Δευτέρα 30 Ιουλίου 2018

Η καλή προσωπική ζωή γίνεται έμπνευση

Πόσο πιο όμορφη θα ήταν η ζωή κι η καθημερινότητά σου αν ξυπνούσες ευτυχισμένος κάθε πρωί. Αν πήγαινες με χαμόγελο κάθε μέρα στη δουλειά. Αν έλεγες καλημέρα και την εννοούσες. Αν αντιμετώπιζες τη δουλειά σαν ευλογία κι όχι σαν αγγαρεία. Ουτοπικό; Για σένα που έχεις μόνιμα αρνητική στάση στα πράγματα ναι.

Η ζωή περνά από μπροστά μας και χάνεται με ταχύτητα φωτός. Βρισκόμαστε μονίμως σε μια αναμονή. Περιμένουμε τα Σαββατοκύριακα για να διασκεδάσουμε, τις καλοκαιρινές διακοπές για να απολαύσουμε λίγες στιγμές ευτυχίας και χαλάρωσης, λες και μόνο τότε δικαιούμαστε να είμαστε καλά. Μα η ζωή δεν είναι μόνο οι δυο μέρες της βδομάδας κι οι δυο βδομάδες του καλοκαιριού. Ούτε ξεκινά μετά τη δουλειά. Ένα σημαντικό κομμάτι της ανήκει στη δουλειά κι επηρεάζει άμεσα την υπόλοιπη ζωή μας, μα δεν είναι το παν. Η ευτυχία κατοικεί αλλού.

Τι να το κάνεις όταν έχεις χτίσει μια καριέρα, επενδύοντας όλο το χρόνο σου εκεί, μα όταν ανοίγεις την πόρτα του σπιτιού σου το βράδυ δεν υπάρχει κανείς να σε περιμένει παρά μόνο η μοναξιά σου; Αν δεν υπάρχει κανείς να μοιραστείς την επιτυχία σου; Αν το πρωί δεν έχεις μια αγκαλιά να χωθείς μέσα και να πεις αυτή την πρώτη καλημέρα; Από πού θα αντλήσεις δύναμη να συνεχίσεις αν εσύ μέσα σου δε νιώθεις πλήρης; Αν υπάρχει αυτό το κενό στη ζωή σου, τότε τι περιμένεις; Δεν πρόκειται να γεμίσει με παραπάνω ώρες στο γραφείο. Κάνε στροφή κι άλλαξε ό,τι δε σε εκφράζει.

Κοίταξες να βρεις τι σου φταίει; Τι σου λείπει; Γιατί για κάποιο λόγο ξυπνάς κάθε πρωί μες τα μούτρα και τα νεύρα, χωρίς καθόλου όρεξη για δουλειά. Κι όταν είσαι εκεί λειτουργείς μηχανικά. Πόσο διαφορετικά θα ξυπνούσες αν κοιμόσουν ήρεμος το βράδυ, αν ήσουν ευχαριστημένος με τη ζωή σου, έχοντας κατασταλάξει σε αυτά που εσύ χρειάζεσαι.

Πόσο σημαντικό είναι να κοιτάζουμε τις προσωπικές μας ανάγκες πρώτα. Να μας φροντίζουμε και να μας αγαπάμε περισσότερο. Να νοιαζόμαστε πρώτα για την ψυχική μας υγεία, αφού αν είμαστε καλά μέσα μας όλα τα άλλα έρχονται. Εμείς ορίζουμε την ευτυχία μας. Κανένας άλλος δε θα νοιαστεί για να είμαστε εμείς ευτυχισμένοι αν οι ίδιοι δεν το κυνηγήσουμε. Δεν το καταλαβαίνουμε όμως. Καμιά φορά, μας παρασύρουν οι ρυθμοί της καθημερινότητας και τρέχουμε να τα προλάβουμε όλα μες στο άγχος, σε σημείο που ξεχνάμε να ζήσουμε. Δε συνειδητοποιούμε πως αυτοί οι ρυθμοί κάποια στιγμή θα εξαντλήσουν την ενέργειά μας.

Από εμάς εξαρτώνται τα πάντα. Γιατί η δύναμη κι η ενέργεια πηγάζουν από μέσα μας. Κι όταν το μέσα μας είναι ολοκληρωμένο κι ισορροπημένο, τότε μπορούμε να αποδώσουμε καλύτερα, γιατί πολύ απλά είμαστε γεμάτοι κι έτοιμοι να διοχετεύσουμε όλη αυτή την ενέργεια στη δουλειά μας. Έχουμε τη διάθεση να δημιουργήσουμε και την τρέλα να κατακτήσουμε τον κόσμο. Μπορούμε να κάνουμε θαύματα άμα θέλουμε.

Το μυστικό είναι να βρεις εκείνη τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην προσωπική κι επαγγελματική σου ζωή και να περπατήσεις πάνω σ’ αυτή με σταθερά βήματα. Δώσε τη βαρύτητα που αρμόζει στο καθετί. Η προσωπική ευτυχία, η ψυχική υγεία κι η επαγγελματική κατάρτιση είναι αλληλένδετα. Κι όταν βρίσκονται σε ισορροπία όλα δουλεύουν αρμονικά, συμπληρώνοντας το ένα το άλλο.

Οι ευτυχισμένοι άνθρωποι είναι αυτοί που δίνονται με όλο τους το είναι. Έχουν, βλέπεις, ανεξάντλητα αποθέματα. Κι η στάση τους αυτή είναι που τους δίνει το σθένος να παλεύουν κάθε μέρα για να κάνουν ό,τι καλύτερο μπορούν και να φτάσουν εκεί που ονειρεύονται. Γιατί στα όνειρά τους δεν υπάρχουν όρια. Εκεί αρχίζει κι η μαγεία της ζωής.

Ψυχοσωματικά συμπτώματα: O καινούριος σας σύμμαχος

Όλο και περισσότερο άνθρωποι ακούν από το γιατρό τους να τους λέει «Οι εξετάσεις σου είναι μια χαρά. Αυτό που έχεις είναι ψυχολογικό». Η αντίδραση των περισσότερων ασθενών είναι να κάνουν ότι μπορούν για να εξαλείψουν το σύμπτωμα, κάτι που φυσικά οδηγεί σε ένα φαύλο κύκλο.

Ο σύγχρονος τρόπος ζωής έχει οδηγήσει τους περισσότερους ανθρώπους να μην εκφράζουν τα συναισθήματά τους. Φυσικά, για να εκφράσει κάποιος τα συναισθήματά του θα πρέπει πρώτα να τα έχει αναγνωρίσει: χρονοβόρο! Είναι τόσες πολλές οι ώρες εργασίες και τόσες πολλές οι υποχρεώσεις που έχουν περισσότεροι από εμάς, που το να «αισθανθούν» και να «βιώσουν» φαντάζει πολυτέλεια!

Έτσι λοιπόν, το σώμα καλείται να κάνει τη δύσκολη δουλειά. Να αντιδράσει ανθρώπινα σε κάτι απάνθρωπο! Να εξωτερικεύσει το συναίσθημα, που για τόσο καιρό ήταν ξεχασμένο. Καταπίεση, άγχος, συγκρούσεις, πιέσεις… όλα πρέπει να ξεχαστούν, να καταχωνιαστούν, να ξεπεραστούν. Το σύμπτωμα, λοιπόν, έρχεται να μας υπενθυμίζει ότι είμαστε ανθρώπινοι.

Το σώμα μέσω του συμπτώματος θυμάται ό,τι έχει προσπαθήσει να ξεχάσει ο νους. Αποτελεί μόνο την πρόσοψη για κάτι βαθύτερο. Το σώμα αποθηκεύει και οι σωματοποιήσεις και οι ψυχοσωματικές εκδηλώσεις γίνονται φορείς της βιολογικής μνήμης του ανθρώπου. Αυτό που παρουσιάζεται στο «εδώ και τώρα» σαν ένα ανησυχητικό και ακατανόητο σύμπτωμα, πρέπει να αποκρυπτογραφηθεί, να διαβαστεί. Τα συμπτώματα είναι οι θεματοφύλακες μιας μνήμης που είχε απορριφθεί, των συναισθημάτων που έχουν καταχωνιαστεί.

Έτσι, λοιπόν, το σύμπτωμα δίνει στον άνθρωπο την ευκαιρία να γίνει ανθρώπινος και να ακούσει τα συναισθήματά του. Του δείχνει την ανθρώπινη πλευρά της ζωής! Δυστυχώς, οι περισσότεροι άνθρωποι επιλέγουν να ακολουθήσουν φαρμακευτική αγωγή εξαλείφοντας έτσι κάθε συναίσθημα και χάνοντας την ευκαιρία απλά να είναι ανθρώπινοι.

Η συνταγή της επιτυχίας στις σχέσεις είναι σχετικά απλή. Η εκτέλεση είναι δύσκολη…

Τι κάνει τα ζευγάρια ευτυχισμένα; Τι είναι ευτυχία στην σχέση;

Ποια είναι τα συστατικά μιας επιτυχημένης συνταγής;   

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα υλικά είναι απλά, εύκολα μπορεί να τα εντοπίσει κανείς, εύκολα να τα αποκτήσει. Υπάρχει όμως μια μεγάλη δυσκολία, συχνά ανυπέρβλητη: H εκτέλεση της συνταγής! Δεν θέλει κόπο, θέλει τρόπο....

Τι χρειάζεται ένα ζευγάρι για μια καλή και ισορροπημένη σχέση:

Αγάπη, κατανόηση, εμπιστοσύνη, υπομονή, υποχωρητικότητα, υποστήριξη, σεξουαλικότητα, ερωτισμός, ανανέωση... αν υπάρχουν και λίγα χρήματα ακόμη καλύτερα, αλλά γίνεται και χωρίς αυτά.

Η δυσκολία έγκειται στην πρόσμιξη των υλικών, όχι τόσο στην δοσολογία. Τις δόσεις μην τις τσιγκουνεύεστε: ρίξτε άφθονες ποσότητες- όσο περισσότερο , τόσο καλύτερα. Τι να προσέξει κανείς μήπως παραπέσει: την αγάπη, τον έρωτα, την εμπιστοσύνη ή την κατανόηση;

Μην φοβάστε τα υλικά, δώστε άφοβα! Να επαναλάβουμε ότι η δυσκολία βρίσκεται στην πρόσμιξη, στην χημεία και πρωταρχικά στην διαθεσιμότητά τους. Γιατί βασική προϋπόθεση για την επιτυχή εκτέλεση της «συνταγής», είναι η αμοιβαιότητα στην διαθεσιμότητα. Αλλιώς αργά ή γρήγορα θα «κόψει». Αντιθέτως, για να «δέσει», χρειάζονται ισόποσες ή έστω μερικές ισόποσες δόσεις των άνωθεν υλικών. Χρειάζεται υπομονή στο ανακάτεμα, αφήστε τον χρόνο να κάνει την δουλειά του....

Μην βιάζεστε να βγάζετε συμπεράσματα, παρά μόνο αν ξέρετε ότι δεν θέλετε καν να δοκιμάσετε. Τότε μπορείτε άφοβα να παραιτηθείτε της προσπάθειας. Διαφορετικά συνεχίστε το ανακάτεμα. Η αλληλεπίδραση των υλικών του άλλου έχει να σας μάθει πολλά...

Η συνταγή της ευτυχίας στις σχέσεις είναι σχετικά απλή. Η εκτέλεση είναι δύσκολη (εξαιρούνται τα fast και junk food!).

Πώς να συγκριθεί όμως η νοστιμιά ενός καλομαγειρεμένου σπιτικού φαγητού με κάτι πρόχειρο απέξω...

Είμαι σε αδιέξοδο...

Καθώς βαδίζεις, το τοπίο αλλάζει… Μήπως χρειάζεσαι νέα πυξίδα, χάρτη, και παπούτσια…; Συχνά γίνομαι μάρτυρας της παρακάτω αφήγησης:
 
«Είμαι σε αδιέξοδο...
 
Η σκέψη και η έγνοια μου αναλώνεται συνήθως σε μικρά, ασήμαντα πράγματα.
 
Βασανίζομαι, αυτομαστιγώνομαι για γεγονότα της καθημερινότητας, δίνοντας στα στο μυαλό μου βαρύτητα δυσανάλογη με αυτήν που πραγματικά έχουν...
 
Γίνομαι ψυχικά «ράκος», κάνοντας ατελείωτες υποθέσεις, φτιάχνοντας σενάρια, προσπαθώντας να αναλύσω διανοητικά καταστάσεις την καθημερινότητας που, ρεαλιστικά μιλώντας, έχουν λίγη σημασία για μένα...
 
Το κεφάλι μου κουράζεται, βαραίνω συναισθηματικά, συχνά χάνω τον ύπνο μου. Αισθάνομαι σωματική κόπωση. Βρίσκομαι σ ψυχικό αδιέξοδο... Κι όλα αυτά, για το τίποτα...».
 
Ρωτώ: «Πώς είναι κατά τ' άλλα η ζωή σου; Την χαίρεσαι; Υπάρχουν στην καθημερινότητα σου στιγμές απόλαυσης και χαράς;»
 
Μου απαντά: «Η αλήθεια είναι πως έχω μια/έναν καλό σύζυγο/ σύντροφο. Έχω τα παιδάκια μου υγιή. Τους γονείς μου που μας νοιάζονται και μας φροντίζουν. Κι εγώ καλά είμαι στην σωματική μου υγεία... Έχω μια καλή δουλειά, και σχετικά έχω και οικονομική ευχέρεια. Μοιάζει να μην πάει κάτι στραβά, να μην μου λείπει τίποτα. Κανονικά θα έπρεπε να μαι ευτυχισμένος, αλλά δεν είμαι....».
 
Φτάνοντας κανείς κοντά στο δεύτερο μισό της ζωής, έχει διανύσει αρκετά χρόνια φορώντας με επιτυχία την πολυάριθμα προσωπεία: του καλού παιδιού, του επιμελούς μαθητή και φοιτητή, του φροντιστικού συντρόφου και συζύγου, της ευχάριστης νύφης, ή γαμπρού, του βολικού φίλου πάντα πρόθυμο να ακούει τον άλλον, του αποτελεσματικού εργαζόμενου, του υπερπροστατευτικού γονιού, κ.α.
 
Αντίστοιχα, αρκετοί από τους διαθέσιμους ρόλους και τα προσωπεία, επειδή ίσως η υπόδησή τους θα προκαλούσε δυσάρεστα συναισθήματα στον εαυτό και τους άλλους, μείναν αφόρετα, ανενεργά, αχρησιμοποίητα.
 
Παραδείγματος χάριν, αυτά του αμελούς κι «ανόητου» μαθητή, του διεκδικητικού συντρόφου, της αντιδραστικής κι ανυποχώρητης νύφης, του ανθρώπου που εκουσίως, χωρίς εντοπισμένο λόγο και στόχο, δίχως ορατή σκοπιμότητα, μένει στο κενό, χωρίς... αλεξίπτωτο.
 
Αρκετοί άνθρωποι, για μεγάλα χρονικά διαστήματα της ζωής τους, επέτρεψαν στους ρόλους, τα στερεότυπα, και στην ανάγκη τους για κοινωνική συμμόρφωση να τους χρησιμοποιούν σαν να ήταν μαριονέτες.
 
Σχεδόν αυτοματοποιημένα υποτάχθηκαν στις συλλογικές απαιτήσεις του στενού οικογενειακού κύκλου και της ευρύτερης κοινωνίας, ταυτίζοντάς τες λανθασμένα με τις προσωπικές τους επιδιώξεις, στόχους κι «οράματα».
 
Κάποια στιγμή όμως έρχεται για πολλούς η στιγμή που η εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα στην ατομική επιταγή για κοινωνική συμπόρευση με τις προσδοκίες των άλλων και την ανάγκη για εξατομίκευση γίνεται εμφανής κι αναπόφευκτη, διεκδικώντας την θέση της και τους δικούς της στόχους στην ψυχική τους ζωή.
 
Ο άνθρωπος που πιέζεται απ' αυτήν την σύγκρουση δεν αρκείται πια στην μερική διευθέτηση των συνεχών συμβιβασμών, δεν βρίσκει καμιά ανακούφιση στην «λύση» της «χρυσής τομής».
 
Αν και η ζωή κυλά ομαλά με βάση τις ανάγκες και προοπτικές του χθες, οι εξελισσόμενοι σκοποί της ψυχής απαιτούν νέα οργάνωση, καινούργιους τρόπους σχέσεων με τους άλλους, τη θυσία του βολέματος, ρηξικέλευθες διαπροσωπικές λύσεις και ενέργειες.
 
Ο άνθρωπος που συμβιβάστηκε έως σήμερα στις «λύσεις» και τις απόψεις των άλλων για την προσωπική του ζωή, χρειάζεται τώρα να στραφεί βαθιά μέσα του ώστε να αφουγκραστεί με ενδιαφέρον κι αγωνία το σχέδιο που η ψυχή του απεργάζεται για τον ίδιο.
 
