Υπάρχουν δύο τρόποι αναπαραγωγής: η σωματική και η ψυχική

Ο πόθος της αναπαραγωγής είναι ένα ακόμη στοιχείο του έρωτα. Υπάρχουν δύο τρόποι αναπαραγωγής: η σωματική και η ψυχική. Οι ερωτευμένοι άνθρωποι ενώνουν τα σώματά τους για να αναπαραχθούν. Η συνουσία είναι θείο πράγμα, λέει η Διοτίμα, όμως ο ψυχικός τρόπος αναπαραγωγής είναι ανώτερος, γιατί η ψυχή γεννά σε μια άλλη άφθαρτες ιδέες και αισθήματα. Αυτοί που εγκυμονούν στην ψυχή συλλαμβάνουν μέσω της σκέψης.

Είναι οι ποιητές, οι καλλιτέχνες, οι σοφοί και, τέλος, οι νομοθέτες που διδάσκουν τη φρόνηση και τη δικαιοσύνη. Έτσι, ένας εραστής μπορεί να γεννήσει στην ψυχή του ερωμένου προσώπου τη γνώση, την αρετή, το σεβασμό για το ωραίο, το δίκαιο και το καλό. Το κάλλος, η αλήθεια και η αρετή είναι τρεις έννοιες και ταυτόχρονα μία.. Πρόκειται για όψεις της ίδιας πραγματικότητας. Ο έρωτας είναι «η οδός προς το πάλλον κάλλος». Αυτός είναι ο δρόμος της αθανασίας.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ, «ΣΥΜΠΟΣΙΟ»

Γιατί με τα χρόνια δύο σύντροφοι αρχίζουν να μοιάζουν μεταξύ τους;

Σου αρέσει πολύ η εξωτερική εμφάνιση του/της συντρόφου σου; Αν ναι, καλώς, γιατί υπάρχει σημαντική πιθανότητα να αρχίσεις να του/της μοιάζεις όσο περνάνε τα χρόνια. Φυσικά κάτι θα πάρει και εκείνος/η από σένα.

Όσο πιο ευτυχισμένοι, τόσο μεγαλύτερη η ομοιότητα
Ο Πολωνός ψυχολόγος Robert Zajonc από το πανεπιστήμιο του Michigan, ο οποίος υπήρξε ένας από τους πλέον ειδικούς στην παρατήρηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, είχε στο παρελθόν την περιέργεια να εξετάσει κατά πόσο αυξάνει η ομοιότητα στα χαρακτηριστικά του προσώπου δύο συντρόφων, όταν ζουν για πολλά χρόνια μαζί. Έτσι έβαλε κάτω από το μικροσκόπιό του τις φωτογραφίες συζύγων στην ηλικία που ήταν νεόνυμφοι και τις σύγκρινε με αντίστοιχες φωτογραφίες τους 25 χρόνια μετά. Το συμπέρασμα ήταν ότι είχαν αρχίσει να μοιάζουν μεταξύ τους – περισσότερο ή λιγότερο – με την πάροδο του χρόνου. Ο παράγοντας ευτυχία φάνηκε μάλιστα να συντελεί στην αύξηση αυτής της ομοιότητας.

Το φαινόμενο της εμπάθειας
Η εξήγηση που έδωσε ο επιστήμονας για το φαινόμενο ήταν ότι η μακροχρόνια στενή επαφή δύο ανθρώπων τους κάνει να αντιγράφουν ασυνείδητα ο ένας τις εκφράσεις του άλλου (το φαινόμενο αυτό ονομάζεται εμπάθεια). Μια άλλη ερμηνεία που προτείνουν επιστήμονες από το πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ είναι πως μάλλον αποτελεί φυσικό ακόλουθο κάποιοι σύντροφοι να μοιάζουν μεταξύ τους, γιατί αφενός οι ομοειδείς προσωπικότητες έλκονται και αφετέρου τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά μιας προσωπικότητας επηρεάζουν και τα χαρακτηριστικά του προσώπου. Στα πειράματα των συγκεκριμένων ερευνητών παρατηρήθηκε ότι τα ζευγάρια που ζούσαν για πολλά χρόνια μαζί είχαν και τις πιο όμοιες προσωπικότητες. Από την άλλη, ερευνητές από το πανεπιστήμιο του Δυτικού Οντάριο κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι δύο σύζυγοι συχνά έχουν παρόμοια γονίδια, άρα κάποιοι από εμάς επιλέγουμε υποσυνείδητα σύντροφο με DNA παρόμοιο με το δικό μας, εξ ου και η ομοιότητα.

Απλές υποθέσεις
Άλλοι πάλι εικάζουν ότι επιλέγουμε κάποιον σύντροφο επειδή ήδη μας μοιάζει ή αντιλαμβανόμαστε (πάλι υποσυνείδητα) την προδιάθεσή του να μας μοιάσει μεγαλώνοντας. Υπάρχουν όμως και άλλες πιο πεζές υποθέσεις: Αν οι δύο σύζυγοι ακολουθούν τη ίδια διατροφή, π.χ. πλούσια σε λιπαρά, τότε τα πρόσωπα και των δύο θα είναι στρουμπουλά. Ή εφόσον ζουν στο ίδιο περιβάλλον, θα δέχονται τις ίδιες εξωτερικές επιδράσεις π.χ. στο δέρμα τους. Ενδεχομένως βέβαια η συζυγική ομοιότητα να οφείλεται τελικά σε όλες μαζί τις αιτίες που προαναφέρθηκαν.

Πάντως, αν δεις ότι περνάει ο χρόνος και δεν μοιάζεις καθόλου με τον/τη σύντροφό σου, μη βιαστείς να καταλήξεις σε συμπεράσματα. Υπάρχουν πολλά ζευγάρια που αγαπιούνται, αλλά οι σύντροφοι δεν μοιάζουν μεταξύ τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είναι ευτυχισμένα.

Το Αυτοκτονικό Βιβλίο, η Βιολογία του Φιλοδωρήματος και η Επιλογή ως Παράξενη Επιστήμη

Το Βιβλίο που Σκοτώνει, ο Κώδικας του Φιλοδωρήματος και η Επιλογή ως Παράξενη Επιστήμη

Έχεις αναρωτηθεί ποτέ ποια είναι η διαδικασία με την οποία κάνεις μια επιλογή; Έχουν υπάρξει φορές που, ενώ πήρες μια απόφαση, η επιλογή που έκανες έμοιαζε περίεργη όχι μόνο στους γύρω σου αλλά και για εσένα; Αν οι παραπάνω ερωτήσεις σου φαίνονται γνώριμες, τότε αξίζει να διαβάσεις παρακάτω.

Δύο Πολύ Παράξενες Περιπτώσεις
Σε ένα Ψυχολογικό πείραμα που πραγματοποιήθηκε σε ένα κοινό 1700 ατόμων, εξετάστηκαν δύο διαφορετικές περιτπώσεις για την επιλογή της αγοράς δύο ειδών υπολογιστών. Στην πρώτη περίπτωση, εμφανιζόταν αρχικά ως επιλογή στον αγοραστή να αγοράσει έναν υπολογιστή τσέπης. Ο υπολογιστής κόστιζε 20 δολάρια. Αφού ο αγοραστής συμφωνούσε να τον αγοράσει ο πωλητής του έθετε το εξής ερώτημα: αν περίμενε μια ακόμα μέρα τότε θα είχε έκπτωση 5 δολάρια!

Στη δεύτερη περίπτωση και σε διαφορετικό κατάστημα, ο αγοραστής εκδήλωσε το ενδιαφέρον να αγοράσει έναν κανονικό υπολογιστή αξίας 2. 000 δολαρίων. Όταν έφτανε η ώρα της πληρωμής ο πωλητής του έθετε για άλλη μια φορά την εξής επιλογή:αν περίμενε για μια ακόμα ημέρα θα αγόραζε τον υπολογιστή στην τιμή των 1980 δολαρίων.

Ποιο πιστεύεις ότι ήταν το αποτέλεσμα του πειράματος;
Το 70% των ατόμων που πήραν μέρος χωρίς να το ξέρουν στο πείραμα επέλεξαν να περιμένουν μια μέρα παραπάνω για να έχουν την έκπτωση στον υπολογιστή τσέπης! Τι συνέβη; Ποια είναι η εξήγηση; Στην πρώτη περίπτωση η έκπτωση που θα είχαν ήταν 5 δολάρια, ενώ στην δεύτερη 20 δολάρια! Περίεργο, δεν συμφωνείς;

Όταν πρόκειται να κάνουμε μια επιλογή την οποία ουσιαστικά θεωρούμε ‘’έξυπνη’’ υπάρχουν παράγοντες που επηρεάζουν την απόφαση μας που πολλές φορές δεν γνωρίζουμε ούτε οι ίδιοι. Στην περίπτωση του πειράματος οι αγοραστές ήταν απλοί άνθρωποι σαν εμάς. Και μάλιστα έκαναν την επιλογή τους περίπου με την ίδια ‘’λογική’’ που θα αποφασίζαμε και εμείς. Στην πρώτη περίπτωση σύγκριναν το ποσό της έκπτωσης με την αξία του προιόντος, δηλαδή τον υπολογιστή τσέπης. Η διαφορά μεταξύ τους ήταν σημαντική. 5 δολάρια έκπτωση για ένα προιόν που κοστίζει 20 δολάρια δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη.

