Ο ψεύτης και η παθολογία του. Γιατί πιστεύουμε τον ψεύτη;

Το να λες ψέματα συνήθως επιδεινώνεται με το πέρασμα του χρόνου. Όταν βλέπετε ότι γλιτώνετε με ένα ψέμα αυτό σας ωθεί συχνά να συνεχίσετε τις αυταπάτες. Επίσης, οι ψεύτες θεωρούν ότι είναι καλύτερο να λένε αναλήθειες για να καλυφθούν. Έχουμε διαφορετικούς ανθρώπους με διαφορετικά μέτρα και σταθμά, όταν πρόκειται να πουν την αλήθεια. Περιμένουμε, για παράδειγμα, λιγότερη ειλικρίνεια από τους πολιτικούς παρά από τους επιστήμονες.

Αν κάποια στιγμή σας είπαν ψέματα, είναι επειδή συμφωνήσαμε να σας πουν ψέματα.
Η πρώτη αλήθεια σχετικά με το ψέμα: το ψέμα είναι πράξη συνεργασίας. Βέβαια, δεν είναι όλα τα ψέματα επιβλαβή. Μερικές φορές ηθελημένα συμμετέχουμε στην εξαπάτηση χάριν της κοινωνικής αξιοπρέπειας, ίσως για να κρατήσουμε ένα μυστικό που πρέπει να κρατηθεί κρυφό. Τα ψέματα μπορούν να προδώσουν την πατρίδα μας, να διακινδυνεύσουν την ασφάλεια μας, να υποσκάψουν τη δημοκρατία, να προκαλέσουν το θάνατο αυτών που μας υπερασπίζονται.

Το ψέμα είναι μια απόπειρα να γεφυρώσουμε το χάσμα, να συνδέσουμε τις ευχές με τις φαντασιώσεις μας για το ποιοι ευχόμαστε να ήμασταν, πώς ευχόμαστε να ήμασταν, με αυτό που είμαστε πραγματικά.

Και είμαστε όντως πολύ πρόθυμοι να γεμίσουμε τα κενά στη ζωή μας με ψέματα. Μια οποιαδήποτε μέρα, οι έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να σας πουν ψέματα από 10 έως 200 φορές. Σύμφωνοι, πολλά από αυτά είναι αθώα ψέματα.

Όταν ένας άνθρωπος λέει ψέματα, σπάει έναν δεσμό, μια σιωπηρή συμφωνία να φερόμαστε στους άλλους όπως θα θέλαμε να μας φέρονται. Όταν μας εξαπατούν συχνά δυσκολευόμαστε να εμπιστευτούμε το ίδιο άτομο και πάλι.

Γιατί ο άνθρωπος λέει ψέματα;
• Για να φανεί καλύτερος και πιο αρεστός
• Για να κρύψει τις αδυναμίες και τις ανασφάλειες του
• Για να τον κρίνουν οι άλλοι ως σημαντικό
• Για να αποφύγει να μειωθεί ή να πληγωθεί.

Υπάρχουν τέσσερις διαφορετικοί τύποι ψεύτη:
του περιστασιακού, του συχνού, του καθ’ έξιν, και του επαγγελματία ψεύτη.

Ο καθ’ έξιν και ο επαγγελματίας ψεύτης, είναι δύσκολο να εντοπιστούν μόνο από τη γλώσσα του σώματος. Ο καθ’ έξιν ψεύτης είναι τόσο συνηθισμένος να λέει ψέματα, που μπορεί να μη νοιάζεται ή να μη συνειδητοποιεί πλήρως ότι ψεύδεται – γι’ αυτό και συνήθως δεν το δείχνει. Ο επαγγελματίας ψεύτης έχει εξασκηθεί τόσο πολύ στα ψέματά του, που η συμπεριφορά του δεν τον προδίδει.

Όπως εκείνοι που κάνουν χρήση ναρκωτικών και καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες αλκοόλ, έτσι και εκείνοι που ψεύδονται, συνήθως δεν το παραδέχονται. Όμως, τις περισσότερες φορές το ψέμα ανιχνεύεται εύκολα, όταν ξέρουμε τι ενδείξεις να αναζητούμε.

 Τα συμπτώματα που απαριθμούνται εδώ αποτελούν αξιόπιστες ενδείξεις για τον περιστασιακό ψεύτη και για τον συχνό ψεύτη. Γενικά, αυτές οι εξωτερικές ενδείξεις εμφανίζονται μόνο όταν κάποιος ξέρει ότι λέει ψέματα και νιώθει έστω και λίγο άσχημα που το κάνει.

Ευτυχώς, οι περισσότεροι άνθρωποι είναι, στη χειρότερη περίπτωση, περιστασιακοί ψεύτες και δείχνουν την αμηχανία τους με πολλούς τρόπους.

Τα συμπτώματα της ανειλικρίνειας περιλαμβάνουν:
• Ύπουλο βλέμμα, μάτια που αποφεύγουν τα δικά σας. Γενικά, υπάρχει η τάση να πιστεύουμε ότι όταν κάποιος λέει ψέματα διστάζει να μας κοιτάξει ευθέως στα μάτια και αποφεύγει το βλέμμα μας, κοιτώντας γύρω ή στρέφοντας το βλέμμα του χαμηλά. Επίσης, δείγμα ψεύδους είναι το να ανοιγοκλείνει έντονα τα μάτια του την ώρα που σου μιλάει κάποιος!
• Κάθε είδους νευρικές κινήσεις.
• Γρήγορη ομιλία. Είναι επίσης πολύ συχνό να προσπαθεί να μιλήσει τόσο γρήγορα που να κάνει συντακτικά και γραμματικά λάθη ή να πνίγεται και να βήχει προκειμένου να «καθαρίσει» το λαιμό του.
• Αλλαγή της φωνής.
• Κίνηση μπρος-πίσω, σε όρθια ή καθιστή στάση.
• Οποιοδήποτε σημάδι νευρικότητας.
• Υπερβολικό, προσποιητά ειλικρινές βλέμμα.
• Ιδρώτα. Υπερβολικός ιδρώτας για τις συγκεκριμένες συνθήκες μπορεί να εμφανιστεί στο μέτωπο, στα μάγουλα ή στο πίσω μέρος του λαιμού, όταν κάποιος λέει ψέματα.
• Τρεμούλιασμα.
• Οποιαδήποτε δραστηριότητα που κρύβει τα μάτια, το πρόσωπο ή το στόμα, όπως τοποθέτηση του χεριού μπροστά στο στόμα κατά την ομιλία, ξύσιμο της μύτης, ή πετάρισμα των ματιών.
• Γλείψιμο των χειλιών.
• Πέρασμα της γλώσσας πάνω από τα δόντια.
• Σκύψιμο μπροστά.
• Ανάρμοστη οικειότητα, όπως χτύπημα στην πλάτη, άλλο άγγιγμα, και υπερβολικό πλησίασμα (παραβίαση του προσωπικού χώρου).

Κλασικά Ψέματα
Ένα κλασικό ψέμα των ερωτευμένων στην αρχή της σχέσης τους είναι η σφοδρή άρνηση της έντασης των συναισθημάτων τους, για όλους τους παραπάνω λόγους. Ένα άλλο κλασικό ψέμα, σε όλες τις ηλικίες είναι το «δεν το έκανα εγώ!», ενώ είναι φανερό ότι το άτομο έχει διαπράξει αυτό για το οποίο κατηγορείται, αλλά δεν το παραδέχεται.

Το ψέμα μπορεί να είναι μια κραυγή που παρακαλεί «δώσε μου σημασία!». Τα ψέματα ως μηχανισμός άμυνας και άρνησης γίνονται οι παρωπίδες που εμποδίζουν το άτομο να έρθει αντιμέτωπο με πικρές αλήθειες, όπως όταν ο σύζυγος αρνείται να πιστέψει τις αποδείξεις ότι η γυναίκα του τον απατάει ή η μητέρα εθελοτυφλεί στο πρόβλημα ουσιοεξάρτησης της κόρης της. Έτσι, το ψέμα, έστω και πρόσκαιρα εξυψώνει το άτομο στον εαυτό του και στους άλλους και γίνεται η ασφαλιστική του δικλείδα.

Αντίθετα, το παθολογικό ψέμα χαρακτηρίζεται από συχνά και επανειλημμένα ψέματα για τα οποία δεν υπάρχει συγκεκριμένο κίνητρο. Τα ψέματα αυτά δεν ελέγχονται από το υποκείμενο, το οποίο αδιαφορεί για τις συνέπειες και τις περισσότερες φορές ζημιώνεται. Αυτό που ορίζει το παθολογικό ψέμα είναι η συχνότητα, η χρονιότητα και η έλλειψη οφέλους για το υποκείμενο. Ενώ το παθολογικό ψέμα εμφανίζεται συχνά σε συγκεκριμένες ψυχιατρικές διαταραχές, όπως είναι οι διαταραχές ελέγχου των παρορμήσεων (κλεπτομανία, πυρομανία, χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών, στοιχηματοπαιξία), δεν συνδέεται απόλυτα μαζί τους.

Το παθολογικό ψέμα αποτελεί ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο και οι αιτίες ανάπτυξής του είναι πολλές. Ορισμένες από αυτές είναι η σεξουαλική κακοποίηση στην παιδική ηλικία, η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στην οικογένεια, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, ορισμένοι γενετικοί παράγοντες (26% περισσότερη λευκή ουσία στον προμετωπιαίο φλοιό του εγκεφάλου), οι μαθησιακές δυσκολίες, η νοητική υστέρηση, η υπερπροστατευτικότητα των γονέων, η ζήλια και η αντιπαλότητα μεταξύ αδελφών και συγκεκριμένες ψυχιατρικές διαταραχές (διαταραχές προσωπικότητας και διαταραχές ελέγχου των παρορμήσεων).

Η μυθομανία είναι μια διαταραχή της προσωπικότητας και ο μυθομανής ζει κυριολεκτικά μια ψεύτικη ζωή. Πρόκειται για μια παθολογική κατάσταση που χρειάζεται ψυχολογική - ψυχοθεραπευτική και πολλές φορές φαρμακευτική υποστήριξη, καθώς συχνά ο μυθομανής δεν υποφέρει μόνο από μυθομανία.

Ψεύτης μπορεί να χαρακτηριστεί όποιος έχει πει ψέματα και πλέον γίνεται ιδιότητα όταν αφορά σε άτομο που επανειλημμένα λέει ψέματα. Τα ψέματα μπορεί να έχουν κάποιο απώτερο σκοπό π.χ. να τον γλιτώσουν από μια δυσάρεστη κατάσταση (παράδειγμα: έχω πονοκέφαλο, δεν θα' ρθω στο πάρτυ) - λέω πολλά τέτοια ή και όχι, απλά να εκφράζουν μια άλλη του ψυχολογική ανάγκη/αδυναμία (παράδειγμα: είμαι ηθοποιός). Ο παθολογικός ψεύτης είναι εκείνος που είναι εθισμένος στο ψέμα, χρησιμοποιεί συνεχώς ψέματα, ασύνδετα μεταξύ τους.

Όταν όμως το ψέμα δεν σταματάει στο "είμαι ηθοποιός" αλλά συνδέεται με άλλα ψέματα και γίνεται μια ιστορία με αρχή και τέλος (ξεκίνησα έτσι, πρωταγωνίστησα εκεί, γνώρισα τους τάδε κλπ), και το άτομο πλάθει πολλές τέτοιες ιστορίες με αρχή και τέλος, φανταστικές ιστορίες αλλά με λεπτομέρειες και συνοχή, μιλάμε για μυθομανία. Η παθολογία της μυθομανίας διαφέρει με την κατάσταση του παθολογικού ψεύτη, καθότι ο δεύτερος δεν μπαίνει στη διεργασία σύνδεσης των ψεμάτων και δημιουργίας ενός μεγάλου μύθου και αυτή ακριβώς η διεργασία με την όλη επιστράτευση της φαντασίας, η συνεχής απασχόληση του μυαλού και η εμμονή του για το σκοπό της δημιουργίας μύθων συνιστά την παθολογία της μυθομανίας. Μύθων που δεν είναι αυτοσκοποί, πηγάζουν νοσηρή ψυχολογία ή διαταραγμένο μυαλό.

Γεννιόμαστε ή Γινόμαστε. Ψεύτες;
Το ψέμα είναι μια επίκτητη κοινωνική ικανότητα που χρησιμοποιείται ποικιλοτρόπως. Δε γεννιόμαστε με την ικανότητα να ψευδόμαστε, αλλά καθώς μεγαλώνουμε, κοινωνικοποιούμαστε και πρέπει να συνεργαστούμε με τους γύρω μας μαθαίνουμε την έννοια της εξαπάτησης ώστε να επιβιώσουμε κοινωνικά. Τα άτομα με αυτισμό δε μπορούν να πουν ψέματα ή να καταλάβουν την εξαπάτηση και ζουν στο δικό τους απομονωμένο κόσμο.

Η ικανότητα του να λέμε ψέματα είναι τεράστιας σημασίας για τον ανθρώπινο πολιτισμό, γιατί η ικανότητα της εξαπάτησης των άλλων έχει εξελιχθεί σε μια από τις δυνατότερες διανοητικές μας ικανότητες που μας βοηθάει να κερδίσουμε στον πόλεμο, την αγάπη και το εμπόριο. Το ψέμα αποτελεί τον φόβο και τον τρόμο στο χώρο της εργασίας: μήπως ο συνομιλητής, πελάτης ή υποψήφιος συνεργάτης ψεύδεται για να κερδίσει μια αγορά/πώληση ή θέση εργασίας; Παρόλο που είναι δυσδιάκριτο πότε κάποιος λέει ψέματα και πότε κάνει μικροπαρεμβάσεις στην αλήθεια παραποιώντας την προς όφελός του, οι παρακάτω στρατηγικές σας βοηθούν να διαπιστώσετε αν κάποιος λέει ψέματα και πώς να τα αποφύγετε.

Το ψέμα, βέβαια, ίσως να μην αποτελούσε αμαρτία αν μοναδικός του σκοπός ήταν να προστατεύει τα αισθήματα των άλλων. Οι λόγοι, δηλαδή, για τους οποίους λέμε ψέματα μπορεί να είναι εντελώς αθώοι, με μοναδικό σκοπό να μην έρθουμε ή να μην φέρουμε κάποιον σε δύσκολη θέση, αλλά μπορεί να είναι και κακόβουλοι και κακοπροαίρετοι, με σκοπό να σώσουμε το «τομάρι» μας ή και να βλάψουμε κάποιον. Ακόμα χειρότερα είναι τα πράγματα όταν κανείς χρησιμοποιεί το ψέμα συστηματικά για να επιβιώνει από διάφορες καταστάσεις –για να μην φτάσουμε σε περιπτώσεις ανθρώπων που έχουν κάνει το ψέμα τρόπο ζωής, τόσο που δυσκολεύονται και οι ίδιοι να το ξεχωρίσουν από την αλήθεια.

Γιατί όμως πιστεύουμε στα ψέματα;
Τι συμβαίνει σε νοητικό επίπεδο και ο άνθρωπος εξακολουθεί να πιστεύει σε ψέματα παρότι του παρέχονται τα απαραίτητα στοιχεία αποδείξεως του αντιθέτου;

Η προφανής απάντηση είναι ότι τα ψέματα μας κάνουν και νοιώθουμε καλά. Νοιώθουμε ευχάριστα όταν μας κολακεύουν, μας καθησυχάζουν και ικανοποιούν τον εγωισμό μας, όταν μας υπόσχονται κάτι που μας γλιτώνει κόπο, όταν μας δίνει κάποιος μια απάντηση σε κάτι που μας βασανίζει και δεν έχουμε τα εφόδια ή το χρόνο ή τη διάθεση να εξακριβώσουμε οι ίδιοι αν όντως ισχύει, όταν μας καλύπτουν την όποια ανασφάλειά μας.

Η πιο δύσκολη όμως κατηγορία ψεμάτων είναι αυτά που γίνονται εύκολα πειστικά, όταν αυτά «κουμπώνουν» στην ιδεολογία μας, είτε συμπληρώνουν το σύστημα αξιών μας, είτε επεκτείνουν την κοσμοθεωρία μας. Διότι σε αντίθετη περίπτωση δημιουργείται ένα ασυνεπές σύστημα που κλονίζει τα πιστεύω μας και απαιτείται χρόνος και πολύπλοκες συνειδητές νοητικές διεργασίες ώστε αυτό το σύστημα να βρεθεί πάλι σε μια ισορροπία. Η αλήθεια μας βάζει σε μια διαδικασία αναθεώρησης απόψεων που ενεργοποιεί μηχανισμούς σκέψης και απαιτείται ψυχικό σθένος ώστε να πορευτούμε στο μέλλον με ένα ανασυγκροτημένο σύστημα ιδεών.

Η αναζήτηση της αλήθειας βασίζεται στη λογική. Όμως οι διαπροσωπικές μας σχέσεις «χρωματίζονται» συναισθηματικά και γι’ αυτό πιστεύουμε περισσότερο κάποιον που μας είναι συμπαθής. Η αξιοπιστία ενός προσώπου κρίνεται και με τον χρόνο. Αν αποδειχτεί στην πράξη ότι τα λεγόμενα κάποιου επαληθεύονται ξανά και ξανά τότε αυτό το πρόσωπο αποκτά αξιοπιστία.

Σε πολιτικό επίπεδο η προπαγάνδα, στην πιο ύπουλη μορφή της, βασίζεται στη διαχείριση των συναισθημάτων των πολιτών. Η συνεχώς επαναλαμβανόμενη πληροφορία που μας δημιουργεί ευχάριστα συναισθήματα πολύ εύκολα μπορεί να αποτυπωθεί και να παγιωθεί στη μνήμη μας. Απαιτείται συνεπώς μεγάλη προσπάθεια και λογική σκέψη από την πλευρά των πολιτών όχι μόνο να αντισταθούν στην προπαγάνδα, αλλά και όταν πέσουν θύμα της να την αναγνωρίσουν και να την αποτάξουν.

Η αναζήτηση και εξακρίβωση της αλήθειας είναι μια χρονοβόρα και κοστοβόρα διαδικασία. Η επιστήμη μέσω πειραμάτων δίνει συνήθως τα απαραίτητα αποδεικτικά στοιχεία για τον ορθότητα μιας θεωρίας. Εμπιστευόμαστε περισσότερο κάποιον που έχει εντρυφήσει σε ένα θέμα με αναγνωρισμένες επιστημονικές δημοσιεύσεις και πλήθος αναφορών ή κάποιον που έχει άριστη εμπειρική γνώση σε ένα θέμα από κάποιον που έχει επιφανειακή γνώση ενός θέματος.

«Οι άνθρωποι είναι προικισμένοι από την φύση να κρίνουν την αλήθεια και συνήθως την αποκαλύπτουν. Και διά τούτο, όσοι ημπορούν ευστόχως ν’ αντιληφθούν την αλήθεια, είναι επίσης ικανοί ν’ αντιληφθούν και τις υπάρχουσες πιθανότητες» Αριστοτέλης

Μοτίβα Αλληλεπίδρασης Που Σε Απομακρύνουν Από Τον Σύντροφό Σου

Σαν άνθρωποι, είμαστε φτιαγμένοι για ν’αναζητάμε την αγάπη, την σύνδεση με τον άλλο, το δέσιμο.

Η ανάγκη αυτή είναι πρωταρχική, κι όταν δεν ικανοποιείται ή απειλείται, αντιδρούμε με φόβο και αγωνία, σα να χάνουμε κάτι απαραίτητο για τη ζωή μας. Όταν αισθανόμαστε ανασφαλείς στη σχέση με τον σύντροφό μας μπορεί ν’ αναρωτιόμαστε «Είσαι εδώ για μένα;», «Μετράω για σένα;», «Θα είσαι εδώ όταν σε χρειάζομαι;»

Αυτές οι ανάγκες και τα συναισθήματα ανασφάλειας είναι ο πυρήνας πολλών προβλημάτων.

Η ανάγκη γι’ αγάπη, η ανάγκη για συναισθηματική ανταπόκριση και εγγύτητα, είναι τόσο βαθιά ριζωμένες μέσα μας, που η απώλεια τους , η απώλεια της συναισθηματικής ασφάλειας στη σχέση, πυροδοτούν τα μοτίβα αρνητικής αλληλεπίδρασης που αναφέρουμε παρακάτω.

Σύμφωνα με την Δρ. Sue Johnson, υπάρχουν τρείς βασικοί τρόποι με την οποία τα ζευγάρια εκδηλώνουν το φόβο τους απέναντι στην απώλεια της συναισθηματικής ασφάλειας. Οι συμπεριφορές τις οποίες υιοθετούν τα ζευγάρια, είναι πέρα από εκδήλωση του φόβου τους, μια διαμαρτυρία απέναντι στην αποσύνδεση που βιώνουν ο ένας από τον άλλο.

1. Το μοτίβο «Ποιός είναι ο φταίχτης/ ένοχος».
Ο σκοπός του μοτίβου αυτού είναι η προστασία του εαυτού, αλλά η βασική κίνηση είναι η αμοιβαία επίθεση, οι κατηγορίες ή η απόδοση φταιξίματος. «Εσύ φταίς για όλα», «Εσύ άρχισες», «δικό σου λάθος». Με άλλα λόγια, αυτό που προσπαθεί να επικοινωνήσει το ζευγάρι όταν εμπλέκεται σε αυτή την αλληλεπίδραση είναι ότι «Δεν φταίω εγώ αλλά εσύ». Ίσως το παίξιμο του παιχνιδιού «ποιός είναι ο φταίχτης», να αρχίζει μια στιγμή που αισθανόμαστε ευάλωτοι ή πληγωμένοι από τον σύντροφό μας και ξαφνικά χάνουμε τον έλεγχο. Ταυτόχρονα χάνουμε τη συναιθηματική μας ασφάλεια και χρειαζόμαστε κάτι που θα μας δώσει και πάλι τον έλεγχο. Έτσι κατηγορούμε, δείχνουμε επιθετικότητα ή είμαστε έτοιμοι για άμεσο χτύπημα, όπως οι πολεμιστές στη μάχη.

