πράγμα έχει θέση ως μέρος της φύσης, του Είναι ως τέτοιου. Το να αφηνόμαστε λοιπόν στη σκέψη του πράγματος σημαίνει να επιχειρούμε να κατανοούμε τη φύση του και σε άρρηκτη διασύνδεση με τούτη την κατανόηση να διανοιγόμαστε σ’ αυτό που είναι καθολικό, που υπάρχει συμπαντικά, και να απελευθερωνόμαστε από τη γεμάτη ψευδαισθήσεις υποκειμενικότητα.

4. Αυτή-εδώ μας αποκόπτει, μας απομονώνει από την καθολική φύση, από το Είναι, ενώ η σκέψη μας αποκαλύπτει ότι το πράγμα συνυφαίνεται με τα άλλα πράγματα και δεν είναι κάτι που αρέσκεται απλώς να προσκολλάται στον εαυτό του. Επομένως μας επιτρέπει να το λαμβάνουμε, στην καθεαυτότητά του, θεμελιωδώς υπόψη ως κριτήριο, ως μέτρο για την ελευθερία του υποκειμένου, για την αλήθεια της φύσης, του Είναι του τελευταίου και της καθολικής φύσης. Το Είναι λοιπόν είναι αναφορική σχέση και ο κόσμος συναφώς Άνοιγμα: είναι αυτό τούτο το Άνοιγμα, όπου όλα συνδέονται με όλα. Το έργο της σκέψης, ως εκ τούτου, έγκειται στο να μας οδηγεί σε τούτο το Άνοιγμα.

β) οὐδὲ μαθόντες γινώσκουσιν:

το γιγνώσκειν διαφέρει από το φρονεῖν, καθώς είναι αποτέλεσμα μιας διαδικασίας μάθησης: πληροφόρησης και σταθερής γνώσης, που καθιστά το πράγμα αντικείμενο. Οι άνθρωποι αυτής της πληροφοριακής, της καθιδρυμένης ορισμένως γνώσης ‒με σημερινούς όρους: οι εξειδικευμένοι επιστήμονες, αλλά και όσοι εικοτολογούν‒ ακολουθούν μια αντικειμενική, επιστημονική στάση, που είναι κι αυτή στάση συγκάλυψης του πράγματος, καθώς το θεωρούν από τη σκοπιά της δικής τους υποκειμενικότητας, των δικών τους αρχών και μόνο με βάση αυτές τις αρχές το κρίνουν άξιο να γίνεται αντικείμενο της γνώμης-γνώσης τους. έτσι το εγκλείουν στον κύκλο-κύκλωμα της υποκειμενικότητάς τους.

γ) ἑωυτοῖσι δὲ δοκέουσι:

Κάθε υποκειμενικότητα, αλλά και η υποκειμενικότητα καθόλου, τουτέστι οι άλλοι άνθρωποι, πλην των φίλων της σοφίας, των ακολουθούντων τον καθολικό λόγο, έχουν ως μέτρο της ερμηνευτικής τους πράξης τον εαυτό τους και επιχειρούν να προσεγγίσουν το πράγμα με βάση την κατ’ αίσθηση αντίληψή τους, την αισθητηριακή τους γνώμη. Στερούνται έτσι τη δυνατότητα να σκέπτονται τα πολλά μέσα από την ενδοσυνάφεια των τελευταίων με το Έν, με την εννοιολογική τους Εν-ότητα, κατά τον Χέγκελ, ακόμη κι αν κανείς επιχειρήσει να τους την διδάξει.

Βέβαια, εδώ δεν πρέπει να ερμηνεύεται ο Ηράκλειτος, σαν να θέλει να θυσιάσει την υποκειμενικότητα στο βωμό της αντικειμενικότητας ή μιας αλλότριας πραγμότητας, αλλά από τη σκοπιά της ερμηνευτικής διαλεκτικής του πνεύματος, της έννοιας, του συμπαντικά εννοιολογικού Ενός.