Στην δεύτερη περίπτωση όμως του υπολογιστή, τα 20 δολάρια (όπου τόση ήταν η συνολική αξία του υπολογιστής τσέπης αρχικά!) ήταν αμελητέα ποσότητα σε σύγκριση με τα 2. 000 δολάρια που καλούνταν να πληρώσουν. Μήπως το συγκεκριμένο είδος σκέψης σου φαίνεται γνώριμο;
Η επιστήμη και η Ψυχολογία για το πως κάνουμε μια επιλογή έχει εξελιχθεί σε τέτοιο βαθμό που τώρα πια εξηγεί το πως επιλέγουμε σπίτι, πως επιλέγουμε ερωτικούς συντρόφους και σε κάποιες ‘’ακραίες’’ έρευνες, πως το επώνυμο μας επηρεάζει την ημερομηνία θανάτου μας!

 Αυτοκτονίες και ο Κώδικας του Φιλοδωρήματος
Το πότε και πως επηρεάζεται μια επιλογή που θα κάνουμε τις περισσότερες φορές δεν μπορεί να προβλεφθεί. Όταν πρωτοκυκλοφόρησε η νουβέλα The Sorrows of Young Werther, περιγράφει έναν νέο άντρα όπου ερωτεύεται μια γυναίκα όπου δυστυχώς ο πατέρας της την έχει υποσχεθεί σε κάποιον άλλο. Στο τέλος, επειδή ο νεαρός δεν μπορεί να αντέξει να είναι χωριστά από την γυναίκα που αγαπά, πυροβολεί τον εαυτό του! Η συγκεκριμένη νουβέλα έκανε θραύση. Μάλιστα επηρέασε τόσο πολύ κάποιους ανθρώπους όπου σημειώθηκε αύξηση αυτοκτονιών από ανθρώπους που πρώτα είχαν διαβάσει το βιβλίο!

Το αποτέλεσμα ήταν το βιβλίο να απαγορευτεί σε έναν μεγάλο αριθμό Ευρωπαικών χωρών!

Η διαδικασία με την οποία κάνουμε μια επιλογή είναι ένα περίεργο και εξίσου πολύπλοκο μείγμα για το πως η συγκεκριμένη πράξη είναι συνδεδεμένη με την μνήμη μας αλλά και τι προσδοκίες έχουμε όταν φανταζόμαστε το πως θα μας κάνει να αισθανθούμε η επιλογή που σκοπεύουμε να κάνουμε.
Όσο περισσότερο σκάβεις τόσο πιο βαθιά στην δίνη του χρόνου ταξιδεύεις. Περικυκλωμένος από πολλαπλά νευρωνικά δίκτυα και συνεχώς μεταβαλλόμενες θέσεις όπου αποθηκεύονται οι αναμνήσεις, το παρελθόν μας μπορεί ανά πάσα στιγμή να γίνει το μέλλον μας.

Όταν μια απόφαση σχετίζεται με επιλογή εν τέλει φτάνουμε στο συμπέρασμα πως το παράξενο καταντά λογικό. Παρόλο λοιπόν που πιστεύουμε πως το μέγεθος ενός φιλοδωρήματος εξαρτάται από την ποιότητα του φαγητού, του ποτού ή της εξυπηρέτησης, οι Ψυχολόγοι έχουν διαφορετική άποψη και μάλιστα δικαιολογημένα.

Οι επιστήμονες, έπειτα από αρκετά πειράματα, υποστηρίζουν πως η διάθεση παίζει τεράστιο ρόλο στο αν θα δώσουμε φιλοδώρημα. Η καλή διάθεση τείνει να μας παροτρύνει να δώσουμε μεγαλύτερο φιλοδώρημα. Όμως η συγκεκριμένη επιλογή δεν εξαρτάται μόνο από αυτόν τον παράγοντα.

Ο επιστήμονας April Crusco αναλύει την επιλογή του φιλοδωρήματος σε ένα πολύ ενδιαφέρον paper: The Midas Touch:The Effects of Interpersonal Touch, όπου εκπαιδεύει έναν αριθμό από σερβιτόρες να αγγίζουν τον ώμο του πελάτη για μόνο λίγα δευτερόλεπτα. Η συγκεκριμένη διαδικασία από μόνη της επέφερε πολύ μεγάλη αύξηση στην απολαβή φιλοδωρήματος στις σερβιτόρες που συμμετείχαν στο πείραμα.

Τελικά αποδεικνύεται πως η ανάγκη του ανθρώπινου εγκεφάλου για σωματική επαφή είναι πολύ πιο σημαντική απ’ ότι φανταζόμαστε!

Παρόμοια αλλά εξίσου ενδιαφέρουσα περίπτωση μελετήθηκε στην επιλογή κρασιού σε ένα ρεστοράν. Το πείραμα πραγματοποιήθηκε από τους ερευνητές Charles Areni and David Kim, του Texas Tech University. Η μελέτη έγινε με σκοπό να παρατηρηθεί η συμπεριφορά των πελατών σε σχέση με το είδος της μουσικής που έπαιζε το ρεστωράν.

Απώτερα, ήθελαν να παρακολουθήσουν την ποσότητα κρασιού που θα αγόραζαν οι πελάτες και το πως αυτή θα επηρεάζονταν από το είδος της μουσικής. Η μουσική την μια φορά ήταν Mozart και στην άλλη περίπτωση απλή Pop.

Τα αποτελέσματα; Οι πελάτες υπο το άκουσμα της κλασσικής μουσικής αγόρασαν κρασιά τρείς φορές πιο ακριβά απ’ ότι με την μουσική Pop. Εκπληκτικό, έτσι δεν είναι;

Μια επιλογή μπορεί να είναι κάτι ξεκάθαρο ή κάτι εντελώς παράδοξο. Ποιος μπορεί να απαντήσει με ακρίβεια στο τι είναι σκέψη,ένστικτο ή έμπνευση; Ακόμα και η επιλογή του να μην κάνεις λάθη είναι ικανή να σε σπρώξει στο να κάνεις περισσότερα. Να μπλοκάρεις τις πανέμορφα συνδυαζόμενες αυθόρμητες σκέψεις και τα κρυφά μηνύματα που σου στέλνουν τα συναισθήματα σου και εν ριπή οφθαλμού να χάσεις το κίνητρο!

Κάθε φορά που αισθάνεσαι σίγουρος για μια επιλογή σου ένα διαφορετικό μέρος του εαυτού σου θα είναι παρών για να σε αμφισβητήσει. Αυτή άλλωστε δεν είναι και η ομορφιά της ανθρώπινης συμπεριφοράς; Το λογικά απρόβλεπτο.

Διαφορές μεταξύ αντρών-γυναικών στον τρόπο που συνεργάζονται με τους άλλους

Η συνεργασία μεταξύ των ανθρώπων είναι μια πολύ σύνθετη υπόθεση και η υπόθεση επιτυχία μέσα από αυτή δεν είναι πάντοτε δεδομένη. Ειδικά, όταν πρόκειται για συνεργασία μεταξύ ανδρών και γυναικών υπάρχουν διαφορές στην προσέγγιση του συγκεκριμένου ζητήματος ανάμεσα στα δυο φύλα.

Συγκεκριμένα, νέα αμερικανική έρευνα δείχνει για πρώτη πρώτη φορά ότι οι διαφορές αυτές αφήνουν ένα διακριτό νευρωνικό αποτύπωμα στον εγκέφαλο, το οποίο είναι διαφορετικό στα δύο φύλα.

Οι ερευνητές της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Στάνφορντ της Καλιφόρνια, με επικεφαλής τον καθηγητή ψυχιατρικής Άλαν Ράις, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό “Scientific Reports”, πειραματίσθηκαν με 222 εθελοντές, που χωρίσθηκαν σε ζεύγη και κλήθηκαν να συνεργασθούν σε μια δραστηριότητα στον υπολογιστή.

Ταυτόχρονα, οι επιστήμονες κατέγραφαν με μεθόδους απεικόνισης τους εγκεφάλους των ατόμων και διαπίστωσαν οι άνδρες και οι γυναίκες είχαν διαφορετικά «αποτυπώματα» εγκεφαλικής δραστηριότητας στη φάση της συνεργασίας. Από αυτό, οι ερευνητές έκαναν την εκτίμηση πώς πιθανώς η συνεργατική συμπεριφορά στα δύο φύλα εξελίχθηκε με διαφορετικό τρόπο εδώ και πολλές χιλιάδες χρόνια, πράγμα που συνεχίζει να αντανακλάται στον εγκέφαλό τους μέχρι σήμερα.
«Το θέμα δεν είναι ότι οι άνδρες ή οι γυναίκες είναι καλύτεροι στη συνεργασία ή ότι δεν μπορούν να συνεργασθούν μεταξύ τους, αλλά ότι υπάρχει διαφορά στο πώς συνεργάζονται», δήλωσε ο Ράις.