Να διερευνήσει τις δυνατότητες και τις προοπτικές της.
 
Να βρει τρόπους ώστε να εμπεριέξει τις δικές του αντιφατικές επιθυμίες, αλλά και τις συγκρούσεις που πιθανά να προκαλούνται ανάμεσα στον ίδιο και τους στενούς του άλλους, οι οποίοι απαιτούν από κείνον να παραμείνει αδιαφοροποίητος, στοιχισμένος στην οικογενειακή και κοινωνική προοπτική της συμπόρευσης κι ομοφωνίας.
 
Χρειάζεται να αντιμετωπίσει τους φόβους του για τις νεοεμφανιζόμενες επιθυμίες του.
 
Να γίνει «σκληρός» με τις απαιτήσεις των οικείων του προσώπων που διεκδικούν τα κεκτημένα τους δικαιώματα επάνω του.
 
Πρώτα απ' όλα, η κρυμμένη ψυχική περιοχή στην οποία οι ενδοψυχικές συγκρούσεις λαμβάνουν χώρα, χρειάζεται να βγει στην επιφάνεια της επίγνωσης ώστε να γίνει αντικείμενο ενσυνείδητης επεξεργασίας από τον άνθρωπο που ζητάει να εξατομικευθεί. 
 
Όταν ο άνθρωπος που επιθυμεί να ανακαινισθεί βλέπει κατάματα το «θεριό» με το οποίο παλεύει, απ' την μια το εσωτερικό «τέρας» παίρνει ρεαλιστικές διαστάσεις, κι απ΄την άλλη, ο αγώνας του μαζί του γίνεται πιο νηφάλιος και συνειδητός.
 
Σ' αυτήν την περίπτωση, η προοπτική της συνάντησης με νέους σκοπούς, στόχους κι αξίες τροφοδοτεί την ψυχή με πρόθεση κι ενέργεια κατανόησης, με νόημα κι ελπίδα.

Η Μοναξιά της Απόρριψης

Η αγάπη δε χρειάζεται να πληγώνει, δυστυχώς όμως φαίνεται ότι σε μερικές περιπτώσεις αυτό ακριβώς κάνει.

Όταν ακούμε τραγούδια αγάπης, το κεντρικό θέμα τους είναι συνήθως η ανεκπλήρωτη αγάπη. Κάποιος που έφυγε, που απάτησε, που υποσχέθηκε και δεν τήρησε τις υποσχέσεις του, που ζήλεψε ή έκανε τον άλλον να ζηλέψει, θυελλώδη συναισθήματα, προδοσίες, λύπη, μοναξιά.   

Η αγάπη είναι τόσο έντονα θετικό συναίσθημα από μόνη της, που ίσως τελικά είναι αναπόφευκτο να φέρνει και κάποιον πόνο σε ορισμένες περιπτώσεις.

Κατά κάποιον τρόπο πρόκειται για το νόμο της φύσης σχετικά με τα αντίθετα: για κάθε δύναμη υπάρχει και μια ίση αλλά αντίθετη δύναμη, η οποία εξισορροπεί την πρώτη.

Για κάθε περίπτωση όπου η αγάπη ανυψώνει τον άνθρωπο στα ουράνια, υπάρχει και ο νόμος τη βαρύτητας που τον προσγειώνει στη γη, άλλοτε με απότομη πτώση και άλλοτε με μια ανάλαφρη, σταθερή πορεία προσγείωσης.

Το πάθος

Το πάθος είναι μια πολύχρωμη πεταλούδα που πετάει ελεύθερη στον αέρα, ανεβαίνει στα ουράνια, αλλά δύσκολα φυλακίζεται στο δίχτυ.

Το πάθος είναι μια κατάσταση τεράστιας ψυχικής απόλαυσης. Ενδυναμώνει την ψυχή, συναρπάζει, ενθουσιάζει, ερεθίζει, εντυπωσιάζει.

Οι άνθρωποι θυμούνται την πρώτη τους αγάπη και το καρδιοχτύπι που συνδέεται με αυτή.

Σε μια μακροχρόνια σχέση οι άνθρωποι θυμούνται με λαχτάρα το πρώτο τους ραντεβού. Η πρώτη αγάπη και το πάθος του πρώτου ραντεβού μιας σχέσης ξεκλειδώνουν συναισθήματα που μπορεί να ήταν ξεχασμένα για καιρό: ψυχική ευφορία, γαλήνη, τρυφερότητα, διέγερση, ζήλεια, ενθουσιασμό, τέλεια ένωση, και η λίστα συνεχίζεται.

Το πάθος είναι μια γλυκιά αναισθησία που τυφλώνει τον άνθρωπο σε κάθε τι που μπορεί να παρέμβει ανάμεσα στον ίδιο και το αντικείμενο του πάθους του. Η αγάπη, στη σκηνή του πάθους, έχει μια τεράστια δύναμη εκείνη τη στιγμή, που μπορεί να ξεπεράσει το κάθε τι.

Όταν η κρίση αντικαθίσταται με μια γερή δόση πάθους, τότε οι άνθρωποι έχουν την τάση να παίρνουν αποφάσεις διαφορετικές από αυτές που θα έπαιρναν συνήθως.

Ο άντρας ή η γυναίκα που λειτουργεί με βάση το πάθος και λιγότερο τη λογική εμπλέκεται σε μια σχέση με ένα άτομο που είναι παντρεμένο ή με κάποιον άλλο τρόπο μη διαθέσιμο. Κάνει σχέση ή ακόμα και παντρεύεται ένα άτομο με το οποίο αντιλαμβάνεται ότι έχει μεγάλες διαφορές, αλλά ελπίζει ότι αυτές θα εξομαλυνθούν με το πέρασμα του χρόνου (κάτι που δε γίνεται και οδηγεί σε άλλα προβλήματα).

Όταν το πάθος εξατμίζεται, όπως συμβαίνει πάντα, τότε τα πράγματα, τα ελαττώματα, οι αδυναμίες, τα προβλήματα εμφανίζονται στι πραγματικές τους διαστάσεις.

Αυτή η συνειδητοποίηση οδηγεί σε χωρισμό. Το άτομο πληγώνεται. Η αίσθηση που έχει είναι ότι δεν αγαπήθηκε, ότι δεν πήρε όσα έδωσε. Τότε φαίνεται ότι η αγάπη πληγώνει.

Τι είναι αυτό που πληγώνει;

Η αλήθεια είναι ότι δεν πρόκειται για την αγάπη καθ’ αυτή που πληγώνει, αλλά για το ότι το άτομο παύει να είναι ερωτευμένο και απομακρύνεται, προξενώντας στον σύντροφό του στεναχώρια.

Και όσο πιο ερωτευμένος είναι κανείς, όσο μεγαλύτερο πάθος έχει, τόσο μεγαλύτερη και πιο απότομη είναι η πτώση του. Ένας χωρισμός, διαζύγιο, θάνατος ή εγκατάλειψη είναι από τις πιο οδυνηρές εμπειρίες, επειδή μας λείπει η αγάπη τόσο πολύ.

Τι χρειαζόμαστε στη ζωή;

Δυο βασικά πράγματα που χρειαζόμαστε στη ζωή είναι:

α) να μην είμαστε ή να μην αισθανόμαστε μόνοι και

β) να αισθανόμαστε ότι οι άλλοι μας εκτιμούν και μας αγαπούν γι’ αυτό που είμαστε.

Η αγάπη μας φέρνει κοντά, ενώ η μοναξιά μας υπενθυμίζει ότι κάτι μας λείπει στη ζωή.

Έτσι, όταν υπάρχει μονόπλευρη αγάπη, δηλαδή όταν κάποιος αγαπάει ένα άλλο άτομο που δεν ανταποκρίνεται, στην πραγματικότητα έχει τόση ανάγκη ν’ αγαπηθεί και να μην είναι μόνος, που διαλέγει το λάθος «αντικείμενο» και δεν μπορεί να το αφήσει για κάτι πιο ταιριαστό.

Συχνά οι άνθρωποι ψάχνουν την ψυχική ικανοποίηση μέσα από την αγάπη των άλλων, ενώ το μόνο που έχουν να κάνουν είναι καταρχήν ν’ αγαπήσουν τον εαυτό τους.

Ν’ αγαπάς και να μην αγαπιέσαι…

Το άτομο που βρίσκεται στη δυσάρεστη θέση ν’ αγαπάει χωρίς ανταπόκριση, είτε εισπράττει πλήρη άρνηση και αδιαφορία από τον άλλον, είτε πρέπει να αρκεστεί στο ότι ο άλλος του προσφέρει μόνο τη φιλία του.

Όσο ο έρωτας του ενός φουντώνει, τόσο η ερωτική αδιαφορία του άλλου γίνεται εμφανέστερη και γι’ αυτό πληγώνει περισσότερο.

Κι επειδή πρόκειται για παγκόσμιο φαινόμενο, που λίγο-πολύ καθένας έχει την εμπειρία του, γι’ αυτό το λόγο και η αγάπη χωρίς ανταπόκριση αποτελεί βασικό θέμα πολλών ταινιών και τραγουδιών.

Όταν η αγάπη υπάρχει μόνο από τη μία πλευρά και το άτομο αυτό καταφέρει με κάποιον τρόπο να πείσει ή να αναγκάσει το άλλο άτομο που δεν ανταποκρίνεται να δημιουργήσουν μια σχέση έστω και δοκιμαστικά, το αποτέλεσμα είναι καταστροφικό, γιατί οδηγεί στην εγκατάλειψη και τη στεναχώρια.

Η συνταγή της μιζέριας

Πέρα από την αγάπη χωρίς ανταπόκριση, υπάρχουν και πολλά άλλα συναισθήματα που αναμειγνύονται σε αυτή την κατάσταση.

Υπάρχει πάθος, που γίνεται έμμονη ιδέα με το άλλο άτομο που δεν ανταποκρίνεται.

Σε αυτό προσθέτουμε τις ανεκπλήρωτες προσδοκίες, τα όνειρα, τη φαντασίωση ότι κάτι θα μπορούσε να γίνει ξαφνικά και να αλλάξει την κατάσταση.

Και βέβαια, το συναίσθημα της απόρριψης από το άλλο άτομο είναι παρόν και έντονο.

Υπάρχει ζήλεια, αυτολύπηση και, βέβαια, η αίσθηση του ανεκπλήρωτου.

Το όλο συναισθηματικό μείγμα είναι η συνταγή για να νιώθει κανείς μίζερα και χωρίς ελπίδα.

Όταν μάλιστα το άτομο που δεν ανταποκρίνεται στην αγάπη του άλλου δεν λέει ξεκάθαρα ότι δεν ενδιαφέρεται ή όταν είναι φιλικό και ευγενικό, χωρίς περαιτέρω ερωτικές προθέσεις, τότε δημιουργεί ψεύτικες ελπίδες στον ερωτευμένο καθώς και εξάρτηση.

Και όταν ξεκαθαριστεί κάποια στιγμή ότι η στάση του είναι καθαρά φιλική, το άτομο που ήταν ερωτευμένο χωρίς ανταπόκριση αισθάνεται ότι γκρεμίζεται από την κορυφή του πύργου των ονείρων και των επιθυμιών του και προσγειώνεται με τα μούτρα στη σκληρή πραγματικότητα.

Σύμφωνα με το μοντέλο της συμπεριφορικής ψυχολογίας, ο λόγος που η ευγενική και φιλική συμπεριφορά αυτού που δεν είναι ερωτευμένος προς τον ερωτευμένο του γίνεται έμμονη ιδέα και του προκαλεί εξάρτηση είναι επειδή πρόκειται για επιβράβευση των προσδοκιών του ερωτευμένου.

Και όσο πιο πολύ επιβραβεύουμε μια συμπεριφορά, σε τυχαία χρονικά διαστήματα, τόσο περισσότερη εξάρτηση δημιουργούμε. Έτσι δημιουργούνται οι φρούδες ελπίδες και στη συνέχεια έρχεται ο ψυχικός πόνος.

Τι μπορεί να γίνει

Αν είστε στη θέση του ατόμου που δεν ανταποκρίνεστε στα αισθήματα που εκφράζει για σας κάποιος άλλος, θα πρέπει να είστε εντελώς ξεκάθαροι και ειλικρινείς με το άλλο άτομο.

Η επικοινωνία είναι το κλειδί της επιτυχίας, ώστε ούτε το άλλο άτομο να αισθανθεί συντετριμμένο ούτε εσείς να έχετε τύψεις.

Το σημαντικότερο είναι να πει κανείς ξεκάθαρα – χωρίς να είναι ανελέητος – ότι δεν ενδιαφέρεται και να λήξει το ζήτημα εκεί.

Το να χρυσώσει κανείς το χάπι, να αφήσει να εννοηθεί ότι κάτι θα μπορούσε να γίνει και να πει το «όχι, αλλά ίσως..», αφήνοντας ψεύτικες προσδοκίες δεν είναι καλή τακτική, μια που διαιωνίζει το πρόβλημα και θα προκαλέσει δυσάρεστες καταστάσεις.

Αν είστε στη θέση του ατόμου που αγαπά χωρίς ανταπόκριση, θα πρέπει να διατηρήσετε την ψυχραιμία σας στο πώς βλέπετε και αντιμετωπίζετε τα πράγματα. Η απόρριψη από ένα άτομο δε σημαίνει ότι είστε καταδικασμένοι σε μόνιμη αποτυχία.

Το να γίνει σκοπός της ζωής σας το να κατακτήσετε αυτό το άτομο ή το να σας γίνει έμμονη ιδέα και να σκέφτεστε διαρκώς όλες τις πτυχές του ζητήματος ή να το αναλύετε σε βάθος και πλάτος ούτε αυτό ωφελεί.

Μπορείτε να ομολογήσετε ειλικρινά στον εαυτό σας ότι ερωτευτήκατε, ότι κάνατε λάθος επιλογή ατόμου, ότι παρασυρθήκατε και ότι πιθανότατα είναι ο πληγωμένος σας εγωισμός που δε σας αφήνει να ξεκολλήσετε.

Αν μπορέσετε ν’ αντιληφθείτε ότι από τη στιγμή που ο άλλος δε σας θέλει αυτό σημαίνει αυτομάτως ότι δεν είναι αρκετά καλός για σας και ότι θα υπάρξει κάποιο άλλο άτομο να ερωτευθείτε και να σας ερωτευθεί στη συνέχεια, τότε θα σας είναι πολύ πιο εύκολο ν’ αφήσετε πίσω σας τον έρωτα χωρίς ανταπόκριση.

Κι έπειτα, θα πρέπει να θυμάστε ότι δεν είστε το μόνο άτομο στον κόσμο που του συνέβη κάτι τέτοιο, μια που αυτή η κατάσταση είναι πάρα πολύ συχνή, στην αληθινή ζωή και στον κινηματογράφο, και ότι το «happy ending», το αίσιο τέλος έρχεται, ίσως όχι με τη μορφή και τον άνθρωπο που θα θέλατε εκείνη τη στιγμή, αλλά έρχεται!

Τι είναι η αληθινή αγάπη; Πώς ξέρετε ότι την βιώνετε;

Οι περισσότεροι άνθρωποι θα ήθελαν να έχουν την «αληθινή αγάπη» κι όμως συχνά δεν έχουν ιδέα τι είναι. Σκεφτείτε για λίγο το πώς ορίζετε την αληθινή αγάπη.

Ο ορισμός της αληθινής αγάπης είναι σαν να προσπαθούμε να προσδιορίσουμε ένα συγκεκριμένο χρώμα σε κάποιο άτομο που δεν έχει δει ποτέ χρώματα- πρέπει να την νιώσεις για να ξέρεις τι είναι. Ο λόγος για τον οποίο είναι τόσο δύσκολο να ορίσουμε την αληθινή αγάπη είναι επειδή δεν μπορείτε να την βιώσετε με το μυαλό σας, και οι ορισμοί δημιουργούνται από το μυαλό. Η αληθινή αγάπη έρχεται από την καρδιά και είναι ένα συναίσθημα το οποίο είναι το αποτέλεσμα της πρόθεσης σας να αγαπάτε.

Αυτή είναι πολύ διαφορετική από την πρόθεση του να σας αγαπούν. Η επιθυμία να σας αγαπούν προέρχεται από το εγωιστικό πληγωμένο κομμάτι του εαυτού μας, το κομμάτι που πιστεύει πως χρειάζεται την αγάπη των άλλων για να νιώσει ολοκληρωμένο και άξιο- πως η αληθινή αγάπη είναι κάτι που λαμβάνουμε και όχι κάτι που είμαστε και κάτι που μοιραζόμαστε.

Αυτό δημιουργεί το μπέρδεμα σχετικά με την αγάπη.