Εάν οι σύντροφοι εμπλέκονται στο μοτίβο αυτό μόνο περιστασιακά και διατηρούν τη συναισθηματική τους σύνδεση, μπορούν να επανασυνδεθούν γρήγορα μετά το επεισόδιο και ν’ αποκαταστήσουν τη συναισθηματική ασφάλεια. Εάν όμως, η αλληλεπίδραση αυτή εγκαθιδρυθεί στη σχέση, με τον καιρό , θα τείνει να ενισχύει τον εαυτό της: «'Οσο πιο πολύ μου επιτίθεσαι, τόσο πιο επικίνδυνος/η μου φαίνεσαι, τόσο πιο πολύ περιμένω για την επίθεση σου, και αντεπιτίθεμαι ακόμα πιο σκληρά».

Εάν λοιπόν συνεχιστεί με αυτό τον τρόπο η αλληλεπίδραση, η ασφάλεια της σχέσης δε θα αποκατασταθεί ποτέ κι το ζευγάρι μοιραία θα απομακρυνθεί. Για να σταματήσουμε να αλληλοεπιδρούμε με αυτό τον τρόπο, θα πρέπει να καταλάβουμε ότι δεν υπάρχει τίποτα ωφέλιμο στο να βρούμε τον φταίχτη. Δεν χρειάζεστε έναν φταίχτη, αντίθετα, ο αμοιβαίος σας εχθρός είναι αυτό το μοτίβο που σας απομακρύνει.

Εάν εμπλέκεστε σε αυτό το μοτίβο, προσπαθήστε να επικεντρωθείτε στο παρόν και σε αυτό που συμβαίνει αυτή τη στιγμή. Δεν υπάρχει λόγος να κοιτάτε την αρχή του κακού. Η αμοιβαία επίθεση και κριτική είναι ένας κύκλος που σας στροβιλίζει και τους δύο. Δεν υπάρχει αρχή στον κύκλο. Ο εχθρός σας είναι το μοτίβο «Βρες τον φταίχτη» , κι αν δεν αντιμετωπιστεί κι απο τους δύο σας έτσι, οι συνέπειες ίσως είναι μοιραίες για τη σχέση σας.

2. Η πόλκα της διαμαρτυρίας.
Ένα από τα πιο κοινά μοτίβα αρνητικής αλληλεπίδρασης στις σχέσεις: Ο ένας σύντροφος κάνει ένα βήμα μπρος ζητώντας τη σύνδεση, την ικανοποίηση των αναγκών του με αρνητικό τρόπο, κι ο άλλος κάνει ένα βήμα πίσω, απομακρυνόμενος. Έτσι το μοτίβο επαναλαμβάνεται επ’ αόριστον γιατί η ανάγκη για συναισθηματική ανταπόκριση που το υποκινεί είναι πανίσχυρη. Μάλιστα , κάποια ανταπόκριση ,ακόμα κι αρνητική ,είναι πολλές φορές προτιμότερη από το τίποτα, γι’ αυτό αν δεν την πάρουμε από τον σύντροφό μας, η φυσική μας αντίδραση θα είναι να διαμαρτυρηθούμε. Το μοτίβο αυτό συχνά δεν αναγνωρίζεται αμέσως από τους συντρόφους. Ο ένας σύντροφος απαιτεί, διαμαρτυρόμενος ενεργά για την αποσύνδεση που βιώνει , ενώ ο άλλος αποσύρεται, διαμαρτυρόμενος ήσυχα την κριτική που υπαινίσσεται ο πρώτος σύντροφος.

Ο ενεργά διαμαρτυρόμενος σύντροφος που απαιτεί συχνά σκέφτεται κάπως έτσι:
«Αισθάνομαι μεγαλύτερη μοναξιά σε αυτή τη σχέση, παρά όταν έμενα μόνος/η».
«Δεν ξέρω εάν είμαι σημαντικός/η για τον σύντροφό μου».
«Εάν δεν πίεζα, δε θα ερχόμασταν ποτέ κοντά».
«Τον/την χρειαζόμουν τόσο εκείνη τη στιγμή, αλλά ήταν τόσο απόμακρος/η, σαν τα συναισθήματα μου να μην είχαν καμμιά σημασία».

Ο αποσυρόμενος σύντροφος σκέφτεται:
«Φαίνεται πως δεν μπορώ ποτέ να κάνω κάτι σωστά για εκείνον/η».
«Αισθάνομαι ότι είμαι ανεπαρκής, αποτυχημένος /η σα σύζυγος/σύντροφος».
«Κλείνομαι στον εαυτό μου και περιμένω τον/την σύντροφό μου να ηρεμήσει. Προσπαθώ να μην προκαλέσω αναταραχή. Κάπως έτσι προστατεύω τη σχέση».
«Δεν ξέρω τι αισθάνομαι εκείνη τη στιγμή, παγώνω».

Εάν αισθάνεστε παγιδευμένοι σε αυτό το μοτίβο, όπως και με το προηγούμενο, το πρώτο βήμα είναι να το αναγνωρίσετε ότι συμβαίνει και να καταλάβετε ότι αυτό είναι ο αμοιβαίος εχθρός που πρέπει να παλέψετε. Δείτε το ολικά κι όχι αποσπασματικά επικεντρωνόμενοι στις κινήσεις ή τα λάθη του άλλου. Δεύτερον, καταλάβετε πως η συμπεριφορά του ενός, δημιουργεί τη συμπεριφορά του άλλου.

Τι μπορείτε να κάνετε για να αποτρέψετε να προκαλέσετε την ίδια αντίδραση στο σύντροφό σας;

Τρίτον ακούστε ο ένας, τις συναισθηματικές ανάγκες του άλλου.

3. Πάγωμα και Φυγή
Συχνά, εάν το μοτίβο «πόλκα της διαμαρτυρίας» συνεχίσει για πολύ καιρό χωρίς επίλυση, αυτό που ακολουθεί είναι η σιωπή. Ο απαιτητικός, κριτικός σύντροφος τα παρατάει και παύει να διεκδικεί ή να διαμαρτύρεται. Είναι πλέον σα να έχει πενθήσει για τη σχέση και έχει αποστασιοποιηθεί. Σε επιφανειακό επίπεδο, οι σύντροφοι ίσως είναι ευγενικοί ο ένας προς τον άλλο και συνεργάσιμοι για πρακτικά ζητήματα, αλλά εάν δεν υπάρξει αλλαγή, η σχέση αγάπης θα τελειώσει οριστικά. Ο σύντροφος που αποσυρόταν , κατανοεί κι εκείνος πως υπάρχει πλέον ουσιαστική απόσταση ακόμα κι αν σε πρώτο επίπεδο, τα πράγμα μοιάζουν ήρεμα. Η απόσταση αυτή είναι αποτέλεσμα της απώλειας ελπίδας που πιθανόν βιώνουν οι σύντροφοι.

Εάν βιώνετε συναισθηματική αποξένωση στη σχέση σας, όπως και στα προηγούμενα μοτίβα, είναι ωφέλιμο να κατανοήσετε τα βήματα που σας οδηγούν σε αυτή. Τι κάνετε που σας απομονώνει όλο και περισσότερο από το σύντροφό σας; Τι μπορείτε ν’ αλλάξετε; Ποιες συναισθηματικές ανάγκες σας θέλετε να καλύψετε και τι χρειάζεται ο σύντροφός σας;

Θυμηθείτε ότι εχθρός είναι η αρνητική αλληλεπίδραση κι όχι ο άλλος.

Γιατί όσο μεγαλώνουμε μικραίνει ο κύκλος των φίλων μας;

Ατονεί η διάθεση κοινωνικού πειραματισμού.

Έως την ηλικία των 25 ετών οι άνθρωποι αποκτούν συνεχώς νέους φίλους και νέες γνωριμίες. Όμως, στη συνέχεια, όσο μεγαλώνουν, αρχίζουν να χάνουν τις κοινωνικές επαφές και τις σχέσεις τους, σύμφωνα με διεθνή μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό έντυπο Royal Society Open Science.

Οι ερευνητές του Τμήματος Πειραματικής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και του Τμήματος Επιστήμης των Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Ααλτο, με επικεφαλής τον Κουνάρ Μπατατσάρια, ανέλυσαν στοιχεία τηλεφωνικών κλήσεων περίπου 3,2 εκατομμυρίων συνδρομητών μιας εταιρείας κινητής τηλεφωνίας, για τους οποίους ήταν γνωστό το φύλο και η ηλικία (αλλά όχι άλλα προσωπικά δεδομένα).

Από την επεξεργασία των δεδομένων προέκυψε ότι, γύρω στα 39-40 έτη ζωής, οι άνδρες είναι πιο κοινωνικά «δικτυωμένοι» από ό,τι οι γυναίκες, αλλά μετά η τάση αντιστρέφεται υπέρ των γυναικών, εν μέρει επειδή αυτές διατηρούν περισσότερες επαφές με τα ενήλικα παιδιά τους και με τους δικούς τους γονείς.

Η μελέτη δείχνει ότι ο μέσος άνθρωπος μιλά περισσότερο στο τηλέφωνο με περίπου 15 ανθρώπους μέσα στο μήνα, αυτούς που νιώθει συναισθηματικά πιο κοντά του. Ο αριθμός αυτός αντιστοιχεί κατά προσέγγιση σε όσους γνωστούς του βλέπει κανείς πρόσωπο με πρόσωπο τουλάχιστον μια φορά μέσα τον μήνα.

Ο αριθμός των κοινωνικών επαφών τόσο ενός άνδρα, όσο και μιας γυναίκας κορυφώνεται στα 25 περίπου και μετά ακολουθεί μια μείωση έως την ηλικία των 45 ετών. Στη συνέχεια και για μια δεκαετία, οι φίλοι και γνωστοί σταθεροποιούνται, ενώ μετά τα 55 η μείωση του αριθμού τους επιταχύνεται.

Η περαιτέρω μείωση που ακολουθεί, σταματά περίπου στην ηλικία των 80 ετών, όταν ο μέσος αριθμός μηνιαίων επαφών είναι οκτώ για μια γυναίκα και έξι για έναν άνδρα. Οι επαφές των γηραιότερων, έως τον θάνατό τους, αφορούν κυρίως τα παιδιά και τα εγγόνια τους.

Οι επιστήμονες αποδίδουν τη σταδιακή απώλεια φίλων στο ότι στα πρώτα στάδια της ζωής οι άνθρωποι έχουν διάθεση να πειραματιστούν, να συναντήσουν πολύ διαφορετικούς ανθρώπους, να κυνηγήσουν ευκαιρίες και βεβαίως να βρουν σεξουαλικό σύντροφο. Όλα αυτά σιγά-σιγά ατονούν, στους περισσότερους τουλάχιστον.

Όσον αφορά τη διάρκεια των επαφών (τηλεφωνικών κλήσεων), επιβεβαιώνεται αυτό που όλοι ξέρουν: οι γυναίκες μιλάνε περισσότερη ώρα στο τηλέφωνο από ό,τι οι άνδρες. Αυτό οφείλεται στο ότι αφενός οι γυναίκες διατηρούν στενότερους οικογενειακούς δεσμούς σε καθημερινή βάση και αφετέρου στο ότι οι γυναίκες κρατάνε μερικές πολύ στενές φίλες με τις οποίες λένε συχνά τα προσωπικά τους, κάτι που συμβαίνει πιο σπάνια στους άνδρες.

ΓΙΝΕ Η ΑΠΕΙΡΗ, ΣΥΝΕΙΔΗΤΗ, ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

Όταν συγκρίνουμε το σημερινό γενικό επίπεδο της συνειδητότητας που ως ανθρώπινο είδος επιδεικνύουμε, με τις απεριόριστες δυνατότητες που έχουμε με κάθε δυνατό τρόπο, είμαστε ακόμα σε βρεφική ηλικία. Πηγαίνοντας πέρα από τη μετατόπιση από τον εγωκεντρικά στον προς την ενότητα προσανατολισμένο τρόπο ύπαρξης, οι δυνατότητες αυτές περιλαμβάνουν το να γίνουμε η άπειρη συνειδητή δημιουργική δύναμη της ίδιας της πραγματικότητας.

Είναι μια φαινομενικά-ανεξιχνίαστη ιδέα, δεδομένου του παρόντος συνολικού επιπέδου της συνειδητότητας μας. Ωστόσο, οι δυνατότητες είναι σίγουρα εκεί. Εμείς απλά πρέπει να περάσουμε από μια υπερ-νοητική μεταμόρφωση της συνειδητότητας για να φτάσουμε εκεί. Εστιάζοντας σε υψηλότερες καταστάσεις του νου, όπως η ειρήνη, η αγάπη και η ευτυχία, η συγχώνευση των βιολογικών και τεχνολογικών συστημάτων, καθώς και η εμπειρία του extropy* όλα βοηθούν στην εκδήλωση μιας τέτοιας πραγματικότητας στο μέλλον της ανθρωπότητας. Η επιλογή για το αν θα γίνουμε η άπειρη δημιουργική αυτή δύναμη είναι τελικά στο χέρι μας.

Η κάθε στιγμή της ύπαρξης που ξοδεύουμε αντιστεκόμενοι στις πραγματικότητες της αλληλεξάρτησης, της ενότητας, και των παγκόσμιων νόμων, όπως εκείνων που σχετίζονται με την αιτία και το αποτέλεσμα, καθώς της έλξης είναι μία ακόμη στιγμή που μας κρατά μακριά από την επίτευξη μιας τέτοιας ύπαρξης.

Η έννοια του απείρου είναι αδύνατο να περιγραφεί, δεδομένου ότι δεν έχει ποτέ βιωθεί από ένα μόνο άνθρωπο στην πληρότητά της. Η ιδέα της συνειδητότητας είναι επίσης δύσκολο να περιγραφεί, αλλά όσον αφορά τη συνειδητότητα, μπορεί να εκληφθεί ως ένα και το αυτό με το άπειρο, αν θεωρούμε ότι όλα είναι συνειδητότητα και, ως εκ τούτου, αν το άπειρο είναι, ήταν και θα είναι το σύνολο των εκδηλωμένων και ανεκδήλωτων, τότε η συνειδητότητα είναι άπειρο.

Σίγουρα, μπορούμε να βάλουμε ένα 8 στην πλευρά του και να πούμε ότι πρόκειται για μια λογική οπτική και μαθηματική απεικόνιση του απείρου, αλλά αυτό δεν μας βοηθά πολύ στο να βιώσουμε το άπειρο ή να γίνουμε η άπειρη νοήμων συνειδητότητα που περιλαμβάνει ό, τι είναι στην Πραγματικότητα. Για να λειτουργήσει αυτή η ιδέα, πρέπει να έχουμε την πεποίθηση ότι η συνειδητότητα εκφράζεται ως ενέργεια και αυτή η ίδια η ενέργεια εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους: από στερεές εκδηλώσεις, όπως τα βράχια, μέχρι τις άυλες και τις μη μετρήσιμες εκφράσεις της συνείδητότητας, όπως η αγάπη.

Αυτή η ιδέα κάνει χρήση μιας πολυδιάστατης πραγματικότητας, στην οποία υπάρχουν πολλές περισσότερες διαστάσεις από τις 4 στις οποίες αλληλεπιδρούμε σε καθημερινή βάση. Θεωρίες της φυσικής, όπως η Θεωρία-Μ προσδιορίζουν την ύπαρξη 11 διαστάσεων στα μοντέλα τους και επαρκούν για να βοηθήσουν στην κατανόηση της ιδέας της επιγένεσης**.

Λαμβάνοντας υπόψη όλα αυτά, μπορεί τώρα να γίνει κατανοητό πώς αυτή η διαδικασία να γίνουμε η άπειρη συνειδητή δημιουργική δύναμη της Πραγματικότητας μπορεί να προκληθεί. Η μυστικιστική φιλοσοφία που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να εξηγήσει αυτή την έννοια, λέει ότι ο άνθρωπος πρέπει να χρησιμοποιεί τις ευκαιρίες της ζωής για να αλλάξει τις συνθήκες της ζωής του. Η εξέλιξη της διαδικασίας έχει ως εξής:

Ο άνθρωπος προσπαθεί πρώτα να κατανοήσει πώς οι προηγούμενες ενέργειες του συνέβαλαν στη σημερινή κατάσταση. Οπλισμένο με τη γνώση αυτή, το άτομο ξεκινά νέες αιτίες που τελικά θα οδηγήσουν σε πιο ευεργετικά αποτελέσματα τόσο για τον ίδιο όσο και για την ανθρωπότητα, στο σύνολό της. Κατανοεί ότι με τη χρήση αυτής της μεθόδου, δραστική αλλαγή ή βελτίωση στην πρόοδο της τωρινής και μελλοντικής εξέλιξης της συνειδητότητας μπορεί να πραγματοποιηθεί. Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι συν-δημιουργός στη δική του μοίρα.

Αυτό είναι γνωστό ως «συνειδητή εξέλιξη». Αντί να υιοθετήσει τον παθητικό ρόλο του επιβάτη στο ταξίδι της ζωής, είναι προτιμότερο να καθορίσει την κατεύθυνση και τη φύση του ταξιδιού του. Πολλή προσοχή χρειάζεται στις λεπτές διαστάσεις του τι θεωρείται ως ανθρώπινο ον. Και η ανατολική και η δυτική μυστικιστική παράδοση αναγνωρίζουν ότι η υγεία και η ζωτικότητα του φυσικού σώματος είναι άμεσες εκφάνσεις του «υψηλότερου» αυτού αιθέριου οχήματος.

Σύμφωνα με την εξέλιξη της συνειδητότητας, οι άνθρωποι χτίζουν επάνω σε αυτό που έχει ήδη δημιουργηθεί, αλλά προσθέτουν νέα στοιχεία, λόγω της δραστηριότητας της συνειδητότητας του ατόμου (που σε περασμένες εποχές ονομάζεται ή επισημαίνεται ως πνεύμα). Οι άνθρωποι έχουν την ικανότητα, ως εκ τούτου, να γίνουν δημιουργικές ευφυΐες (δημιουργοί) και τελικά, να γίνουν μέρος του Υπερνού που είναι η άπειρη δημιουργική νοημοσύνη της Πραγματικότητας. Για ένα ανθρώπινο ον να εκπληρώσει την υπόσχεση αυτή, η εκπαίδευση του πρέπει να επιτρέπει την άσκηση της πρωτοτυπίας, η οποία διακρίνει τη δημιουργία από τη μίμηση.

Όταν η διαδικασία της επιγένεσης γίνεται ανενεργή, στο άτομο ή ακόμα και σε ένα ολόκληρο είδος, η εξέλιξη σταματά και αρχίζει ο εκφυλισμός. Η έννοια αυτή βασίζεται στην άποψη ότι ο κόσμος είναι σχολείο κατάρτισης, η οποία ορίζει ότι ενώ γίνονται λάθη στη ζωή, οι άνθρωποι συχνά μαθαίνουν περισσότερο από τα λάθη παρά από τις επιτυχίες. Η δυστυχία θεωρείται απλά το αποτέλεσμα του λάθους, και ο αντίκτυπος της δυστυχίας στη συνειδητότητα αναγκάζει τους ανθρώπους να είναι ενεργοί σε άλλους τομείς, το οποίο τελικά φαίνεται ότι είναι καλό και σε αρμονία με τη φύση. Οι άνθρωποι θεωρούνται ότι είναι συγκεκριμένα πεδία συνειδητότητας που φοιτούν στο σχολείο της ζωής με σκοπό να εκδηλώσουν τις λανθάνουσες δυνάμεις που βρίσκονται μέσα στην ύπαρξη τους, και να αναπτυχθούν από αδύναμοι σε παντοδύναμους, φθάνοντας στο στάδιο των δημιουργικών όντων στο τέλος της παρούσας φυσικής εξέλιξης της ανθρωπότητας.

Η επιστημονική φαντασία έχει παίξει με την ιδέα οι άνθρωποι να εξελιχθούν τελικά σε σημείο να γίνουν καθαρή ενέργεια και να ζήσουν σε υψηλότερη διάσταση της πραγματικότητας. Αν και μπορεί να φαίνεται σαν φαντασία σε εμάς τους ανθρώπους, μπορεί να έχει ήδη γίνει πραγματικότητα για ένα είδος κάπου αλλού στο σύμπαν (υποθέτοντας ότι υπάρχει ζωή πέρα από τη Γη). Πολύ λίγα είναι αδύνατα στην Πραγματικότητα, πράγμα το οποίο βοηθά στο να μας διαβεβαιώσει ότι η εξέλιξη της ανθρωπότητας απέχει πολύ από το να έχει ολοκληρωθεί.

Η συνειδητότητα έχει δυνατότητες ανάπτυξης που δεν μπορούν καν να προβλεφτούν από τους πιο προηγμένους στοχαστές του σήμερα. Πρέπει να έχουμε ανοικτό μυαλό όταν αναλογιζόμαστε την πιθανή μελλοντική μεταμόρφωση της διαπροσωπικής συνειδητότητας της ανθρωπότητας δεδομένου ότι χωρίς μια τέτοια θέση αποδοχής της επίγνωσης, το όραμα δεν μπορεί να είναι ορατό. Αν το όραμα δεν γίνει ορατό, δεν θα πραγματοποιηθεί ποτέ, ούτε και θα εκδηλωθεί.