Η συνεργασία -μεταξύ των μελών της οικογένειας, των φίλων, των συναδέλφων κ.α.- θεωρείται ακρογωνιαίος λίθος της ανθρώπινης κοινωνίας. Προηγούμενες μελέτες έχουν βρει διαφορές ανάμεσα στα δύο φύλα: π.χ. οι γυναίκες συνεργάζονται περισσότερο όταν τις παρακολουθούν άλλες γυναίκες, ενώ οι άνδρες συνεργάζονται καλύτερα σε μεγάλες ομάδες από ό,τι οι γυναίκες. Επίσης, ένα ζευγάρι ανδρών συνεργάζεται καλύτερα από ένα ζευγάρι γυναικών, ενώ σε ένα μικτό ζευγάρι η γυναίκα δείχνει μεγαλύτερη διάθεση συνεργασίας από τον άνδρα.

Η νέα μελέτη δείχνει ότι αυτές οι διαφορές δεν αφορούν μόνο την ψυχολογία και τη συμπεριφορά, αλλά είναι ορατές και στα ίδια τα «κυκλώματα» συνεργασίας στον εγκέφαλο. Επίσης επιβεβαιώθηκε ότι, κατά μέσο όρο, τα ανδρικά ζευγάρια τα πάνε καλύτερα μαζί από ό,τι τα γυναικεία. Επίσης -και αυτό θεωρήθηκε πιο απρόσμενο- φάνηκε ότι τα μικτά ζευγάρια άνδρα-γυναίκας έχουν εξίσου καλές συνεργατικές επιδόσεις με τα αμιγώς ανδρικά ζευγάρια.

Οι κυριότερες σεξουαλικές φοβίες αντρών και γυναικών

Το σεξ είναι μια ιδιαίτερα ωφέλιμη και αναμφισβήτητα απολαυστική δραστηριότητα, όμως για πολλούς αποτελεί πηγή στρες, ενοχής ή ακόμη και φόβου.

Οι ανησυχίες σεξουαλικής φύσεως αφορούν θέματα όπως οι πιθανές συνέπειες της σεξουαλικής συνεύρεσης ή οι ανασφάλειες, με αποτέλεσμα το σεξ να είναι για ορισμένους συνυφασμένο κυρίως με αρνητικές παρά με θετικές σκέψεις.

Προκειμένου να εξερευνήσουν το φαινόμενο αυτό, ειδικοί της διαδικτυακής πλατφόρμας ιατρικών και φαρμακευτικών υπηρεσιών Superdrug Online Doctor ζήτησαν από 2.000 άντρες και γυναίκες από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη να μοιραστούν τις σεξουαλικές ανησυχίες και φοβίες τους.

Δείτε αναλυτικά τις απαντήσεις τους μέσα από μια σειρά γραφημάτων.



Όπως φαίνεται στο γράφημα, οι 10 κυριότερες σεξουαλικές φοβίες και για τα δύο φύλα είναι οι εξής:
1. Ο/Η σύντροφος έχει κάποιο σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα (βαθμολογία: 6,9/10)
2. Θα σπάσει το προφυλακτικό ή το σεξ θα οδηγήσει σε ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη (βαθμολογία: 6/10)
3. Ο/Η σύντροφος δεν θα θεωρήσει ελκυστικό το γυμνό σώμα μου (βαθμολογία: 5,5/10)
4. Ο/Η σύντροφος δεν θα φτάσει σε οργασμό ή δεν θα απολαύσει το σεξ (βαθμολογία: 5,3/10)
5. Δεν είμαι καλός/καλή στο σεξ (βαθμολογία: 4,8/10)
6. Θα νιώσω αμηχανία μετά το σεξ (βαθμολογία: 4,4/10)
7. Θα συμβεί κάτι ντροπιαστικό κατά τη διάρκεια του σεξ (βαθμολογία: 4,3/10)
8. Ο/Η σύντροφος θα ζητήσει κάτι που δεν θα θέλω να κάνω (βαθμολογία: 4,3/10)
9. Ο/Η σύντροφος θα νομίσει ότι δεν έχω εμπειρία στο σεξ (βαθμολογία: 4,1/10)
10. Ο/Η σύντροφος θα βρει αποκρουστική την τριχοφυΐα του σώματος (βαθμολογία: 4/10)



Οι 10 κυριότερες αντρικές φοβίες:
1. Η σύντροφος έχει κάποιο σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα
2. Η σύντροφος δεν θα φτάσει σε οργασμό ή δεν θα απολαύσει το σεξ
3. Θα σπάσει το προφυλακτικό ή το σεξ θα οδηγήσει σε ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη
4. Θα έχω πρόωρη εκσπερμάτιση
5. Η σύντροφος δεν θα θεωρήσει ελκυστικό το γυμνό σώμα μου
6. Δεν θα μπορέσω να αποδώσω
7. Δεν είμαι καλός στο σεξ
8. Το πέος μου δεν είναι αρκετά μεγάλο
9. Η σύντροφος θα νομίσει ότι δεν έχω εμπειρία στο σεξ
10. Θα νιώσω αμηχανία μετά το σεξ
Οι 10 κυριότερες γυναικείες φοβίες:
1. Ο σύντροφος δεν θα θέλει να φορέσει προφυλακτικό
2. Ο σύντροφος έχει κάποιο σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα
3. Θα σπάσει το προφυλακτικό ή το σεξ θα οδηγήσει σε ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη
4. Ο σύντροφος δεν θα θεωρήσει ελκυστικό το γυμνό σώμα μου
5. Ο σύντροφος δεν θα δεχτεί αρνητική απάντηση εάν ζητήσει κάτι
6. Ο σύντροφος θα ζητήσει κάτι που δεν θα θέλω να κάνω
7. Θα συμβεί κάτι ντροπιαστικό κατά τη διάρκεια του σεξ
8. Ο σύντροφος δεν θα φτάσει σε οργασμό ή δεν θα απολαύσει το σεξ
9. Δεν θα φτάσω σε οργασμό ή δεν θα απολαύσω το σεξ
10. Δεν είμαι καλή στο σεξ

Μαθήματα από εξειδικευμένο Σεξοθεραπευτή (sex coach) είναι το πρώτο βήμα για την τέλεια απόλαυση!

Πόσο Αληθινή είναι η Πραγματικότητα γύρω σου;

Αντιλαμβάνεσαι μόνο ένα μικρό ποσοστό της πραγματικότητας

Αναρωτήθηκες ποτέ τι είναι η πραγματικότητα; Αντιλαμβάνεσαι πραγματικά τι συμβαίνει γύρω σου ή απλά το δέχεσαι;

Σε πολύ βασικές δομές, η πραγματικότητα που αντιλαμβανόμαστε είναι αυτή που αναλύουμε με τις πέντε βασικές μας αισθήσεις. Αυτό σημαίνει ότι αυτό που υπάρχει εκεί έξω, δεν είναι απαραίτητα αυτό που καταλαβαίνουμε. Τα μηνύματα που αναλύουμε είναι αυτά που λαμβάνουμε με τις πέντε αισθήσεις μας. Από τη στιγμή που γεννιόμαστε ο εγκέφαλος ξεκινάει μία διαδικασία δημιουργίας συνάψεων για να μπορέσει να ερμηνεύσει αυτά τα ερεθίσματα. Καθώς αυτή η διαδικασία είναι μοναδική για τον κάθε άνθρωπο, έτσι και το αποτέλεσμα είναι μοναδικό. Άρα η ερμηνεία της πραγματικότητας είναι μοναδική για τον καθένα από εμάς.

Ερμηνεύουμε την πραγματικότητα βάσει κοινής παραδοχής
Κάτι άλλο που πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν είναι ότι ο τρόπος που ερμηνεύουμε κάποια πράγματα βασίζεται σε μία από κοινού παραδοχή για την πραγματικότητα. Ας το δούμε με ένα παράδειγμα. Όταν ήμασταν μωρά δεν γνωρίζαμε ούτε σχήματα, ούτε χρώματα. Έπρεπε να έρθει κάποιος και να μας εκπαιδεύσει να τα αναγνωρίζουμε.