Αληθινή αγάπη είναι αυτό που είστε- αυτό που είναι η ψυχή σας- μια σπίθα της Θεότητας μέσα σας. Αγάπη είναι ο Θεός/το Πνεύμα. Όταν η βαθύτερη επιθυμία σας είναι να αγαπάτε τον εαυτό σας και τους άλλους, αυτή η επιθυμία ανοίγει την καρδιά σας και γεμίζετε με την αγάπη που υπάρχει παντού όπως ο αέρας που αναπνέετε. Αυτή είναι αληθινή αγάπη- η εμπειρία του Πνεύματος που γεμίζει το κενό μέσα σας και σας κάνει να γνωρίζετε πως δεν είστε μόνοι.

Αληθινή αγάπη σε μια σχέση

Τι γίνεται σχετικά με την αληθινή αγάπη με ένα άλλο άτομο; Πώς ξέρουμε ότι την βιώνουμε;

Η αληθινή αγάπη είναι αυτό που βιώνουμε όταν δύο ή περισσότερα άτομα έρχονται μαζί με ανοιχτές της καρδιές τους, που είναι ήδη γεμάτες αγάπη, και εκείνη ξεχειλίζει από την καρδιά τους καθώς την μοιράζονται.

Αν ξεκινήσετε μια σχέση με ένα αίσθημα κενότητας και αναξιότητας, δεν μπορείτε να βιώσετε την αληθινή αγάπη. Η αληθινή αγάπη δεν είναι η τούρτα-είναι το κερασάκι στην τούρτα. Η τούρτα χρειάζεται να είναι η αγάπη που έρχεται μέσα από εσάς, από το Πνεύμα, και το κερασάκι είναι η αγάπη που μοιράζεστε με κάποιον ή κάποιους άλλους.

Αν έχετε προσδοκίες μόνο από την αγάπη του άλλου, τότε δεν θα βιώσετε την αληθινή αγάπη, επειδή η καρδιά σας είναι κλειστή και έχει ένα εσωτερικό κενό. Η αληθινή αγάπη δεν χρειάζεται τίποτα από το άλλο άτομο. Είναι σαν καταρράκτης που κυλά από το Πνεύμα, γεμίζοντας την λίμνη μέσα μας και τότε επεκτείνεται γεμίζοντας ποτάμια και ρέματα καθώς την μοιραζόμαστε με άλλους. Ωστόσο, όταν η καρδιά είναι κλειστή, τότε η λίμνη είναι άδεια και απύθμενη, προσπαθώντας απεγνωσμένα να απορροφήσει αγάπη, προσοχή και αποδοχή από τους άλλους.

Αν θέλετε να βιώσετε την αληθινή αγάπη σε μια σχέση, τότε χρειάζεται να ανοιχτείτε-μέσα από την επιθυμία σας να αγαπήσετε- την αγάπη άνευ όρων. Χρειάζεται να προσκαλέσετε τον Θεό-που είναι η αγάπη- στην καρδιά σας και να γεμίσετε με αυτή.

Η δυσκολία εδώ είναι πως δεν μπορείτε να επιθυμείτε να λαμβάνετε αγάπη και να αγαπάτε την ίδια στιγμή. Η πρόθεση να λάβετε αγάπη πάντα θα οδηγεί σε μια κλειστή καρδιά και ελεγκτική συμπεριφορά, η οποία αποκλείει την αγάπη. Η πρόθεση να αγαπάτε και να μάθετε πως είναι να αγαπάτε τον εαυτό σας και τους άλλους οποιαδήποτε στιγμή, είναι που ανοίγει την καρδιά. Όταν επιλέγετε την πρόθεση να αγαπάτε τον εαυτό σας και τους άλλους, τότε θα βιώσετε την αληθινή αγάπη.

Πρώτα μάθε να ζεις μόνος σου και μετά βρες ένα σύντροφο. Τότε μόνο μπορείς να αγαπήσεις

Συνεχίζουμε να συμπληρώνουμε τα κενά της ύπαρξής μας από τον άλλο, το αντικείμενο της αγάπης. Και συνεχίζουμε να κοιτάζουμε στα μάτια τον άλλο, ψάχνοντας για το είδωλο μας. Έτσι, όταν ο εραστής ή ο αγαπημένος εξαφανιστεί, ξαφνικά δημιουργείται μια τρύπα.

Επειδή χάνεις τον καθρέφτη που μπορούσες να βλέπεις το είδωλό σου, χάνεις το πρόσωπό σου. Δεν ξέρεις τώρα ποιός είσαι γιατί ο καθρέφτης σου έδινε ένα σχήμα, σηματοδοτούσε τα όριά σου ότι αυτό είσαι εσύ και κρατούσε σε συνοχή αυτό το σχήμα.

Με τον ίδιο τρόπο θα πρέπει κι εκείνη να νιώθει το ίδιο χαμένη, αφού λειτουργούσες κι εσύ σαν καθρέφτης του εγώ της. Αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα όταν οι εραστές χωρίζουν. Είχαν επενδύσει τόσα πολλά ο ένας στον άλλον.

Γι’ αυτό το λόγο, πολλοί άνθρωποι συνεχίζουν να παραμένουν μαζί, έστω κι αν η αγάπη τους έχει χαθεί πολύ καιρό πριν. Δεν μπορούν να αντέξουν να χάσουν τον άλλον.

Οι σύζυγοι δένονται μεταξύ τους, ξέροντας καλά, ότι παραμένουν στο τίποτα. Δεν υπάρχει τίποτα για να τους κρατήσει μαζί. Η αγάπη έχει χαθεί καιρό τώρα ή ίσως να μην υπήρξε και ποτέ. Και το ξέρουν, το έχουν συνειδητοποιήσει και νιώθουν μίζερα γι’ αυτό, αλλά δεν μπορούν να κάνουν τίποτε.

Χίλιες δυο φορές έχουν σκεφτεί να χωρίσουν, αλλά η τελική ιδέα του χωρισμού, φέρνει φόβο, γιατί το προσωπικό τους είδωλο βρίσκεται στα χέρια του άλλου. Αν ο άλλος δεν βρίσκεται πια εκεί, δεν ξέρεις ποιός είσαι. Ξαφνικά χάνεις την ταυτότητά σου. Χάνεις την ψυχή σου, τον εαυτό σου. Ξαφνικά όλα αναστατώνονται και τότε αρχίζεις να ζεις με τη μοναξιά σου. Αυτή είναι η τρύπα. Αυτή τη φορά μην προσπαθήσεις να την κλείσεις. Άφησέ την να υπάρξει, μάθε όμως να ζεις μόνος σου. Δεν λέω να είσαι μόνος σε όλη σου τη ζωή. Πρώτα όμως μάθε να ζεις μόνος σου και μετά βρες ένα σύντροφο. Τότε η σχέση θα είναι σε ένα τελείως διαφορετικό επίπεδο. Δεν θα είναι καθρέφτης. Μπορείς να ζήσεις μόνος σου και τότε μόνο μπορείς να αγαπήσεις. Τότε η αγάπη δεν θα είναι πια μια νευρωτική ανάγκη. Δεν θα είναι πια κάτι από το οποίο θα εξαρτάται ο αυτοπροσδιορισμός σου.

Μπορεί να είσαι μόνος. Ξέρεις τώρα χωρίς την αγάπη σου ποιός είσαι. Τότε η αγάπη γίνεται συμμοιρασιά. Τότε επειδή έχεις, θέλεις να μοιραστείς. Τότε η αγάπη δεν είναι ανάγκη, αλλά πολυτέλεια. Και όταν η αγάπη είναι πολυτέλεια, είναι όμορφη.

Στην αρχή, όταν δυο άνθρωποι συναντιούνται, δεν υπάρχουν προσδοκίες, όλα είναι απροσδόκητα, όλα είναι καταπληκτικά. Σιγά – σιγά, έρχονται οι προσδοκίες στη σχέση και μαζί και η δυστυχία, επειδή οι προσδοκίες σας ποτέ δεν μπορούν να εκπληρωθούν. Όταν δεν εκπληρώνονται, αρχίζετε να θυμώνετε, να πολεμάτε και ο ένας να ρίχνει την ευθύνη στον άλλο. Τότε η όλη ιστορία καταντάει για γέλια. Αφήστε ο ένας τον άλλο με εντελώς καθαρό τρόπο. Ήταν ένα όνειρο που έχει περάσει. Απλώς τώρα μη δημιουργήσετε από το όνειρο κανέναν εφιάλτη.

Η αρετή είναι ένα τεχνητό ανακάτεμα και δεν είναι ούτε ακέραιη, ούτε ξεκάθαρη, ούτε σταθερή, ούτε εντελώς αθώα

Σε τι χρησιμεύουν αυτές oι ύψιστες κορυφές της φιλοσοφίας, όπου κανένα ανθρώπινο ον δεν μπορεί να φτάσει, και οι κανόνες που ξεπερνούν τη συνήθειά μας και τις δυνάμεις μας; Βλέπω συχνά να μας προτείνουν παραδείγματα ζωής τα οποία ούτε εκείνοι που τα προτείνουν ούτε οι ακροατές τους έχουν ποτέ καμιά ελπίδα να ακολουθήσουν, και προπαντός τη διάθεση. Από το ίδιο χαρτί, στο οποίο μόλις έγραψε την απόφαση καταδίκης εναντίον ενός μοιχού, ο δικαστής κόβει ένα κομμάτι για να γράψει ραβασάκι στη γυναίκα του συναδέλφου του. Η γυναίκα με την οποία μόλις πριν λίγη ώρα βρεθήκατε παράνομα, μετά από λίγο και μπροστά σας μάλιστα, θα βάλει τις φωνές εναντίον μιας φίλης της που έκανε το ίδιο σφάλμα, κι ακόμη πιο άγριες απ’ όσο θα φώναζε η Πόρσια. Και κάποιος άλλος καταδικάζει ανθρώπους σε θάνατο για εγκλήματα που ο ίδιος ούτε καν θεωρεί λάθη.

Έτσι κάνουν οι άνθρωποι. Αφήνουμε τους νόμους και τις εντολές να ακολουθούν το δρόμο τους, εμείς παίρνουμε έναν άλλο- όχι μόνο από χαλάρωση των ηθών, αλλά συχνά και λόγω αντίθετης γνώμης και κρίσης. Παρακολουθήστε την ανάγνωση ενός φιλοσοφικού λόγου: η εφευρετικότητα, η ευγλωττία, η ακρίβεια εντυπωσιάζουν αμέσως το πνεύμα σας και σας συγκινούν- δεν υπάρχει όμως τίποτα που να προκαλεί ή να κεντρίζει τη συνείδησή σας- αλήθεια, σ’ αυτήν δεν απευθύνονται; Ο Αρίστων έλεγε όμως ότι κανένα πλύσιμο και κανένα μάθημα δεν ωφελεί αν δεν καθαρίζει και δεν απομακρύνει τη βρομιά.

Σε όλες τις σχολές της αρχαίας φιλοσοφίας θα βρεις ότι το ίδιο άτομο επεξεργάζεται και δημοσιεύει κανόνες εγκράτειας και συγχρόνως γραπτά έρωτα και ακολασίας. Και ο Ξενοφώντας, στον κύκλο του Κλινία, έγραψε εναντίον της ηδονής εκείνης που εκθείαζε ο Αρίστιππος. Δεν υπάρχει κάποια θαυμαστή μεταλλαγή που τους ταρακουνάει. Όμως στην περίπτωση του Σόλωνα, παρουσιάζεται άλλοτε ως ο εαυτός του κι άλλοτε ως νομοθέτης: άλλοτε μιλάει για το λαό, άλλοτε για το άτομό του- και υιοθετεί για τον εαυτό του τους ελεύθερους και φυσικούς κανόνες, αισθανόμενος τη σιγουριά μιας σταθερής και σιδερένιας υγείας.

Ο Αντισθένης επιτρέπει στο σοφό να αγαπά και να κάνει με τον τρόπο του αυτό που θεωρεί σωστό, χωρίς να δίνει σημασία στους νόμους, δεδομένου ότι είναι πιο συνετός από αυτούς και έχει μεγαλύτερη γνώση της αρετής. Ο μαθητής του ο Διογένης έλεγε να αντιπαραθέτουμε στις ταραχές τη λογική, στη μοίρα το θάρρος, στους νόμους τη φύση.

Για τα ευαίσθητα στομάχια χρειάζονται δίαιτες αυστηρές και μελετημένες. Τα γερά στομάχια ακολουθούν απλά τις οδηγίες της φυσικής τους όρεξης. Έτσι κάνουν οι γιατροί μας που τρώνε το πεπόνι και πίνουν το φρέσκο κρασί ενώ επιβάλλουν στους ασθενείς τους το σιρόπι και το νεροζούμι.

Δεν ξέρω για τα βιβλία τους, έλεγε η εταίρα Λαΐς, για τις γνώσεις τους, για τη φιλοσοφία τους, αλλά αυτοί οι άνθρωποι χτυπάνε εξίσου συχνά την πόρτα μου με οποιονδήποτε άλλον. Από τότε που η ελευθερία των ηθών μάς παρασύρει συνεχώς πέρα από αυτό που είναι νόμιμο και επιτρεπτό, έχουμε συχνά περιορίσει τους κανόνες και τους νόμους της ζωής μας πέρα από κάθε λογική.

Όλος ο κόσμος θεωρεί ότι αυτά τα σφάλματα βρίσκονται μέσα στα όρια του επιτρεπτού.

Θα ήταν ευχής έργον να υπήρχε μεγαλύτερη αντιστοιχία ανάμεσα στην εντολή και την υπακοή και μοιάζει άδικος ο στόχος που δεν μπορούμε να φτάσουμε.Η ανθρώπινη σοφία δεν κατόρθωσε ποτέ να ανταποκριθεί στα καθήκοντα που η ίδια καθόρισε για τον εαυτό της και, αν το είχε καταφέρει, θα όριζε άλλα πιο πέρα, τα οποία πάντα θα επιθυμούσε και θα διεκδικούσε, τόσο εχθρική προς τη σταθερότητα είναι η φύση μας. Ο άνθρωπος ορίζει ότι πρέπει ο ίδιος αναγκαστικά να βρίσκεται στην αμαρτία. Δεν είναι αρκετά επιδέξιος για να κόψει το καθήκον του στα μέτρα μιας διαφορετικής φύσης από τη δική του. Σε ποιόν λοιπόν επιβάλλει κάτι που από κανένα δεν περιμένει να το πράξει; Βρίσκει άδικο να μην κάνει ο άλλος αυτό που του είναι αδύνατο; Οι ίδιοι νόμοι που μας καταδικάζουν στην αδυναμία, είναι οι ίδιοι που μας κατηγορούν γιατί δεν μπορούμε.

Στη χειρότερη περίπτωση, αυτή η κακοφορμισμένη ελευθερία, να παρουσιάζεται δηλαδή κανείς με δυο όψεις, οι πράξεις με έναν τρόπο, τα λόγια με έναν άλλο, ας επιτρέπεται σε εκείνους που μιλούν για τα πράγματα- όμως δεν μπορεί να επιτρέπεται σε εκείνους που μιλούν για τον εαυτό τους, όπως κάνω εγώ: πρέπει να ακολουθώ με την πέννα το βηματισμό των ποδιών μου. Η κοινωνική ζωή πρέπει να σχετίζεται με τις ζωές των άλλων. Η αρετή του Κάτωνα ξεπερνούσε σε σθένος το μέτρο της εποχής του- και για έναν άνθρωπο που ανακατευόταν με τη διακυβέρνηση άλλων, αφιερωμένο στην υπηρεσία της κοινωνίας, θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι νόμοι του ήταν, αν όχι άδικοι, τουλάχιστον μάταιοι και εκτός εποχής. Η ίδια η συμπεριφορά μου, που αν και μόλις που αποκλίνει κατά ένα δαχτυλάκι από τις συνήθεις συμπεριφορές, με κάνει εντούτοις κάπως απρόσιτο και ελάχιστα κοινωνικό για την εποχή μου. Δεν ξέρω αν είναι χωρίς λόγο που αισθάνομαι αηδιασμένος από τον κόσμο που συναναστρέφομαι, αλλά ξέρω καλά ότι θα ήταν αδικαιολόγητο να παραπονιέμαι γιατί ο κόσμος είναι περισσότερο αηδιασμένος από μένα απ’ ό,τι είμαι εγώ από εκείνον.

Η αρετή που αρμόζει στις υποθέσεις των ανθρώπων είναι μια αρετή με πολλές πτυχές, εσωτερικές και εξωτερικές γωνίες, για να μπορέσει να προσαρμοστεί και να ταιριάξει με την ανθρώπινη αδυναμία, είναι ένα τεχνητό ανακάτεμα και δεν είναι ούτε ακέραιη, ούτε ξεκάθαρη, ούτε σταθερή, ούτε εντελώς αθώα.