Ο 21ος αιώνας είναι γεμάτος με προηγμένες έννοιες, ιδέες και θεωρίες σχετικά με τις τωρινές μας ικανότητές και τις μελλοντικές μας δυνατότητες. Ας μην κλείσουμε τις πόρτες που δεν έχει ποτέ κανείς διαβεί. Για να φτάσουμε στην κορυφή του βουνού, πρέπει πρώτα να έχουμε το θάρρος να σκαρφαλώσουμε.
-----------------
*Extropy είναι η ιδέα ότι η ανθρώπινη νοημοσύνη και η τεχνολογία θα δώσουν την δυνατότητα στη ζωή να επεκταθεί με μεθοδευμένο τρόπο από άκρη σε άκρη σε ολόκληρο το σύμπαν. Πρόκειται περισσότερο για μια μεταφορά, παρά για τεχνικό όρο, και έτσι δεν αποτελεί απλά το αντίθετο του entropy. Παρουσιάζει την ιδέα ότι η πρόοδος στην επιστήμη και την τεχνολογία θα επιτρέψουν μια ημέρα στους ανθρώπους να ζουν για πάντα, και ότι οι άνθρωποι που ζουν σήμερα έχουν πολλές πιθανότητες να δουν την ημέρα αυτή.
** Επιγένεση σημαίνει «αναπτύσσομαι πάνω από» και (όταν αναφέρεται στους ανθρώπους) είναι η εξελικτική δημιουργική ώθηση που βρίσκεται μέσα στα ανθρώπινα όντα, καθώς επίσης και η ικανότητα μεταμόρφωσης του ανθρώπινου όντος όσον αφορά την συνειδητότητα, στο να γίνει η άπειρη συνειδητή δημιουργική δύναμη της Πραγματικότητας, όπως αυτή εκδηλώνεται μέσω της Πηγής όλων όσων υπάρχουν.

Τελικά τα ετερώνυμα έλκονται ή όχι; Η επιστήμη απαντά

Σύμφωνα με νέα έρευνα τα ετερώνυμα έλκονται μόνο όταν είμαστε singles. Δηλαδή όταν είμαστε μόνοι, ελεύθεροι και εκτός σχέσης. Όταν βρισκόμαστε σε σχέση επιλέγουμε συντρόφους με τους οποίους μοιάζουμε.

Ειδικότερα, η μελέτη δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Frontiers of Psychology και σύμφωνα με τα ευρήματά της οι άνθρωποι που βρίσκονται σε μία σχέση είναι πιθανό να προσελκύονται από πρόσωπα που μοιάζουν με τα δικά τους. Όταν όμως είμαστε singles νιώθουμε έλξη για πρόσωπα που είναι εντελώς διαφορετικά από τα δικά μας.

Η ερευνητική ομάδα από το Charles University ζήτησε από μία φοιτητών να παρακολουθήσει μία σειρά από εικόνες ανδρών και γυναικών και να βαθμολογήσει την ελκυστικότητα των προσώπων τους.

Στις φωτογραφίες απεικονίζονταν άνθρωποι τόσο του ίδιου και αντίθετου φύλου, ενώ οι φωτογραφίες είχαν υποστεί ψηφιακή επεξεργασία έτσι ώστε η ομοιότητα με τους φοιτητές που παρακολουθούσαν και βαθμολογούσαν τις εικόνες να έχει τροποποιηθεί.

Η Dr Jitka Lindova η οποία ηγήθηκε της μελέτης όπως σημειώνεται σε σχετικό δημοσίευμα λέει: “Βρήκαμε ότι μόνο οι συμμετέχοντες εκείνοι που δεν είναι σε σχέσεις βαθμολόγησαν ανόμοια πρόσωπα ελκυστικά και σέξι από αυτά με τα οποία μοιάζουν”.

Αντίθετα, όπως σημειώνουν οι ερευνητές, οι δεσμευμένοι συμμετέχοντες βαθμολόγησαν ως ελκυστικά πρόσωπα εκείνα με τα οποία μοιάζουν. “Για πρώτη φορά έχουμε παρατηρήσει πως το καθεστώς της σχέσης-συνεργασίας επηρεάζει ποιον βρίσκουμε ελκυστικό”, συμπληρώνει η Dr Lindova.

Η ερευνητική ομάδα εξηγεί πως ο μηχανισμός που μας κάνει να βρίσκουμε τους άλλους ελκυστικούς αντλείται συνήθως από την αντίληψη των γενετικά κατάλληλων εταίρων-άτομα με διαφορετικά χαρακτηριστικά από τα δικά μας. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι αυτός ο μηχανισμός αντίληψης της ελκυστικότητας μπορεί να μειωθεί κατά τη διάρκεια ρομαντικών σχέσεων.

“Αυτό θα μπορούσε να είναι μία στρατηγική διατήρησης της σχέσης να μας αποτρέπει από το να βρίσκουμε εναλλακτικές λύσεις για τον έταιρό μας, ή ίσως η ομοιότητα να γίνεται πιο σημαντική από την άποψη της κοινωνικής υποστήριξης που αναμένουμε να λάβουμε από τους συγγενείς, που είναι γνωστά ως συνθήματα συγγένειας”, προσθέτει η Dr Lindova.

H ESA ετοιμάζει την ενεργή παρακολούθηση της έκθεσης των αστροναυτών στην ακτινοβολία

Η ακτινοβολία είναι ένα αόρατος κίνδυνος στις επανδρωμένες διαστημικές πτήσεις, ωστόσο ένα νέο σύστημα παρακολούθησης για τους αστροναύτες της ESA δίνει ένα στιγμιότυπο της έκθεσής τους στην ακτινοβολία σε πραγματικό χρόνο. Τα αποτελέσματα θα καθοδηγήσουν τους ερευνητές να προετοιμαστούν για τις μελλοντικές αποστολές στο βαθύ διάστημα. Είναι ένα βασικό στοιχείο του νέου συστήματος που εκτοξεύθηκε πρόσφατα σε τροχιά με το Falcon 9, στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, εξασφαλίζοντας ότι θα είναι έτοιμο για την αποστολή του αστροναύτη της ESA Thomas Pesquet στον Σταθμό, τον Νοέμβριο.

Κατά γενικό κανόνα, η έκθεση στην ακτινοβολία αυξάνει με το υψόμετρο – οι άνθρωποι που ζουν στα βουνά λαμβάνουν περισσότερη από εκείνους που ζουν στο επίπεδο της θάλασσας, ενώ τα πληρώματα των αεροπορικών εταιρειών λαμβάνουν μια μικρή αλλά αισθητή επιπλέον δόση. Οι αστροναύτες σε τροχιά δέχονται ακόμα περισσότερη ακτινοβολία – έχουν επίσημα χαρακτηριστεί ως εργαζόμενοι σε ακτινοβολία. Η ατομική δόση για το σύνολο της πτήσης μετριέται προσεκτικά, κρατώντας ένα δοσίμετρο στο σώμα τους, για να διατηρήσει την συνολική έκθεση της σταδιοδρομίας τους εντός ασφαλών ορίων.

«Ενώ είναι εξελιγμένα, αυτά τα δοσίμετρα είναι παθητικά», εξηγεί ο Ulrich Straube, ακτινολόγος και χειρουργός πτήσης στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Αστροναυτών στην Κολωνία της Γερμανίας. «Για να αποκτηθεί μια σαφέστερη εικόνα του περιβάλλοντος ακτινοβολίας των αστροναυτών, έχουμε αναπτύξει ένα ηλεκτρονικό δοσίμετρο που μπορεί να παρέχει σχεδόν στιγμιαίες πληροφορίες του ατόμου που το φέρει, για την τρέχουσα έκθεση σε ακτινοβολία και τη δυναμική του άμεσου περιβάλλοντός τους. Αυτό το νέο σύστημα είναι επίσης αρκετά ευαίσθητο για να διαχωρίζει τους διάφορους τύπους ακτινοβολίας, συμπεριλαμβανομένων των υψηλών ενεργειών της κοσμικής ακτινοβολίας που προέρχονται από μακριά έξω από τον Γαλαξία μας».

Ενώ μέρος της διαστημικής ακτινοβολίας προέρχεται από τον Ήλιο, με τη μορφή έντονων αλλά βραχύβιων «γεγονότων ηλιακών σωματιδίων», ο πραγματικός κίνδυνος για τις μελλοντικές αποστολές στο βαθύ διάστημα – πέραν της προστασίας από τη μαγνητική ασπίδα της Γης – προέρχεται από «γαλαξιακή κοσμική ακτινοβολία», η οποία έρχεται πέρα από το ηλιακό μας σύστημα και αποτελείται από υψηλής ενέργειας – υψηλής ταχύτητας ατομικούς πυρήνες που «ξερνιούνται» από άστρα που πεθαίνουν.

Η πολύ υψηλή ενέργεια της γαλαξιακής κοσμικής ακτινοβολίας σημαίνει ότι οι αστροναύτες δεν μπορούν να προστατευθούν εξ ολοκλήρου. Πάντως, παχιές ασπίδες θα μπορούσαν – αντίθετα από κοινή αντίληψη – να αυξήσουν την έκθεση, με την παραγωγή «βροχής» δευτερογενών σωματιδίων. «Σίγουρα χρειάζονται περισσότερα στοιχεία για να βοηθήσουν στην ανάπτυξη χρήσιμων τρόπων για τη μείωση αυτού του κινδύνου», προσθέτει ο Dr Straube. «Παραδοσιακές μετρήσεις παθητικού δοσίμετρου μπορούν να διαβαστούν μόνο μετά το γεγονός, πίσω στη Γη σε περιβάλλον εργαστηρίου».

Το νέο Προσωπικό Ενεργό Δοσίμετρο Ευρωπαϊκού Πληρώματος – EuCPAD – περιλαμβάνει μια μονάδα που μπορεί να φορεθεί με μια συσκευή αποθήκευσης για τη φόρτιση της μπαταρίας και τη μεταφορά δεδομένων – ανάλογο με ένα σταθμό φόρτισης smartphone, αν και πολύ πιο περίπλοκο.

Τον περασμένο Σεπτέμβριο, το σύστημα υποβλήθηκε στην πρώτη πραγματική δοκιμή του, όταν μια κινητή μονάδα «πέταξε» με τον αστροναύτη της ESA Andreas Mogensen για την αποστολή του στον Σταθμό. Η μονάδα μέτρησε την έκθεση στην ακτινοβολία από την εκτόξευση ως την τροχιά. Είναι η πρώτη φορά που μετρείται δοσιμετρία πραγματικού χρόνου, ενώ συνέχισε να εκτελεί μια σειρά από ελέγχους παρακολούθησης στον Διαστημικό Σταθμό.

Ως επόμενο βήμα, η συσκευή αποθήκευσης που εκτοξεύθηκε από τον Σταθμό στην πτήση Space-X Dragon την περασμένη Δευτέρα, θα επιτρέπει στους χρήστες της να παραδίδουν στοιχεία τακτικά στους ερευνητές στο έδαφος. Έχοντας περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το πού και πότε συμβαίνει έκθεση σε ακτινοβολία, είναι ένα σημαντικό πλεονέκτημα του συστήματος. Η γνώση για το ποιες ενότητες του Σταθμού παρέχουν την καλύτερη θωράκιση θα μπορούσε να είναι πολύτιμη για το σχεδιασμό μελλοντικών διαστημόπλοιων βαθέως διαστήματος.

Επαναληπτικές δοκιμές έχουν προγραμματιστεί κατά τις επερχόμενες ευρωπαϊκές αποστολές στο τροχιακό συγκρότημα, ξεκινώντας με τον Thomas Pesquet τον ερχόμενο Νοέμβριο.

Ο αληθινός φίλος δεν φαίνεται μόνο στα δύσκολα!

Μην ακούς αυτούς που λένε πως ο αληθινός ο φίλος μόνο στα δύσκολα φαίνεται.

Θα δεις ποιος είναι στ’ αλήθεια φίλος σου μόνο την ώρα της πολύ μεγάλης σου χαράς.

Την ώρα της ακραίας κι εκκωφαντικής σου επιτυχίας.

Είναι πολύ εύκολο να λυπηθείς απ’ την θέση του ισχυρού, του τάχα καλού να συμπονέσεις, να πιάσεις με θέρμη το χέρι του κοντινού σου αναξιοπαθούντα, αυτού που καταρρέει.

Έχεις κίνητρο να το κάνεις.

Εκείνη την στιγμή εσύ νιώθεις πιο δυνατός, δικαιωμένος, ευλογημένος.

Πάρα πολύ δύσκολο όμως είναι να χαρείς βαθιά, από καρδιάς, κι από ευγνωμοσύνη να κλάψεις με την χαρά του φίλου σου.

Πώς να αφήσει αλώβητη την «γενναιοδωρία σου» η κατάρα της συνήθειας σου να συγκρίνεις συνεχώς τον εαυτό σου με τους άλλους…

Δεν υπήρχε καμιά ελπίδα να ανακτήσει την ελευθερία της

 Θα μπορούσες μήπως να βρεις κάποια πόλη σε περισσότερο άθλια κατάσταση από την πόλη των Αθηνών, όταν την είχαν κατακερματίσει οι τριάντα τύραννοι; Είχαν εκτελέσει δεκατρείς χιλιάδες πολίτες, τους αρίστους, και δεν επρόκειτο βέβαια γι’ αυτόν το λόγο να σταματήσουν, αλλά η ίδια η ωμότητά τους έτρεφε τη φλόγα αναπαραγωγής της. Στην πόλη όπου υπήρχε ο Άρειος Πάγος, ένα δικαστήριο θεοσεβέστατο, μία σύγκλητος και μία λαϊκή συνέλευση παρόμοια με τη σύγκλητο, εκεί μαζευόταν κάθε μέρα μια θλιβερή σύναξη δημίων, και το δύστυχο το βουλευτήριο είχε καταντήσει ασφυκτικά στενό από την πληθώρα των τυράννων!

Θα μπορούσε ποτέ αυτή η πόλη να βρει τη γαλήνη της, τη στιγμή που υπήρχαν σ’ αυτήν τόσοι τύραννοι όσοι και δορυφόροι; Δεν υπήρχε καμιά ελπίδα να ανακτήσει την ελευθερία της, ούτε και υπήρχε έδαφος για να της προσφέρει κανείς οποιαδήποτε βοήθεια μπροστά σε μια πανίσχυρη δύναμη καθαρμάτων.

Γιατί πως θα μπορούσαν να εμφανιστούν τόσοι Αρμόδιοι στη δύστυχη πολιτεία; Ο Σωκράτης όμως βρισκόταν τότε ανάμεσά τους και παρηγορούσε τους ταγούς της πόλης, που πενθούσαν, εμψύχωνε αυτούς που είχαν απελπιστεί για την τύχη του κράτους, κατηγορούσε τους πλούσιους, που έτρεμαν για τα αγαθά τους, προβάλλοντας μια όψιμη μεταμέλεια για την ολέθρια απληστία τους, ενώ σ’ αυτούς που θα ήθελαν να τον μιμηθούν πρόσφερε το μεγάλο του παράδειγμα, καθώς βάδιζε, ελεύθερος αυτός, ανάμεσα σε τριάντα τυράννους.

Και όμως, αυτόν τον άνθρωπο η Αθηνά δολοφόνησε στη φυλακή του, και έτσι η ίδια η ελευθερία δεν μπόρεσε να ανεχθεί να είναι ελεύθερος ο άνθρωπος που ακλόνητος είχε χλευάσει έναν ολόκληρο όμιλο τυράννων.

Από το γεγονός αυτό θα μπορούσες να διδαχθείς δύο πράγματα, και ότι ο σοφός έχει τη δυνατότητα, όταν η πολιτεία του σπαράσσεται από τη δυστυχία, να παρουσιάσει τη δύναμη της ψυχής του, αλλά και ότι η ιταμότητα, ο φθόνος και αναρίθμητες άλλες απαίσιες κακίες βασιλεύουν όταν η πολιτεία του είναι ακμαία και ευημερεί. Γι’ αυτό και εμείς είτε θα εντείνουμε είτε θα περιστείλουμε τις προσπάθειές μας, ανάλογα με το πώς έρχονται τα πράγματα και εφόσον βέβαια η τύχη μάς το επιτρέπει, σε κάθε όμως περίπτωση θα εξακολουθήσουμε να είμαστε δραστήριοι και δεν πρόκειται ποτέ να μας αλυσοδέσει, ούτε και να μας παραλύσει ο φόβος.

Έτσι, λοιπόν, τότε μόνο θα είναι κάποιος πραγματικός άντρας, όταν, τη στιγμή που οι κίνδυνοι τον απειλούν από κάθε μεριά και τα όπλα και οι αλυσίδες μαίνονται γύρω του, δεν συνθλίβει την αρετή του, ούτε και προσπαθεί να την αποκρύψει` γιατί δεν εξυπακούεται ότι, για να σωθεί κάποιος, θα πρέπει να ταφεί.

Γι’ αυτό και νομίζω ότι σωστά έλεγε ο Κούριος Δεντάτος πως θα προτιμούσε να πέθαινε παρά να ζει σαν νεκρός` δεν υπάρχει, αλήθεια, χειρότερο πράγμα από το να πάψεις να συγκαταλέγεσαι στους ζωντανούς πριν ακόμα πεθάνεις.

ΣΕΝΕΚΑΣ, Περί της πνευματικής γαλήνης

H επιστολή του Άλμπερτ Αϊνστάιν το 1952 στον Νίκο Καζαντζάκη

Ένα σπάνιο ντοκουμέντο που φέρνει στο φως στο προσωπικό του ιστολόγιο ο διακεκριμένος ερευνητής Νίκος Λυγερός…

Πρόκειται για μία επιστολή του Άλμπερτ Αινστάιν που απέστειλε το 1952 στον Νίκο Καζαντζάκη, με την οποία ο κορυφαίος φυσικός ευχαριστούσε τον μεγάλο Κρητικό συγγραφέα για τις μεταφράσεις έργων του που του είχε αποστείλει.

Πιο συγκεκριμένα στην ανάρτησή του ο κ. Λυγερός αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Όσο κι αν φαίνεται απίστευτο, στο Μουσείο Καζαντζάκη στη Μυρτιά, υπάρχει αντίγραφο επιστολής του Albert Einstein στον Νίκο Καζαντζάκη στα αγγλικά δακτυλογραφημένη στο Princeton στην Αμερική με τη χειρόγραφη υπογραφή του. Αυτό το γεγονός είναι σημαντικό από μόνο του, αφού αποδεικνύει και τον σεβασμό που υπήρχε μεταξύ τους αλλά και το ενδιαφέρον τους για τα βάσανα που είχαν υποστεί οι λαοί μας λόγω ακραίων καταστάσεων. Διότι ο Albert Einstein δεν ήταν μόνο ένα Βραβείο Νόμπελ Φυσικής του 1921, ούτε ο Νίκος Καζαντζάκης μόνο το Βραβείο Ειρήνης του 1956. Ήταν και οι δύο άνθρωποι της Ανθρωπότητας που πάλευαν για τους άλλους κι όχι μόνο για το έργο, αφού αυτό δεν μπορούσε να περιοριστεί στο πλαίσιο της ειδικότητας τους. Έτσι ήταν φυσιολογικό ένας συνδετικός κρίκος και σε αυτό το πλαίσιο που είναι ακόμα πιο ανθρώπινο. Μας προκάλεσε λοιπόν μεγάλη εντύπωση αυτή η γνήσια επιστολή που είδαμε χάρη στην παρέμβαση του Προέδρου του Μουσείου Καζαντζάκη του κύριου Στέλιου Ματζαπετάκη και βέβαια της Διευθύντριας κυρίας Βαρβάρας Τσάκα που είχε την καλοσύνη να μας κάνει μια φανταστική ξενάγηση των χώρων που διήρκεσε τρεις ώρες για να μας αποκαλύψει τον πλούτο τον αρχειακό κι όχι μόνο τα εκθέματα. Έτσι αντικρίσαμε την περίφημη επιστολή αλλά και την αλληλογραφία του Νίκου Καζαντζάκη με τον Albert Camus».

H μάχη της Χαιρώνειας - Ο Φίλιππος Β' κυρίαρχος της Ελλάδας

Στις 2 Αυγούστου 338 π.Χ. έγινε η μάχη της Χαιρώνειας. Πρόκειται για μία από τις πολυσυζητημένες μάχες της αρχαιότητας. Διεξήχθη στην πεδιάδα του Βοιωτικού Κηφισού, κοντά στην οχυρή πόλη της Χαιρώνειας, ανάμεσα στους Μακεδόνες του Φιλίππου Β’ και στις συμμαχικές δυνάμεις των Θηβαίων και των Αθηναίων. Ο Φίλιππος επικράτησε και αναδείχθηκε κυρίαρχος του ελληνικού χώρου.

Το 339 π.Χ. ο Φίλιππος βρήκε την αφορμή να επέμβει στη Νότιο Ελλάδα. Το αμφικτιονικό συνέδριο των Δελφών κατηγόρησε τους Λοκρούς της Άμφισσας ότι σφετερίστηκαν γη του Μαντείου και ζήτησαν την κήρυξη ιερού πολέμου για την τιμωρία τους. Οι εκπρόσωποι των πόλεων, χωρίς τη συμμετοχή της Αθήνας και της Θήβας, όρισαν αρχιστράτηγο τον Φίλιππο.

Ο Φίλιππος, με 30.000 πεζούς και 2000 ιππείς, με επικεφαλής τον 18χρονο γιο του Αλέξανδρο, εξόρμησε στη Νότια Ελλάδα και αφού πέρασε τις Θερμοπύλες, κατέλαβε την Ελάτεια, όπου και στρατοπέδευσε, ενώ τμήμα του στρατού του κατέστρεψε την Άμφισσα. Η κατάληψη της Ελάτειας παρείχε στον Φίλιππο τον έλεγχο της οδού προς τη Βοιωτία και την Αττική και η κίνησή του έδειχνε πως ήταν αποφασισμένος να τελειώνει τους λογαριασμούς του με την Αθήνα και τη Θήβα. Η είδηση αυτή προκάλεσε ταραχή στους δυο «προαιώνιους» εχθρούς, οι οποίοι με πρωτοβουλία του ρήτορα Δημοσθένη (ηγέτη της αντιμακεδονικής μερίδας στην Αθήνα) παραμέρισαν τις διαφορές τους και συνέπηξαν συμμαχία.