Έτσι, την πρώτη φορά που σου έδειξαν κάτι μαύρο, δεν ήξερες ότι λέγεται έτσι, ούτε ότι το μαύρο είναι αυτό το χρώμα. Πως ξέρουμε όμως ότι και οι δύο βλέπουμε το ίδιο πράγμα; Ότι το ερέθισμα που λαμβάνουμε είναι το ίδιο και ότι το αποτέλεσμα είναι το ίδιο και για τους δύο μας;

Η αλήθεια είναι ότι δεν το ξέρουμε. Απλά συμμορφωνόμαστε σε μία κοινή, παγκόσμια παραδοχή για το χρώμα μαύρο. Αν σου φαίνεται παράλογο ή υπερβολικό, σκέψου κάποιον που έχει δυσχρωματοψία. Όταν οι περισσότεροι συμφωνούμε ότι αυτό που βλέπουμε είναι πράσινο, εκείνο το άτομο βλέπει γκρι. Η δική του ερμηνεία της πραγματικότητας λοιπόν, είναι διαφορετική!

Αυτό είναι ένα απλό παράδειγμα. Σκέψου κάποιον που είναι εκ γενετής τυφλός. Η δική του ερμηνεία της πραγματικότητας δεν έχει καμία σχέση με αυτή των περισσότερων ανθρώπων. Αυτό δεν θα επηρεάσει μόνο τον τρόπο που λειτουργεί αλλά ακόμη και τον τρόπο που εκφράζεται. Ένας τυφλός δεν θα σου πει ποτέ «Για δείξε μου», εκτός αν έχει τρομερή αίσθηση του χιούμορ!

Φαντάσου να είχες διπλάσιες αισθήσεις

Φαντάσου να είχες παραπάνω από πέντε αισθήσεις!

Φαντάσου την αντίθετη κατάσταση. Φαντάσου να είσαι ένα άτομο που έχει αναπτύξει μία επιπλέον αίσθηση αντίληψης της πραγματικότητας αλλά επειδή δεν υπάρχει άλλος σαν εσένα δεν σου έχουν διευκρινίσει τι σημαίνει, άρα δεν ξέρεις ακριβώς τι είναι αυτό που αισθάνεσαι.

Πέρα από τις κλασσικές πέντε αισθήσεις, υπάρχουν κι άλλες, ήδη αναγνωρισμένες από τους επιστήμονες, όπως η αίσθηση της ισορροπίας, η αίσθηση των μυών σου και η δυνατότητα να καταλαβαίνεις που βρίσκονται τα διάφορα μέρη του σώματος σου ανά πάσα ώρα και στιγμή (γι’ αυτό μπορείς να ενώσεις τους δείκτες των χεριών σου ακόμη και με τα μάτια κλειστά).

Φαντάσου να μπορούσες να δεις το υπεριώδες φως. Υπάρχει μία πάθηση που λέγεται Αφακία. Προφανώς σημαίνει έλλειψη φακού, στο μάτι. Έχει αναφερθεί ότι σε κάποιες περιπτώσεις, τα άτομα που πάσχουν από αυτή μπορούν να δουν την υπεριώδη ακτινοβολία. Άραγε πως είναι η δική τους πραγματικότητα και πως την εκφράζουν στους γύρω τους;

Επίσης, έχουν αναφερθεί περιπτώσεις όπου υπάρχουν άνθρωποι υπερευαίσθητοι στα ηλεκτρομαγνητικά κύματα. Φαντάσου να μπορείς να αισθανθείς τον φούρνο μικροκυμάτων όταν δουλεύει ή να μπορείς να αισθανθείς τον μαγνητικό βορρά και να μην χάνεσαι ποτέ. Μπορεί να σου φαίνεται αστείο αλλά υπάρχουν άτομα εκεί έξω που ενισχύουν αυτές τις ικανότητες για να ξεπεράσουν τον εαυτό τους και τον μέσο όρο.

Ο λόγος που κάνουμε όλη αυτή την αναφορά, λοιπόν, είναι για να δεις ότι η πραγματικότητα είναι ατομική και μοναδική για τον κάθε έναν από εμάς.

Ο μόνος τρόπος να καταφέρουμε να αντιληφθούμε τα πιστεύω, τις πεποιθήσεις, τις ιδέες και τα θέλω του καθενός, είναι να προσεγγίσουμε το θέμα από τη δική τους πλευρά.

Θέλω να αντιληφθώ καλύτερα την πραγματικότητα
Όσο κι αν φαίνεται απίθανο, υπάρχει τρόπος να αντιληφθούμε τα πράγματα από την πλευρά του συνομιλητή μας. Το μόνο που χρειάζεται είναι ενεργητική ακρόαση. Αυτό σημαίνει ότι όταν συζητάμε με κάποιον, προσέχουμε πραγματικά αυτό που μας λέει και αντιλαμβανόμαστε από ποια σκοπιά βλέπει τα πράγματα.

Έπειτα κάνουμε στοχευμένες ερωτήσεις που θα μας βοηθήσουν να καταλάβουμε ακόμη καλύτερα την προοπτική του άλλου και που θα τον κάνουν να σκεφτεί ενεργά πριν απαντήσει.

Προϋπόθεση για όλα αυτά είναι να είμαστε καλά με τον εαυτό μας, να έχουμε εσωτερική ισορροπία και ξέρουμε που βαδίζουμε. Άρα, ενεργητική ακρόαση χρησιμοποιούμε ακόμη κι όταν συνομιλούμε εσωτερικά με τον εαυτό μας.

Η πραγματικότητα γύρω μας είναι πολύ περισσότερα από αυτά που αντιλαμβανόμαστε ή που πιστεύουμε ότι υπάρχουν. Το μόνο που χρειάζεται για να ξεκλειδώσουμε πολλά από αυτά τα μυστικά είναι θετική διάθεση, στάση και ανοιχτό μυαλό.

Η ΙΕΡΑ ΤΕΤΡΑΚΤΥΣ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ

1. ΕΜΠΟΔΙΑ. Το κάθε εμπόδιο στη ζωή μας, μας βοηθάει να έχουμε στη συνέχεια μεγαλύτερη αντοχή. Όλα μαζί τα βιώματά μας γίνονται μια αθροιστική εμπειρία, όπου προσπαθούμε να τα αντιμετωπίσουμε με τον καλύτερο τρόπο. Όσο πιο γρήγορα κατανοήσουμε το μάθημά μας, τόσο καλύτερη και ωφέλιμη θα γίνει και η ζωή μας. 

2. ΘΑΡΡΟΣ. Το χρειαζόμαστε για να κάνουμε ένα άλμα πίστης και ειδικά όταν έχουμε την άγνοια του κινδύνου ίσως να είναι και καλύτερα. Όταν όμως δεν έχουμε την αντίληψη του κινδύνου, οφείλουμε να δίνουμε και τις πιο σωστές λύσεις. Το θάρρος προυποθέτει να είμαστε πάντα σε κίνηση και εγρήγορση.

3. ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ. Οφείλουμε να είμαστε συγκεντρωμένοι σε μια αλληλουχία γεγονότων, που θα μας ενεργοποιήσουν κατάλληλα για την πνευματική μας άνοδο. Αν σε γραντζουνίσει ένα κλαδί...μπορεί και να σε σώσει πριν πέσεις μέσα στο χαντάκι. Όταν συγκεντρώνεσαι στο στόχο σου, βρίσκεσαι σε ευθεία γραμμή.

4. ΝΟΥΣ. Έεε ταξιδιώτη...προς τα που οδεύει ο Νους σου; Όταν λοιπόν αντιληφθείς τους φόβους σου, έχεις την ευκαιρία να κοιτάξεις κατάματα τη ζωή σου και την αποδεχτείς ως έχει, αφού πάρεις όμως και τα κατάλληλα μέτρα.

5. ΒΟΗΘΕΙΑ. Όταν έχεις το πρόβλημα, οφείλεις άμεσα να ζητήσεις βοήθεια, δεν είναι κακό. Όταν και πάλι βρεθείς όρθιος...στα πόδια σου, δώσε τη σωστή κατεύθυνση και λύσε οριστικά το πρόβλημά σου. Άκουσε προσεχτικά τον ανώτερο σου Εαυτό...τι έχει να σου πει....αρκεί να τον καλέσεις.

6. ΡΟΗ. Όλα στο σύμπαν ρέουν συνεχόμενα, διότι δεν υπάρχει στάσιμο στη ζωή μας. Αυτή η διαρκής κίνηση είναι ενέργεια. Να θυμάστε ότι στην πορεία της ζωής μας και ειδικά σε δύσκολες φάσεις που τις περνάμε και βλέπουμε την φάση του σκότους, στο βάθος πάντα ξημερώνει.

7. ΕΜΠΕΙΡΙΑ. Κάθε πράξη και ενέργεια που κάνουμε στη ζωή μας είναι γνώση και εμπειρία. Τα εφόδια που πέρνουμε κάθε φορά μαζί μας είναι ο εξοπλισμός, που θα μας βοηθήσει για να τα βγάλουμε πέρα. Χρειάζεται εκ μέρους μας να κάνουμε την αλλαγή πλεύσης, με περίσσιο θάρρος και να εξορμήσουμε προς τα εμπρός.