Ο ρόλος της Φιλοσοφίας και η άρρηκτη σύνδεσή της με την Επιστήμη

Ο Bertrand Russell κάποτε συνέκρινε τους κλάδους της ανθρώπινης γνώσης με μια αρχειοθήκη, όπου το υλικό με το οποίο ασχολούνταν οι φιλόσοφοι βρισκόταν στο ντουλάπι με την ένδειξη «Δεν Ξέρω». Μόλις μάθουμε αρκετά για ένα δεδομένο θέμα ώστε να μπορούμε να προσεγγίσουμε τα ερωτήματά του με συστηματικό τρόπο, τα περιεχόμενα μεταφέρονται σ’ ένα άλλο ντουλάπι με διαφορετική ένδειξη, είτε αυτή είναι «Φυσική» είτε «Ψυχολογία» είτε «Οικονομικά». Πρόκειται για μια δίκαιη περιγραφή της ιστορίας της φιλοσοφίας, από την οποία έχουν κατά καιρούς προκύψει νέοι κλάδοι, νέες επιστήμες. Εξηγεί επίσης την ψευδαίσθηση ότι η φιλοσοφία δεν πετυχαίνει ποτέ τίποτα. Οι φιλόσοφοι ποτέ δεν εισπράττουν αναγνώριση για τις επιτυχίες τους, γιατί, μόλις συντελεστεί πραγματική πρόοδος σ’ ένα θέμα, τους το παίρνουν από τα χέρια και το δίνουν στους καινούργιους κηδεμόνες τους. Ο Sir Ισαάκ Νεύτων έγραψε το Principia και ο Adam Smith το Ο Πλούτος των Εθνών με την ιδιότητά τους ως φιλοσόφων, αλλά σήμερα ο κόσμος τους θυμάται ως φυσικό και οικονομολόγο αντίστοιχα. Ο σύγχρονος στοχαστής Noam Chomsky περιγράφεται ως φιλόσοφος καθώς και ως ο θεμελιωτής της γλωσσολογίας, αλλά το πρώτο μισό του τίτλου του κάποια μέρα θα εκλείψει από τις εγκυκλοπαίδειες.

Το γεγονός αυτό έχει οδηγήσει στην πρόσφατη διαπίστωση ότι, από τη στιγμή που η φιλοσοφία φαίνεται να επιτυγχάνει όταν δημιουργεί νέες επιστήμες, το όλο αντικείμενο θα έπρεπε να γίνει επιστήμη. Το να απαιτούμε η σκέψη να γίνεται πάντα και μόνο σύμφωνα με αυστηρές επιστημονικές αρχές θα σήμαινε ότι με κάποια αντικείμενα – αυτά για τα οποία γνωρίζουμε λιγότερα – δεν θα ασχολούμασταν ποτέ, με αποτέλεσμα να μην αναπτύσσονται νέοι επιστημονικοί κλάδοι. Ωστόσο, το θέμα αφορά κάτι περισσότερο από το ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος να καλλιεργούνται οι ιδέες, καθώς αυτό προϋποθέτει ότι προορισμός κάθε χρήσιμης ερευνητικής μεθόδου είναι να γίνει επιστημονική μέθοδος. Η διαφορά ανάμεσα στη φιλοσοφία και την επιστήμη είναι συχνά θέμα συγχρονισμού παρά κατανομής αντικειμένων. Μερικές φορές η φιλοσοφία καταλήγει στην επιστήμη. Πολύ περιστασιακά επιλύει κάποιο πρόβλημα χωρίς να δημιουργεί έναν καινούργιο επιστημονικό κλάδο και, κάποιες φορές, αυτό συμβαίνει επειδή το πρόβλημα έχει διαλυθεί αντί να επιλυθεί.

Μπορεί ο οποιοσδήποτε να κατανοήσει σύνθετες φιλοσοφικές έννοιες;

Ο κόσμος φαντάζεται πως απαντήσεις μπορεί να συλλέξει ο καθένας, θαρρείς και είναι μήλα. Κάτι τέτοιο δεν είναι παρά ευσεβής πόθος. Κάποιες αλήθειες βρίσκονται στα χαμηλότερα κλαδιά, όπου μπορούμε εύκολα να τις πιάσουμε ενώ άλλες θα ήταν άπιαστες χωρίς την εφεύρεση της σκάλας. Παρόλο που είναι σκληρό να φανταζόμαστε τους φιλοσόφους παλιότερων γενεών – οι οποίοι συχνά ήταν μεγάλες ιδιοφυΐες – να δουλεύουν όλη τους τη ζωή χωρίς την ελπίδα πως κάποτε θα βρουν την αλήθεια, πολλοί απ’ αυτούς έκαναν αυτό ακριβώς. Ίσως αυτοί οι στοχαστές παρήγαν εσφαλμένες θεωρίες και ατελέσφορα επιχειρήματα επειδή δεν σκέφτονταν αρκετά ή προσεκτικά. Ωστόσο το πρόβλημα είναι πιο απλό: δεν διέθεταν τον κατάλληλο εξοπλισμό για να βρουν αυτό που έψαχναν, γιατί δεν υπήρχε τέτοιος εξοπλισμός.

Ο εξοπλισμός αυτός έχει πολλές μορφές: ένα συγκεκριμένο είδος επιχειρήματος ή ένα λογικό τέχνασμα, ένα μηχανικό βοήθημα όπως ένας σαρωτής εγκεφάλου ή μια φωτογραφία της Γης από το διάστημα. Όσο καλή κι αν είναι η όρασή μας, δεν επρόκειτο ποτέ να κατανοήσουμε τα αστέρια ή να καταλάβουμε ότι αυτές οι κουκκίδες φωτός στον νυχτερινό ουρανό είναι αυτό που σήμερα αντιλαμβανόμαστε ως αστέρια απλώς κοιτάζοντάς τα. Το τηλεσκόπιο, από την άλλη, έδωσε τη δυνατότητα ακόμα και σ’ αυτούς με σχετικά αδύνατη όραση να μπορούν να δουν τους πλανήτες. Αναμφίβολα υπάρχουν πολλά προβλήματα που σήμερα είναι άλυτα γιατί δεν διαθέτουμε τον εξοπλισμό που ενδέχεται να είναι διαθέσιμος στους απογόνους μας. Δεν είναι τόσο η επιστήμη που είναι σημαντική για την ανακάλυψη της αλήθειας, όσο η τεχνολογία με τη μία ή την άλλη μορφή. Εν μέρει, ο λόγος των παλιότερων αποτυχιών της φιλοσοφίας είναι ο ίδιος με τον λόγο για τον οποίο πέτυχαν οι πρώτες ιπτάμενες μηχανές και οι πρώτες προσπάθειες θεραπείας ασθενειών: δεν ήταν διαθέσιμα μέσα.

Μια άλλη συνηθισμένη οδός προσέγγισης του θέματος, την οποία ακολουθούν ο Wittgenstein και ο Gottfried Leibniz μεταξύ άλλων, ήταν οι μαθηματικές σπουδές. Ένα τέτοιο υπόβαθρο ενδεχομένως να προετοιμάζει κάποιον καλύτερα ν’ αποδεχτεί τις ιδιότυπες ανταμοιβές της φιλοσοφικής έρευνας και να έχει την ίδια στάση που εκφράζει ο φυσικός Richard Feynman:

«Έχω έναν φίλο που είναι καλλιτέχνης, και ενίοτε έχει απόψεις με τις οποίες δεν συμφωνώ απολύτως. Κρατάει ένα λουλούδι και λέει «Κοίτα τι όμορφο που είναι», και συμφωνώ. Και μετά λέει «Βλέπεις, εγώ ως καλλιτέχνης μπορώ να δω πόσο όμορφο είναι, αλλά εσύ, ως επιστήμονας, το αναλύεις και το μετατρέπεις σε ένα ανιαρό πράγμα». Θεωρώ πως είναι λιγάκι παλαβός. Κατ’ αρχάς, το είδος της ομορφιάς που βλέπει μπορούν να το δουν κι άλλοι άνθρωποι, κι εγώ επίσης, θέλω να πιστεύω, παρόλο που μπορεί να μην είμαι τόσο αισθητικά εκλεπτυσμένος όσο εκείνος. Μπορώ να εκτιμήσω την ομορφιά ενός λουλουδιού και την ίδια στιγμή βλέπω πολύ περισσότερα σχετικά με το λουλούδι απ’ ό,τι αυτός. Μπορώ να φανταστώ τα κύτταρά του, τις περίπλοκες διεργασίες μέσα του, που επίσης έχουν ομορφιά. Δεν είναι μόνο η ομορφιά σ’ αυτή τη διάσταση του ενός εκατοστού: υπάρχει ομορφιά και σε μια μικρότερη διάσταση, η εσωτερική δομή… οι διεργασίες επίσης. Το γεγονός ότι τα χρώματα στο λουλούδι εξελίσσονται, ώστε να προσελκύουν έντομα για να το γονιμοποιήσουν, είναι ενδιαφέρον – σημαίνει ότι τα έντομα μπορούν να δουν τα χρώματα. Και γεννά ένα ερώτημα: άραγε αυτή η αισθητική υπάρχει και στις χαμηλότερες μορφές; Ή γιατί είναι αισθητική; Υπάρχουν πάρα πολλά ενδιαφέροντα ερωτήματα που μόνο η επιστημονική γνώση μπορεί να προσθέσει στη χαρά και το μυστήριο και το δέος ενός λουλουδιού».

Nέα κλίμακα τύπου «Ρίχτερ» για να εντοπίζει εξωγήινους

Σχετική εικόναΜια διεθνής επιστημονική ομάδα δημιούργησε μια νέα κλίμακα τύπου «Ρίχτερ», η οποία -αντί για σεισμούς- μετρά πόσο πιθανό είναι κάποιο σήμα που «πιάνουν» τα ραδιοτηλεσκόπια, να προέρχεται από εξωγήινο πολιτισμό.

Η νέα κλίμακα με την ονομασία «Ρίο 2.0», η οποία βαθμολογεί τα πιθανά εξωγήινα σήματα από το μηδέν έως το δέκα, υποβλήθηκε προς επίσημη έγκριση στη μόνιμη επιτροπή για την αναζήτηση εξωγήινης νοημοσύνης, την οποία έχει συστήσει η Διεθνής Ακαδημία Αστροναυτικής.

Οι ερευνητές από τη Βρετανία, τις ΗΠΑ, τη Γαλλία, την Ουγγαρία και την Ολλανδία, με επικεφαλής τον Ντάνκαν Φόργκαν του Κέντρου Εξωπλανητικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου του Σεντ 'Αντριους της Σκωτίας, έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο διεθνές περιοδικό αστροβιολογίας International Journal of Astrobiology, σύμφωνα με τη βρετανική Guardian, όπως γράφει το Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων.

Κατά καιρούς οι αστρονόμοι πιάνουν ραδιοσήματα που τους φαίνονται κάπως διαφορετικά από τα συνηθισμένα, αλλά στη συνέχεια, μετά από πιο προσεκτική ανάλυση, έχουν κάθε φορά διαψευσθεί οι προσδοκίες τους για μια επαφή με εξωγήινους -μέχρι στιγμής τουλάχιστον- καθώς τα σήματα τελικά φαίνεται να έχουν μια πιο «πεζή» (και γήινη) προέλευση.

Ένα σήμα που θα βαθμολογείτο με «δέκα», θα προκαλούσε πραγματικό σεισμό παγκοσμίως, καθώς θα ισοδυναμούσε με «μια χειραψία με εξωγήινους», όπως ανέφεραν οι επιστήμονες, ανάμεσα στους οποίους είναι η αστρονόμος Τζιλ Τάρτερ, συνιδρύτρια και έως πρόσφατα επικεφαλής ερευνών στο διάσημο αμερικανικό Ινστιτούτο Αναζήτησης Εξωγήινης Νοημοσύνης (SETI), η οποία αποτέλεσε την έμπνευση για την επιστήμονα Έλι Αρογουέι του μυθιστορήματος «Επαφή» του Καρλ Σέιγκαν και του αντίστοιχου ρόλου που έπαιξε η Τζόντι Φόστερ στην ομώνυμη κινηματογραφική ταινία του σκηνοθέτη Ρόμπερτ Ζεμέκις το 1997.

Περί Θανάτου: Επίκουρος και Dawkins

Μη σε στεναχωρεί ο θάνατος. Όσο είσαι ζωντανός δεν έχεις σχέση μ’αυτόν, μα κι όταν πεθάνεις, πάλι δεν έχεις να κάνεις μ’αυτόν, διότι τότε δεν θα’χεις να κάνεις με τίποτα.

«Ενα τίποτα είναι για μας ο θάνατος» λέει ο Επίκουρος, γιατί «όταν υπάρχουμε εμείς, ο θάνατος είναι απών, και όταν ο θάνατος είναι παρών, δεν υπάρχουμε εμείς».
 
Ο θάνατος είναι πάντοτε άσχετος μ’εμάς αν και προκαλεί μεγάλη στενοχώρια σε πολλούς ανθρώπους για μεγάλο διάστημα της ζωής τους. Η έγνοια του θανάτου καλύπτει σαν πέπλο την εμπειρία της ζωής, είτε γιατί οι άνθρωποι προσβλέπουν σε μετά θάνατο ζωή και τρομοκρατούνται και εξευτελίζονται προκειμένου να κερδίσουν την εύνοια του Θεού, που θα μπορούσε κάλλιστα να τους τιμωρήσει για τις κακές τους πράξεις, είτε γιατί λυπούνται και τρομάζουν με την ιδέα ότι δεν θα υπάρχουν μετά το θάνατό τους.
 
Όμως δεν υπάρχουν θεοί που να μας απειλούν, μα ακόμα και να υπήρχαν, εμείς δεν θα είμασταν παρόντες για να μας τιμωρήσουν. Η ψυχή μας είναι ένα λεπτό πράγμα που διαλύεται όταν πεθαίνουμε, μα ακόμα κι αν το υλικό της ήταν τέτοιο που να επιβιώνει άθικτο, αυτό για μας πάλι δεν θα σήμαινε τίποτα, γιατί ό,τι έχει σημασία είναι η συνέχεια του βιώματος, η οποία όμως διαρρηγνύεται με τον χωρισμό της ψυχής από το σώμα. Είναι παράλογο να φοβάσαι την μη ύπαρξή σου, τη στιγμή που ήδη ξέρεις πώς είναι το να μην υπάρχεις, σκέψου την εποχή που δεν είχες ακόμα γεννηθεί: ήταν τόσο απαράδεκτη η ανυπαρξία σου;
 
Είναι μεγάλο μπέρδεμα το να στεναχωριέσαι για τη θνητότητά σου, κι είναι αχαριστία να αγανακτάς με τους περιορισμούς της ζωής, σαν άπληστος συνδαιτυμόνας που έχει την απαίτηση να του σερβίρουν πιάτα επ’ αόριστον και αρνείται να σηκωθεί από το τραπέζι. (1)
 
Όλοι μας θα πεθάνουμε κι αυτό μας κάνει πολύ τυχερούς. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θα πεθάνουν ποτέ, διότι δεν πρόκειται ποτέ να γεννηθούν. Ο αριθμός των ανθρώπων που θα μπορούσαν δυνητικά να βρίσκονται στη θέση μου, αλλά που στην πραγματικότητα δεν θα δουν ποτέ το φως της μέρας, είναι μεγαλύτερος από τον αριθμό των κόκκων της άμμου της Αραβίας.
 
Προφανώς σ’αυτές τις αγέννητες ψυχές συγκαταλέγονται ποιητές μεγαλύτεροι από τον Κιτς και επιστήμονες σημαντικότεροι από το Νεύτωνα. Αυτό το γνωρίζουμε διότι ο συνδυασμός πιθανών ανθρώπων, των οποίων την ύπαρξη επιτρέπει το DNA μας, υπερβαίνει μαζικά τον αριθμό των πραγματικών ανθρώπων. Εσείς κι εγώ βρισκόμαστε εδώ ως κοινοί θνητοί στα δόντια τέτοιων εκπληκτικών αριθμών.
 