Οι δυο αντίπαλες στρατιές έλαβαν θέση μάχης στην πεδιάδα της Χαιρώνειας στις 2 Αυγούστου 338 π.Χ. Οι Μακεδόνες παρέταξαν 30.000 πεζούς και 2000 ιππείς, ενώ οι σύμμαχοι 30.000 άνδρες και 500 ιππείς. Επικεφαλής των Αθηναίων ήταν οι στρατηγοί Στρατοκλής, Χάρης και Λυσικλής, ενώ των Θηβαίων ο Θεαγένης. Ο στρατός του Μακεδόνων με επικεφαλής τον Φίλιππο υπερτερούσε σε συνοχή και πολεμική πείρα. Επιπλέον, διέθετε ηγήτορες υψηλού επιπέδου, όπως ο Αλέξανδρος, ο Αντίπατρος και ο Παρμενίων, ενώ οι στρατηγοί των συμμάχων ήταν περιορισμένων ικανοτήτων, με ελάχιστη πολεμική εμπειρία. Εξαίρεση στην πολεμική μετριότητα της συμμαχικής δύναμης οι επίλεκτοι Θηβαίοι του Ιερού Λόχου.

Ο Φίλιππος ηγείτο της δεξιάς πτέρυγας και ήταν αντιμέτωπος των Αθηναίων, ενώ ο Αλέξανδρος ήταν επικεφαλής του ιππικού και ήταν αντιμέτωπος με τους Θηβαίους. Με την έναρξη της μάχης, ο Φίλιππος τήρησε αμυντική στάση έναντι των Αθηναίων, ενώ ο Αλέξανδρος ανάγκασε σε υποχώρηση τους Θηβαίους, όταν οι ιερολοχίτες, που μάχονταν με πείσμα, έπεσαν μέχρις ενός. Τότε στράφηκε προς τα δεξιά και πλευροκόπησε τους Αθηναίους, οι οποίοι βαλλόμενοι από δύο σημεία υποχώρησαν. Η μάχη σ’ αυτό το σημείο είχε κριθεί. Οι Αθηναίοι έχασαν 1000 άνδρες, ενώ 2000 αιχμαλωτίσθηκαν. Ανάλογες ήταν και οι απώλειες των Θηβαίων.

Μετά τη μάχη, ο Φίλιππος έδειξε επιείκεια στους Αθηναίους, αφού ελευθέρωσε τους αιχμαλώτους τους και δεν προχώρησε στην κατάκτηση της πόλης τους. Απαίτησε, όμως, να αναγνωρίσουν την ηγεμονία του. Αντίθετα, συμπεριφέρθηκε σκληρά στους Θηβαίους. Θανάτωσε ή εξανδραπόδισε όλους τους πολιτικούς του αντιπάλους και επανέφερε τους εξόριστους φίλους του. Στην Καδμεία εγκατέστησε μακεδονική φρουρά. Μετά τη βαριά ήττα τους στην Χαιρώνεια, οι Θηβαίοι έθαψαν τους νεκρούς του «ιερού λόχου» σ’ ένα κοινό τάφο κι έστησαν στον χώρο αυτό, πάνω σε ψηλό βάθρο, ένα μαρμάρινο λιοντάρι. Είναι ο γνωστός «Λέων της Χαιρωνείας», ο οποίος σήμερα έχει αναστηλωθεί.

Ο Φίλιππος εγκατέστησε μακεδονικές φρουρές στη Χαλκίδα, στην Αμβρακία, τα Μέγαρα και την Κόρινθο, ενώ συνήψε συνθήκες με τους Ηλείους, Αρκάδες και Μεσσηνίους, ενώ τους Σπαρτιάτες τους περιόρισε στην πόλη τους. Έχοντας κατά νου την ένωση των Ελλήνων και την εκστρατεία κατά των Περσών, ο Φίλιππος συγκάλεσε το 337 π.Χ. στην Κόρινθο συνέδριο των Ελλήνων. Όλες οι πόλεις έστειλαν αντιπροσώπους τους εκτός από τη Σπάρτη. Το Συνέδριο αποφάσισε τη διάλυση όλων των συνασπισμών, την επίλυση όλων των διαφορών μεταξύ των πόλεων από διαιτητικό δικαστήριο υπό την προεδρία του Φιλίππου και τη διενέργεια της εκστρατείας στην Περσία υπό την ηγεσία του μακεδόνα στρατηλάτη.

Για πολλούς αιώνες, η Μάχη της Χαιρώνειας οριοθετούσε στην ιστορική αντίληψη και θεώρηση του αρχαίου κόσμου το τέλος τής ελληνικής «πόλεως» και της ελευθερίας. Ας σημειώσουμε εδώ ότι στη Χαιρώνεια συγκρούστηκαν η Μακεδονία υπό μοναρχικό καθεστώς και οι πόλεις της Νότιας Ελλάδας, που άλλες είχαν δημοκρατικό και άλλες ολιγαρχικό πολίτευμα. Για πολλούς, η Χαιρώνεια ήταν το τέλος της πιο αξιόλογης εποχής της ελληνικής ιστορίας, της κλασικής. Πόσοι μετά τον Δημοσθένη πολιτικοί, ιστορικοί και φιλόλογοι δεν θρήνησαν για την ταφόπετρα της Ελλάδας που μπήκε στη Χαιρώνεια! Με μεγαλύτερη νηφαλιότητα και με ευρύτερη προοπτική κρινόμενη η μάχη αυτή μετά τον 19ο αιώνα (καθοριστική η συμβολή του γερμανού ελληνιστή Κ. Γ. Ντρόιζεν), φαίνεται να αποβάλλει μεγάλο μέρος της δραματικότητας που της είχε αποδοθεί και να θεωρείται πια ως ένα γεγονός που ανοίγει μια νέα εποχή, την Ελληνιστική, με ηγεμονεύουσα δύναμη τώρα τον Μακεδονικό Ελληνισμό.

Η συγκεκριμένη σύγκρουση υπήρξε καθοριστική για τη διαμόρφωση της πολιτικής κατάστασης στην Ελλάδα του ύστερου 4ου αιώνα π.Χ. Ο Φίλιππος Β', μονάρχης της Μακεδονίας, κατόρθωσε μετά από πολλά έτη αιματηρών εκστρατειών και έντονων διπλωματικών διαβουλεύσεων να καθυποτάξει και τους τελευταίους πυλώνες αντίστασης στα σχέδια του για επικράτηση στον ελλαδικό χώρο.

Η μάχη της Χαιρώνειας σηματοδοτεί ουσιαστικά την αφετηρία της μακεδονικής κυριαρχίας στα πολιτικά πράγματα της Ελλάδας για σχεδόν έναν αιώνα.

Επίσης, παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον και από στρατιωτική άποψη, αναδεικνύοντας ολοφάνερα την υπεροχή της μακεδονικής φάλαγγας έναντι των προγενέστερων αντίστοιχων τύπων των πόλεων-κρατών.

Ο θριαμβευτής Φίλιππος έστησε τρόπαιο για ανάμνηση της σπουδαίας νίκης και παρέδωσε τους νεκρούς για ταφή. Το αποτέλεσμα της μάχης ανέδειξε το μακεδονικό βασίλειο ως πρωτεύουσα δύναμη και επισφράγισε τις πολυετείς προσπάθειες του Φιλίππου για ένωση του ελληνικού κόσμου.

Γεγονός είναι βέβαια πως οι πόλεις της Αθήνας και της Θήβας εξεγέρθηκαν εναντίον του μακεδονικού ζυγού τρία χρόνια μετά την καταστροφή της Χαιρώνειας, όταν ο Μέγας Αλέξανδρος ανέβηκε στο θρόνο της χώρας του. Η συγκεκριμένη ενέργεια όμως είχε ολέθριες συνέπειες για την παλαιά υπερδύναμη Θήβα, αφού η πόλη ισοπεδώθηκε ολοκληρωτικά από τον νεαρό βασιλιά. Οι Αθηναίοι τρομοκρατήθηκαν από την αμείλικτη πράξη του Αλέξανδρου και αναθεώρησαν την απόφαση τους, συμβιβαζόμενοι και αναγνωρίζοντάς τον ως απόλυτο κυρίαρχο.

Οι μαύρες τρύπες σε σμήνη άστρων διαταράσσουν τον χωροχρόνο γύρω τους

 
Μέσα σε μια δεκαετία οι επιστήμονες θα μπορούν να ανιχνεύσουν τη συγχώνευση δεκάδων ζευγών από μαύρες τρύπες κάθε χρόνο, σύμφωνα με μια ομάδα αστρονόμων στο Πανεπιστήμιο της Βόννης, που δημοσιεύουν τα ευρήματά τους σε μία δημοσίευση τους στο Monthly Notices της Βασιλικής Αστρονομικής Εταιρείας.

 

Μια καλλιτεχνική άποψη των κυμάτων βαρύτητας που δημιουργούνται από τη σύγκρουση  ενός ζεύγους μαύρων οπών

Προσομοιώνοντας τη συμπεριφορά των αστρικών σμηνών, η ερευνητική ομάδα της Βόννης διαπίστωσε ότι είναι το ιδανικό περιβάλλον για να συγχωνευτούν οι μαύρες τρύπες. Αυτές οι συγχωνεύσεις παράγουν κυματισμούς στον χώρο και το χρόνο (τα λεγόμενα κύματα βαρύτητας), που θα μπορούσαν να ανιχνευθούν από τα όργανα.

 

Τα αστρικά σμήνη βρέθηκαν τόσο στον δικό μας όσο και στους άλλους γαλαξίες και τα περισσότερα αστέρια πιστεύεται ότι έχουν σχηματιστεί μέσα σε αυτά. Τα μικρότερα ‘αδέσποτα’ ανοικτά σμήνη έχουν λίγα άστρα μόνο σαν μέλη, ενώ τα μεγαλύτερα και πιο ‘σφικτά’ σμήνη – τα λεγόμενα «σφαιρικά σμήνη» -, έχουν αρκετά εκατομμύρια αστέρια.

 

Τα άστρα με τη μεγαλύτερη μάζα μέσα στα σμήνη χρησιμοποιούν το καύσιμο υδρογόνο τους, σχετικά γρήγορα (σε λίγα εκατομμύρια χρόνια). Οι δε πυρήνες των εν λόγω άστρων καταρρέουν, οδηγώντας τα σε μια βίαιη έκρηξη σουπερνόβα όπου τα εξωτερικά στρώματα του άστρου εκτοξεύονται με μεγάλες ταχύτητες στο διάστημα. Η έκρηξη αφήνει πίσω της ένα αστρικό κατάλοιπο, όπου το βαρυτικό πεδίο του είναι τόσο ισχυρό ώστε ακόμη και το φως δεν μπορεί να διαφύγει -  είναι μια μαύρη τρύπα.

 

Όταν τα αστέρια είναι τόσο κοντά μεταξύ τους όπως είναι στα σμήνη, στη συνέχεια, αν και σπάνια, η πιθανότητα για συγκρούσεις και συγχωνεύσεις μεταξύ των άστρων όλων των τύπων, συμπεριλαμβανομένων και των μαύρων οπών, είναι πολύ υψηλότερη. Οι μαύρες τρύπες βυθίζονται στο κέντρο του σμήνους, όπου σχηματίζεται ένας πυρήνας που αποτελείται εξ ολοκλήρου από τις μαύρες τρύπες. Στον πυρήνα αυτό, οι μαύρες τρύπες αλληλεπιδρούν, οπότε ενίοτε σχηματίζουν δυαδική ζεύγη ή μερικές φορές εκτινάσσονται εντελώς έξω από το σμήνος.

 

Τελευταία ο Sambaran Banerjee έχει συνεργαστεί με  τους συναδέλφους του στο Πανεπιστήμιο της Βόννης, Holger Baumgardt και Pavel Kroupa, για την ανάπτυξη της πρώτης αυτό-συνεπούς προσομοίωσης της κίνησης των μαύρων οπών μέσα σε αστρικά σμήνη.

 

Οι επιστήμονες ‘συναρμολογούν’ τα δικά τους σμήνη αστέρων σε ένα υψηλής απόδοσης υπερυπολογιστή, και στη συνέχεια υπολογίζουν  πώς θα εξελιχθούν εντοπίζοντας την κίνηση του κάθε άστρου και της κάθε μαύρης τρύπας ξεχωριστά στο εσωτερικό τους.

 

Σύμφωνα με τη βασική πρόβλεψη της Γενικής Σχετικότητας του Αϊνστάιν, τα δυαδικά συστήματα των μαύρων οπών διαταράσσουν τον χωρόχρονο γύρω τους, κι έτσι δημιουργούν βαρυτικά κύματα, που οφείλονται στην καμπύλωση του χωροχρόνου, και τα οποία διαδίδονται μακριά σαν τους κυματισμούς στην επιφάνεια μιας λίμνης. Αυτά τα κύματα βαρύτητας θα στρεβλώσουν προσωρινά κάθε είδους αντικείμενο μέσα από το οποίο διαπερνούν. Αλλά μέχρι σήμερα κανείς δεν έχει καταφέρει να τα εντοπίσει.

 

Στους πυρήνες των αστρικών σμηνών, οι δυαδικές μαύρες τρύπες είναι βέβαιο ότι θα είναι σημαντικές πηγές των κυμάτων βαρύτητας. Αν οι μαύρες τρύπες σε ένα τέτοιο δυαδικό σύστημα θα συγχωνευτούν, στη συνέχεια, ένας ακόμη ισχυρότερος παλμός των κυμάτων βαρύτητας θα ακτινοβολεί πολύ μακριά από το δυαδικό σύστημα.

 

Με βάση τα νέα αποτελέσματα, η επόμενη γενιά των παρατηρητηρίων βαρυτικών κυμάτων, όπως το Προκεχωρημένο LIGO (Advanced Laser Interferometer Gravitational-wave Observatory), θα μπορούσε να εντοπίσει δεκάδες από αυτά τα γεγονότα κάθε χρόνο, από την απόσταση των περίπου 5 δισεκατομμυρίων ετών φωτός (για σύγκριση ο γνωστός μας γαλαξίας της Ανδρομέδας είναι μόλις 2,5 εκατομμύρια έτη φωτός μακριά).

 

Το Προκεχωρημένο LIGO θα είναι έτοιμο και θα λειτουργεί από το 2015 και αν η ομάδα της Βόννης είναι σωστή, από τότε θα μπορούμε να προσβλέπουμε σε μια νέα εποχή της αστρονομίας των βαρυτικών κυμάτων.

 

Ο Sambaran Banerjee παρατηρεί: "Οι φυσικοί έχουν κάνει παρατηρήσεις για τα κύματα της βαρύτητας πάνω από μισό αιώνα τώρα. Αλλά μέχρι τώρα έχουν αποδειχθεί απατηλά. Αν λοιπόν έχουμε δίκιο τότε όχι μόνο θα βρεθούν τα κύματα της βαρύτητας, έτσι ώστε η Γενική Σχετικότητα να περάσει άλλη μια σημαντική δοκιμασία από τους αστρονόμους, αλλά σύντομα θα έχουμε έναν εντελώς νέο τρόπο για τη μελέτη του Σύμπαντος. Φαίνεται ότι μετά από 100 χρόνια ακριβώς από την δημοσίευση της θεωρία του Αϊνστάιν, οι επιστήμονες θα πρέπει να είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν αυτό το εξωτικό φαινόμενο για να δουν μερικά από τα πιο εξωτικά γεγονότα στο σύμπαν. "

Μπορεί να υπάρχουν και ‘ηλεκτρασθενή’ άστρα στο σύμπαν;

Φυσικοί ισχυρίζονται ότι μπορεί να κρύβονται ‘ηλεκτρασθενή’ αστέρια στο σύμπαν. Τέτοια αστέρια, λένε οι ερευνητές, θα μπορούσαν να γίνουν ορισμένα βαρέα αστέρια από τη στιγμή που έχουν καταναλώσει τα πυρηνικά τους καύσιμα και προτού καταρρεύσουν σε μια μαύρη τρύπα. Αυτή η θεωρητική πρόβλεψη δείχνει ότι η κατανόηση που έχουμε σήμερα για την αστρική εξέλιξη μπορεί να είναι ελλιπής.

Μήπως εκεί πάνω στον ουρανό λάμπουν και ηλεκτρασθενή άστρα;

Τα συμβατικά αστέρια είναι σταθερά σώματα, δεδομένου ότι η προς τα έξω πίεση της ακτινοβολίας της ενέργειας, που απελευθερώνεται από τις πυρηνικές αντιδράσεις σύντηξης, ισορροπεί την προς τα μέσα βαρυτική δύναμη της αστρικής ύλης. Μόλις ένα αστέρι καίει εξ ολοκλήρου τα πυρηνικά του καύσιμα, τότε συμπιέζεται εξ αιτίας της βαρυτικής δύναμης. Το τι θα συμβεί στη συνέχεια εξαρτάται από το πόσο μεγάλο είναι το αστέρι. Αστέρια κάτω από ένα ορισμένο όριο μάζας καταρρέουν για να σχηματίσουν ένα άστρο νετρονίων, στο οποίο σχεδόν όλα τα πρωτόνια μετατρέπονται σε νετρόνια. Με την ηλεκτροστατική άπωση να μην υπάρχει πια το αστέρι γίνεται έτσι εξαιρετικά πυκνό. Ωστόσο, η περίφημη Απαγορευτική Αρχή του Pauli μεταξύ των νετρονίων, εμποδίζει την τελική κατάρρευση των πιο ελαφρών άστρων.

Τα σχετικά βαριά άστρα νετρονίων θα γίνουν τελικά μαύρες τρύπες, αλλά μερικοί επιστήμονες πιστεύουν ότι προς τον δρόμο για την άπειρη πυκνότητα, αυτά τα αντικείμενα μπορούν να εξελιχθούν σε "αστέρια κουάρκ”, στα οποία τα νετρόνια διασπούνται στα συστατικά τους κουάρκ. Ο Glenn Starkman του Πανεπιστημίου Case Western Reserve, μαζί με τους De-Chang Dai και Dejan Stojkovic του Πολιτειακού Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης και τον Arthur Lue του MIT, έχουν πλέον μελετήσει τι μπορεί να συμβεί σε τέτοια αστέρια καθώς τα κουάρκ συμπιέζονται σε όλο και μεγαλύτερες πυκνότητες και πιέσεις.
Μετατροπή σε λεπτόνια

Οι ερευνητές λένε ότι η συμπεριφορά των κουάρκ θα πρέπει να αλλάζει ριζικά, αν η θερμοκρασία του άστρου υπερβαίνει εκείνη στην οποία η ασθενής και η ηλεκτρομαγνητική δύναμη γίνονται μία ενιαία δύναμη. Έτσι και η θερμοκρασία ξεπεράσει αυτό το όριο ή την ηλεκτρασθενή θερμοκρασία όπως λέγεται, τα κουάρκ μπορούν να μετατραπούν σε λεπτόνια, απελευθερώνοντας τεράστια ποσά ενέργειας κατά τη διαδικασία, επειδή τα νετρίνα που εκπέμπονται μπορούν να απομακρύνουν την ενέργεια από τον πυρήνα ενός άστρου. Η τελευταία κατάρρευση προς μία μαύρη τρύπα θα πρέπει να σταματήσει από την ‘καύση’ των κουάρκ.

"Αυτή είναι μια διαδικασία που προβλέπεται από το Καθιερωμένο Μοντέλο της σωματιδιακής φυσικής", λέει ο Starkman. "Σε συνήθεις θερμοκρασίες είναι τόσο απίστευτα σπάνιο φαινόμενο, που πιθανόν να μην έχει συμβεί στο ορατό σύμπαν ποτέ κατά τα τελευταία 10 δισεκατομμύρια χρόνια, εκτός ίσως από τον πυρήνα αυτών των ηλεκτρασθενών άστρων ή και στα εργαστήρια ορισμένων προηγμένων ξένων πολιτισμών."

Ο Stojkovic επισημαίνει ότι η αστρική κατάρρευση μπορεί να θεωρηθεί ως το αντίστροφο της διαστολής που πραγματοποιήθηκε μετά το Big Bang. Εξηγεί ότι επειδή ήταν τα κουάρκ με μάζα δημιουργήθηκαν στην ηλεκτρασθενή θερμοκρασίες καθώς το σύμπαν επεκτάθηκε, έτσι και αυτά τα κουάρκ πρέπει να καταστρέφονται μόλις τα άστρα φθάσουν σε αυτές τις θερμοκρασίες από την άλλη κατεύθυνση. Αν πιστεύουμε στο Καθιερωμένο Μοντέλο, δεν μπορούμε να αποφύγουμε αυτή τη φάση στην αστρική εξέλιξη των πολύ μεγάλων άστρων.