8. ΦΟΒΟΣ. Όταν είμαστε παρόντες ελέγχουμε και τους φόβους μας. Ελέγχουμε την πραγματικότητα, ελέγχουμε τις σκέψεις μας, φιλτράρουμε τους φόβους μας και αναλαμβάνουμε δράση στην τρέχουσα πραγματικότητα με ένα μεγάλο χαμόγελο.

9. ΑΡΕΤΗ. Μέσα στο σύμπαν διανοίγουμε το οικοσύστημα ευθύνης και ξεπερνούμε τα όποια εμπόδια βρίσκονται μπροστά μας. Κοιτάμε ανάμεσα στους πόλους και βρίσκουμε την ισορροπία μας.

10. ΕΙΜΑΙ ΠΑΡΟΝ. Δηλώστε ότι είσαστε παρόντες για τα γεγονότα που ζείτε με πράξεις και μην είσαστε θεατές. Περπατήστε μπροστά και κοιτάξτε κατάματα τη ζωή άφοβα. Είναι σημαντικό να έχετε επίγνωση της κατάστασης και των γεγονότων που διαδραματίζονται γύρω σας. Γίνετε ένα με το περιβάλλον και πείτε είμαι "ζωντανός" και παρόν. Περπάτησε το μονοπάτι, δες, μάθε...μάθε από τη ζωή....αλλά προπαντός μην ξεκόβεις από την αρχική πηγή....την Ελληνική μας ρίζα.

Το σύμπαν ήταν από την αρχή χαοτικό

Πριν από επτά χρόνια ο βραζιλιάνος την καταγωγή φυσικός Adilson Motter υπέθεσε ότι η διαστολή του σύμπαντος κατά τη στιγμή του big bang ήταν ιδιαίτερα χαοτική. Τώρα ο ίδιος και ένας συνάδελφός του, το έχουν αποδείξει χρησιμοποιώντας αυστηρά μαθηματικά επιχειρήματα. Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε από το περιοδικό Communications in Mathematical Physics, αναφέρει ότι όχι μόνο το χάος είναι απόλυτο, αλλά και τα μαθηματικά εργαλεία επίσης που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να το ανιχνεύσουν. Όταν εφαρμόστηκε στο πλέον αποδεκτό μοντέλο για την εξέλιξη του σύμπαντος, αυτά τα εργαλεία απέδειξαν πως το πρώιμο σύμπαν ήταν χαοτικό.

Ορισμένα πράγματα είναι απόλυτα. Η ταχύτητα του φωτός, για παράδειγμα, είναι η ίδια σε σχέση με οποιοδήποτε παρατηρητή στον κενό χώρο. Άλλα πάλι είναι σχετικά. Σκεφτείτε τον ήχο μιας σειρήνας σε ένα ασθενοφόρο, η συχνότητα του οποίου περιοδικά αλλάζει από υψηλή σε χαμηλή καθώς περνάει από μπροστά από ένα παρατηρητή (ανάλογα αν απομακρύνεται ή πλησιάζει). Ένα μακροχρόνιο πρόβλημα στη φυσική ήταν να εξακριβωθεί αν το χάος – το φαινόμενο στο οποίο μικροσκοπικά γεγονότα οδηγούν σε πολύ μεγάλες αλλαγές με την πάροδο του χρόνου ενός συστήματος, όπως το σύμπαν – είναι απόλυτο ή σχετικό σε συστήματα που διέπονται από την γενική σχετικότητα, όπου ο ίδιος ο χρόνος είναι σχετικός.

Μια συγκεκριμένη πτυχή του αινίγματος αυτού αφορά την δυνατότητα να καθορίσουμε σαφώς αν το σύμπαν στο σύνολό του έχει ποτέ συμπεριφερθεί χαοτικά. Αν το χάος είναι σχετικό, όπως προτείνεται από ορισμένες προηγούμενες μελέτες, το ερώτημα αυτό απλά δεν μπορεί να απαντηθεί, διότι διαφορετικοί παρατηρητές, που κινούνται σχετικά μεταξύ τους, θα μπορούσαν να φθάσουν σε αντίθετα συμπεράσματα με βάση τα τικ των δικών τους ρολογιών.

«Μια ανταγωνιστική ερμηνεία ήταν ότι το χάος θα μπορούσε να είναι μια ιδιότητα του παρατηρητή και όχι μια ιδιότητα του συστήματος που παρατηρείται», δήλωσε ο Motter, καθηγητής φυσικής και αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο Northwestern. «Η μελέτη μας δείχνει ότι διαφορετικοί φυσικοί παρατηρητές θα συμφωνούν αναγκαστικά σχετικά με τη χαοτική φύση του συστήματος."

Τούτη η εργασία έχει άμεσες συνέπειες για την κοσμολογία και δείχνει ειδικότερα ότι οι ασταθείς εναλλαγές μεταξύ της μετατόπισης προς το ερυθρό και προς το μπλε, στις απαρχές του σύμπαντος ήταν στην πραγματικότητα χαοτικές.

Ο Motter μαζί με την συνάδελφό του Katrin Gelfert, μαθηματικός στο Πανεπιστήμιο του Ρίο ντε Τζανέιρο, που λέει ότι οι μαθηματικές πτυχές του προβλήματος είναι πηγή έμπνευσης και πιθανόν να οδηγήσουν σε άλλες μαθηματικές εξελίξεις.

Ένα σημαντικό ανοικτό ερώτημα στην κοσμολογία είναι να εξηγήσει γιατί μακρινές περιοχές του ορατού σύμπαντος – συμπεριλαμβανομένων εκείνων που είναι πολύ μακριά που είναι πολύ μακριά για μπορούσαν να αλληλεπιδράσουν μεταξύ τους – είναι τόσο παρόμοιες.

"Κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι αυτή η ομοιότητα συμβαίνει επειδή το μεγάλης κλίμακας σύμπαν δημιουργήθηκε μαζί," είπε ο Motter," αλλά αυτό δεν είναι το είδος των απαντήσεων που οι φυσικοί παίρνουν ως δεδομένο. "

Πριν από πενήντα χρόνια, οι φυσικοί πίστευαν ότι η πραγματική απάντηση θα μπορούσε να οφείλεται σε ό,τι συνέβη ένα κλάσμα του δευτερολέπτου μετά τη Μεγάλη Έκρηξη. Αν και οι αρχικές μελέτες απέτυχαν να αποδείξουν ότι μια αυθαίρετη αρχική κατάσταση του σύμπαντος ενδεχομένως να συγκλίνει με τη σημερινή μορφή του Κόσμου, οι ερευνητές διαπίστωσαν κάτι, πιθανόν, ακόμη πιο ενδιαφέρον: η πιθανότητα ότι το σύμπαν στο σύνολό του γεννήθηκε εγγενώς χαοτικό.

Το σημερινό σύμπαν επεκτείνεται και αυτό το κάνει προς όλες τις κατευθύνσεις, εξήγησε ο Motter, με αποτέλεσμα την ερυθρή μετατόπιση των μακρινών πηγών φωτός σε όλες τις τρεις διαστάσεις – ένα οπτικά ανάλογο της χαμηλής συχνότητας του ήχου σε μια κινούμενη σειρήνα. Το πρώιμο σύμπαν, από την άλλη πλευρά, επεκτάθηκε σε δύο μόνο διαστάσεις και που συμπιέστηκε στην τρίτη διάσταση.

Αυτό το φαινόμενο οδήγησε σε μια ερυθρή μετατόπιση προς τις δύο κατευθύνσεις και μια μετατόπιση προς το μπλε στην τρίτη. Η κατεύθυνση όπου συμπιέστηκε, ωστόσο, δεν ήταν πάντα η ίδια σε αυτό το σύστημα. Αντίθετα, εναλλάσσεται με ασταθή τρόπο μεταξύ των x, y και z.

"Σύμφωνα με την κλασική θεωρία της γενικής σχετικότητας, το πρώιμο σύμπαν πέρασε από άπειρες διακυμάνσεις μεταξύ των δύο κατευθύνσεων (συστολής και διαστολής)", δήλωσε ο Motter.

"Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι η πρώιμη εξέλιξη του σύμπαντος, αν και δεν είναι αναγκαία η σημερινή του κατάσταση, εξαρτιέται με μεγάλη ευαισθησία από τις αρχικές συνθήκες που έθεσε το big bang".

Αυτό το πρόβλημα έχει αποκτήσει μια νέα διάσταση εδώ και 22 χρόνια, όταν δύο ερευνητές, ο Gerson Francisco και ο Γιώργος Μάτσας (George Matsas), διαπίστωσαν ότι διαφορετικές περιγραφές των ίδιων γεγονότων οδηγούν σε διαφορετικά συμπεράσματα σχετικά με τη χαοτική φύση του πρώιμου σύμπαντος. Επειδή οι διαφορετικές περιγραφές μπορούν να εκπροσωπούν τις προοπτικές των διαφόρων παρατηρητών, το γεγονός αυτό αμφισβήτησε την υπόθεση ότι θα υπάρξει συμφωνία μεταξύ των διαφόρων παρατηρητών. Στο πλαίσιο της θεωρίας της γενικής σχετικότητας, μια τέτοια συμφωνία οφείλεται στο “σχετικιστικό αναλλοίωτο."