Η κλωστή των ιστορικών γεγονότων από τα οποία κρέμεται η ύπαρξή μας είναι απίστευτα λεπτή.
«Αν συγκριθεί με την άγνωστη σε μας χρονική διάρκεια, ω Βασιλιά, η τωρινή ζωή των ανθρώπων στη γη μοιάζει με το πέταγμα ενός σπουργιτιού μέσα στην αίθουσα όπου κάθεστε το χειμώνα με τους λοχαγούς και τους υπουργούς σας. Μπαίνοντας από μια πόρτα και βγαίνοντας από μια άλλη προστατεύεται από τη χειμωνιάτικη θύελλα όσο βρίσκεται εντός. Αλλά αυτό το σύντομο διάστημα ηρεμίας τελειώνει σε μια στιγμή και το σπουργίτι επιστρέφει στο χειμώνα απ’όπου ήρθε, και χάνεται απ’ τα μάτια σας. η ζωή του ανθρώπου είναι παρόμοια, το τί έπεται ή το τί προηγήθηκε, δεν το γνωρίζουμε καθόλου..» (The Venerable Bede, A History of the English Church and People)
Μετά από ύπνο εκατομμυρίων αιώνων ανοίξαμε τα μάτια μας σε ένα λαμπρό πλανήτη με λαμπερά χρώματα, που σφύζει από ζωή. Μέσα σε λίγες δεκαετίες πρέπει να κλείσουμε τα μάτια μας και πάλι. Δεν είναι άραγε ευγενής και φωτισμένος τρόπος να περνάμε το λίγο χρόνο μας κάτω από τον ήλιο στο να εργαζόμαστε για την κατανόηση του σύμπαντος και του πώς έτυχε να ξυπνήσουμε μέσα του;Αυτή είναι η απάντησή μου όταν με ρωτούν-πράγμα που συμβαίνει εκπληκτικά συχνά- γιατί κάνω τον κόπο να ξυπνήσω το πρωί. Ας το θέσω διαφορετικά:
δεν είναι λυπηρό να καταλήξεις στον τάφο σου χωρίς ποτέ να αναρωτηθείς γιατί γεννήθηκες; Σ’ αυτή τη σκέψη ποιός δεν θα πεταγόταν απ’ το κρεβάτι πρόθυμος να συνεχίσει την ανακάλυψη του κόσμου και χαρούμενος που αποτελεί μέρος του; (1)
Η Κάθλιν Ρέιν ποιήτρια και καθηγήτρια φυσικών επιστημών στο Κέμπριτζ, ειδικευμένη στη Βιολογία βρήκε σχετική παρηγοριά σαν νέα γυναίκα δυστυχισμένη στον έρωτα και ψάχνοντας απεγνωσμένα για ανακούφιση από τη λύπη:
Τότε ο ουρανός μου μίλησε με καθαρή λαλιά,
γνώριμη στην καρδιά, σαν την αγάπη κοντινά.
Ο ουρανός είπε στην ψυχή μου: «Έχεις εκείνο που ποθείς!»
——–
Να ξέρεις πως γεννήθηκες μαζί,
με σύννεφα ανέμους, άστρα και αεικίνητες θάλασσες,
και κατοίκους των δασών. Η φύση σου είναι αυτή…
———
Ύψωσε την καρδιά σου άφοβη ξανά,
κοιμήσου στον τάφο ή ανάπνευσε το ζωντανό αέρα,
μοιράζεσαι τον κόσμο αυτόν με το άνθος και την τίγρη..»
Passion (1943)
-----------------
(1) Επίκουρος – Κείμενα πηγές της επικούρειας φιλοσοφίας και τέχνης του ζην

(2) Richard Dawkins – Υφαίνοντας το Ουράνιο Τόξο

Ρητορεία και ρητορική: Άτεχνα και Έντεχνα μέσα πειθούς

Άτεχνα μέσα πειθούς
 
(ἄτεχνοι πίστεις, probationes inartificiales)
 
Τα μέσα πειθούς (τα αποδεικτικά μέσα) που χρησιμοποιεί ο ομιλητής στηριγμένος σε στοιχεία που συνδέονται άμεσα, με προφανή και σαφή σχέση με την ίδια την υπόθεση, ενώ η ύπαρξή τους είναι δεδομένη και ανεξάρτητη από την επεξεργασία του ίδιου και τα οποία για τη σύνταξή τους δεν απαιτούν τη συνδρομή της τέχνης, παρά το γεγονός ότι η αποτελεσματική αξιοποίησή τους στο πλαίσιο του λόγου προϋποθέτει περίσκεψη και επιμελή επεξεργασία, αποτελούν τις λεγόμενες «φυσικές αποδείξεις» ή τα «άτεχνα μέσα πειθούς». Αναφορά σε αυτά έχουμε κιόλας στη Ρητορική του Αριστοτέλη: τῶν δὲ πίστεων αἱ μὲν ἄτεχνοί εἰσιν αἱ δ᾽ ἔντεχνοι. ἄτεχνα δὲ λέγω ὅσα μὴ δι᾽ ἡμῶν πεπόρισται ἀλλὰ προϋπῆρχεν, οἷον μάρτυρες βάσανοι συγγραφαὶ καὶ ὅσα τοιαῦτα. (Ῥητορική 1.1.1355b35-37, «"Άτεχνες" ονομάζω αυτές που δεν έχουν την αρχή τους σε μας, αλλά υπήρχαν πριν από μας.»). Σε αυτήν λοιπόν την κατηγορία αποδεικτικών μέσων ανήκουν τα αρχεία, οι μαρτυρίες (μεταξύ αυτών και όσες αποσπώνται με βασανιστήρια), οι συμβάσεις και τα συμβόλαια, κάθε είδους συμφωνητικά, οι καταθέσεις από ανακρίσεις, οι όρκοι, οι νόμοι, οι αποφάσεις διοικητικών οργάνων, οι προηγούμενες σχετικές δικαστικές αποφάσεις (τo «δεδικασμένoν» (iudicatum) και ό,τι θα ονομάζαμε σήμερα «νομολογία»).
 
Έντεχνα μέσα πειθούς
 
(ἔντεχνοι πίστεις, probationes artificiales)
 
Έντεχνα μέσα πειθούς είναι κατά τον Αριστοτέλη (Ῥητορική 1.1.1355b37-39) ὅσα διὰ τῆς μεθόδου καὶ δι᾽ ἡμῶν κατασκευασθῆναι δυνατόν [«("έντεχνες" (ενν. αποδείξεις), πάλι, ονομάζω) αυτές που, με τη βοήθεια της τεχνικής που διαθέτει η ρητορική, μπορούν να κατασκευασθούν από μας»]. Ενώ λοιπόν στην περίπτωση των ἀτέχνων πίστεων o ομιλητής χρησιμοποιεί για να αποδείξει ό,τι επιθυμεί, στοιχεία που συνδέονται άμεσα με την υπόθεση και προκύπτουν από αυτή την ίδια χωρίς να μεσολαβήσει η επεξεργασία του ίδιου, στην περίπτωση των ἐντέχνων ο ομιλητής θα πρέπει -πάντα με βάση την ίδια την υπόθεση και σε άμεση σχέση με αυτήν- να επινοήσει, να συντάξει, να βρει τα μέσα που θα χρησιμοποιήσει, για να πείσει το κοινό για την αλήθεια των θέσεών του. Αυτή η επίμοχθη διαδικασία προϋποθέτει ευφυΐα, παιδεία, εμπειρία και γνώσεις που καλύπτουν ένα ιδιαίτερα ευρύ φάσμα ανθρώπινων δραστηριοτήτων και εκδηλώσεων, συμπεριλαμβανομένων της ψυχολογίας του κοινού και των κοινωνικών προβλημάτων και δομών (Κοϊντιλιανός, Institutio oratoria 5.10.15). Έτσι στη Ῥητορική του ο Αριστοτέλης αφιερώνει ένα μεγάλο τμήμα του δεύτερου βιβλίου ακριβώς στη διδασκαλία των ανθρώπινων παθών και ηθών, που αποτελούν δύο μεγάλες κατηγορίες έντεχνων μέσων πειθούς (2.2-17).
 
Πιο συγκεκριμένα, οι ἔντεχνοι πίστεις μπορεί να αντλούνται από την περιοχή του ομιλητή ή/και από αυτήν του ακροατή· επίσης από το θέμα του λόγου. Ο ομιλητής μπορεί για παράδειγμα να επιχειρηματολογήσει βάσει του χαρακτήρα του, που θεωρείται αξιόπιστος εφόσον είναι φορέας απολύτως θετικών χαρακτηριστικών (μπορεί δηλαδή να αξιοποιήσει «ηθικά» αποδεικτικά μέσα), μπορεί να προσδώσει στον λόγο του δύναμη πειθούς διεγείροντας συναισθήματα, συγκινήσεις και πάθη στον ακροατή (να καταφύγει σε «παθητικά» αποδεικτικά μέσα), ενώ, τέλος, μπορεί να εκμεταλλευτεί πλευρές του ίδιου του θέματος (να χρησιμοποιήσει «πραγματικά», «λογικά» αποδεικτικά μέσα, όσα δηλαδή σχετίζονται με τη φύση του ίδιου του πράγματος, της ίδιας της υπόθεσης) (Αριστοτέλης, Ῥητορική 1.2.1356a1-20).
 
Για τη σύνταξη των ἐντέχνων πίστεων της τελευταίας κατηγορίας, των «λογικών» αποδεικτικών μέσων, ο ομιλητής αξιοποιεί σημεῖα, τεκμήρια (signa, indicia, vestigia), ἐνθυμήματα (argumenta) ή/και παραδείγματα (exempla). Μάλιστα τα λογικά αποδεικτικά μέσα αξιοποιούνται στο πλαίσιο των ακόλουθων τεσσάρων τύπων συμπεράσματος (πρβλ. Κοϊντιλιανό, Institutio oratoria 5.8.7):
  • επειδή υπάρχει κάτι, δεν υπάρχει κάτι άλλο (π.χ.: «Είναι μέρα, άρα δεν είναι νύχτα».)
  • επειδή υπάρχει κάτι, υπάρχει και κάτι άλλο (π.χ.: «Ο ήλιος μεσουρανεί, άρα είναι μεσημέρι».)
  • επειδή δεν υπάρχει κάτι, υπάρχει κάτι άλλο (π.χ.: «Δεν είναι νύχτα, άρα είναι μέρα».)
  • επειδή δεν υπάρχει κάτι, δεν υπάρχει και κάτι άλλο (π.χ.: «Δεν έχει λογική αντίληψη των πραγμάτων, άρα δεν είναι άνθρωπος».)

Κυριακή 29 Ιουλίου 2018

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΑΙΣΧΥΛΟΣ - Εὐμενίδες (674-710)

ΑΘ. ἤδη κελεύω τούσδ᾽ ἀπὸ γνώμης φέρειν
675 ψῆφον δικαίαν, ὡς ἅλις λελεγμένων;
ΧΟ. ἡμῖν μὲν ἤδη πᾶν τετόξευται βέλος.
μένω δ᾽ ἀκοῦσαι πῶς ἀγὼν κριθήσεται.
ΑΘ. τί γάρ; πρὸς ὑμῶν πῶς τιθεῖσ᾽ ἄμομφος ὦ;
ΑΠ. ἠκούσαθ᾽ ὧν ἠκούσατ᾽, ἐν δὲ καρδίᾳ
680 ψῆφον φέροντες ὅρκον αἰδεῖσθε, ξένοι.
ΑΘ. κλύοιτ᾽ ἂν ἤδη θεσμόν, Ἀττικὸς λεώς,
πρώτας δίκας κρίνοντες αἵματος χυτοῦ.
ἔσται δὲ καὶ τὸ λοιπὸν Αἰγέως στρατῷ
αἰεὶ δικαστῶν τοῦτο βουλευτήριον.
685 πάγον δ᾽ † Ἄρειον τόνδ᾽, Ἀμαζόνων ἕδραν
σκηνάς θ᾽, ὅτ᾽ ἦλθον Θησέως κατὰ φθόνον
στρατηλατοῦσαι, καὶ πόλει νεόπτολιν
τήνδ᾽ ὑψίπυργον ἀντεπύργωσαν τότε,
Ἄρει δ᾽ ἔθυον, ἔνθεν ἔστ᾽ ἐπώνυμος
690 πέτρα πάγος τ᾽ Ἄρειος· ἐν δὲ τῷ σέβας
ἀστῶν φόβος τε ξυγγενὴς τὸ μὴ ἀδικεῖν
σχήσει τό τ᾽ ἦμαρ καὶ κατ᾽ εὐφρόνην ὁμῶς,
αὐτῶν πολιτῶν μὴ ᾽πικαινούντων νόμους
κακαῖς ἐπιρροαῖσι· βορβόρῳ δ᾽ ὕδωρ
695 λαμπρὸν μιαίνων οὔποθ᾽ εὑρήσεις ποτόν.
τὸ μήτ᾽ ἄναρχον μήτε δεσποτούμενον
ἀστοῖς περιστέλλουσι βουλεύω σέβειν,
καὶ μὴ τὸ δεινὸν πᾶν πόλεως ἔξω βαλεῖν.
τίς γὰρ δεδοικὼς μηδὲν ἔνδικος βροτῶν;
700 τοιόνδε τοι ταρβοῦντες ἐνδίκως σέβας
ἔρυμα [τε] χώρας καὶ πόλεως σωτήριον
ἔχοιτ᾽ ἄν, οἷον οὔτις ἀνθρώπων ἔχει,
οὔτ᾽ ἐν Σκύθῃσιν οὔτε Πέλοπος ἐν τόποις.
κερδῶν ἄθικτον τοῦτο βουλευτήριον,
705 αἰδοῖον, ὀξύθυμον, εὑδόντων ὕπερ
ἐγρηγορὸς φρούρημα γῆς καθίσταμαι.
ταύτην μὲν ἐξέτειν᾽ ἐμοῖς παραίνεσιν
ἀστοῖσιν ἐς τὸ λοιπόν· ὀρθοῦσθαι δὲ χρὴ
καὶ ψῆφον αἴρειν καὶ διαγνῶναι δίκην
710 αἰδουμένους τὸν ὅρκον. εἴρηται λόγος.

***
ΑΘΗΝΑ
Δε φτάνει τόσα; να καλέσω αυτούς πια τώρα
δίκια με τη συνείδησή τους να ψηφίσουν;
ΧΟΡΟΣ
Εμείς τα βέλη που έχομε τα ρίξαμ᾽ όλα·
τώρα, πώς θα κριθεί ο αγώνας περιμένω.
ΑΘΗΝΑ
Και σεις; πώς κι από σας παράπονο δε θα ᾽χω;
ΑΠΟΛΛΩΝΑΣ
Είπαμ᾽ όσα είχαμε και μεις· και σεις τον όρκο
680 να ᾽χετε σα ψηφίζετε μες στην καρδιά σας.
ΑΘΗΝΑ
Ακούτε τώρα το τί ορίζω εδώ, Αθηναίοι:
Πρώτη φορά σήμερα εσείς κρίνετε δίκη
για αίμα χυμένο· μα το Βουλευτήριο τούτο
των δικαστών θα μείνει πια στο εξής για πάντα
στου Αιγέα τη χώρα. Πάνω στου Άρη αυτό το βράχο,
που οι Αμαζόνες είχαν στήσει τις σκηνές των,
όταν από έχτρα του Θησέα κίνησαν κι ήρθαν
για πόλεμο και πύργωσαν στο κάστρο ενάντια
καινούργιο κάστρο, τον ψηλόπυργο αυτόν τότε,
690 και κάμανε θυσίες στον Άρη, κι έτσι ως τώρα
κρατάει κι ο βράχος τ᾽ όνομά του, Άρειος πάγος,
— σ᾽ αυτόν επάνω ο Σεβασμός κι ο αδερφός Φόβος
θα συγκρατούνε το λαό μέρα και νύχτα
να μη αδικούν· φτάνει να μην παραμορφώνουν
με νέες τους νόμους αλλαγές οι ίδιοι οι πολίτες·
όταν μολύνεις καθαρό νερό με λάσπες
και βρωμερ᾽ αποχύματα, να πιεις δε θα ᾽χεις.
Ούτε δεσποτισμό μα ούτε αναρχία να στρέγει
— κι έγνοια του ας το ᾽χει — το λαό μου συμβουλεύω,
κι ούτ᾽ απ᾽ την πόλη κάθε φόβο να εξορίζει.
Σα δε φοβάται τίποτα, ποιός θα ᾽ναι δίκιος;
700 Τέτοιο ιερό θεσμόν αν σέβεστε όπως πρέπει,
κάστρο θενά ᾽χει η χώρα σας για να τη σώζει,
που όμοιό του δε θα βρίσκεται σ᾽ όλο τον κόσμο,
ούτε στου Πέλοπα τα μέρη ούτε στους Σκύθες·
αδιάφθορο και σεβαστό μ᾽ αυστηρή γνώμη
στήνω το Βουλευτήριο αυτό μέσα στη χώρα,
που όταν κοιμάται φρουρός άγρυπνός της να ᾽ναι.
Τις συμβουλές εμάκρυνα που είχα να δώσω
για το μέλλον στη πόλη μου· μα καιρός τώρα
να σηκώνεστ᾽ εσείς να ρίξετε στις κάλπες
τη ψήφο σας και ξεδιαλύνετε την κρίση
710 μ᾽ όλο το σέβας του όρκου σας. Είπα ό,τι είχα.