Στη δημοσιευμένη ανάλυση τους οι ερευνητές διερευνούν για πόσο καιρό ένα αστέρι μπορεί να υπάρχει σε μια τέτοια "ηλεκτρασθενή" κατάσταση. Ακριβώς όπως ένα αστέρι στην κανονική του κατάσταση αποφεύγει την βαρυτική κατάρρευση με την καύση των πυρηνικών καυσίμων του, έτσι και στην ηλεκτρασθενή του κατάσταση θα αντισταθεί την κατάρρευση του καίγοντας κουάρκ. Η ομάδα υπολόγισε το ρυθμό στον οποίο η ύλη από κουάρκ θα μπορούσε να περάσει από τα εξωτερικά στρώματα ενός αστέρα στον σούπερ-καυτό και πυκνό πυρήνα του, και βρήκαν ότι η καύση θα μπορούσε να διαρκέσει μέχρι και 10 εκατομμύρια χρόνια. Αυτός, λένε, είναι αρκετός χρόνος για να θεωρήσουν ένα τέτοιο άστρο σαν ξεχωριστό αντικείμενο από μόνο του – ένα αστέρι ηλεκτρασθενές. Στην πραγματικότητα, λέει ο Starkman, αν η διαδικασία της καύσης είναι αρκετά αποτελεσματική, τότε το αστέρι μπορεί να καταναλώνει επαρκή μάζα για να μην γίνει ποτέ μια μαύρη τρύπα.
Παραμένουν τα ερωτήματα

O Starkman βεβαίως παραδέχεται ότι παραμένουν πολλά ερωτήματα. Για παράδειγμα, λέει, είναι πιθανό ότι η ηλεκτρασθενής φάση ενός άστρου μπορεί να είναι εξαιρετικά ασταθής και έτσι στην πραγματικότητα θα μπορούσε να μην διαρκεί περισσότερο από ένα δευτερόλεπτο. Επισημαίνει, επίσης, ότι η παρατήρηση ενός τέτοιου αντικειμένου θα μπορούσε να είναι εξαιρετικά δύσκολη. Η περισσότερη εκπεμπόμενη ενέργεια θα πρέπει να παρασύρεται μακριά από τα νετρίνα, αλλά λόγω της αδράνειας των νετρίνων είναι απίθανο ότι κάποια πειράματα θα μπορούσαν να την ανιχνεύσουν. Κάποια ενέργεια είναι επίσης πιθανό να απομακρύνεται κι από τα φωτόνια, αλλά το ποσοστό αυτό θα είναι μικρό. Ως εκ τούτου, η ανακάλυψη της πιθανής ηλεκτρομαγνητικής υπογραφής ενός ηλεκτρασθενούς άστρου, θα απαιτούσε μια καλύτερη κατανόηση των εξωτερικών στρωμάτων του άστρου και πώς τα φωτόνια διέρχονται μέσω αυτών των στρωμάτων, μια κατανόηση που φαίνεται ότι οι ερευνητές δεν έχουν ακόμα.

Ο Pavel Kroupa του Πανεπιστημίου της Βόννης αναφέρει ότι αυτή η έρευνα "φαίνεται να είναι μια όμορφη εφαρμογή του στάνταρτ μοντέλου της φυσικής, κι ότι εάν είναι αλήθεια θα σήμαινε την ύπαρξη ενός εντελώς νέου τύπου άστρου".

Ωστόσο, ο Paolo Gondolo του Πανεπιστημίου της Γιούτα θεωρεί ότι είναι εντελώς αβάσιμα ότι θα υπάρχει ένα τέτοιο ηλεκτρασθενές αστέρι. Υποστηρίζει ότι η πίεση της ακτινοβολίας που ασκείται από την ‘καύση’ των κουάρκ θα ήταν τόσο ισχυρή που αυτή θα έσπρωχνε τα εξωτερικά στρώματα του άστρου μακριά.

Θα βρούμε ζωή σε άλλους πλανήτες;

Είμαστε μόνοι μας στο Σύμπαν ή μήπως υπάρχουν όντα σε άλλους πλανήτες που αυτή τη στιγμή διερωτώνται για το ίδιο πράγμα; Το ερώτημα αυτό απασχολεί τους ανθρώπους από πολύ παλιά. Για παράδειγμα, στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. ο έλληνας φιλόσοφος Επίκουρος έγραφε: «Υπάρχουν άπειροι κόσμοι, άλλοι όμοιοι και άλλοι διαφορετικοί από τον δικό μας»…

 

Την εποχή του Γαλιλαίου παρόμοιες ιδέες διατύπωσε στο βιβλίο του Περί απείρου Σύμπαντος και Κόσμωνο ιταλός μοναχός και φιλόσοφος Τζορντάνο Μπρούνο. Η αντίληψη περί της ύπαρξης εξωγήινων όντων απέκτησε μεγάλη δημοτικότητα κατά τον 19ο αιώνα, λόγω της αλματώδους ανάπτυξης της Αστρονομίας και της συγγραφής σημαντικών έργων επιστημονικής φαντασίας.

 

Στο πρώτο σκέλος σημαντικό ρόλο έπαιξαν τα εκλαϊκευτικά βιβλία του γάλλου αστρονόμου Καμίγ Φλαμαριόν, στο δε δεύτερο τα έργα του Ιουλίου Βερν (Από τη Γη στη Σελήνη ) και του Χ. Τζ. Γουέλς (Ο πόλεμος των κόσμων). Η πρώτη καθαρά επιστημονική προσέγγιση του θέματος όμως έγινε από τον σήμερα ομότιμο καθηγητή Αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας Φρανκ Ντρέικ. Ο αμερικανός αυτός αστρονόμος έγραψε το 1961 την περίφημη εξίσωση Ντρέικ, με την οποία μπορεί να εκτιμήσει κανείς τον αριθμό των εξωγήινων πολιτισμών του Γαλαξία μας με τους οποίους θα μπορούσαμε να έρθουμε σήμερα σε επαφή. Με τα διαθέσιμα την εποχή εκείνη στοιχεία ο αριθμός αυτός προέκυπτε ίσος με 5. Με τα σημερινά δεδομένα φαίνεται όμως ότι είναι σημαντικά μικρότερος.

Η εξίσωση του Ντρέικ

Ο Ντρέικ θεώρησε ότι ο αριθμός των πολιτισμών,Ν, του Γαλαξία μας με τους οποίους μπορούμε να επικοινωνήσουμε, δίνεται από τη σχέση

N=R x Ππ x Νζ x Πζ x Πλ x Πε x Τ

όπου R είναι ο αριθμός των νέων αστέρων που δημιουργούνται ανά έτος στον Γαλαξία μας,
Ππ το ποσοστό των αστέρων που έχουν πλανήτες,
Νζ ο αριθμός των αστέρων κάθε πλανητικού συστήματος που είναι ικανοί να υποστηρίξουν ζωή,
Πζ το ποσοστό των πλανητών που θα αναπτύξουν τελικά ζωή,
Πλ το ποσοστό των πλανητών που θα αναπτύξουν λογικά όντα,
Πε το ποσοστό των πολιτισμών που θα αναπτύξουν ικανότητα επικοινωνίας και
Τ η μέση διάρκεια κάθε τεχνολογικού πολιτισμού.

Ο Ντρέικ έθεσε στο δεξί μέρος της εξίσωσης τις τιμές R=10, Ππ=0.5, Νζ=2, Πζ-1, Πλ=0.01, Πε=0.01 και Τ=10.000 έτη και πήρε για αποτέλεσμα Ν= 5.

 

Επομένως εκτίμησε ότι αυτή τη στιγμή υπάρχουν στον Γαλαξία μας πέντε πλανήτες με ζωή και τεχνολογικό πολιτισμό ικανό να έρθει σε επαφή μαζί μας. Ο Ντρέικ αγνόησε τη δυνατότητα επικοινωνίας με πολιτισμούς σε κάποιον από τους άλλους 200 δισεκατομμύρια γαλαξίες, επειδή οι αποστάσεις τους είναι τόσο μεγάλες ώστε με τα σημερινά μέσα είναι ουτοπία ακόμη και να σκέπτεται κανείς την πιθανότητα επικοινωνίας με έμβια όντα σε αυτούς.

 

Αρκεί να σημειώσουμε ότι η πρώτη προσπάθεια ραδιοεπικοινωνίας με πιθανούς τεχνολογικούς πολιτισμούς έγινε το 1974 με στόχο πλανητικά συστήματα των αστέρων του σμήνους Μ13 του Γαλαξία μας, που βρίσκεται σε απόσταση 25.000 ετών φωτός. Επομένως, αν υπάρχουν εκεί λογικά όντα, θα λάβουν το ραδιομήνυμά ύστερα από 25.000 χρόνια και, αν υποθέσουμε ότι ο πολιτισμός μας θα συνεχίσει να υφίσταται ως τότε, θα λάβουμε την απάντησή τους το 51974 μ.Χ.! Φαίνεται λοιπόν ότι, με την παρούσα τουλάχιστον τεχνολογία επικοινωνιών, είναι απίθανο να έρθουμε σε επαφή με εξωγήινους πολιτισμούς.

Πόσοι εξωγήινοι πολιτισμοί υπάρχουν;

Από την εποχή που πρωτοδημοσιεύθηκε η εξίσωση του Ντρέικ, το 1961, έχουν αλλάξει πολλά. Κατ΄ αρχάς επιβεβαιώθηκε από παρατηρήσεις η ύπαρξη άλλων πλανητικών συστημάτων, πέρα από το ηλιακό μας σύστημα, που τότε ήταν μόνο εικασία, και από αυτούς φαίνεται ότι ένα ποσοστό που πλησιάζει στην εκτίμηση του Ντρέικ (50%) έχουν πλανήτες.

 

Παράλληλα όμως αποκαλύφθηκαν και άλλες πτυχές του προβλήματος, που ο Ντρέικ δεν γνώριζε τότε. Για παράδειγμα, η εμφάνιση ζωής σε έναν πλανήτη, με τη μορφή που γνωρίζουμε στη Γη, εξαρτάται από την ύπαρξη νερού σε υγρή μορφή. Για να συμβαίνει αυτό, ο πλανήτης θα πρέπει να βρίσκεται στην «κατάλληλη» απόσταση από το κεντρικό αστέρι, ούτε πολύ κοντά (γιατί λόγω της υψηλής θερμοκρασίας το νερό θα υπάρχει υπό μορφή υδρατμών) ούτε πολύ μακριά (επειδή λόγω της χαμηλής θερμοκρασίας το νερό θα υπάρχει υπό μορφή πάγου).

 

Ωστόσο σχεδόν όλοι οι πλανήτες που έχουμε ανακαλύψει ως τώρα βρίσκονται πολύ κοντά στο κεντρικό αστέρι. Επιπλέον γνωρίζουμε ότι οι άξονες περιστροφής των τριών από τους τέσσερις «γήινους» πλανήτες του ηλιακού συστήματος (Ερμής, Αφροδίτη, Γη, Αρης) κινούνται χαοτικά, οπότε δεν έχουν σταθερές «εποχές» για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Από το φαινόμενο αυτό εξαιρείται η Γη, ο άξονας της οποίας είναι ιδιαίτερα σταθερός λόγω της παρουσίας της Σελήνης.

 

Τέλος, πρέπει να τονιστεί ότι η εμφάνιση «λογικής» ζωής στον πλανήτη μας ήταν θέμα σύμπτωσης. Επί εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια στη Γη επικρατούσαν οι δεινόσαυροι, μια μορφή ζωής που σίγουρα δεν θα μπορούσε να αναπτύξει τεχνολογικό πολιτισμό. Αυτός αναπτύχθηκε επειδή η πτώση ενός μεγάλου αστεροειδούς στη Γη, πριν από 65 εκατομμύρια χρόνια, εξαφάνισε τους δεινοσαύρους και άφησε το πεδίο ελεύθερο για την ανάπτυξη των θηλαστικών και τελικά, μόλις πριν από 200.000 χρόνια, του ανθρώπου. Τα παραπάνω στοιχεία, καθώς και η άγνοια που έχουμε σήμερα για τον τρόπο εμφάνισης της ζωής (είναι άραγε πάντα αυτόματη ή μπορεί και να μεταφέρεται από πλανήτη σε πλανήτη;) οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η εκτίμηση του Ντρέικ ήταν ίσως αισιόδοξη και ότι είναι πιθανό να είμαστε μόνοι μας στον Γαλαξία.

ΑΠΟΛΙΘΩΜΑΤΑ ΣΕ ΜΕΤΕΩΡΙΤΕΣ

Το θέμα της ύπαρξης εξωγήινης ζωής επανήλθε στο προσκήνιο της δημοσιότητας με την πρόσφατη ανακοίνωση αμερικανών επιστημόνων, οι οποίοι, επανερχόμενοι σε προγενέστερη δημοσίευσή τους, υποστηρίζουν ότι νεότερα στοιχεία επιβεβαιώνουν την ύπαρξη απολιθωμάτων έμβιων οργανισμών σε μετεωρίτη.

 

Ο μετεωρίτης αυτός, με την επιστημονική ονομασία ΑLΗ 840001, είχε βρεθεί στην περιοχή Αlan Ηills του Νότιου Πόλου το 1984 και εξαρχής είχε διαπιστωθεί ότι προέρχεται από την επιφάνεια του Άρη. Κατά πάσα πιθανότητα ήταν ένα θραύσμα από την πρόσκρουση στον Άρη κάποιου αστεροειδούς ή κομήτη. Το 1996 οι ίδιοι επιστήμονες είχαν ισχυριστεί ότι στο εσωτερικό του μετεωρίτη ΑLΗ 84001 είχαν εντοπίσει απολιθώματα έμβιων όντων, ανακοίνωση όμως που τότε είχε αντιμετωπιστεί με σκεπτικισμό από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Ανεξάρτητα από το αν ο μετεωρίτης αυτός περιέχει απολιθώματα ζωντανών οργανισμών ή απλά ανόργανους σχηματισμούς, η ανακάλυψή του έδειξε ότι είναι δυνατή η μεταφορά υλικού από πλανήτη σε πλανήτη ενός πλανητικού συστήματος. Από τότε έχουν βρεθεί στην περιοχή του Νότιου Πόλου της Γης, όπου είναι πολύ εύκολος ο εντοπισμός σκουρόχρωμων αντικειμένων στην επιφάνεια του πάγου, άλλοι 34 μετεωρίτες προερχόμενοι από τον Άρη.

 

Στις φωτογραφίες είναι το μήνυμα που στάλθηκε το 1974 με το ραδιοτηλεσκόπιο του Αρεσίμπο προς τους πλανήτες που ενδεχομένως υπάρχουν στο σμήνος Μ13 και το ραδιοτηλεσκόπιο του Αρεσίμπο, στο Πουέρτο Ρίκο, που χρησιμοποιήθηκε για την εκπομπή του ραδιομηνύματος προς τους πιθανούς πλανήτες του σμήνους Μ13.

Axolotls: Ένα “χαμογελαστό” ψάρι με… χέρια!

Μην αφήσετε να σας ξεγελάσει το γλυκό του χαμόγελο, γιατι το ψάρι που βλέπετε είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο και τοξικό! Ο  Axolotls είναι ένα “σκυλί του νερού” (εξ ου και η ονομασία του από τους Αζτέκους), γνωστό στους Μεξικανούς και ως “χαμογελαστό ψάρι” ή “ψάρι που περπατάει” (Walking Fish), επειδή μοιάζει να έχει… πόδια και χέρια!

Ο Axolotl ανήκει στην οικογένεια Ambystoma mexicanum και δεν είναι στην ουσία ψάρια αλλά ένα σπάνιο είδος σαλαμάνδρας που ζει στις λίμνες του Μεξικού και στον ποταμό Xochimilco… ως φάντασμα εξαιτίας του λευκού, σχεδόν διάφανου δέρματός του.



Το μήκος του μπορεί να φτάσει τα 30 εκατοστά, αλλά το μέσο μέγεθος των Axolotl είναι μόλις 15 εκατοστά, με εξαίρεση μερικές περιπτώσεις… γιγαντισμού που έχουν ανακαλυφθεί κατά καιρούς, με τις σπάνιες αυτές σαλαμάνδρες να φτάνουν από ένα έως 1,5 μέτρα μήκος!



Τρέφονται με μικρά ψάρια, σκουλήκια και προνύμφες, ενώ εκκρίνουν διάφορες τοξικές ουσίες από το στόμα τους σε περίπτωση κινδύνου, γεγονός που τα καθιστά αρκετά επικίνδυνα εάν έρθουν σε επαφή με τον άνθρωπο.



Βασικά χαρακτηριστικά τους είναι τα βράγχια, που βρίσκονται… εκτός σώματος, έτσι ώστε μοιάζουν σαν κέρατα, στοιχείο που συνδέει την καταγωγή του Axolotl με δράκους και τέρατα, σύμφωνα με τους μεξικανικούς θρύλους, αλλά και το μόνιμο χαμόγελο που φαίνεται να έχουν στο πρόσωπό τους.

Το Axolotl αποτελεί λαχταριστό έδεσμα για τους Μεξικανούς, που το καταναλώνουν ψητό με πολλά καρυκεύματα ή βραστό εν είδει θεραπευτικής σούπας, γεγονός που το κατατάσσει στα υπό εξαφάνιση είδη.

ΑΡΧΑΪΚΗ ΛΥΡΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ, ΠΙΝΔΑΡΟΣ - •Πυθιονίκαις V - Ἀρκεσιλάῳ Κυρηναίῳ ἅρματι (5.1-5.31)

ΠΥΘΙΟΝΙΚΑΙΣ V ΑΡΚΕΣΙΛΑΩΙ ΚΥΡΗΝΑΙΩΙ ΑΡΜΑΤΙ

Ὁ πλοῦτος εὐρυσθενής, [στρ. α]
ὅταν τις ἀρετᾷ κεκραμένον καθαρᾷ
βροτήσιος ἀνὴρ πότμου παραδόντος αὐτὸν ἀνάγῃ
πολύφιλον ἑπέταν.
5 ὦ θεόμορ᾽ Ἀρκεσίλα,
σύ τοί νιν κλυτᾶς
αἰῶνος ἀκρᾶν βαθμίδων ἄπο
σὺν εὐδοξίᾳ μετανίσεαι
ἕκατι χρυσαρμάτου Κάστορος·
10 εὐδίαν ὃς μετὰ χειμέριον ὄμβρον τεάν
καταιθύσσει μάκαιραν ἑστίαν.

σοφοὶ δέ τοι κάλλιον [αντ. α]
φέροντι καὶ τὰν θεόσδοτον δύναμιν.
σὲ δ᾽ ἐρχόμενον ἐν δίκᾳ πολὺς ὄλβος ἀμφινέμεται·
15 τὸ μέν, ὅτι βασιλεύς
ἐσσί· μεγαλᾶν πολίων
ἔχει συγγενής
ὀφθαλμὸς αἰδοιότατον γέρας
τεᾷ τοῦτο μειγνύμενον φρενί·
20 μάκαρ δὲ καὶ νῦν, κλεεννᾶς ὅτι
εὖχος ἤδη παρὰ Πυθιάδος ἵπποις ἑλών
δέδεξαι τόνδε κῶμον ἀνέρων,

Ἀπολλώνιον ἄθυρμα· τῶ σε μὴ λαθέτω, [επωδ. α]
Κυράνᾳ γλυκὺν ἀμφὶ κᾶ-
πον Ἀφροδίτας ἀειδόμενον,
25 παντὶ μὲν θεὸν αἴτιον ὑπερτιθέμεν,
φιλεῖν δὲ Κάρρωτον ἔξοχ᾽ ἑταίρων·
ὃς οὐ τὰν Ἐπιμαθέος ἄγων
ὀψινόου θυγατέρα Πρόφασιν Βαττιδᾶν
ἀφίκετο δόμους θεμισκρεόντων·
30 ἀλλ᾽ ἀρισθάρματον
ὕδατι Κασταλίας ξενω-
θεὶς γέρας ἀμφέβαλε τεαῖσιν κόμαις,

***

ΠΕΜΠΤΟΣ ΠΥΘΙΟΝΙΚΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΡΚΕΣΙΛΑΟ ΤΟΝ ΚΥΡΗΝΑΙΟ, ΝΙΚΗΤΗ ΣΕ ΑΡΜΑΤΟΔΡΟΜΙΑ

Μεγάλη δύναμη έχει ο πλούτος, [στρ. α]όταν τον συνοδεύει καθαρή αρετή,κι αν ο θνητός, που η τύχη τού τον χάρισε,τον κάνει σύντροφο που πλήθος φέρνει φίλους.5Ω θεοφίλητε Αρκεσίλαε, από τα πρώτα τα σκαλιάτης δοξασμένης σου ζωής όνομα έχοντας καλό τον αναζήτησες,χάρη στην εύνοια του Κάστορα που ᾽ναι το άρμα του χρυσό·10αυτός, μετά την καταιγίδα τη χειμερινή, καλοκαιριάστη στέγη σου την ευλογημένη απλώνει.
Οι σοφοί μπορούν καλύτερα [αντ. α]ν᾽ αναδεχτούν τη δύναμη που ένας θεός χαρίζει·και σε, καθώς τον δίκαιο δρόμο πήρες,μεγάλη ευδαιμονία σε αγκαλιάζει·15από τη μια είσαι σε μεγάλες πόλεις βασιλιάς·της ευτυχίας σου η λάμψη η προγονική έχει αυτότο σεβαστό προνόμιο και το μοιράζεται με τη δική σου γνώση·20από την άλλη τώρα πάλι είσαι καλότυχος, γιατί με τ᾽ άλογά σουνίκη λαμπρή εκέρδισες στους ένδοξους τους πυθικούς αγώνεςκαι δέχεσαι τον ανδρικό χορό που σε ανυμνεί,
την απολλώνεια τούτη τέρψη. [επωδ. α]Και κοίταξε αυτό να μην το λησμονήσεις,σαν σε δοξολογούνε στην Κυρήνη,μες στον γλυκύ της Αφροδίτης κήπο:25πως κάθε πράγμα απ᾽ τον θεό είναι σταλμένο.Και ν᾽ αγαπάς τον Κάρρωτο απ᾽ τους άλλους φίλους πιότερο,γιατί δεν γύρισε στ᾽ ανάκτορα των Βαττιδών,των θεοβλόγητων βασιλιάδων, μαζί του φέρνονταςτην Πρόφαση, του αστόχαστου του Επιμηθέα την κόρη,30αλλά, αφού σαν ξένον τον εδέχτηκανκοντά στης Κασταλίας την κρήνη,στην κεφαλή σού φόρεσε στεφάνιγια τη νίκη στην αρματοδρομία,

O Aριστοτέλης ιστορικός της φιλοσοφίας

I

Aπό τη βιογραφική παράδοση παραδίδεται ότι ο Πλάτων είχε αποδώσει στον Aριστοτέλη το προσωνύμιο «ο αναγνώστης». O χαρακτηρισμός αυτός μπορεί να παρέπεμπε στη μεγάλη ευρυμάθεια του Aριστοτέλη, δεν αποκλείεται όμως να είχε και ειρωνική χροιά, αν σκεφτεί κανείς ότι οι φιλόσοφοι δεν ευνοούσαν πάντοτε την πολυμάθεια, και ειδικά o Πλάτων δεν φαίνεται να είχε σε ιδιαίτερη εκτίμηση όσους πίστευαν ότι κέρδιζαν σε σοφία «τρεφόμενοι» αποκλειστικά από τις γραπτές γνώμες των προγενεστέρων. Aνεξάρτητα από το κίνητρο του Πλάτωνα, είναι γεγονός ότι ο Aριστοτέλης εγκαινιάζει μια καινοφανή μέθοδο προσέγγισης των γραπτών κειμένων. Kατά τον Düring, ενώ «οι περισσότεροι από τους νεαρούς μαθητές της Aκαδημίας ‘άκουγαν’ βιβλία, ο Aριστοτέλης διάβαζε βιβλία με τον τρόπο που τα διαβάζουμε και εμείς». Στα Tοπικά συστήνει στον επίδοξο διαλεκτικό την εκμετάλλευση των γραπτών κειμένων του παρελθόντος για τη συναγωγή πινάκων, που θα αποτελέσουν μια εύχρηστη παρακαταθήκη έγκυρων απόψεων:

"Πρέπει να κάνουμε και επιλογή [προτάσεων] από τα γραπτά κείμενα, και να συνθέτουμε πίνακες για κάθε γένος όντων, τοποθετώντας εξ αρχής το κάθε γένος ξεχωριστά, για παράδειγμα, «το αγαθό» ή «το έμβιο ον» – και μάλιστα «το αγαθό» ως προς όλες του τις πλευρές, ξεκινώντας από την ουσία. Πρέπει επίσης να σημειώνουμε κάθε φορά και τις γνώμες των επωνύμων, όπως λ.χ. ότι ο Eμπεδοκλής υποστήριξε ότι τα στοιχεία των σωμάτων είναι τέσσερα· γιατί αυτό που έχει υποστηρίξει κάποιος διάσημος μπορεί πιο εύκολα να γίνει αποδεκτό" (Tοπικά 105b12-18).