"Τεχνικά, έχουμε καθιερώσει τους όρους υπό τους οποίους οι δείκτες του χάους είναι σχετικιστικά αναλλοίωτοι," λέει ο Motter. “Ο μαθηματικός χαρακτηρισμός μας εξηγεί επίσης τα υφιστάμενα αμφιλεγόμενα αποτελέσματα."

Το κενό, που είναι πραγματικά άδειο, λύνει το αίνιγμα της σκοτεινής ενέργειας

Ο κενός χώρος μπορεί πραγματικά να είναι άδειος. Αν και η κβαντική θεωρία προτείνει ότι το κενό θα πρέπει να σφύζει με τη δραστηριότητα εικονικών σωματιδίων, αποδεικνύεται ότι αυτή η παράδοξη εικόνα του τίποτα μπορεί να μην είναι απαραίτητη. Μια ήρεμη άποψη του κενού θα συμβάλει στην επίλυση μια διαρκούς ανακολουθίας με στην υπόθεση της σκοτεινής ενέργειας, την φευγαλέα δύναμη που θεωρείται ότι είναι η αιτία της επιτάχυνσης της διαστολής του σύμπαντος.

Η κβαντική θεωρία πεδίου μας λέει ότι συνεχώς δημιουργούνται και καταστρέφονται στον φαινομενικά κενό χώρο βραχύβια ζεύγη σωματιδίων και αντισωματιδίων. Ένας κλάδος της θεωρίας, που ονομάζεται κβαντική χρωμοδυναμική (QCD) – που εξηγεί πώς τα γκλουόνια και κουάρκ, τα σωματίδια που αποτελούν τα πρωτόνια και τα νετρόνια, συμπεριφέρονται – προβλέπει ότι το κενό θα πρέπει να είναι πλημμυρισμένο με μία θάλασσα κουάρκ (ένα συμπύκνωμα) και γκλουονίων που αλληλεπιδρούν. Η εικόνα αυτή εξηγεί πώς τα σωματίδια τα οποία φτιάχνονται από κουάρκ αποκτούν την περισσότερη από την μάζα τους.

Αυτό το συμπύκνωμα μεταφέρει ενέργεια, οπότε μπορεί κάποιος να σκεφθεί ότι είναι υποψήφιο στοιχείο για τη μυστηριώδη πηγή της σκοτεινής ενέργειας, η οποία μπορεί να περιγραφεί από μια παράμετρο που ονομάζεται κοσμολογική σταθερά. Το πρόβλημα είναι ότι όταν οι φυσικοί χρησιμοποιούν την QCD για να εκτιμηθεί η πυκνότητα ενέργειας του συμπυκνώματος του, οι υπολογισμοί τους δείχνουν ότι το κενό θα περιέχει ενέργεια που είναι 1045 φορές την ενέργεια της κοσμολογικής σταθεράς, που μετράμε από τις παρατηρήσεις της διαστολής του σύμπαντος.

Τώρα, ο Stanley Brodsky του Εργαστηρίου SLAC της Καλιφόρνια, και οι συνεργάτες του έχουν βρει έναν τρόπο για να απαλλαγούμε από αυτή την διαφορά ανάμεσα στους υπολογισμούς της σωματιδιακής με την κοσμολογική φυσική. "Οι άνθρωποι νόμιζαν έως τώρα ότι αυτό το συμπύκνωμα των κουάρκ είναι παρών σε ολόκληρο το κενό χώρο”, λέει ο Brodsky. Αντιθέτως, η ομάδα του τώρα υποθέτει ότι το συμπύκνωμα υπάρχει μόνο μέσα σε πρωτόνια, νετρόνια, πιόνια και όλα τα άλλα σωματίδια που περιέχουν κουάρκ, τα λεγόμενα αδρόνια.

“Στο μοντέλο μας, τα κουάρκ και τα γκλουόνια δεν μπορούν να αναδυθούν από το κενό και μετά να καταστραφούν, παρά μόνο μέσα στα αδρόνια”, εξηγεί το μέλος της ομάδας Craig Roberts. Ως εκ τούτου, το κενό είναι πολύ πιο ήρεμο και, κυρίως, το πρόβλημα που θέτει για την τιμή της κοσμολογικής σταθεράς, μειώνεται.

Το 1974, ο Aharon Casher του Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ στο Ισραήλ και ο Leonard Susskind, που τώρα βρίσκεται στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, πρότειναν ότι ένα συμπύκνωμα που θα βρίσκεται μόνο μέσα στα αδρόνια θα μπορούσε να δώσει σε αυτά τα σωματίδια μάζα. Ο Brodsky και οι συνεργάτες του τώρα είναι οι πρώτοι που δείχνουν ότι η ιδέα αυτή βοηθά, επίσης, και την επίλυση της διαφοράς της τιμής στην σκοτεινή ενέργεια.

Ο Daniel Phillips του Πανεπιστημίου της Αθήνας του Ohio, είναι ενθουσιασμένος από το αποτέλεσμα, αλλά λέει ότι πρέπει να γίνει περισσότερη δουλειά για να αποδείξει ότι το συμπύκνωμα (γκλουονίων – κουάρκ) δεν μπορεί να διαρρεύσει έξω από τα αδρόνια και να υπάρξει μέσα στο κενό. Επισημαίνει ότι το αποτέλεσμα δεν αποκλείει την ύπαρξη ενός κενού με συμπύκνωμα. "Απλά δείχνει να μην χρειάζεται να προστεθεί."

Ένα άλλο ζήτημα είναι ότι το συμπύκνωμα κουάρκ και γκλουονίων που προβλέπεται από την QCD δεν είναι οι μόνοι φορείς για την παρατηρούμενη κοσμολογική σταθερά. Άλλες θεωρίες προβλέπουν ενέργεια του κενού που επίσης υπερβαίνει κατά πολύ αυτήν (δείτε το "The worst prediction physics ever made"). "Για την επίλυση του προβλήματος της κοσμολογικής σταθεράς θα πρέπει να εξαλειφθούν όλες αυτές οι εισφορές”, λέει ο Dejian Stojkovic του Πανεπιστημίου στο Buffalo της Νέας Υόρκης.

Η χειρότερη φυσική πρόβλεψη που έγινε ποτέ

Το πρόβλημα είναι ότι όλες οι πιθανές πηγές αυτής της ενέργειας του κενού (για την επιτάχυνση της διαστολής) δίνουν τιμές που υπερβαίνουν κατά πολύ την κοσμολογική σταθερά, μια εκτίμηση της ενεργειακής πυκνότητας του Σύμπαντος που βασίζεται μόνο στον παρατηρούμενο ρυθμό επέκτασής του. Μια νέα μελέτη (όπως η προηγούμενη) μπορεί να απαλλαγεί από μια πηγή επιπλέον ενέργειας για το κενό, αλλά υπάρχουν και άλλα, ακόμη πιο προβληματικά πράγματα. Όπως το μποζόνιο Higgs, που θεωρείται ότι είναι εν μέρει υπεύθυνο για τη χορήγηση μάζας σε άλλα σωματίδια, πιστεύεται ότι έχει ένα πεδίο του οποίου η ενέργεια είναι 1056 φορές την παρατηρούμενη κοσμολογική σταθερά. Εν τω μεταξύ, η ενέργεια του κενού που συνδέεται με τη μεγάλη ενοποιημένη θεωρία – που αποσκοπεί στην ενοποίηση ηλεκτρομαγνητισμού και των πυρηνικών δυνάμεων – δίνει μια τιμή 10110 φορές. Τιμή τεράστια και έξω από κάθε λογική.

Η μεγαλύτερη διαφορά από όλες τις συνεισφορές προέρχεται από τις προσπάθειες να ενοποιήσουμε την κβαντική μηχανική και την γενική σχετικότητα. Στο πλαίσιο της λεγόμενης κβαντικής βαρύτητας, η ενεργειακή πυκνότητα είναι 10120 φορές πιο μεγάλη από την παρατηρούμενη. «Αυτή στην πραγματικότητα είναι και η χειρότερη πρόβλεψη που έκανε η φυσική ποτέ», συμπληρώνει.

Κοιτάζοντας πίσω από τη θεωρία των χορδών

Είναι εύκολο να αντιληφθεί κανείς γιατί προκαλούνται τα πάθη. Η αναζήτηση μιας θεωρίας των πάντων εξήπτε τη φαντασία των μυστικιστών και των επιστημόνων από την αρχή της καταγεγραμμένης Ιστορίας. Ο ίδιος ο Σωκράτης είχε ορίσει: «Μου φαίνεται εξαιρετικό – το να γνωρίζεις την εξήγηση για το καθετί, γιατί γεννιέται, γιατί χάνεται, γιατί υπάρχει».