Ο Μαρξ, το κεφάλαιο και οι μηχανές

Όταν το 1735 ο Τζον Ουάιατ έφερε στο φως την πρώτη κλωστική μηχανή, δεν εγκαινίασε απλώς αυτό που ονομάζουμε βιομηχανική επανάσταση, αλλά κυριολεκτικά άλλαξε την πορεία της ανθρωπότητας, όχι τόσο με την έκρηξη της παραγωγής, όσο με την ολοκληρωτική προσαρμογή του ανθρώπου στη νέα εποχή της μηχανής. Η μηχανή, ως διαμεσολαβητής της παραγωγής, επέβαλε εργασιακούς όρους σιδερένιας υπακοής, ανατρέποντας συθέμελα όχι μόνο την παγκόσμια οικονομία, αλλά την ίδια την ανθρώπινη υπόσταση. Ο βιομηχανικός εργάτης βρέθηκε αντιμέτωπος με πελώρια μηχανήματα, που καθόριζαν όλες του τις κινήσεις. Η συγκεκριμένη λειτουργία της μηχανής, ως αμετάκλητη πραγματικότητα, υποχρέωσε τον εργάτη σε εξίσου μηχανιστικές, επαναλαμβανόμενες κινήσεις καθιστώντας τον προέκταση της μηχανής, μετατρέποντάς τον δηλαδή σε μηχάνημα. Υπό αυτή την έννοια περισσότερο ο άνθρωπος προσαρμόστηκε στη μηχανή παρά η μηχανή στον άνθρωπο. Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αναπολούμε την εποχή του χαλκού ή τη δουλοκτητική παραγωγή της Αιγύπτου. Η μηχανή σαφέστατα διευκόλυνε όλες τις ανθρώπινες εργασίες, αλλά η προσφορά κάθε αντικειμένου δεν κρίνεται μόνο από το αποτέλεσμα, αλλά και από την ίδια του τη χρήση.
 
Η μηχανή, ως αποκλειστικά κεφαλαιοκρατικό εργαλείο παραγωγής, ούτε μείωσε το ωράριο του εργάτη, ούτε ανέβασε το βιοτικό του επίπεδο. Τα τεράστια κέρδη που επέφερε αφορούσαν τον εργοστασιάρχη, γιατί η παραγωγή – ή καλύτερα η υπερπαραγωγή – αποτελούσε προσωπική του περιουσία που, φυσικά, δεν όφειλε να την μοιραστεί με κανένα. Χωρίς λοιπόν να μειώνεται η υπεραξία της παραγωγής που κερδίζει ο εργοστασιάρχης, μειώνεται το εργατικό προσωπικό – η μηχανή αντικαθιστά κερδοφόρα τον άνθρωπο – εντείνεται ο ρυθμός της παραγωγής, μειώνονται τα λειτουργικά έξοδα, φτηναίνει το προϊόν και γίνεται πιο ανταγωνιστικό, δημιουργείται πληθώρα αγαθών που περιμένουν την κατανάλωση και το κυριότερο δημιουργεί το αίσθημα του ακόρεστου τόσο για κατανάλωση, όσο και για κέρδη. Ο Μαρξ, στο θρυλικό του Κεφάλαιο περιγράφει την εισβολή της μηχανής με τα μελανότερα χρώματα. Οι εργοστασιάρχες βλέποντας τα ασύλληπτα κέρδη που δημιουργούνταν όχι μόνο δεν ελάττωσαν το ωράριο, αλλά έκαναν τα πάντα για να το αυξήσουν. Προχωρώντας σε απολύσεις, μείωσαν τους μισθούς αφήνοντας να δουλεύουν οι απολύτως απαραίτητοι σε αριθμό, τους οποίους απομυζούσαν για 12, 15 και 18 ώρες. Η παραγωγή, πολλαπλασιαζόταν με εξωφρενικούς ρυθμούς, παρασύροντας μαζί της και τη διάθεση για κέρδος. Η μηχανή, τυποποιώντας την εργασία, απαξίωσε τον εξειδικευμένο εργάτη – μάστορα, αφού πλέον οι υπηρεσίες του αχρηστεύτηκαν. Ο εργάτης έχασε κάθε υπόσταση, αφού εκπαιδευόταν σε ελάχιστο χρόνο λειτουργώντας περισσότερο ως προέκταση της μηχανής, ξεπέφτοντας δηλαδή στην αναλωσιμότητα του ανειδίκευτου. Αυτό ανέβασε στα ύψη τη ζήτηση γυναικών και παιδιών στις βιομηχανίες, επειδή, φυσικά, κόστιζαν λιγότερο. Ο Μαρξ παραθέτει ολόκληρη αγγελία της εποχής: «Ζητούνται 12 ως 20 νέοι που να περνάνε για 13 χρονών. Μισθός 4 σελίνια την εβδομάδα….» και σχολιάζει: «Αυτό έχει σχέση με το γεγονός ότι, σύμφωνα με το νόμο για τα εργοστάσια, παιδιά κάτω από 13 χρονών επιτρέπεται να εργάζονται μόνο έξι ώρες………Κάθε Δευτέρα και Τρίτη γίνεται ανοιχτό παζάρι στην Μπένθελ Γκρην, την πιο κακόφημη συνοικία του Λονδίνου, όπου παιδιά και των δύο φύλλων από 9 χρονών και πάνω μισθώνονται μόνα τους στις μανουφακτούρες μεταξιού». Οι γονείς, εξαθλιωμένοι από τη φτώχεια, μίσθωναν τα παιδιά τους, το φθηνότερο – κι ως εκ τούτου προτιμότερο εργατικό δυναμικό – στο δουλεμπόριο της ελεύθερης οικονομίας. Ο Μαρξ παραθέτει αναλυτικά στατιστικά παιδικής θνησιμότητας.
 
Η μηχανή κατάφερε να αυξήσει την παραγωγικότητα όχι μόνο με τις, έτσι κι αλλιώς, τρομακτικές παραγωγικές της δυνατότητες, αλλά και με την εντατικοποίηση της εργασίας που επέφερε: «Η ταχύτητα περιστροφής των αδραχτιών στο λεπτό αυξήθηκε κατά 500 φορές στις κλωστικές μηχανές βάτερ και κατά 1000 στροφές στις μηχανές μιούλ, δηλαδή η ταχύτητα της περιστροφής των αδραχτιών βάτερ, που το 1839 ήταν 4500 στροφές το λεπτό, έφτασε τώρα (1862) τις 5000 στροφές και των αδραχτιών μιούλ από 5000 που ήταν έφτασε τώρα τις 6000 στροφές το λεπτό……..», με δυο λόγια οι εργάτες υποχρεούνταν διαρκώς να χορεύουν στο ρυθμό των μηχανών. Το ξέφρενο της μηχανιστικής εργασίας σε συνδυασμό με το απάνθρωπο ωράριο οδηγούν τον εργάτη στην τρέλα. Όσο για τα ατυχήματα ή τις αποζημιώσεις, δεν χρειάζεται να γίνεται λόγος. Ο Μαρξ παραθέτει περιπτώσεις εργατών που τους ταΐζουν στο στόμα ενώ αυτοί συνεχίζουν να δουλεύουν στη μηχανή. Διατρέφονται με την ίδια λογική που γρασάρεται η μηχανή, όντας μηχανές και οι ίδιοι. Ο Ένγκελς γράφει: «Η θλιβερή μονοτονία ενός ατέλειωτου μαρτυρίου της δουλειάς, όπου επαναλαμβάνεται διαρκώς το ίδιο μηχανικό προτσές, μοιάζει με το μαρτύριο του Σίσυφου. Το βάρος της δουλειάς πέφτει συνεχώς ξανά και ξανά σαν το βράχο του Σίσυφου πάνω στον αποκαμωμένο εργάτη». Η τυποποίηση αυτή μετατρέπει τον άνθρωπο σε ζώο. Ο εργάτης δουλεύει διαρκώς και κοιμάται σε άθλιες παράγκες. Τον ελεύθερο χρόνο που μπορεί να έχει μεθοκοπά σε ταβέρνες. Κάθε πνευματικότητα καθίσταται περιττή κι εδώ ακριβώς ξεκινά η νεύρωση του σύγχρονου πολιτισμού. Πάνω από 150 χρόνια από τις μαρξιστικές αναλύσεις περί κεφαλαίου παρακολουθούμε το σύγχρονο άνθρωπο εγκλωβισμένο στις μεγαλουπόλεις να δουλεύει από το πρωί μέχρι το βράδυ μπερδεύοντας την εκτόνωση με την απόλαυση. Οι τερατουπόλεις λειτουργώντας ως τεράστια μηχανή φιλοξενούν τον ανθρώπινο πανικό που καλπάζει κρατώντας στα χέρια άλλες μηχανές. Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι η τέλεια μηχανή κι αυτό είναι η αγριότερη όψη της βίας. Η μηχανοποίηση του ανθρώπου δεν είναι τίποτε άλλο από τον πολιτισμό της ταχύτητας, δηλαδή του εφήμερου που κάνει τα πάντα αναλώσιμα. Η μετατροπή του ανθρώπου σε νευρόσπαστη μαριονέτα υποβαθμίζει τα θεμέλια της ίδιας της ύπαρξης, δηλαδή της ανθρώπινης υπόστασης. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να ευχαριστηθεί γιατί οι μηχανές δεν ευχαριστιούνται. Ο άνθρωπος καταναλώνει γιατί οι μηχανές καταναλώνουν. Ο άνθρωπος εργαλείο δεν έχει ταυτότητα. Δεν έχει δηλαδή την ελάχιστη αυτογνωσία. Η πνευματικότητά του ταυτίζεται με το ξέφρενο κι ακόμα και η τέχνη οφείλει να προσαρμοστεί σ’ αυτό. Η κλασική λογοτεχνία δεν έχει θέση στο σύγχρονο πολιτισμό, γιατί, πολύ απλά δεν διαθέτει ταχύτητα. (Ποιος μπορεί να ανεχθεί τις ολοσέλιδες ντοστογεφσκικές περιγραφές;) Η σύγχρονη μουσική λειτουργεί εκτονωτικά με επαναλαμβανόμενους νευρωτικούς ηλεκτρονικούς ρυθμούς που θυμίζουν τη βιομηχανική παραγωγή. Ο ηλεκτρονικός χορός δεν είναι τίποτε άλλο από την τυποποιημένη επανάληψη των μηχανών. Μουσική από μηχανές, με μηχανικούς ρυθμούς, για ανθρώπους μηχανές. Μηχανοποιημένη τέχνη, μηχανοποιημένη διατροφή, μηχανοποιημένη εκπαίδευση. Όλα χορεύουν δαιμονισμένα στις 6000 στροφές των μηχανών μιούλ από το 1800. Οι λουδίτες έμπαιναν στα εργοστάσια κι έσπαζαν τις μηχανές. Φυσικά, δεν υπάρχει μεγαλύτερη ανοησία από αυτό. Ο Μαρξ τους χλευάζει τονίζοντας ότι το πρόβλημα δεν είναι η μηχανή, αλλά η κεφαλαιοκρατική της χρήση. Σήμερα θα λέγαμε ότι το πρόβλημα είναι η υποταγή του ανθρώπου στη μηχανή, δηλαδή αδυναμία του να τη διαχειριστεί. Η τεχνολογία τον ξεπερνάει, δημιουργώντας μια νέα μορφή δουλείας. Τη δουλεία της κατανάλωσης.
 
Οι μηχανές στην παραγωγή έριξαν κατά πολύ το κόστος των προϊόντων. Τα προϊόντα έγιναν πιο φτηνά στην αγορά, δηλαδή πιο προσβάσιμα κι αυτό είναι το μεγαλύτερο επιχείρημα του κεφαλαίου. Ο Μαρξ, μπροστά σ’ αυτό γίνεται έξαλλος. Ονομάζοντας τις καθημερινές ανάγκες του εργάτη μέσα συντήρησης καθιστά σαφές ότι η μισθοδοσία είναι πάντα ανάλογη με τις τιμές των μέσων συντήρησης. Αν μειωθεί το κόστος των μέσων συντήρησης τότε θα μειωθεί και ο μισθός. Η κεφαλαιοκρατική παραγωγή του κέρδους δεν ενδιαφέρεται για το βιοτικό επίπεδο του εργάτη, αλλά μόνο για την επιβίωσή του. Για τον κεφαλαιοκράτη, η ευζωία του εργάτη είναι άσκοπη πολυτέλεια, δηλαδή διαφυγόντα κέρδη. Αν έρθουμε στη σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη καπιταλιστική παραγωγή βλέπουμε το νόμο αυτό να επαληθεύεται με τις χειρότερες προϋποθέσεις. Οι καπιταλιστές οικονομολόγοι αν και προπαγάνδιζαν υπέρ του δέοντος την πτώση των τιμών με την παγκοσμιοποίηση παρέλειψαν να αναφέρουν την μισθολογική συρρίκνωση που θα έφερνε. Στην Ελλάδα οι μισθοί έχουνε φτάσει να είναι κατώτεροι των μέσων συντήρησης. Τα ενοριακά βοηθήματα που αναφέρει ο Μαρξ δεν είναι παρά τα συσσίτια που βλέπουμε στην Αθήνα. Η πτώση των τιμών σε ηλεκτρικά είδη ή είδη ρουχισμού δεν έχουν καμία αξία, αφού η καθημερινή διαβίωση ξεπερνά τα εισοδήματα. Το δήθεν ενδιαφέρον του καπιταλισμού που θέλει τον κόσμο να έχει λεφτά για να μπορεί να καταναλώνει και να κινεί την οικονομία, απογυμνώνεται οριστικά μπροστά στο σύγχρονο απάνθρωπο καπιταλισμό που τα θέλει όλα. Τα καπιταλιστικά συνθήματα της πρώτης βιομηχανικής φάσης με την υπερεργασία και την πτώση του ημερομίσθιου γίνονται πιο επίκαιρα από ποτέ κι αυτό είναι η επίθεση σε κάθε εργασιακό δικαίωμα. Οι όροι ανάπτυξη, ανταγωνιστικότητα κτλ, είναι ακριβώς αυτό. Η παγκοσμιοποίηση που συνίσταται τόσο στην παραγωγή και εμπορία αγαθών όσο και στη διακίνηση κεφαλαίων – με όλα τα χρηματιστηριακά παρατράγουδα – σηματοδοτούν τη δεύτερη μεγάλη τομή του κεφαλαίου μετά την εμφάνιση της μηχανής. Αν η μηχανή ήταν επί της ουσίας η έναρξη της καπιταλιστικής παραγωγής, η παγκοσμιοποίηση είναι ο άξιος συνεχιστής της. Και βέβαια η παγκοσμιοποίηση δεν είναι τωρινή επινόηση, αλλά καπιταλιστικό όραμα αιώνων. Όμως αυτό είναι μια άλλη ιστορία.
 

Ενσυναίσθηση: Τα παιδιά καταλαβαίνουν περισσότερα από όσα φοβούνται να τους πούνε οι γονείς

«Πώς να κρυφτείς απ’ τα παιδιά, έτσι κι αλλιώς τα ξέρουν όλα». Στίχος γνωστού τραγουδιού αλλά και μια πραγματικότητα που πολλοί γονείς μπορεί να μην καταλαβαίνουν ή να μη βλέπουν.

Τα παιδιά -τα περισσότερα παιδιά- καταλαβαίνουν πολύ περισσότερα από αυτά που τους εκφράζουν οι γονείς λεκτικά και γι’ αυτό πολλές φορές θα σας εκπλήξουν -θετικά ή αρνητικά- με τα λόγια που θα σας πουν από εκεί που δεν το περιμένατε!

Όταν συμβαίνει κάτι δυσάρεστο, είτε στην οικογένεια είτε στη χώρα, τα παιδιά νιώθουν, έχουν αρκετά ανεπτυγμένο το αίσθημα της ενσυναίσθησης και θα σας το εκφράσουν με τον αγνό, παιδικό τους τρόπο σε ανυποψίαστη στιγμή, ανάμεσα στο παιχνίδι και στην… πραγματικότητα! Έπειτα μπορεί να ξαναγυρίσουν στο παιχνίδι τους κι εσείς να συνεχίσετε τις δουλειές σας!

Μερικές φορές, σε λεπτά ζητήματα που σας απασχολούν -διαζύγιο, θάνατος, αρρώστια- δεν χρειάζεται να τους πείτε τίποτα γιατί απλώς… ξέρουν!
AdTech Ad

«Υπάρχουν μερικά πράγματα που ένας γονέας δε θα αποκαλύψει ποτέ στο παιδί του αλλά το ευαίσθητο παιδί θα τα καταλάβει μόνο του»…

Δείτε το βίντεο για να τα ανακαλύψετε μόνοι σας:



Δεν είναι η αγάπη που πληγώνει. Είναι η αποσύνδεση από αυτήν που κάνει τον άνθρωπο να υποφέρει

Η νευροεπιστήμη έχει επιβεβαιώσει ότι οι συναισθηματικές καταστάσεις του ανθρώπου είναι μια πύλη αντίληψης που ισοδυναμεί, ή ξεπερνά σε κάποιες περιπτώσεις, τον ρόλο της όρασης όσον αφορά τη βίωση της πραγματικότητας. Οι συναισθηματικές καταστάσεις είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένες με τα νοητικά μοντέλα που ο άνθρωπος δημιουργεί για τον κόσμο και για τον εαυτό του, αλλά και για το πώς αντιλαμβάνεται και αξιολογεί τους συνανθρώπους του. Η πρωταρχική σημασία του συναισθήματος τόσο στη συνείδηση όσο και στην πίστη προκύπτει από το γεγονός ότι σχεδόν όλες οι ανθρώπινες σχέσεις βασίζονται σε αυτό.