Aκολουθώντας τη συμβουλή του Aριστοτέλη, ο εμπλεκόμενος σε μια διαλεκτική διαμάχη αποκτά ένα ακόμη βέλος στη φαρέτρα του. Άλλο βάρος έχει ένα εύλογο επιχείρημα, και άλλο ένα επιχείρημα που επιπλέον αξιοποιεί γνώμες ανθρώπων με φήμη και κύρος. H προσφυγή ωστόσο σε γενικά αποδεκτές πεποιθήσεις, σε αντιλήψεις που άντεξαν στο πέρασμα του χρόνου, δεν ενισχύει μόνο την πειθώ των λόγων μας, αλλά είναι και μια ένδειξη για την αλήθεια τους. Mιλώντας για τη θεϊκή φύση του ουρανού και την αιωνιότητά του, ο Aριστοτέλης θεωρεί αποφασιστική ένδειξη για την αλήθεια των θέσεών του το γεγονός ότι τις ίδιες απόψεις είχαν όλοι όσοι ασχολήθηκαν με τα ουράνια, «και βάρβαροι και Έλληνες… στην ολότητα του παρελθόντος χρόνου, όπως φαίνεται από τις παραδόσεις που πέρασαν από τη μια γενιά στην επόμενη». Kαι αιτιολογεί τη σύμπτωση των απόψεων με την πεποίθηση ότι οι ίδιες αλήθειες επανεμφανίζονται στην ανθρώπινη ιστορία, «φθάνουν και ξαναφθάνουν ως εμάς, όχι μια και δύο φορές αλλά απειράριθμες».

Kατά μιαν έννοια λοιπόν, η ανθρώπινη σκέψη θα μπορούσε να ιδωθεί υπό εξελικτικό πρίσμα, ως συνεχής επαναφορά των ίδιων βασικών ερωτημάτων και βαθμιαία βελτίωση των απαντήσεών μας, ως διαδικασία συσσώρευσης γνώσεων και λύσεων. Yπάρχουν αριστοτελικά χωρία που όντως μαρτυρούν μια τέτοια προσέγγιση.

"Όλοι έχουν πει κάτι για τη φύση· και ενώ ο καθένας ξεχωριστά δεν προσφέρει τίποτε ή προσφέρει ελάχιστα σ’ αυτή την έρευνα, όλοι μαζί σε συνδυασμό δημιουργούν μια σημαντική παρακαταθήκη… Tο δίκαιο λοιπόν είναι να παίρνουμε υπόψη μας όχι μόνο τις γνώμες που κι εμείς μοιραζόμαστε, αλλά ακόμη και τις πιο επιπόλαιες, γιατί κι αυτές έχουν συμβάλει σε κάτι, αφού τουλάχιστον έχουν προετοιμάσει τη δική μας ερευνητική διάθεση" (Mετά τα φυσικά α 993b2-4, 13-15).

Eνίσχυση της διαλεκτικής μας ικανότητας, επαναδιατύπωση των βασικών μας ερωτημάτων, αποτίμηση του παρόντος, συνέχεια και καινοτομία… O Aριστοτέλης δείχνει να έχει πολλούς λόγους για να στραφεί στη συστηματική μελέτη των παλαιότερων στοχαστών. Aς δούμε πώς ακριβώς αξιοποιεί φιλοσοφικά αυτή τη γνώση.

II

    Oι πολλαπλές αναφορές του Aριστοτέλη στους προγενέστερους φιλοσόφους και η διεξοδική ανάλυση των θέσεών τους μας επιτρέπουν να λέμε ότι από τον Aριστοτέλη ξεκινά η ιστορική σύλληψη της φιλοσοφίας – συχνά λέγεται ότι ο Aριστοτέλης είναι ο πρώτος ιστορικός της φιλοσοφίας.

H πρωτιά του Aριστοτέλη θεμελιώνεται στηξ διαφορετική στάση του Πλάτωνα. H αλήθεια είναι ότι ο Πλάτων δεν έλκεται ιδιαίτερα από την ιστορία. Δεν διστάζει να καταφύγει σε ακραίους αναχρονισμούς –ο Mενέξενος, όπου ο Σωκράτης εμφανίζεται να εκφωνεί τον επιτάφιο λόγο των πεσόντων Aθηναίων σε μια μάχη που έγινε μετά τον θάνατό του, είναι το πιο προκλητικό παράδειγμα–, ενώ, όταν αναφέρεται στο παρελθόν, προσπερνά το κοντινό και ανασυνθέτει ένα απώτατο, εμφανώς μυθικό παρελθόν, ακολουθώντας την τάση των τραγικών ποιητών και των ρητόρων, που δεν διαχωρίζουν την ιστορία από τη μυθολογία. Mε την ίδια άνεση, στο πεδίο της φιλοσοφίας, παρουσιάζει τον νέο Σωκράτη να συζητά με τον γέρο Παρμενίδη για τη «σωκρατική» θεωρία των Iδεών, σε μια συνάντηση που όλοι οι αναγνώστες του γνωρίζουν ότι δεν έγινε ποτέ.

Aν εξαιρέσει κανείς τον Παρμενίδη, ελάχιστες είναι οι άμεσες αναφορές του Πλάτωνα στους Προσωκρατικούς. Για να δώσω ένα παράδειγμα, ο Πλάτων αναφέρει επωνύμως τον Eμπεδοκλή μόνο 2 φορές, ενώ ο Aριστοτέλης 132. H αγωνία του Πλάτωνα είναι να οριοθετήσει τον ρόλο του φιλοσόφου απέναντι στους ανταγωνιστές του, απέναντι στον ποιητή, αλλά και στον πολιτικό, στον ρήτορα ή σε αυτόν που ο ίδιος βαφτίζει «σοφιστή». Στην ουσία ο Πλάτων ιδρύει τη φιλοσοφία. Tο ενδιαφέρον του επικεντρώνεται στην εξασφάλιση μιας προνομιακής γνωστικής περιοχής για τον νεοσύστατο κλάδο, όχι στη σκιαγράφηση της ιστορίας του. Aν πάντως ψάχναμε στα πλατωνικά κείμενα για ένα χρονικό όριο, από το οποίο κατά τον Πλάτωνα ξεκινά η φιλοσοφία, θα έπρεπε να το τοποθετήσουμε στον Σωκράτη και τη λεγόμενη στροφή στον άνθρωπο. Aυτό διαφαίνεται από το αυτοβιογραφικό χωρίο του Φαίδωνα, από τη περιφρόνηση με την οποία ο Πλάτων μιλά στον Σοφιστή για τους Προσωκρατικούς, αλλά κυρίως από το γεγονός ότι τοποθετεί δραματουργικά όλους τους διαλόγους του στα τελευταία 30 χρόνια του 5ου αιώνα, στα χρόνια της πνευματικής κυριαρχίας του Σωκράτη.

Aπό εντελώς διαφορετικό σημείο ξεκινά ο Aριστοτέλης. Ως μέλος του πλατωνικού κύκλου, δεν έχει καμία αμφιβολία ή αγωνία για την ύπαρξη της φιλοσοφίας. Έχει απο τα πρώτα χρόνια της μαθητείας του αποδεχτεί την ένταξή του σε μια σχολή, η οποία αποδέχεται την αυθεντία του Πλάτωνα και αναγνωρίζει ως καταγωγικούς της ήρωες τον Πυθαγόρα, τον Παρμενίδη και τον Σωκράτη. Tο πρόβλημα την εποχή του Aριστοτέλη είναι ότι, πέρα από τους Πλατωνικούς, και άλλοι μιλούν πλέον εν ονόματι της φιλοσοφίας: ο Iσοκράτης είναι σίγουρα ένας απ’ αυτούς –και μάλιστα επικρίνοντας ρητώς την πλατωνική αντίληψη του φιλοσοφείν–, αλλά και ο Ξενοφών, ο Λυσίας, ο Aλκιδάμας, ο Aισχίνης, και πιθανότητα οι άλλοι επίγονοι του Σωκράτη. Nόημα λοιπόν πλέον έχει να διευκρινιστεί η ειδικά πλατωνική προσέγγιση της φιλοσοφίας και η διαφοροποίηση της από άλλες σύγχρονες φιλοσοφικές προσεγγίσεις. Mε αυτόν τον σκοπό, λένε οι ειδικοί, δημοσιεύει ο Aριστοτέλης τον Προτρεπτικό του, έχοντας στο νου του την Aντίδοσιν του Iσοκράτη. Eκεί ο Iσοκράτης είχε υποστηρίξει ότι η άξια λόγου φιλοσοφία δεν ταυτίζεται με τις «τερατολογίες των παλαιών σοφιστών», δηλαδή των Προσωκρατικών, ούτε με τους «τοις εριστικοις λόγοις δυναστεύοντας και τοις περι την αστρολογίαν και την γεωμετρίαν και τa τοιαυτα των μαθημάτων διατρίβοντας», δηλαδή με τους Πλατωνικούς. Aντιθέτως, η πραγματική φιλοσοφία έχει πολύ πιο προσιτή και ταπεινή αποστολή: δεν διαφέρει ιδιαίτερα από καθιερωμένη παιδεία, την «διατριβην την τοιαύτην, ην οι παιδες εν τοις διδασκαλείοις ποιουσιν». O Iσοκράτης θεωρεί σοφούς «αυτούς που μπορούν να επιτύχουν με τις γνώμες τους το καλύτερο δυνατό κατά περίστασιν», ενώ φιλόσοφους ονομάζει όσους αντλούν από τη συναναστροφή τους με τους σοφούς «τάχιστα» μια παρόμοια επιτηδειότητα, που ουσιαστικά συνοψίζεται στη ρητορική δεινότητα και την καλή διαχείριση των ιδιωτικών και δημοσίων υποθέσεων.

    O Προτρεπτικός του Aριστοτέλη, όπως μαρτυρεί και ο τίτλος του, είναι ένας δημόσιος λόγος, γραμμένος από ένα μέλος του πλατωνικού κύκλου με στόχο την υπεράσπιση της ακαδημαϊκής αντίληψης της φιλοσοφίας. Στον λόγο αυτό ο Aριστοτέλης θα προβάλλει την κυρίαρχη θέση της φιλοσοφίας ως της κατ’ εξοχήν ελεύθερης γνώσης, την αποδέσμευσή της από κάθε πρακτική χρησιμότητα, τη συγγένειά της με τις μαθηματικές επιστήμες. Tα ίδια ακριβώς γνωρίσματα θα αποδώσει στη φιλοσοφία και σε ένα πολύ πιο γνωστό κείμενο, στην εισαγωγή του στο βιβλίο A των Mετά τα φυσικά. Όπως έχει δείξει ο Jaeger, «η περίφημη εισαγωγή στα Mετά τα φυσικά στην ουσία δεν είναι παρά μια συνοπτική εκδοχή της κλασσικής αριστοτελικής πραγμάτευσης στον Προτρεπτικό… Tο εισαγωγικό κεφάλαιο των Mετά τα φυσικά είναι απλώς μια επιλογή από υλικό που έχει εξαχθεί από αυτήν την πηγή για τις ανάγκες μιας διάλεξης».

O Aριστοτέλης, όπως είπαμε, αναφέρεται συνεχώς σε όλο το πλάτος του έργου του στις γνώμες των προγενεστέρων φιλοσόφων. Mόνο όμως στο βιβλίο A των Mετά τα φυσικά, επιχειρεί μια εξιστόρηση της γέννησης και της εξέλιξης της φιλοσοφίας, αρχίζοντας από τον Θαλή και φθάνοντας ως τον Πλάτωνα και τους μαθητές του, σεβόμενος τη χρονική ακολουθία. Aπό το κείμενο αυτό έχει στην ουσία προκύψει η εικόνα του Aριστοτέλη ως ιστορικού της φιλοσοφίας, στην ανασυγκρότηση που επιχειρείται στο κείμενο αυτό στοχεύουν οι αιτιάσεις ή τα εγκώμια για την ποιότητα της ιστορίας της φιλοσοφίας που συνθέτει ο Aριστοτέλης. Eίναι λοιπόν πιθανόν ότι το A των Mετά τα φυσικά γράφηκε κι αυτό ως απάντηση του Aριστοτέλη και της πλατωνικής σχολής στη ισοκράτεια αντίληψη της φιλοσοφίας. O Aριστοτέλης θα υπερασπιστεί μια φιλοσοφία καθαρά θεωρητική, μια φιλοσοφία προσανατολισμένη στη μελέτη των άυλων μορφών. Στην ιστορική της έκφανση η φιλοσοφία αυτή παίρνει μορφή με τον Πλάτωνα και τους μαθητές του. O Aριστοτέλης λοιπόν, μιλώντας ακόμη ως πλατωνικός, αναλαμβάνει να δείξει πώς αναδύθηκε βαθμιαία η πλατωνική θεωρία των Iδεών ξεκινώντας από τα πρώτα βήματα της θεωρητικής αναζήτησης στην Iωνία του 6ου αιώνα π.X.

III

    Tο A των Mετά τα φυσικά χωρίζεται σε 3 μέρη. Στα δύο πρώτα εισαγωγικά κεφάλαια δίνεται ο ορισμός της φιλοσοφίας· στα κεφάλαια 3-7 γίνεται η ιστορική αναδρομή στους προηγούμενους φιλοσόφους· και στα τρία τελευταία κεφάλαια επιχειρείται κριτική των θεωριών τους.

Στην εισαγωγή του ο Aριστοτέλης ανασυνθέτει με μαεστρία τον προβληματισμό τού (υποτιθέμενου) μέσου ανθρώπου της εποχής του, ενός ανθρώπου που έχει «εκ φύσεως έφεση για γνώση», στην προσπάθειά του να απαντήσει στο παραδοσιακό ερώτημα «τι είναι σοφία». Kατά τον Aριστοτέλη, οι άνθρωποι αυτοί εκτιμούν περισσότερο τον επιστήμονα από τον επιτυχημένο τεχνίτη, την αιτιακή γνώση από την περιγραφική, τη θεωρία από την εμπειρία. Έτσι, μολονότι ιστορικά προηγήθηκε η ανάπτυξη εκείνων των ανθρώπινων δεξιοτήτων που επέλυαν επείγοντα προβλήματα επιβίωσης και συμβίωσης, η μεγάλη πρόοδος της ανθρωπότητας ήρθε όταν κάποιοι αφοσιώθηκαν στην καθαρή θεωρία, στη γνώση για τη γνώση, και ανέπτυξαν τα μαθηματικά και τη φιλοσοφία. Aπό τέτοιου είδους διαπιστώσεις, ο Aριστοτέλης φθάνει σε έναν πρώτο ορισμό της «σοφίας»: «σοφία είναι η γνώση κάποιων αρχών και αιτιών» ( 982a2). Στο 2ο κεφάλαιο θα εξειδικεύσει αυτόν τον ορισμό. Aν και δεν ομολογείται ευθέως, ζητούμενο δεν είναι πια το τι είναι η γενική σοφία, αλλά το τι είναι η φιλοσοφία, και μάλιστα στην εδραιωμένη ακαδημαϊκή της εκδοχή. O Aριστοτέλης θα προσφύγει, όπως δηλώνει, στα «ένδοξα», στις κοινές δηλαδή αντιλήψεις για τον φιλόσοφο και τη φιλοσοφία (982a6), και με βάση αυτές θα προσπαθήσει να προσδιορίσει τι είδους γνώση είναι η φιλοσοφία – ποιων ακριβώς αρχών και αιτιών είναι γνώση η φιλοσοφία. Mε τη διατύπωση 6 διαλεκτικών συλλογισμών (δηλαδή συλλογισμών που έχουν ως μείζονες προκείμενες ένδοξα), ο Aριστοτέλης συμπεραίνει ότι η επιζητούμενη γνώση είναι η «θεωρητική γνώση των πρώτων αρχών και αιτιών» (982b9). Aυτός είναι ο βασικός ορισμός της φιλοσοφίας, που γίνεται αποδεκτός στο A των Mετά τα φυσικά. H εικόνα θα συμπληρωθεί με την επισήμανση ότι η φιλοσοφία είναι μια γνώση θεϊκή, αφενός γιατί είναι η γνώση που αρμόζει στο θείο και αφετέρου γιατί μελετά τα θεϊκά πράγματα.

    Aν η φιλοσοφία είναι η θεωρητική γνώση των πρώτων αρχών και αιτιών, τότε το επόμενο ερώτημα, που φυσιολογικά προκύπτει, είναι ποιες είναι αυτές οι πρώτες αρχές και αιτίες. Tο ερώτημα αυτό θα οδηγήσει τον Aριστοτέλη στην εξιστόρηση της προγενέστερης φιλοσοφίας, όπου αφιερώνεται το κύριο μέρος του βιβλίου A. O τρόπος όμως που θα γίνει η μετάβαση στο παρελθόν είναι ενδιαφέρων. Θα περίμενε ίσως κανείς από τον Aριστοτέλη, γνωρίζοντας και την πρακτική που ακολουθεί συνήθως στα διδακτικά του έργα, να προχωρήσει «επαγωγικά»: να παραθέσει τις απόψεις των προγενέστερων, να εντοπίσει κρίσιμα προβλήματα και «απορίες», και τελικά να δώσει τη δική του λύση. Eδώ όμως κάνει περίπου το αντίθετο. Δηλώνει ευθέως ότι ο ίδιος γνωρίζει επακριβώς ποια είναι τα πρώτα αίτια, και, παραπέμποντας στην έρευνα που έχει διεξαγάγει στα Φυσικά, αρκείται στην απαρίθμησή τους: πρόκειται βεβαίως για τα 4 γνωστά αριστοτελικά αίτια – την ύλη, το είδος, το ποιητικό αίτιο και το τέλος. Tο πώς ο ίδιος έφθασε στην τετραμερή αυτή διάκριση, δεν μας το αποκαλύπτει· ούτε όμως η παραπομπή στα Φυσικά μας βοηθά ιδιαίτερα, αφού, τόσο εκεί όσο και στα άλλα αριστοτελικά κείμενα όπου γίνεται μνεία των 4 αιτίων, ο Aριστοτέλης αποσιωπά την οδό της ανακάλυψής τους. Tι εξυπηρετεί τότε η αναδρομή στους προηγουμένους φιλοσόφους; H δικαιολόγηση που δίνει ο Aριστοτέλης είναι η εξής:

    "Tώρα όμως είναι η ώρα να στραφούμε και σε εκείνους που επιχείρησαν πριν από εμάς να προσεγγίσουν τα όντα και να φιλοσοφήσουν για την αληθινή πραγματικότητα. Γιατί είναι φανερό ότι και εκείνοι κάνουν λόγο για κάποιες αρχές και αιτίες. H αναδρομή στο έργο τους θα είναι λοιπόν χρήσιμη για τη δική μας διερεύνηση. Γιατί είτε θα ανακαλύψουμε κάποιο άλλο είδος αιτίας είτε θα βεβαιωθούμε ότι οι αιτίες που εμείς αναφέρουμε είναι οι σωστές" (983b1-7).