Θα έχουμε ποτέ μια «θεωρία των πάντων»;

Ο πόλεμος έχει κηρυχθεί μέχρις εσχάτων. Οι εχθροπραξίες έχουν αρχίσει. Τα όπλα βγάζουν φωτιές και ομοβροντίες ακούγονται καθημερινά ένθεν και ένθεν. Καλώς ορίσατε στον εμφύλιο που έχει ξεσπάσει στους κόλπους των περιορισμένων κύκλων της θεωρητικής φυσικής ανάμεσα στους υποστηρικτές της «θεωρίας των χορδών» και στους οπαδούς της «θεωρίας των πάντων».

Τα διακυβεύματα είναι μεγάλα. Μια ενιαία θεωρία πεδίου η οποία θα ενοποιεί όλους τους φυσικούς νόμους του Σύμπαντος θα μπορούσε να αποτελέσει το θριαμβευτικό επιστέγασμα 2.000 χρόνων ερευνών γύρω από τη φύση της ύλης. Αυτό είναι το «άγιο δισκοπότηρο» της επιστήμης και θα συνιστούσε τεράστιο ορόσημο για την ανθρώπινη σκέψη. Θα μας επέτρεπε, όπως έχει αποφανθεί ο Αϊνστάιν, «να διαβάσουμε το μυαλό του Θεού».

Το επίκεντρο του εμφυλίου αυτού πολέμου είναι η θεωρία των χορδών, η οποία υποστηρίζει ότι μπορεί να ενοποιήσει όλες τις φυσικές δυνάμεις σε μια ενιαία λογική θεωρία. Υποστηρίζει ότι όλη αυτή η χιονοθύελλα σωματιδίων που βλέπουμε στη φύση – τα κουάρκ, τα ηλεκτρόνια, τα νετρίνα και τα υπόλοιπα – δεν είναι παρά δονήσεις μικροσκοπικών τμημάτων υπερχορδών, σαν μουσικές νότες που βγαίνουν από τη χορδή ενός βιολιού.

Από τη μια πλευρά, επικεφαλής των κατηγόρων είναι οι κυνικοί. Ισχυρίζονται ότι όσα φανταχτερά τηλεοπτικά ντοκυμαντέρ και αν προβληθούν και όσα διθυραμβικά άρθρα και αν δημοσιευτούν γύρω από τη θεωρία των χορδών, η ουσία είναι ότι η άμεση πειραματική εξέτασή της είναι αδύνατη – τελεία και παύλα. Η πειραματική απόδειξή της απαιτεί επιταχυντή ατόμων στο μέγεθος του Γαλαξία. Επίσης ισχυρίζονται ότι τα λαμπρότερα μυαλά του πλανήτη ξεγελάστηκαν και ασχολούνται με μια θεωρία η οποία μπορεί να αποδειχθεί κυνήγι χίμαιρας, δηλαδή μια θεωρία τού τίποτε. Είναι, λένε, σαν τα παιδιά που ακολουθούν τον Μαγικό Αυλό.

Οι υπερασπιστές της πίστης αντεπιτίθενται. Αναφέρουν μια σειρά πειράματα τα οποία μπορούν τα επόμενα χρόνια να διερευνήσουν την περιφέρεια της θεωρίας των χορδών μέσω των κοσμικών ακτίνων και του Μεγάλου Επιταχυντή Αδρονίων (LHC) κοντά στη Γενεύη. Οι πραγματικοί πιστοί ελπίζουν να βρουν στοιχεία για νέα σωματίδια και μίνι μαύρες τρύπες τα οποία μπορούν να δικαιολογήσουν τμήματα της θεωρίας.

Οι υπερασπιστές επισημαίνουν επίσης ότι η θεωρία των χορδών δεν έχει αντίπαλο. Υποστηρίζουν ότι, παρά τη συνεχή γκρίνια, οι κυνικοί δεν έχουν ως τώρα να αντιπροτείνουν ούτε μια σοβαρή δική τους εναλλακτική. Οτι βρίσκονται στη θέση τού «όσα δεν φθάνει η αλεπού τα κάνει κρεμαστάρια» και ότι ήρθε η ώρα είτε να αποδεχθούν είτε να σωπάσουν.

Ποιος έχει δίκιο; Ουσιαστικά οι απόψεις και των δύο είναι θεμιτές. Η διαμάχη αυτή κάθε άλλο παρά σημαίνει την κατάρρευση της φυσικής. Αντιθέτως είναι μάλλον υγιής. Αποτελεί δείγμα της ζωτικότητας της θεωρητικής φυσικής και η έκβασή της προκαλεί παθιασμένες αντιδράσεις. Η επιστήμη ευδοκιμεί με την αντιπαράθεση.

Είναι εύκολο να αντιληφθεί κανείς γιατί προκαλούνται τα πάθη. Η αναζήτηση μιας θεωρίας των πάντων εξήπτε τη φαντασία των μυστικιστών και των επιστημόνων από την αρχή της καταγεγραμμένης Ιστορίας. Ο ίδιος ο Σωκράτης είχε ορίσει: «Μου φαίνεται εξαιρετικό – το να γνωρίζεις την εξήγηση για το καθετί, γιατί γεννιέται, γιατί χάνεται, γιατί υπάρχει».

Περίπου το 500 π.Χ. οι Πυθαγόρειοι ανέλυσαν τις δονήσεις της χορδής μιας λύρας και αποκάλυψαν τα μαθηματικά πίσω από τη μουσική και την αρμονία. Στη συνέχεια διατύπωσαν την τολμηρή εικασία ότι το Σύμπαν θα μπορούσε να ερμηνευθεί απόλυτα με τους όρους των μαθηματικών της μουσικής αρμονίας. Σχεδόν όλοι οι γίγαντες της φυσικής του 20ού αιώνα έχουν προτείνει τη δική τους εκδοχή μιας ενιαίας θεωρίας πεδίου. Οπως έλεγε ο Φρίμαν Ντάισον: «το πεδίο της φυσικής είναι γεμάτο πτώματα ενιαίων θεωριών».

Εκ των υστέρων είναι εύκολο να κατανοήσει κανείς γιατί όλες αυτές οι προσπάθειες ενοποίησης όλων των δυνάμεων απέτυχαν. Είναι εντυπωσιακό το ότι η γενική σχετικότητα και η κβαντική θεωρία μαζί αντιπροσωπεύουν το σύνολο της φυσικής γνώσης στο θεμελιώδες επίπεδο. Ενα τεράστιο κομμάτι του παζλ, η πυρηνική δύναμη, έγινε κατανοητή μόλις τις τελευταίες δεκαετίες.

Οποιαδήποτε ενιαία θεωρία θα πρέπει να συμφιλιώνει τη βαρύτητα με την κβαντική θεωρία, της οποίας η πιο προωθημένη εκδοχή είναι το καθιερωμένο μοντέλο της φυσικής των σωματιδίων, με την αλλόκοτη ομάδα των κουάρκ, λεπτονίων, γκλουονίων και μποζονίων. Θα πρέπει όμως επίσης να παρέχει πεπερασμένες απαντήσεις: τα μαθηματικά της δεν θα πρέπει να παράγουν προβληματικά άπειρα.

Η ικανοποίηση αυτών των δύο απατηλά απλών κριτηρίων είναι σατανικά δύσκολη. Αποκλείουν αμέσως όλες τις προηγούμενες απόπειρες στις ενιαίες θεωρίες πεδίου. Ως τώρα η μόνη θεωρία η οποία τα πληροί είναι η θεωρία των χορδών. Το καθιερωμένο μοντέλο των σωματιδίων εμφανίζεται απλώς ως η χαμηλότερη δόνηση των υπερχορδών. Καθώς δε οι χορδές προχωρούν, αναγκάζουν τον χωροχρόνο να κινηθεί ελικοειδώς, ακριβώς όπως προβλέπει η γενική σχετικότητα του Αϊνστάιν. Επομένως και οι δύο θεωρίες σχεδόν περιλαμβάνονται στη θεωρία των χορδών. Επίσης, αντίθετα με όλες τις άλλες απόπειρες για μια ενιαία θεωρία πεδίου, η θεωρία των χορδών μπορεί να απομακρύνει κάθε ενδεχόμενο απείρου.

Παραδόξως η θεωρία των χορδών επιτυγχάνει ακόμη περισσότερα. Πολύ πολύ περισσότερα. Εχει τρισεκατομμύρια τρισεκατομμυρίων λύσεις, οι οποίες δεν μοιάζουν σε τίποτε με το Σύμπαν μας. Πολλά από τα παράλληλα αυτά σύμπαντα μοιάζουν πολύ με το δικό μας. Ενας τεράστιος αριθμός όμως διαφέρει εντελώς, έχοντας διαφορετικές ομάδες υποατομικών σωματιδίων.