Υπάρχουν άπειρα παραδείγματα του δεσμού μεταξύ της συναισθηματικής κατάστασης και της εγκεφαλικής λειτουργίας, τόσα που δικαιολογούν τη δημιουργία του νέου επιστημονικού πεδίου της νευροκαρδιολογίας, που μελετά αποκλειστικά τη σχέση του εγκεφάλου με την καρδιά. Έχει αποδειχθεί ότι κάποια αρνητικά συναισθήματα, όπως η εχθρότητα και το στρες, συνδέονται με καρδιακά νοσήματα, ακόμα και με τον αιφνίδιο καρδιακό θάνατο.

Η μεταβλητότητα του φυσιολογικού καρδιακού ρυθμού οφείλεται στoν συντονισμένο συνδυασμό «ταλαντωτών». Πρόκειται για συγκεκριμένες ομάδες κυττάρων που ρυθμίζουν την ισορροπία χάους και αταξίας στην καρδιά. Όταν αυτή η προσεκτικά καλιμπραρισμένη ομάδα κυττάρων «ριζοσπαστικοποιηθεί» με κάποιο τρόπο, η φυσιολογική ισορροπία μεταξύ των αντίρροπων δυνάμεων ανατρέπεται μέσα σε μια δίνη βίας ιδιαίτερα απειλητικής για τη ζωή.

Όταν ήμουν ειδικευόμενος νευρολόγος, γνώρισα μια νέα γυναίκα που είχε υποστεί βαρύτατο εγκεφαλικό επεισόδιο. Το οίδημα στον εγκέφαλο ήταν τόσο εκτεταμένο που εκείνη έπεσε σε κώμα. Εγκεφαλικά επεισόδια σπάνια πλήττουν νέους ανθρώπους, και στη συγκεκριμένη περίπτωση η αιτιολογία ήταν ένα μυστήριο που έπρεπε να διαλευκανθεί. Μέσα από μια σειρά διαγνωστικών ελέγχων διαπιστώσαμε ότι η νέα γυναίκα είχε υποστεί εκτεταμένη καρδιακή βλάβη εξαιτίας μιας πάθησης για την οποία γνωρίζουμε ελάχιστα. Πρόκειται για τη μυοκαρδιοπάθεια Takotsubo, πιο γνωστή ως «σύνδρομο της ραγισμένης καρδιάς». Στο σύνδρομο της ραγισμένης καρδιάς, ο κοινός παρονομαστής είναι συχνά η υψηλή έκκριση ορμονών τύπου αδρεναλίνης που εμφανίζονται μετά από συναισθηματικό τραύμα ή υπερβολικά έντονο στρες. Διάφορες κλινικές περιπτώσεις του συνδρόμου της ραγισμένης καρδιάς περιγράφονται στην ιατρική βιβλιογραφία – από θύματα ένοπλης ληστείας έως την αιφνίδια απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου.

Δεν ήμασταν σε θέση να εκμαιεύσουμε την ιστορία της γυναίκας αυτής. Όταν μεταφέρθηκε στη νευρολογική κλινική, ήδη υποστηριζόταν από συσκευή μηχανικού αερισμού. Είχε στον ώμο της ένα τατουάζ που έγραφε LOVE HURTS (η αγάπη πληγώνει). Κάθε φορά που βρισκόμουν δίπλα της και κοίταζα το τατουάζ της, θυμόμουν την παρατήρηση του Blaise Pascal: «Η καρδιά έχει τους δικούς της λόγους, και η λογική δεν γνωρίζει τίποτα για κανέναν από αυτούς». Κάθε πρωί πήγαινα στον θάλαμο νοσηλείας και μεριμνούσα για τους εργαστηριακούς ελέγχους. Ήταν δύσκολο να εντοπίσω φλέβα για αιμοληψία, καθώς η ασθενής ήταν υπέρβαρη.

Η κατάσταση συνεχιζόταν έτσι, ημέρα με την ημέρα. Έκανα νευρολογική εκτίμηση, η οποία δεν έδειχνε καμιά μεταβολή. Οπότε απλώς ρύθμιζα τη συσκευή μηχανικού αερισμού και τον σωλήνα σίτισης. Φρόντιζα επίσης να λαμβάνονται τα απαραίτητα μέτρα προφύλαξης για την αποφυγή περαιτέρω σχηματισμού θρόμβων. Μου ήταν αδύνατον να καταλάβω αν αντιλαμβανόταν το περιβάλλον ή όχι. Δεν αντέδρασε σε κανέναν νευρολογικό έλεγχο, έδειξε μόνο να ανταποκρίνεται σε κάποια ερεθίσματα στη μη παράλυτη πλευρά του σώματός της. Η πρόγνωση φαινόταν να είναι δυσοίωνη.

Ένα πρωί μπήκα στον θάλαμό της για την καθημερινή ιατρική επίσκεψη. Της ζήτησα συγγνώμη που έπαιρνα το αίμα της, της είπα πως είχα την εντύπωση ότι η κατάστασή της βελτιωνόταν, ότι η μητέρα της είχε έρθει να τη δει και ετοιμάστηκα να περάσω στον επόμενο ασθενή. Τότε όμως πρόσεξα ότι ήταν ξύπνια ή τουλάχιστον είχε τα μάτια της ανοιχτά. Κατάλαβα ότι είχε συνείδηση. Το βλέμμα της με ακολουθούσε και αντέδρασε σε μια πολύ απλή εντολή. Σαν να ζητούσε κάτι, μου έδειξε ότι θέλει να γράψει. Αμέσως της έδωσα το ντοσιέ μου, το στυλό μου και ένα φύλλο χαρτί. Ήταν μια αγωνιώδης άσκηση επικοινωνίας, καθώς έγραφε ένα γράμμα τη φορά: Θέλω… Κάτι χρειάζεται. Πονάει; Πρέπει να της εξηγήσω γιατί βρίσκεται στο νοσοκομείο; να… σε πάω… Να με πάει; Τι σκέφτεται; …στο Red Lobster.

Έδειξε προς το μέρος μου και μετά έδειξε τον εαυτό της, προκειμένου το μήνυμά της να γίνει σαφές. Τι; Στο Red Lobster; Θέλεις να πάμε μαζί στο Red Lobster; Για να βεβαιωθεί ότι γινόταν κατανοητή, έδειξε τον εαυτό της και μετά εμένα, κάνοντας σαφείς τις προθέσεις της. Ήταν ο δικός της τρόπος για να δείξει ότι με ευχαριστεί για την ιατρική βοήθεια που της είχα προσφέρει. Μετά από μικρό χρονικό διάστημα αφαιρέσαμε τη συσκευή μηχανικού αερισμού. Δεν είχα κάνει κάποιον ιατρικό ηρωισμό, αλλά θα είχε μια δεύτερη ευκαιρία στη ζωή της. Όπως όμως σκέφτηκα εκ των υστέρων, αυτό που της πρόσφερα χωρίς να το γνωρίζω συνειδητά ήταν η σύνδεση που χρειαζόταν για να δώσει σκοπό στον εγκέφαλό της τις στιγμές που βίωνε ίσως την πλέον έντονη εμπειρία απομόνωσης – το κώμα.

Ποτέ δεν θα μάθω τι ακριβώς επεξεργαζόταν μέσα στον εγκέφαλό της κατά τη διάρκεια εκείνων των σύντομων στιγμών που κατάφερα να κουβεντιάσω μαζί της. Αναδρομικά, αυτό που εγώ θεώρησα μια κοινότοπη συζήτηση θα πρέπει να τη διαβεβαίωσε ότι θα επιβίωνε και ότι η ίδια μπορούσε να παλέψει και να ξεπεράσει την πάθησή της. Αυτό που έμαθα κυρίως είναι ότι η επικοινωνία δεν αποτελεί μονόδρομο, ακόμα και όταν πιστεύουμε ότι κανείς δεν μας ακούει την ώρα που μιλάμε. Όσοι ασκούμε το ιατρικό λειτούργημα πολλές φορές ξεχνάμε ότι οι ασθενείς που βρίσκονται σε κώμα είναι συχνά σε θέση να μας ακούσουν όταν μιλάμε γι’ αυτούς, έστω κι αν δεν μπορούν να απαντήσουν. Ποτέ δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς υπάρχει μέσα στον νου των άλλων –σκέψεις, όνειρα και φόβοι– αλλά οι διαπροσωπικές σχέσεις είναι η μαρτυρία μιας βαθύτερης, μη λεκτικής κατανόησης, όπου μοιραζόμαστε τη βίωση του κόσμου γύρω μας.

Εκείνες οι φαινομενικά μονόδρομες αλληλεπιδράσεις κράτησαν την ασθενή μου στη ζωή για αρκετές εβδομάδες, κατά τη διάρκεια των οποίων παρέμενε αποσυνδεδεμένη από κάθε άλλη άποψη, και αποδείχτηκε ότι ήταν το καλύτερο «γιατρικό» για την περίπτωσή της, είτε μπορούσα να το συνειδητοποιήσω εκείνη τη στιγμή είτε όχι. Καμιά φορά οι μικρότερες χειρονομίες έχουν τη μεγαλύτερη σημασία. Δεν είναι η αγάπη που πληγώνει• είναι η αποσύνδεση από αυτήν που κάνει τον άνθρωπο να υποφέρει. Δεν χρειάζεται ψυχιατρική γνωμάτευση για να καταλάβουμε ότι ζούμε σε καιρούς γεμάτους στρες και αβεβαιότητα.

Υπάρχει τρομερός πόνος σε κάθε γωνιά του πλανήτη, ένα αυξανόμενο υπαρξιακό άγχος, καθώς και αρκετοί λόγοι για να χάσουμε την πίστη μας. Δεν υπαινίσσομαι ότι εσείς κι εγώ κυριαρχούμαστε από αυτοκτονικές τάσεις. Πάρα πολλοί άνθρωποι ωστόσο ζουν στη σκιά της απόγνωσης, με το άγχος και την ανησυχία να τους κυριεύουν. Εξαιτίας της απελπισίας που βιώνεται καθημερινά, η ανθρώπινη ζωή είναι χωρίς ελπίδα, γεμάτη σκοτάδι – αντί να είναι μια ζωή γεμάτη εμπιστοσύνη, ψυχική ανθεκτικότητα, ενσυναίσθηση και συμπόνια.

Πολλοί άνθρωποι βαδίζουν αργά προς την αυτοκτονία. Πιστεύουν ότι δεν έχουν κανένα σκοπό και ότι δεν υπάρχει νόημα στη ζωή τους. Συμπορεύονται με την άποψη ότι όλα είναι τυχαία – και αφού η γέννησή μας ήταν τυχαία, τυχαίος θα είναι και ο θάνατός μας. Αυτό είναι ένα τεράστιο ψέμα. Η ζωή συνδέεται με την τάξη, όχι με το χάος, και η τάξη φέρει μαζί της το νόημα. Θα πρέπει να δαπανήσουμε κάθε διαθέσιμο πόρο για να απωθήσουμε την αταξία και να μπορέσουμε να διάγουμε μια ζωή γεμάτη νόημα και σημασία. Αν η ανθρώπινη ζωή μπορεί να έχει κάποιο νόημα, τότε μπορούμε να ζήσουμε συνειδητά, με ενσυναίσθηση και αλληλεγγύη. Η ζωή είναι μια πραγματικότητα που διαλύει το μύθευμα της απουσίας σκοπού και νοήματος• είναι μια πραγματικότητα που μας καλεί και στην οποία ανταποκρινόμαστε. Το υπέρτατο νόημα αποκαλύπτεται μέσα από τη συνδεσιμότητα και την αγάπη του ανθρώπου για τον συνάνθρωπο, και με αυτό τον τρόπο συνδεόμαστε με τον Θεό.

Είμαστε πλασμένοι για να δημιουργούμε σχέσεις, και ο ανθρώπινος εγκέφαλος ανακαλύπτει τον σκοπό του μέσα από τη βαθιά επίγνωση ότι η αναζήτηση του εαυτού βρίσκεται στο σημείο σύνδεσης του εαυτού και του άλλου. Αυτή η θέση προϋποθέτει ότι αντιλαμβανόμαστε ο ένας τον άλλο ως ανθρώπινες υπάρξεις, καθώς και ότι αναγνωρίζουμε έναν Θεό ενσυναίσθησης και συμπόνιας που το ίδιο το DNA του αντανακλάται στη ζωή μας. Όταν έχουμε συνείδηση ότι αυτός ο θετικός σκοπός, που τόσο επιθυμούμε, απηχεί τον νου του Θεού, είμαστε σε θέση να ζήσουμε με μεγαλύτερη ασφάλεια. Μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι ο σκοπός μας είναι να δείχνουμε ενσυναίσθηση απέναντι στους άλλους, και σε αυτό τον σκοπό θα βρούμε προορισμό και γαλήνη. Μέσα από τη θεμελιώδη ουσία τής μεταξύ μας συνδεσιμότητας μπορούμε να αντισταθούμε στην πανίσχυρη έλξη του συμπαντικού χάους το οποίο μας έχει κυριεύσει.

Βλέπουμε με ποιον τρόπο ο σκοπός και το νόημα είναι λέξεις συνώνυμες και αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες του πεπρωμένου μας. Και οι δύο όροι δηλώνουν ότι η ζωή εμπεριέχει μια αναγνωρίσιμη τάξη και συνοχή – ότι υπάρχει ένα μεγαλύτερο αφήγημα το οποίο συνενώνει τα θραύσματα και τα νήματα της βιολογικής και της άυλης υπόστασής μας. Αυτή η γνώση είναι ζωτικής σημασίας για την ύπαρξή μας και βρίσκεται εδώ για να την ανακαλύψουμε. Κάνοντας λόγο για την ελπίδα ή την πίστη ή τη μνήμη ή την αγάπη ή την ενσυναίσθηση ή την επικοινωνία ή τη συμπόνια, μιλούμε ουσιαστικά για όλα αυτά που αποτελούν θρεπτικά συστατικά της ψυχής μας. Είναι άυλα, αλλά δεν υστερούν καθόλου σε σημασία από τις ιατρικές πρακτικές στις οποίες βασιζόμαστε καθημερινά. Ο Μαϊμονίδης, Εβραίος φιλόσοφος του Μεσαίωνα, έγραψε κάποτε ότι ο κόσμος κρέμεται από την ισορροπία. Αυτή η ισορροπία μοιάζει με το φαινόμενο της πεταλούδας, σύμφωνα με το οποίο και η παραμικρή δραστηριότητα μπορεί να εξαπλωθεί, διαπερνώντας ακόμα και το ισχυρότερο τείχος αντίστασης.

Με τον σκοπό και μέσα από αυτόν μπορούμε να φέρουμε την αλλαγή, καθοδηγώντας την ισορροπία προς την ιερότητα, προς την ακέραιη ύπαρξη. Εμείς οι άνθρωποι έχουμε επιλογή. Μπορούμε να αυτενεργήσουμε εν μέσω αυτών των προκλήσεων. Είμαστε σε θέση να ενσταλάξουμε τάξη και νόημα μέσα από συνειδητές και καλοπροαίρετες σχέσεις. Έχουμε την ικανότητα να ενεργήσουμε, να θέσουμε τα θεμέλια της αγάπης σε κάθε έκφανση της ζωής μας, σε όλες τις δεσμεύσεις και τις ηθικές αποφάσεις μας.

Αυτό είναι το υπέρτατο νόημα της ανθρώπινης ζωής• στο σημείο συνάντησης των εσωτερικών και εξωτερικών αντίρροπων δυνάμεων διακρίνουμε και διαμορφώνουμε το πεπρωμένο μας. Δημιουργηθήκαμε για να μετασχηματίσουμε τον υλικό κόσμο, για να φέρουμε τάξη σε μια φαινομενικά τυχαία και ευμετάβλητη ύπαρξη, και για να διαμορφώσουμε τη ζωή μας μεταλαμπαδεύοντας τη θεϊκή φύση μας μέσα σε κάθε πράξη μας. Αυτός είναι ο σκοπός μας: να διακρίνουμε και να διαμορφώσουμε μια βαθιά ενότητα ανάμεσα σ’ εμάς και στον Δημιουργό μας.