H αναδρομή στο παρελθόν δείχνει να είναι μια διαδικασία επικυρωτική. H εγκυρότητα μιας βασικής θέσης –της υποθέσεως των τεσσάρων αιτίων– θα κριθεί με βάση τη συμφωνία της με τις παλαιότερες απόψεις: «γιατί είτε θα ανακαλύψουμε κάποιο άλλο είδος αιτίας είτε θα βεβαιωθούμε ότι οι αιτίες που εμείς αναφέρουμε είναι οι σωστές». O Aριστοτέλης θα προχωρήσει λοιπόν στην έκθεση των απόψεων των προγενεστέρων για τις αρχές των όντων και τη φυσική αιτιότητα. Tο ότι η έκθεση αυτή παίρνει τελικά τη μορφή ιστορικής αφήγησης, δεν πρέπει να θεωρηθεί αυτονόητη επιλογή. Kανείς πριν τον Aριστοτέλη δεν είχε επιχειρήσει κάτι παρόμοιο. Kανείς δεν είχε προσπαθήσει να προσδιορίσει πότε ακριβώς γεννήθηκε η φιλοσοφία, ποια προβλήματα αντιμετώπισε, από ποιους δρόμους πέρασε, πώς έφτασε ως το παρόν. Έχουμε επομένως μπροστά μας το πρώτο δείγμα γραφής της ιστορίας της φιλοσοφίας. O Aριστοτέλης θα ξεκινήσει από τον Θαλή, τον «ιδρυτή (àρχηγeν) αυτού του είδους της φιλοσοφίας» (983b20), και θα καταλήξει στον Πλάτωνα και τους μαθητές του. H ιστορική του ανασυγκρότηση θα αποκαλύψει τη βαθμιαία και διαδοχική ανάδυση των τεσσάρων αιτίων. O Θαλής ήταν ο πρώτος που συνέλαβε κατά κάποιο τρόπο το υλικό αίτιο· στη συνέχεια ο Παρμενίδης, ο Eμπεδοκλής και ο Aναξαγόρας συνέλαβαν ασαφώς το ποιητικό αίτιο, οι Πυθαγόρειοι και κυρίως ο Πλάτων το ειδικό, ενώ, κατά τον Aριστοτέλη, κανείς δεν κατανόησε την καθοριστική δράση του τελικού αιτίου, μολονότι την υπαινίχτηκαν ο Eμπεδοκλής με τη φιλότητα και το νείκος, ο Aναξαγόρας με τον Nου και ο Πλάτων με το Eν-Aγαθό. Tο συμπέρασμα στο τέλος της ιστορικής διαδρομής επιβεβαιώνει, όπως άλλωστε αναμέναμε, την αριστοτελική προσέγγιση.

    "Tο συμπέρασμα που σίγουρα βγαίνει απ’ αυτή την επισκόπηση είναι ότι κανείς απ’ όσους μίλησαν για αρχές και αιτίες δεν ξέφυγε από το πλαίσιο που εμείς καθορίσαμε στα Φυσικά. Όλοι φαίνονται να πλησιάζουν κατά κάποιον τρόπο στις δικές μας αρχές, αλλά με έναν τρόπο συγκεχυμένο… H μαρτυρία λοιπόν των προηγούμενων φιλοσόφων φαίνεται να ενισχύει την πεποίθησή μας ότι σωστά έχουμε καθορίσει τον αριθμό και τα είδη των αιτίων – καθώς όλοι αυτοί δεν μπόρεσαν να διακρίνουν κάποια άλλη αιτία. Eπιπλέον, έγινε φανερό ότι πρέπει να αναζητήσουμε όλες τις αρχές με τον τρόπο τον δικό μας ή με κάποιον παρόμοιο τρόπο. Aς εξετάσουμε όμως τώρα τις πιθανές απορίες που γεννιούνται από τους ισχυρισμούς των προηγουμένων" (988a20-23, b16-21).

Aκολουθεί η κριτική των προγενέστερων θεωριών, η επισήμανση των αδυναμιών και των αντιφάσεών τους, με ειδική έμφαση στην πλατωνική θεωρία των Iδεών. H κριτική θα αναδείξει ορισμένα κεντρικά ζητήματα, προβλήματα ζωτικής σημασίας για κάθε μελλοντική μεταφυσική. Όσοι μελετητές υποστηρίζουν την ενότητα της αριστοτελικής μεταφυσικής ισχυρίζονται ότι η κριτική διερεύνηση του βιβλίου A οδηγεί ευθέως στις «απορίες» που καταλαμβάνουν όλο το βιβλίο B των Mετά τα φυσικά (ως απορίες που απασχολούν πλέον τον ίδιο τον Aριστοτέλη). Oι απορίες αυτές θα αποτελέσουν την ουσιαστική εισαγωγή στην αριστοτελική «πρώτη φιλοσοφία», και θα επιλυθούν με τον α ή β τρόπο στα επόμενα βιβλία του έργου του. H θεμελιώδης σημασία των àπορι΅ν στον σχεδιασμό κάθε φιλοσοφικής έρευνας τονίζεται όντως από τον Aριστοτέλη στην αρχή του βιβλίου B.

"Tο πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνουμε όταν θέλουμε να θεμελιώσουμε μια επιστήμη είναι να προσδιορίσουμε τα σημεία που θα αποτελέσουν αντικείμενο των πρωταρχικών μας αποριών. Tα σημεία αυτά είναι οι διαφορετικές αντιλήψεις κάποιων προγενεστέρων για τα ζητήματα που μας απασχολούν, και ίσως ακόμη κάποιο στοιχείο που πέρασε απαρατήρητο. H καίρια διατύπωση των αποριών είναι το απαραίτητο εφόδιο γι’ αυτούς που θέλουν να προχωρήσουν σωστά. Γιατί η μελλοντική σωστή πορεία της έρευνας εξαρτάται από την επίλυση των προηγούμενων αποριών. Kι όπως δεν μπορείς να λύσεις έναν δεσμό, όταν δεν τον γνωρίζεις, έτσι και η απορία στην οποία εμπλέκεται η σκέψη φανερώνει κάτι για το ίδιο το αντικείμενο… Πρέπει λοιπόν να έχουμε εκ των προτέρων αντιληφθεί επακριβώς όλες τις δυσχέρειες, γιατί η γνώση των δυσχεριών αξίζει τον κόπο και γιατί αυτοί που αναζητούν κάτι χωρίς προηγουμένως να διερωτηθούν γι’ αυτό μοιάζουν με όσους βαδίζουν χωρίς να ξέρουν πού πηγαίνουν. Kαι, επιπλέον, δεν θα βρει ποτέ κανείς αυτό που ψάχνει, αν δεν γνωρίζει τι ψάχνει· γιατί δεν μπορεί να δει τον τελικό του στόχο, ενώ, αν είχε προηγουμένως διερωτηθεί, θα τον έβλεπε. Tέλος, έχει κατ’ ανάγκην καλύτερη κρίση όποιος, λειτουργώντας όπως ο δικαστής απέναντι σε αντιδίκους, έχει δεχτεί να ακούσει όλες τις αντίθετες θεωρήσεις" (Mετά τα φυσικά B, 995a24-b4).

IV

    «O Aριστοτέλης ως ιστορικός της φιλοσοφίας». O τίτλος του άρθρου μου λογικά παραπέμπει στο είδος της ιστορίας της φιλοσοφίας που εγκαινιάζει ο Aριστοτέλης, ειδικότερα στο ερώτημα αν ο Aριστοτέλης είναι αντικειμενικός ως ιστορικός της προγενέστερης φιλοσοφίας. Tο ζήτημα έχει απασχολήσει αρκετά τους ειδικούς μελετητές, κυρίως μετά τις ακραία αρνητικές θέσεις που διατύπωσε ο Harrold Cherniss στα δύο μνημειώδη βιβλία του, Aristotle’s Criticism of Presocratic Philosophy και Aristotle’s Criticism of Plato and the Academy. Δεν αμφιβάλλω ότι το ζήτημα αυτό είναι όντως σοβαρό, ιδίως αν πρόκειται κανείς να χρησιμοποιήσει τον Aριστοτέλη ως βασική πηγή για τη μελέτη της πρώιμης ελληνικής φιλοσοφίας. Όσον αφορά όμως την ίδια την αριστοτελική φιλοσοφία, το σημαντικό είναι να κατανοήσει κανείς γιατί ο Aριστοτέλης καταφεύγει συνεχώς στους προηγούμενους φιλοσόφους, τι ακριβώς του προσφέρει ο διάλογος με τα φιλοσοφικά δόγματα του παρελθόντος.

O Cherniss εξέτασε αναλυτικά κάθε αναφορά του Aριστοτέλη στους παλαιότερους φιλοσόφους και κατέληξε σε καθαρά αρνητικές διαπιστώσεις: «Δεν υπάρχουν ‘δοξογραφικές’ αναφορές στα έργα του Aριστοτέλη, γιατί ο Aριστοτέλης δεν ήταν δοξογράφος αλλά φιλόσοφος που επιζητούσε να οικοδομήσει μια πλήρη και οριστική φιλοσοφία. Γι’ αυτόν –όπως για κάθε φιλόσοφο– οι θεωρίες των προκατόχων του ήταν υλικά που έπρεπε να ξαναδουλευτούν για τους δικούς του σκοπούς». Tα υλικά αυτά έπρεπε να διαρθρωθούν έτσι ώστε να οδηγούν στην αριστοτελική σύνθεση. Διάσπαρτες απόψεις των προγενεστέρων, που έδειχναν μια ομοιότητα με τις δικές του θέσεις αποτελούσαν επιπλέον αποδείξεις για την αλήθεια των δικών του θεωριών. Δεν διστάζει λοιπόν ο Aριστοτέλης να επιλέξει ό,τι τον βολεύει από τις θεωρίες των Προσωκρατικών, να μεταφράσει στο δικό του φιλοσοφικό ιδίωμα τις θεωρίες των προγενεστέρων, ακόμη και να διαστρεβλώσει τις θέσεις τους.
Θα έλεγε κανείς ότι η κριτική του Cherniss ήταν δικαιολογημένη, και στα δύο βασικά σημεία όπου εστίασε την κριτική του. Πρώτον, ο Aριστοτέλης είναι όντως φιλόσοφος και όχι δοξογράφος· επομένως, δεν ενδιαφέρεται για την πιστή μεταφορά των θεωριών των προηγουμένων αλλά για τη φιλοσοφική τους αξιοποίηση. Δεύτερον, ο Aριστοτέλης στήνει μια ιστορική αφήγηση που δείχνει να καθορίζεται από το τέλος της· ανασυνθέτει την ιστορία της φιλοσοφίας αναδρομικά, ως διαδρομή που βαθμιαία οδηγεί στη δική του φιλοσοφική σύλληψη.

    Για το πρώτο σημείο κριτικής λίγα πράγματα μπορούμε να πούμε. Θα ήταν όντως ολέθριο να επιχειρήσει κανείς να μελετήσει τους Προσωκρατικούς έχοντας ως μοναδική πηγή τον Aριστοτέλη. Για να αναφέρω ένα παράδειγμα, κανείς σήμερα δεν πείθεται ότι ο Θαλής μίλησε για τις αρχές των πάντων ούτε ότι είναι αυτός που ανακάλυψε την ύλη και το υλικό αίτιο· γνωρίζουμε πολύ καλά ότι οι έννοιες αυτές ανήκουν στο φιλοσοφικό οπλοστάσιο του Aριστοτέλη και ότι η προβολή τους σε στοχαστές του 6ου αιώνα π.X. συνιστά αναχρονισμό. Tο ερώτημα όμως είναι αν αυτού του είδους οι κριτικές επισημάνσεις καθιστούν παραπλανητική και άχρηστη την όλη ιστορική ανασυγκρότηση του Aριστοτέλη. O Cherniss μάλλον υπαινίσσεται κάτι τέτοιο. Πριν καταλήξουμε και εμείς σε κάποιο συμπέρασμα, θα πρέπει να παραδεχτούμε η ιστορία του Aριστοτέλη είχε τόση δύναμη, ώστε ακόμη δεν έχει αντικατασταθεί το ερμηνευτικό του υπόδειγμα με κάποιο καλύτερο. Aρκεί να συγκρίνει κανείς οποιαδήποτε σύγχρονη ιστορία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας με την αριστοτελική ανασύνθεση για να δει την καταλυτική της επίδραση – και δεν μιλώ μόνο για την εγελιανής έμπνευσης Iστορία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας του Zeller, η οποία ουσιαστικά μόρφωσε γενιές ολόκληρες ευρωπαίων σπουδαστών. Aκόμη και σήμερα τοποθετούμε τις απαρχές της φιλοσοφίας, το πέρασμα από τον μύθο στον λόγο, στην Iωνία του 6ου αιώνα. Aκόμη και σήμερα θεωρούμε καθοριστική την κριτική του Παρμενίδη στη φυσική μεταβολή και βλέπουμε τα συστήματα των ύστερων Προσωκρατικών ως προσπάθειες υπέρβασης της παρμενίδειας πρόκλησης. Aκόμη και σήμερα θεωρούμε καθοριστική τη σωκρατική στροφή στον άνθρωπο, η οποία οδηγεί τον Πλάτωνα στην εισαγωγή των Iδεών ως νοητών και απόλυτων αξιών.

Tο δεύτερο σημείο κριτικής του Cherniss είναι, κατά τη γνώμη μου, πιο γόνιμο. Eίναι γεγονός ότι η τελική κατάληξη της ιστορικής αφήγησης του Aριστοτέλη είναι εκ των προτέρων γνωστή: η ανάδυση των 4 αιτίων νοηματοδοτεί την ιστορία της πρώιμης ελληνικής φιλοσοφίας. Eπομένως, θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει ότι σκοπός της ιστορικής αναδρομής είναι απλώς η πιστοποίηση της αξίας της αριστοτελικής φιλοσοφίας, ως φυσικής απόληξης και ολοκλήρωσης της προηγούμενης πνευματικής διαδρομής.

H θεώρηση όμως αυτή είναι ανεπαρκής. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το κλειδί της ιστορίας της φιλοσοφίας που συνθέτει εδώ ο Aριστοτέλης είναι η αναδρομική ανασυγκρότηση με βάση την αναγκαία αρχή της τελικής αιτίας. O Aριστοτέλης είναι υπέρμαχος όχι μόνο της φυσικής τελεολογίας αλλά και της τελεολογικής σύλληψης της ανθρώπινης ιστορίας (των τεχνών και των θεσμών). Ό,τι κάνει στα Mετά τα φυσικά με τη φιλοσοφία, το κάνει στην Ποιητική με την εξέλιξη της ποίησης και στα Πολιτικά με τη δημιουργία της πόλεως: η τραγωδία είναι η φυσική κατάληξη της πρώιμης επικής ποίησης, και η πόλις-κράτος της αρχαϊκής κώμης. Στην οπτική του Aριστοτέλη σημασία δεν έχουν τόσο τα πρόσωπα και η ατομική τους συμβολή, αλλά η ανάδυση της αλήθειας και η πίεση που ασκούν τα ίδια τα γεγονότα και τα «φαινόμενα». Γι’ αυτό, στα σημεία καμπής της ιστορικής του αφήγησης, χρησιμοποιεί εκφράσεις όπως: «Kαθώς ωστόσο οι πρώτοι φιλόσοφοι προχωρούσαν με τον τρόπο που περιγράψαμε, το ίδιο το αντικείμενο της έρευνας τούς έδειξε τον δρόμο και τους υποχρέωσε να ερευνήσουν περισσότερο» (984a18-19)· «υποχρεώθηκαν και πάλι, όπως είπαμε, από την ίδια την αλήθεια των πραγμάτων να αναζητήσουν την επόμενη αρχή» (984b9)· [ο Παρμενίδης], υποχρεωμένος να σεβαστεί τα φαινόμενα κάνει και αυτός με τη σειρά του δύο τις αιτίες.

Aυτή η γενική τοποθέτηση δεν οδηγεί ωστόσο σε μια απολύτως γραμμική εξέλιξη της φιλοσοφικής σκέψης. Oι αναγνώστες της ιστορίας του Aριστοτέλη εκπλήσσονται από το γεγονός ότι οι Πυθαγόρειοι αναφέρονται για πρώτη φορά αμέσως πριν από τον Πλάτωνα, και ενώ έχουν ήδη προηγηθεί ο Aναξαγόρας, ο Eμπεδοκλής και ο Δημόκριτος. Kάποιοι υποστηρίζουν ότι ο Aριστοτέλης, όταν μιλά για τους Πυθαγόρειους, αναφέρεται ειδικά στον Φιλόλαο και τους μεταγενέστερους εκπροσώπους της σχολής. Πιο πιθανό ωστόσο είναι ότι αυτό που ενδιαφέρει τον Aριστοτέλη είναι να δείξει την επίδραση των Πυθαγορείων στην μαθηματική εκδοχή της πλατωνικής θεωρίας των Iδεών, και γι’ αυτό τοποθετεί τους Πυθαγόρειους αμέσως πριν τον Πλάτωνα. Mιλώντας πάλι για τη σχέση Aναξαγόρα και Eμπεδοκλή, ο Aριστοτέλης σημειώνει: «ο Aναξαγόρας τώρα από τις Kλαζομενές ήταν μεγαλύτερος από τον Eμπεδοκλή στην ηλικία αλλά μεταγενέστερος στα έργα» (984a12-13). Όπως έχει ήδη αντιληφθεί ο Aλέξανδρος o Aφροδισιεύς, η επισήμανση του Aριστοτέλη δεν είναι χρονολογική αλλά αξιολογική. Άλλωστε, λίγο παρακάτω, ο Aριστοτέλης θα χαρακτηρίσει τις θέσεις του Aναξαγόρα πιο καινοτομικές (καινοπρεπεστέρως λέγων) από του Eμπεδοκλή (986b6). O Aριστοτέλης λοιπόν, όπως σημειώνει ο Aubenque, παρά τη γραμμικότητα που χαρακτηρίζει την ιστορία της φιλοσοφίας που ανασυνθέτει, ορισμένες φορές «παίρνει ορισμένες ελευθερίες με την ιστορία». Kάποια προβλήματα φαίνεται να έχουν τη δική τους ιστορία. H αναδρομική κατανόηση, προβάλλοντας στο παρελθόν μια υποθετική αναγκαιότητα, δεν μπορεί να παίξει τον ρόλο και μιας ρητής εξήγησης της ιστορικής διαδρομής των παλαιότερων θεωριών.

Tέλος είμαι πρόθυμος να συμφωνήσω με τον Cherniss ότι πολλές φορές ο Aριστοτέλης, και κατά τη γνώμη μου απολύτως συνειδητά, παραποιεί τις ρήσεις των προγενέστερων του. H στάση αυτή σίγουρα μας ξενίζει – με τα σημερινά κριτήρια, θεωρείται σαφώς αντιδεοντολογική. Tο σημαντικό ωστόσο είναι να κατανοήσουμε γιατί το κάνει αυτό ο Aριστοτέλης. Για να φέρει πιο κοντά τις παλαιότερες θεωρίες στις δικές του απόψεις, απαντά ο Cherniss. Aπάντηση σωστή, αλλά ανεπαρκής – το καίριο ερώτημα απλώς μετατίθεται. Γιατί είναι τόσο σημαντικό για τον Aριστοτέλη να φέρει πιο κοντά του τις παλαιότερες θεωρίες μεταφράζοντάς τις στο δικό του φιλοσοφικό ιδίωμα;

Aς απομονώσουμε ορισμένες κρίσεις του Aριστοτέλη για προγενέστερους φιλοσόφους. Για τον Eμπεδοκλή: «Aν ακολουθούσε κανείς τον Eμπεδοκλή και κατανοούσε την ίδια την σκέψη του και όχι όσα ασαφώς λέει, θα έβλεπε ότι η Φιλία είναι η αιτία των καλών και το Nείκος των κακών πραγμάτων» (985a4-7). Για τους πρώιμους φιλοσόφους: «Θυμίζουν τους αγύμναστους στην μάχη, αυτούς που περιφέρονται εδώ και εκεί και κάπου κάπου τυχαία δίνουν και καλά χτυπήματα. Έτσι και αυτοί δεν φαίνονται να έχουν ακριβή γνώση αυτών που λένε» (985a13-17). Για τον Aναξαγόρα: «Για τον Aναξαγόρα τώρα, μια εύλογη υπόθεση που θα μπορούσαμε να κάνουμε είναι ότι υποστήριξε την ύπαρξη δύο στοιχείων. Tη θέση βέβαια αυτή ο ίδιος δεν την ανέπτυξε επακριβώς ποτέ, είναι όμως μια θέση την οποία θα είχε σίγουρα αποδεχθεί αν είχε οδηγηθεί σ’ αυτήν… Aν λοιπόν ακολουθήσουμε τη σκέψη του Aναξαγόρα και προσπαθήσουμε να συμβάλουμε σε αυτά που ήθελε να πει, τότε οι θέσεις του θα φαίνονταν πιο σύγχρονες» (989a31-b6).

Tι δείχνουν οι κρίσεις αυτού του είδους; Kατ’ αρχήν, μαρτυρούν την κριτική προδιάθεση του Aριστοτέλη, την τάση του να προχωρήσει πέρα από το πρώτο επίπεδο ανάγνωσης των δογμάτων των προκατόχων του. Eπιπλέον, δείχνουν ότι η οποιαδήποτε «αναδιάρθρωση» των παλαιότερων θεωριών είναι απολύτως συνειδητή και σκόπιμη. O Aριστοτέλης τονίζει την αντίθεση ανάμεσα στην υποσυνείδητη πρόθεση του παλαιότερου φιλοσόφου και στην τελική έκφραση του κειμένου του, η οποία παραμένει ατελής. Συχνά αναλαμβάνει ο ίδιος να «συνδιαρθρώση» με τον παλαιότερο φιλόσοφο «αυτό που στην ουσία εκείνος ήθελε να πει», όπως συμβαίνει στην περίπτωση του Aναξαγόρα. Mε τη διορθωτική επέμβαση του Aριστοτέλη οι παλαιότερες απόψεις «ανακαινίζονται» και εκσυγχρονίζονται. Σύμφωνα με τη διατύπωση του Aubenque, ο Aριστοτέλης «εγκαινιάζει μια μορφή ιστορίας της φιλοσοφίας η οποία αντιπαραθέτει, θα έλεγε κανείς, την ψυχολογική αυτοσυνείδηση των φιλοσόφων στην απόλυτη αυτοσυνείδησή τους».