Jay Lombard, Ο νους του Θεού

Πώς επιδρά η θρησκεία στον εγκέφαλό μας;

Είτε είστε ένας ένθερμος άθεος, ένας συγκρατημένος αγνωστικιστής είτε ένας ευσεβής πιστός, θα βρείτε τις παρακάτω επιδράσεις της θρησκείας στον ανθρώπινο εγκέφαλο πραγματικά εκπληκτικές. Η θρησκευτική πίεση μπορεί να αυξήσει τα χρόνια ζωής μας και να μας βοηθήσει να αντιμετωπίσουμε ασθένειες. Και οι έρευνες στο πεδίο της «νευροθεολογίας» – ή της νευροεπιστήμης της θεολογικής πίστης – έχει κάνει ορισμένες εκπληκτικές ανακαλύψεις που πρόκειται να αλλάξουν το πώς σκεφτόμαστε για την πνευματικότητα.

Για παράδειγμα, ορισμένοι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η θρησκευτική εμπειρία ενεργοποιεί τα ίδια εγκεφαλικά νευρωνικά μονοπάτια όπως το σεξ και τα ναρκωτικά. Άλλες έρευνες έχουν υποδείξει ότι οι βλάβες σε μια συγκεκριμένη εγκεφαλική περιοχή μπορεί να μας κάνει να νιώσουμε ότι κάποιος βρίσκεται μαζί μας στο δωμάτιο, ενώ κανείς δεν βρίσκεται πραγματικά εκεί. Τέτοια ευρήματα έχουν ενδιαφέρουσες συνέπειες όσον αφορά στο πώς η θρησκεία επιδρά στην υγεία και το αντίθετο. Αν και οι ερευνητές μπορεί να μην έχουν ακόμα όλες τις απαντήσεις, τα κομμάτια του παζλ συνθέτονται σταδιακά για να διαμορφώσουν μια επιστημονική εικόνα για την θρησκεία, η οποία είναι λίγο διαφορετική από αυτή που βρίσκουμε στα ιερά βιβλία.

Οι διαφορετικές θρησκείες έχουν και διαφορετικές επιδράσεις

Ο Dr. Andrew Newberg, καθηγητής νευροεπιστήμης εξηγεί ότι οι διαφορετικές θρησκευτικές πρακτικές έχουν και διαφορετικές επιδράσεις στον εγκέφαλό μας. Ο ερευνητής αντλεί από τις πραγματικά πολυάριθμες μελέτες του για να δείξει ότι τόσο ο Βουδισμός (διαλογισμός), όσο και ο Καθολικισμός (προσευχή), για παράδειγμα, προκαλούν αυξημένη δραστηριότητα στον μετωπιαίο λοβό του εγκεφάλου.

Αυτές οι περιοχές συνδέονται με αυξημένη συγκέντρωση και προσοχή, με δεξιότητες σχεδιασμού, με την ικανότητα προβολής στο μέλλον και με την ικανότητα κατασκευής σύνθετων επιχειρημάτων. Επίσης, τόσο η προσευχή, όσο και ο διαλογισμός συνδέονται με μειωμένη δραστηριότητα στον βρεγματικό λοβό, που είναι υπεύθυνος για την επεξεργασία του χρονικού και χωρικού προσανατολισμού.

Οι μοναχοί, ωστόσο – που προσεύχονται χρησιμοποιώντας λέξεις και όχι τόσο τεχνικές οραματισμού που βρίσκουμε στο διαλογισμό – επιδεικνύουν αυξημένη δραστηριότητα στις εγκεφαλικές περιοχές που σχετίζονται με την επεξεργασία της γλώσσας. Αλλά άλλες θρησκευτικές πρακτικές μπορούν να έχουν το αντίθετο αποτέλεσμα στις ίδιες εγκεφαλικές περιοχές. Για παράδειγμα, μία από τις πιο πρόσφατες μελέτες, που έγιναν με τη βοήθεια του Dr. Newberg δείχνουν ότι η έντονη Ισλαμική προσευχή – «η οποία έχει, την πιο θεμελιώδη έννοιά της, στην παράδοση του εαυτού στο Θεό» – μειώνει τη δραστηριότητα στον προμετωπιαίο φλοιό και στο μετωπιαίο λοβό που συνδέονται, όπως επίσης και τη δραστηριότητα στο βρεγματικό λοβό.

Ο προμετωπιαίος φλοιός θεωρείται παραδοσιακά ότι εμπλέκεται στον εκτελεστικό έλεγχο ή στη συμπεριφορά που συνάγεται από τη θέληση, όπως επίσης και στη λήψη αποφάσεων. Οπότε, οι ερευνητές υποθέτουν, φαίνεται λογικό ότι μια πρακτική που εστιάζει στην απελευθέρωση ελέγχου θα είχε ως αποτέλεσμα τη μειωμένη δραστηριότητα σε αυτή την εγκεφαλική περιοχή.

Η θρησκεία και τα νευρωνικά εγκεφαλικά μονοπάτια

Μία πρόσφατη μελέτη βρήκε ότι η θρησκεία ενεργοποιεί τα ίδια νευρωνικά μονοπάτια ανταμοιβής, όπως το σεξ, τα ναρκωτικά και άλλες εθιστικές δραστηριότητες. Ο Dr. Jeff Anderson, Ph.D και οι συνάδελφοί του εξέτασαν τους εγκεφάλους 19 νέων Μορμόνων χρησιμοποιώντας λειτουργικό μαγνητικό τομογράφο.

Όταν ρωτήθηκαν αν και σε ποιο βαθμό οι συμμετέχοντες ένιωθαν «το πνεύμα», όσοι ανέφεραν τα πιο έντονα συναισθήματα επέδειξαν αυξημένη δραστηριότητα στον επικλινή πυρήνα, όπως επίσης στο μετωπιαίο κέντρο του ελέγχου και στο μεσοκοιλιακό προμετωπιαίο κοιλιακό φλοιό. Αυτές οι εγκεφαλικές περιοχές της απόλαυσης και της ανταμοιβής είναι επίσης ενεργές, όταν εμπλεκόμαστε σε σεξουαλικές δραστηριότητες, ακούμε μουσική, στοιχηματίζουμε και κάνουμε χρήση ναρκωτικών. Οι συμμετέχοντες επίσης ανέφεραν συναισθήματα γαλήνης και σωματικής ζεστασιάς.

Αυτά τα ευρήματα έρχονται να στηρίξουν εκείνα παλαιότερων ερευνών, που είχαν βρει ότι η εκτέλεση πνευματικών πρακτικών ανεβάζει τα επίπεδα της σεροτονίνης, του νευροδιαβιβαστή δηλαδή της «ευτυχίας» και των ενδορφίνων. Τα τελευταία είναι μόρια που ενισχύουν την ευφορία. Τέτοιες νευροφυσιολογικές επιδράσεις φαίνεται να δίνουν στο ρητό «η θρησκεία είναι το όπιο των ανθρώπων», ένα νέο νόημα.

Οι εξωτερικές εμπειρίες είναι τελικά εσωτερικές

Ορισμένες πρόσφατες εξελίξεις στις νευροαπεικονιστικές τεχνικές μας επιτρέπου να καταλάβουμε πώς ο εγκέφαλός μας «δημιουργεί» μια πνευματική ή μυστικιστική εμπειρία. Τι προκαλεί την αίσθηση ότι κάποιος άλλος βρίσκεται μαζί μας στο δωμάτιο ενώ στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κανείς; Μήπως περνάμε σε άλλη διάσταση;

Ο καθηγητής James Giordano τονίζει ότι πλέον μπορούμε να καταλάβουμε πότε ένας άνθρωπος βρίσκεται σε κατάσταση έκστασης και να αναγνωρίσουμε τις συγκεκριμένες εγκεφαλικές περιοχές που συμμετέχουν στη διαδικασία. Όταν τα δίκτυα του ανώτερου βρεγματικού φλοιού ή του προμετωπιαίου φλοιού ενεργοποιούνται περισσότερο ή λιγότερο, τα σωματικά μας όρια αλλάζουν. Και οι έρευνες δείχνουν ακριβώς αυτό. Μία μελέτη με βετεράνους του Βιετνάμ δείχνει ότι όσοι είχαν τραυματιστεί στον ραχιοπλευρικό προμετωπιαίο φλοιό ήταν πιο πιθανό να αναφέρουν μυστικιστικές εμπειρίες.

Το Φαινόμενο Ντάνινγκ-Κρούγκερ ή γιατί οι χαζοί άνθρωποι νομίζουν ότι είναι έξυπνοι

Όλοι ξέρουμε κάποιον που νομίζει πως είναι πιο έξυπνος από όσο είναι. Αλλά πριν κρίνετε, καλύτερα να ελέγξετε αν δεν ανήκετε στο φαινόμενο Ντάνινγκ-Κρούγκερ.

Η θεωρία γι' αυτό το φαινόμενο αναπτύχθηκε από τους Ντέιβιντ Ντάνινγκ και Τζάστιν Κρούγκερ στο Πανεπιστήμιο του Κορνέλ. Βρήκαν πως αυτή η γνωστική προκατάληψη εμφανίζεται όταν οι άνθρωποι αδυνατούν να αξιολογήσουν επαρκώς το επίπεδο των ικανοτήτων τους- ή των ανικανοτήτων τους- σε μια δουλειά και θεωρούν ότι είναι πιο ικανοί από ό, τι στην πραγματικότητα.

Η θεωρία είναι επίσης γνωστή ως «Mount Stupid». Σύμφωνα με το λεξικό, Mount Stupid είναι «όταν έχεις αρκετή γνώση για ένα ζήτημα για να μιλήσεις γι αυτό, χωρίς την σοφία να μαζέψεις όλα τα γεγονότα ή να διαβάσεις για το θέμα.»

Ωστόσο, το Φαινόμενο Ντάνινγκ-Κρούγκερ έχει μελετηθεί διεξοδικά από ψυχολόγους και δεν είναι κάποια ψεύτικη θεωρία.

Τι είναι το Φαινόμενο Ντάνινγκ-Κρούγκερ;
Αυτή η ψυχολογική προκατάληψη, όπου ένα άτομο πιστεύει ότι είναι πιο έξυπνο και πιο ικανό από ό, τι είναι στην πραγματικότητα, για πρώτη φορά αναγνωρίστηκε από τους Ντάνινγκ και Κρούγκερ στη μελέτη τους το 1999 «Ανικανότητα και Άγνοια: Πως οι δυσκολίες στην αναγνώριση της ανικανότητας κάποιου οδηγούν σε μεγάλες αυτό-αξιολογήσεις».

Στην ουσία, δείχνει πως οι άνθρωποι με χαμηλές ικανότητες δεν έχουν την απαραίτητη κριτική ικανότητα και αυτογνωσία για να αναγνωρίσουν το επίπεδο των ικανοτήτων τους. Αυτό τους οδηγεί στο να έχουν μια ανώτερη άποψη της ικανότητας και τις γνώσεις τους.

Με απλά λόγια, αυτό συμβαίνει «όταν οι άνθρωποι είναι πολύ χαζοί για να γνωρίζουν πόσο ανόητοι είναι.»

Πως ο Ντάνινγκ και ο Κρούγκερ εξέτασαν την υπόθεση;
Όταν οι Ντέιβιντ Ντάνινγκ και Τζάστιν Κρούγκερ ανέπτυξαν την θεωρία τους οι συμμετέχοντες υποβλήθηκαν σε εξετάσεις χιούμορ, λογικής, επιστήμης και γραμματικής. Διαπίστωσαν ότι αυτοί που είχαν τις καλύτερες επιδόσεις υποτιμούσαν την ικανότητά τους. Αντιστρόφως, αυτοί που τα πήγαν χειρότερα πίστευαν πως τα είχαν πάει πολύ καλά. Διαπίστωσαν ότι σε κάθε τομέα όπου εξετάστηκαν, καθώς η γνωστική τους ικανότητα επιδεινώνονταν, το ίδιο έκανε και η ικανότητα του συμμετέχοντος να αξιολογήσει τις ικανότητες του.

Σε ένα συγκεκριμένο πείραμα, ρώτησαν τους συμμετέχοντες αν ήταν εξοικειωμένοι με ορισμένες τεχνολογικές επιστημονικές έννοιες. Το κόλπο ήταν πως κάποιοι όροι ήταν εντελώς φτιαχτοί και ψεύτικοι. Διαπίστωσαν πως,

«Ένας καλός αριθμός ισχυρίστηκε ότι ήταν εξοικειωμένος με πραγματικούς όρους όπως η κεντρομόλος δύναμη και το φωτόνιο. Αλλά ενδιαφέρον όμως είναι ότι επίσης ισχυρίστηκαν πως είχαν εξοικείωση με έννοιες που ήταν εντελώς φτιαχτές όπως οι πλάκες της παράλλαξης, το υπερλιπίδιο και η χολαρίνη.»

Τι ανακάλυψαν;
Οι Ντάνινγκ και Κρούγκερ ανακάλυψαν πως η πιο επικίνδυνη κατάσταση είναι όταν οι άνθρωποι έχουν κάποια γνώση για ένα θέμα από όταν δεν ξέρουν τίποτα γι αυτό.

Αυτό είναι κάτι που το γνωρίζουμε εδώ και πολλές γενιές. Η φράση «Η ημιμάθεια είναι επικίνδυνο πράγμα» αποδίδεται ευρέως στον Αλεξάντερ Πόουπ που το έγραψε στο «An Essay on Criticism» το 1709. Όπως είπε και ο κωμικογράφος Τζος Μπίλλινγκς: «Δεν είναι αυτό που δεν γνωρίζεις το οποίο σε οδηγεί σε μπελάδες. Είναι αυτό που είσαι σίγουρος πως δεν είναι έτσι.»

Δυστυχώς, δεν υπάρχει εύκολη λύση στο πρόβλημα. Ο Ντάνινγκ επισήμανε πως «για να αναγνωρίσουν οι αδύνατοι συμμετέχοντες την ανικανότητα τους πρέπει να κατέχουν την εμπειρογνωμοσύνη που τους λείπει.»

Οι Ντάνινγκ και Κρούγκερ έδειξαν πως καθώς αρχίζεις να μαθαίνεις περισσότερα για ένα θέμα ή να εξειδικεύεσαι περισσότερο σε κάτι, αρχίζεις να αξιολογείς την ικανότητα σου λιγότερο ευνοϊκά. Γνωρίζεις όλα όσα δεν ξέρεις για ένα θέμα. Πρόκειται για μια εντελώς διαφορετική γνωστική προκατάληψη γνωστή ως «Σύνδρομο του απατεώνα».

Πως το Φαινόμενο Ντάνινγκ-Κρούγκερ μπορεί να γίνει επικίνδυνο
Ενώ είναι αρκετά αστείο να βλέπεις κάποιον να γελοιοποιεί τον εαυτό του, το φαινόμενο Ντάνινγκ-Κρούγκερ μπορεί στην πραγματικότητα να γίνει επικίνδυνο.

Για παράδειγμα, οι γιατροί έχουν ανακαλύψει πως οι ηλικιωμένοι άνθρωποι αρνούνται να κάνουν ασκήσεις για να ανακουφίσουν τον πόνο, ακόμα και αν αυτή είναι η πιο αποτελεσματική μέθοδος για την θεραπεία του. Αυτό γίνεται επειδή λανθασμένα πιστεύουν πως η σωματική δυσφορία που νιώθουν μετά την άσκηση είναι σημάδι ότι έκαναν χειρότερη την κατάσταση τους.

Σε ένα ακόμα πιο σοβαρό παράδειγμα, μητέρες στην Ινδία μερικές φορές δεν δίνουν νερό στα βρέφη που υποφέρουν από διάρροια επειδή πιστεύουν ότι το πολύ νερό είναι αυτό που την προκαλεί.

Στις οικονομικές καταστάσεις, οι επιπτώσεις της προκατάληψης είναι επίσης σοβαρές. Μελέτες έχουν δείξει πως η οικονομική κρίση του 2008 (Αμερική) προκλήθηκε από χρηματοδότες με υπερβολική αυτοπεποίθηση και καταναλωτές που δεν είχαν τις οικονομικές γνώσεις που νόμιζαν πως είχαν.

Τελικές σκέψεις
Φυσικά, είναι πολύ δύσκολο να ξέρεις πως δεν ξέρεις κάτι. Για παράδειγμα, αν δεν ξέρεις τους κανόνες της γραμματικής, πως θα αντιληφθείς ότι τους έχεις παραβεί;

Πιθανώς όλοι έχουμε τομείς τους οποίος νομίζουμε ότι καταλαβαίνουμε περισσότερο από ό, τι στην πραγματικότητα, ή νομίζουμε ότι έχουμε περισσότερες ικανότητες σε κάτι. Αλλά ίσως πρέπει να ελέγξουμε τα δεδομένα μας πριν πούμε την γνώμη μας.