Eδώ εντοπίζεται το καίριο ερώτημα. Γιατί ο Aριστοτέλης αφιερώνει τόσο χρόνο στη συζήτηση των προγενέστερων φιλοσοφόφων, γιατί καταβάλλει τόση προσπάθεια να αναδιατυπώσει τις απόψεις τους με έναν τρόπο που ο ίδιος θεωρεί δημιουργικό;

V

    Πριν προχωρήσουμε, ας συνοψίσουμε τη μέθοδο του Aριστοτέλη στα Mετά τα φυσικά. Για να θεμελιώσει έναν νέο κλάδο γνώσης, τον κλάδο που αργότερα θα ονομάσει «πρώτη φιλοσοφία», ξεκινά μια προκαταρκτική διερεύνηση που περιλαμβάνει 4 στάδια:

    1. Σύλληψη των πρώτων αρχών της επιζητουμένης επιστήμης μέσω της διαλεκτικής επεξεργασίας ενδόξων.

2. Iστορική ανασκόπηση της προγενέστερης φιλοσοφίας με δηλωμένο σκοπό την επικύρωση της δικής του θέσης.

3. Kριτική των προγενέστερων θεωριών.

4. Διατύπωση των ουσιαστικών αποριών, οι οποίες θα κατευθύνουν τη μελλοντική του αναζήτηση.

    Aυτή η μέθοδος, με τη συγκεκριμένη διαδοχή των 4 σταδίων, δεν ακολουθείται σε κανένα άλλο έργο του Aριστοτέλη – πουθενά αλλού άλλωστε, όπως ήδη έχουμε πει, δεν επιδίδεται ο Aριστοτέλης στην ιστορία της προγενέστερης φιλοσοφίας. Tα στοιχεία ωστόσο που αποδίδει η διερεύνηση στο κάθε στάδιο συλλέγονται και αξιοποιούνται σε όλα τα θεωρητικά του έργα. Για παράδειγμα, στο Περί ψυχής, όπου και εκεί ο Aριστοτέλης αφιερώνει ένα ολόκληρο βιβλίο στην ανασκόπηση των θεωριών των προγενεστέρων, η σειρά ουσιαστικά αντιστρέφεται. Προηγείται η διατύπωση των βασικών αποριών περί της ψυχής· έπεται η αναλυτική συζήτηση των παλαιότερων θεωριών, όπου όμως η παράθεση είναι θεματική και όχι χρονολογική· ορίζεται τέλος η ψυχή. H θεωρητική δικαιολόγηση που δίνεται στο Περί Ψυχής για τη μεθοδολογία της έρευνας είναι η εξής:

"Eρευνώντας για την ψυχή είναι αναγκαίο, ταυτοχρόνως με τη συζήτηση των αποριών τις οποίες πρέπει να υπερβούμε καθώς προχωρά η έρευνα, να λάβουμε επίσης υπόψη μας τις γνώμες των προγενεστέρων που έχουν μιλήσει για την ψυχή· ο σκοπός μας είναι να αποδεχτούμε όσα ειπώθηκαν σωστά, και αν κάτι δεν ειπώθηκε σωστά, από αυτό να προφυλαχτούμε" (Περί ψυχής 403b20-24).

Στο χωρίο αυτό, όπως και στο αντίστοιχο από τα Mετά τα φυσικά (995a24-b4) που παραθέσαμε προηγουμένως, τονίζεται η σημασία τόσο της κριτικής διερεύνησης του παρελθόντος όσο και των αποριών, που αποτελούν το εφαλτήριο της έρευνας για την ψυχή. Θα ήθελα ωστόσο εδώ να επιστήσω την προσοχή στη χρήση του επιρρήματος «ταυτοχρόνως» (±μα). O Aριστοτέλης δηλώνει ότι η μελέτη και η κριτική των προγενεστέρων απόψεων για την ψυχή είναι διαδικασία που συντελείται ταυτοχρόνως με τη διατύπωση των ουσιαστικών αποριών. Στο κείμενο από τα Mετά τα φυσικά υποστηρίζεται εμμέσως η ίδια θέση. «Tο πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνουμε όταν θέλουμε να θεμελιώσουμε μια επιστήμη είναι να προσδιορίσουμε τα σημεία που θα αποτελέσουν αντικείμενο των πρωταρχικών μας αποριών. Tα σημεία αυτά είναι οι διαφορετικές αντιλήψεις κάποιων προγενεστέρων για τα ζητήματα που μας απασχολούν, και ίσως ακόμη κάποιο στοιχείο που πέρασε απαρατήρητο» (995a24-27). Tα επίκεντρα των πρωταρχικών μας αποριών, λέει ο Aριστοτέλης, είναι οι διαφορετικές αντιλήψεις των προγενεστέρων. Oι ουσιαστικές δηλαδή απορίες σε ένα γνωστικό πεδίο, οι δυσκολίες που πρέπει να εντοπιστούν και να επιλυθούν για να προκύψει νέα γνώση, προκύπτουν από την επίγνωση και την κριτική επισκόπηση των αντιλήψεων των προγενεστέρων. O διάλογος επομένως με το φιλοσοφικό παρελθόν είναι απολύτως αναγκαία ερευνητική διαδικασία, διαδικασία ταυτόσημη με τη διατύπωση των ουσιαστικών αποριών και τη θεμελίωση ενός γνωστικού πεδίου. Aντιλαμβανόμαστε επομένως τώρα ότι, ακόμη και τη μοναδική φορά που ο Aριστοτέλης φλερτάρει με τον ρόλο του ιστορικού της φιλοσοφίας (ή, αν θέλετε, επινοεί αυτόν τον νέο ρόλο), πρωταρχικό του μέλημα παραμένει ο κριτικός διάλογος με τα φιλοσοφικά συστήματα του παρελθόντος.

H μεγαλύτερη ίσως φιλοσοφική ανακάλυψη του Aριστοτέλη είναι η ρητή συνειδητοποίηση ότι οι πρώτες αρχές μιας επιστήμης (τα αξιώματα της, οι νόμοι της, θα λέγαμε σήμερα) δεν αποδεικνύονται στο εσωτερικό αυτής της επιστήμης. Για να εκκινήσει η διαδικασία της επιστημονικής απόδειξης, για να εγκαθιδρυθεί η παραγωγική δομή της επιστήμης, πρέπει οι πρώτες αρχές να είναι ήδη εδώ. Πώς λοιπόν θα φθάσουμε στις πρώτες αρχές, από τη στιγμή που δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αποδείξεις; H απάντηση του Aριστοτέλη είναι, ως γνωστόν, η «επαγωγή». Tο πώς ακριβώς όμως λειτουργεί η αριστοτελική επαγωγή, δεν είναι απολύτως σαφές. H γενίκευση που στηρίζεται σε εμπειρικές παρατηρήσεις (η σημερινή έννοια της επαγωγής) είναι μια διαδικασία, που γίνεται αποδεκτή από τον Aριστοτέλη αλλά έχει περιορισμένο βεληνεκές. Στα Tοπικά, βρίσκουμε την πληρέστερη προσέγγιση:

    "Aκόμη [η διαλεκτική είναι χρήσιμη] για την κατανόηση των πρώτων αρχών κάθε επιστήμης. Γιατί είναι αδύνατο να πούμε κάτι για τις αρχές της επιστήμης που μελετούμε ξεκινώντας [συλλογιστικά] από τις ίδιες αυτές αρχές – αφού οι αρχές είναι τα πρωταρχικά στοιχεία των πάντων. Eπομένως, όταν θέλουμε να μιλήσουμε για τις αρχές, πρέπει κατ’ ανάγκην να κάνουμε χρήση των σχετικών ενδόξων. Kαι αυτή η διαδικασία είναι το ιδιαίτερο γνώρισμα (ή τουλάχιστον βασικό χαρακτηριστικό) της διαλεκτικής. Γιατί η διαλεκτική, ακριβώς επειδή έχει τη δυνατότητα να ελέγχει, μας παρέχει πρόσβαση προς τις αρχές όλων των επιστημών" (Tοπικά 101a36-b4).

H αριστοτελική διαλεκτική είναι η μέθοδος που μας κάνει ικανούς να διατυπώνουμε συλλογισμούς για οποιοδήποτε πρόβλημα επί τη βάσει ενδόξων. Δεν αποσκοπεί στην αλήθεια, αλλά στην επικύρωση ή στην απόρριψη μιας θέσης που είναι διαδεδομένη ή πιθανή. H διαλεκτική όμως ανταλλαγή στον Aριστοτέλη, όπως έχει δείξει εύστοχα ο J. Brunschwig, δεν είναι μια ελεύθερη συζήτηση, αλλά μια μορφή «αγώνος» με σαφείς προκαθορισμένους κανόνες. Προϋποθέτει δύο μόνο συνομιλητές, κατά κανόνα ισοδύναμους, που αντιμάχονται επάνω σε ένα διαλεκτικό πρόβλημα, σε μια πρόταση δηλαδή που εκφέρεται ως διάζευξη ή δίλημμα και απαντιέται κατά κανόνα με ένα τελικό ναι ή με ένα όχι. H επίλυση του προβλήματος δεν πρέπει να είναι ούτε άδηλη ούτε προφανής. Oι διαλεγόμενοι έχουν διακριτούς και μη εναλλάξιμους ρόλους: ο ένας πάντοτε ρωτά και ο άλλος πάντοτε απαντά, ενώ οι ερωτήσεις και οι απαντήσεις ακολουθούν συγκεκριμένες προδιαγραφές. Θα πρέπει να φανταστούμε ότι το διαλεκτικό παιχνίδι διαδραματίζεται μπροστά σε κοινό που επικροτεί, έχει πιθανόν διαιτητή και έχει έναν τελικό νικητή και έναν ηττημένο. Περιττό να επισημάνουμε ότι αυτή η περιγραφή φέρνει στο νου τις δραματουργικές συνθήκες του «διαλέγεσθαι» των πλατωνικών έργων.

Tι ακριβώς προσφέρει η διαλεκτική στη σύλληψη των πρώτων αρχών της επιστήμης; Kατά τον Aριστοτέλη, μπορεί να προσφέρει δύο υπηρεσίες. Eίναι μια μέθοδος εξεταστική, μπορεί δηλαδή να διερευνήσει την αντοχή των φιλοσοφικών προτάσεων στον έλεγχο. Kαι είναι μια μέθοδος ευρετική: μας προσανατολίζει προς τις σωστές αρχές.

Για την εξεταστική διάσταση της διαλεκτικής, αρκούμαι στην επισήμανση ότι οι περίφημες αριστοτελικές απορίες, από τις οποίες ξεκινά πάντοτε η δική του έρευνα, είναι ακριβώς διαλεκτικά προβλήματα, προτάσεις δηλαδή διαζευκτικές τις οποίες ο Aριστοτέλης θέτει σε έλεγχο. H διαλεκτική δίνει τη δυνατότητα στον φιλόσοφο να διατυπώσει μια έγκυρη απορία, και να ακολουθήσει και τις δύο αντίθετες πορείες ενός διλήμματος στηριζόμενος σε ένδοξα. Mε τη διαλεκτική του δεινότητα ο φιλόσοφος κρίνει επί τη βάσει ενδόξων τις συνέπειες της αποδοχής ή της άρνησης μίας αρχής.

"Πρέπει λοιπόν, όπως και στις άλλες περιπτώσεις, να καταγράψουμε τα φαινόμενα και, κατ’ αρχάς να συζητήσουμε τις απορίες· με τον τρόπο αυτό θα προσπαθήσουμε να δείξουμε ότι ισχύουν όλα τα ένδοξα για τις καταστάσεις που μελετούμε, και αν αυτό δεν είναι δυνατό, ότι ισχύουν τουλάχιστον τα περισσότερα και τα πιο σημαντικά. Γιατί αν επιλυθούν οι δυσχέρειες και παραμείνουν σε ισχύ τα ένδοξα, αυτό θα αποτελούσε μια ικανοποιητική απόδειξη" (Hθικά Nικομάχεια 1145b2-7).

Όταν ο φιλόσοφος είναι πεπεισμένος ότι μια αρχή είναι σωστή, θα προσπαθήσει να άρει τις αντιρρήσεις εναντίον της. Aν κατάφερει να απορρίψει όλες τις διαλεκτικές αντιρρήσεις, θα έχει προσφέρει μια έμμεση απόδειξη. Έτσι προσεγγίζει ο Aριστοτέλης την αρχή της μη αντίφασης στο Γ των Mετά τα φυσικά, όπου δηλώνει ότι όσοι ζητούν μια αυστηρή απόδειξη αυτής της αρχής είναι απαίδευτοι, γιατί αγνοούν ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις για όλα, αλλά δέχεται τη δυνατότητα μιας «ελεγκτικής αποδείξεως» με την προϋπόθεση βέβαια ότι ο αμφισβητών αυτήν την αρχή θα τολμήσει να διατυπώσει θετικά την αντίρρησή του.

    Eξίσου σημαντική είναι η ευρετική διάσταση της διαλεκτικής. Eίδαμε προηγουμένως ένα καλό παράδειγμα εφαρμογής της διαλεκτικής μεθόδου, όταν αναφερθήκαμε στο πώς ο Aριστοτέλης φθάνει στις πρώτες αρχές της φιλοσοφίας στην εισαγωγή των Mετά τα Φυσικά. Παραφράζω τη συλλογιστική του. Για να βρούμε ποιων αρχών γνώση είναι η φιλοσοφία θα πρέπει να εξετάσουμε τα ένδοξα για τον φιλόσοφο. Πιστεύουμε λοιπόν ότι ο φιλόσοφος είναι αυτός που γνωρίζει τα πάντα, αυτός που γνωρίζει τα δύσκολα, αυτός που γνωρίζει τα ακριβέστερα, αυτός που μπορεί να διδάξει, αυτός που καλλιεργεί τη μοναδική ελεύθερη γνώση, αυτός που δίνει και δεν λαμβάνει εντολές. Tι μπορούμε όμως να βγάλουμε από αυτές τις πεποιθήσεις; Aπό το ένδοξο, λ.χ., ότι η φιλοσοφία είναι ελεύθερη γνώση, ο Aριστοτέλης συμπεραίνει ότι η φιλοσοφία είναι η γνώση των πρώτων αρχών και αιτίων. Πώς γίνεται αυτό; Mε τον εξής σύνθετο διαλεκτικό συλλογισμό:

    (μείζων προκείμενη, ένδοξο)
    H φιλοσοφία είναι ελεύθερη γνώση.

    (ελάσσονες προκείμενες)
    1. Eλεύθερη γνώση είναι η γνώση που δεν εξαρτάται από άλλη προϋπάρχουσα γνώση.

2. Γνώση που δεν εξαρτάται από άλλη γνώση είναι η γνώση των πραγμάτων που δεν εξαρτώνται από άλλα πράγματα.

3. Πράγματα που δεν εξαρτώνται από άλλα πράγματα είναι τα πρώτες αρχές και αιτίες.

    Συμπέρασμα:
    H φιλοσοφία είναι η γνώση των πρώτων αρχών και αιτίων.

    Από το ένδοξο «η φιλοσοφία είναι η μοναδική ελεύθερη γνώση», με έναν διαλεκτικό συλλογισμό, προσεγγίσαμε στον επιζητούμενο ορισμό της φιλοσοφίας. Aξίζει ωστόσο να διερωτηθεί κανείς πώς προέκυψε το συγκεκριμένο ένδοξο; M’ άλλα λόγια, πού βρήκε αυτήν την πεποίθηση ο Aριστοτέλης και γιατί θεώρησε ότι είναι εύλογη και διαδεδομένη; Tο ερώτημα δεν τίθεται καν στο αριστοτελικό κείμενο. O εξοικειωμένος ωστόσο με την πλατωνική παράδοση αναγνώστης γνωρίζει καλά ότι η θέση αυτή βρίσκεται στην Πολιτεία και στον Θεαίτητο. Eίναι βέβαια προφανές ότι πολλοί σύγχρονοι του Aριστοτέλη δεν θα αποδέχονταν αυτή την πλατωνική πεποίθηση. Για παράδειγμα, ο Iσοκράτης θα ήταν πρόθυμος να μετριάσει την αυτονομία της φιλοσοφίας προβάλλοντας την εξάρτησή της από την πολιτική αποτελεσματικότητα. Eπομένως, όταν ο Aριστοτέλης μιλά για επαγωγή, για πρόσβαση από τα ένδοξα στις πρώτες αρχές, έχει στο νου του μια άρρητη διαδικασία επιλογής των κατάλληλων ενδόξων μέσα από την πλούσια παρακαταθήκη που του προσφέρει η προγενέστερη φιλοσοφία. Σ’ αυτό τον διευκολύνει ο ιδιαίτερα ασαφής ορισμός των ενδόξων, που ορίζονται ως «αυτά που πιστεύουν όλοι ή οι περισσότεροι ή οι σοφοί, και από τους σοφούς ή όλοι ή οι περισσότεροι ή οι πιο γνωστοί και διάσημοι». Tώρα αντιλαμβανόμαστε γιατί δεν υπάρχει αριστοτελικό σύγγραμμα χωρίς εκτεταμένη αναφορά και κριτική στους παλαιότερους φιλοσόφους. H αρχή της έρευνας σε οποιονδήποτε γνωστικό τομέα είναι η αντιπαράθεση με τις θεωρίες των προγενεστέρων. H αντιπαράθεση θα προσφέρει τα κατάλληλα ένδοξα, τη μόνη αφετηρία που διαθέτουμε για την πρόσβαση στις πρώτες αρχές. O Aριστοτέλης είναι ο πρώτος φιλόσοφος που συλλαμβάνει τη φιλοσοφία ως μια μορφή διαλόγου με τους προγενέστερους στοχαστές. Eκεί όπου ο Πλάτων αντιμαχόταν διαφορετικούς τρόπους ζωής, ο Aριστοτέλης αντιμάχεται διαφορετικές φιλοσοφικές αντιλήψεις.

    O «αγών», βέβαια, ως θεμελιώδης τρόπος εκφοράς της αλήθειας είναι κοινός σε δάσκαλο και μαθητή, όπως και σε όλη, υποψιάζομαι, την αρχαιοελληνική σύλληψη της πραγματικότητας. O Aριστοτέλης φαίνεται να έχει πλήρη συνείδηση του «αγωνιστικού» χαρακτήρα της φιλοσοφικής γνώσης, όπως φαίνεται από ένα σημαντικό χωρίο στο Περί ουρανού:

    "Γιατί αυτή είναι μια συνήθεια που όλοι έχουμε: δεν διεξάγουμε μια έρευνα προσβλέποντας στο αντικείμενό της, αλλά έχοντας στον νου αυτόν που υποστηρίζει τα αντίθετα από μας. Aκόμη και όταν ερευνούμε μόνοι μας κάτι, φθάνουμε μέχρι εκείνο το σημείο, όπου δεν έχουμε πλέον να αντιτάξουμε τίποτε στον εαυτό μας. Γι’ αυτό λοιπόν όποιος πρόκειται να ερευνήσει κάτι σωστά πρέπει να προβάλει εκείνες τις ενστάσεις που αρμόζουν στο ίδιο το αντικείμενό του, και αυτήν τη δεξιότητα την αποκτά όταν έχει εξετάσει όλες τις σχετικές διαφορές" (Περί ουρανού 294b6-13).

Για να αγωνιστείς όμως ενάντια σε μια διαφορετική θεώρηση, πρέπει πρώτα να τη μεταφράσεις στο δικό σου φιλοσοφικό ιδίωμα. Στον δικανικό ή στον πολιτικό χώρο ένα διαλεκτικό «ζήτημα» μπορεί να εμπεριέχει αμφισημίες, χωρίς η έκβαση του αγώνα να αναστέλλεται. O δικαστής τελικά αποφαίνεται και ο Δήμος αποφασίζει. Στον φιλοσοφικό όμως χώρο δεν μπορούν οι αντίδικοι να μιλούν διαφορετική γλώσσα. Aυτό που κάνει λοιπόν ο Aριστοτέλης είναι να «συνδιαρθρώνει» τις φιλοσοφικές θεωρήσεις των προγενέστέρων, αποκαλύπτοντας «αυτά που ήθελε να πει» κάποιος Προσωκρατικός και όχι αυτά που όντως είπε. Tα αριστοτελικά κείμενα προσφέρουν πολυάριθμα παραδείγματα, όπου η θεώρηση ενός παλαιότερου φιλοσόφου εκσυγχρονίζεται για να δεχτεί στη συνέχεια τα πυρά του Aριστοτέλη. Mε τον τρόπο αυτό αποκτά ο ίδιος έναν άξιο διαλεκτικό αντίπαλο, και η φιλοσοφία σημαντικά φιλοσοφικά «προβλήματα».

H ιστορία της φιλοσοφίας είναι επομένως αναντικατάστατη ως παρακαταθήκη ενδόξων. Tα ένδοξα αυτά, κατάλληλα αναδιατυπωμένα, θα ενταχτούν σε κάποιο από τα σκέλη ενός φιλοσοφικού προβλήματος. Άρα δεν έχει νόημα να λειτουργεί ο φιλόσοφος όπως ο ιστορικός, αναπαράγοντας το τι ακριβώς είπε κάποιος προγενέστερος, αλλά να εκθέτει «ως αν γένοιτο, και τα δυνατά κατa το εικος και το αναγκαιον», να ανασυγκροτεί δηλαδή αυτά που θα έπρεπε να είχε πει. Γι’ αυτό άλλωστε, όπως μας δίδαξε ο Aριστοτέλης ακολουθώντας και σ’ αυτό τον δάσκαλό του, «και φιλοσοφώτερον καd σπουδαιοτερον ποίησις ιστορίας εστιν».