Ετσι η θεωρία έχει προσωρινά σκαλώσει, περιμένοντας την επόμενη μεγάλη ανακάλυψη. Προς το παρόν, κανείς δεν γνωρίζει πώς να βρει τη λύση που ανταποκρίνεται μόνο στο δικό μας, συγκεκριμένο, Σύμπαν ανάμεσα στα τόσα παράλληλα σύμπαντα που περιλαμβάνει. Οσο αυτό δεν είναι εφικτό, δεν έχει προγνωστική ισχύ.

Αυτό το εμπόδιο έχει ανοίξει την πόρτα στους κυνικούς. Η τελευταία βολή προήλθε από τον Πίτερ Βόιτ του Πανεπιστημίου Κολούμπια της Νέας Υόρκης, ο οποίος υποστήριξε ότι τα καλύτερα νεαρά μυαλά της Φυσικής ακολουθούν τυφλά τη μόδα των χορδών και εξέφρασε τον φόβο ότι αυτό θα εκτροχιάσει μια ολόκληρη γενιά φυσικών.

Αυτή η κριτική με κάνει να χαμογελώ. Βλέπετε, υπάρχει μια δόση αλήθειας σε όσα αναφέρει, αυτό όμως δεν είναι κάτι καινούργιο. Η φυσική πάντοτε υπήρξε θύμα της εκάστοτε μόδας, του καπρίτσιου και του συρμού. Σε εμάς τους φυσικούς δεν αρέσει να το παραδεχόμαστε, στην πρώτη γραμμή όμως της Φυσικής, όπως και σε όλες τις ανθρώπινες ενασχολήσεις, είναι δύσκολο να βρεις δουλειά αν δεν εργάζεσαι σύμφωνα με τις επιταγές της τελευταίας «μόδας».

Η ειρωνεία είναι ότι τα θύματα που ποδοπατήθηκαν περισσότερο από αυτή τη νοοτροπία της αγέλης ήταν οι ίδιοι οι θεωρητικοί των χορδών. Αρχισα να εργάζομαι στη θεωρία των χορδών το 1969, έναν χρόνο μετά τη γέννησή της. Ως το 1974 είχε συντριβεί από την κβαντική χρωμοδυναμική, τη θεωρία των κουάρκ. Θυμάμαι καλά την πτώση. Ορδές φυσικών εγκατέλειπαν τη θεωρία των χορδών ή βρίσκονταν χωρίς δουλειά. Αστειευόμαστε ότι το μόνο μέρος όπου μπορούσε κανείς να βρει θεωρητικούς των χορδών ήταν στις ουρές των ταμείων ανεργίας. Δυστυχώς πολλοί από τους φίλους μου δεν επέζησαν της πανωλεθρίας: είτε άλλαξαν τομέα είτε εγκατέλειψαν εντελώς τη φυσική. Επί δέκα σκοτεινά χρόνια η θεωρία των χορδών περιπλανιόταν στην έρημο. Μόνο οι αληθινοί πιστοί, εκείνοι που ήταν πρόθυμοι να υποστούν βαριές στερήσεις και ταπεινώσεις, κράτησαν τη φλόγα αναμμένη.

Η προσωπική μου άποψη είναι ότι ζούμε σε μια κακομαθημένη κοινωνία, η οποία συνεχώς απαιτεί άμεσα αποτελέσματα. Καταπίνουμε βιαστικά χάπια, πατάμε κουμπιά, αλλάζουμε κανάλια και απαιτούμε στιγμιαία ευχαρίστηση. Τα μέσα επικοινωνίας ενισχύουν αυτές τις τάσεις, γεμίζοντας επαίνους όποιον ανεβαίνει και εγκαταλείποντας όποιον παίρνει την κάτω βόλτα.

Ευτυχώς η επιστήμη δεν καθορίζεται από τα ποσοστά δημοτικότητας, την προβολή των μέσων επικοινωνίας ή τα μπλογκ. Η επιστήμη δεν είναι διαγωνισμός ομορφιάς. Ξεχνάμε ότι οι πραγματικές πρόοδοι στη φυσική μπορεί να χρειαστούν χρόνια, ακόμη και αιώνες, για να ωριμάσουν.

Ξεχνάμε ότι οι περισσότερες ανακαλύψεις γίνονται έμμεσα, και όχι άμεσα. Γι’ αυτό και δεν χρειαζόμαστε επιταχυντές μορίων στο μέγεθος του Γαλαξία για να αποδείξουμε τη θεωρία των χορδών. Το 1825 ο φιλόσοφος Ογκύστ Κοντ προκάλεσε τον κόσμο της επιστήμης, δηλώνοντας ότι υπήρχε κάτι το οποίο δεν θα μπορούσαμε να συλλάβουμε ποτέ: από τι είναι φτιαγμένα τα άστρα. Μόλις μερικά χρόνια αργότερα ο Γιόζεφ φον Φραουνχόφερ και άλλοι χρησιμοποίησαν ατομικά φάσματα για να προσδιορίσουν ότι ο ήλιος αποτελούνταν από υδρογόνο.

Παρ’ ότι κανείς ποτέ δεν έχει επισκεφθεί τον ήλιο, σήμερα γνωρίζουμε από τι αποτελείται, αναλύοντας τον «απόηχο» του ηλιακού φωτός. Αντίστοιχα, κανείς ποτέ δεν έχει επισκεφθεί μια μαύρη τρύπα, μπορούμε όμως έμμεσα να αναλύσουμε τα υλικά που πέφτουν μέσα της.

Επιπλέον πολλές άλλες «μη εξετάσιμες» θεωρίες τελικά γίνονται αποδείξιμες. Ο φυσικός Βόλφγκανγκ Πάουλι διατύπωσε την έννοια του νετρίνου το 1930, μιλώντας για ένα σωματίδιο τόσο φευγαλέο που θα μπορούσε να περάσει μέσα από ένα κομμάτι συμπαγούς μολύβδου σε μέγεθος αστρικού συστήματος, χωρίς να απορροφηθεί. Ο Πάουλι είπε: «Διέπραξα το απώτατο αμάρτημα. Εισήγαγα ένα σωματίδιο το οποίο ποτέ δεν θα μπορέσει να παρατηρηθεί». Ηταν «αδύνατον» να ανιχνεύσει κανείς το νετρίνο, γι’ αυτό και επί αρκετές δεκαετίες θεωρούνταν κάτι σαν επιστημονική φαντασία. Σήμερα ωστόσο μπορούμε να παραγάγουμε ακτίνες νετρίνων.

Οταν εξετάζουμε το καθιερωμένο μοντέλο, ακόμη και οι επικριτές εντυπωσιάζονται από ένα βασανιστικό, παράξενο γεγονός: ενώ όλες οι δυνάμεις της Φύσης έχουν διαφορετική ένταση στις ενέργειες που συναντάμε καθημερινά, το καθιερωμένο μοντέλο προβλέπει ότι έχουν την ίδια ένταση σε μια πολύ υψηλότερη ενέργεια. Αυτό σημαίνει ότι μια μοναδική «υπερδύναμη» υπήρχε στην αρχή του χρόνου. Η θεωρία των χορδών μάς δίνει την πιο ακαταμάχητη θεωρία αυτής της υπερδύναμης, ανάγοντάς τη σε δονήσεις υπερχορδών.

Ο βραβευμένος με το Νομπέλ Στίβεν Γουάινμπεργκ παρομοιάζει την κατάσταση με την ύπαρξη του Βορείου Πόλου. Επί αιώνες οι πρώτοι εξερευνητές σχεδίαζαν χάρτες της Γης με μια τεράστια τρύπα στην κορυφή. Ολες οι βελόνες των πυξίδων συνέκλιναν σε ένα μυθικό σημείο το οποίο αποκαλούσαν Βόρειο Πόλο. Κανείς όμως δεν το είχε δει ποτέ. Χρειάστηκε να περάσουν αιώνες ώσπου να αποδειχθεί τελικά η ύπαρξή του. Αντί λοιπόν να περιμένουμε τους επιταχυντές ατόμων γαλαξιακών μεγεθών για να εξετάσουμε πειραματικά τη θεωρία, θα έπρεπε να εξετάζουμε πειραματικές μεθόδους με τις οποίες η απόδειξή της μπορεί να γίνει με έμμεσο τρόπο.

Τέτοιου είδους πειράματα μπορούν να γίνουν στον Μεγάλο Επιταχυντή Αδρονίων (LHC), ο οποίος έχει αρχίσει να λειτουργεί κοντά στη Γενεύη. Ο LHC θα είναι μάλλον δυνατόν να παράγει υπερσωματίδια τα οποία αντιπροσωπεύουν τις υψηλότερες δονήσεις που προβλέπει η θεωρία των υπερχορδών καθώς και άλλες υπερσυμμετρικές θεωρίες.

Αργότερα, το 2015, το παρατηρητήριο βαρυτικών κυμάτων LISA (Laser Interferometer Space Antenna) θα εκτοξευθεί στο Διάστημα για να ανιχνεύσει ωστικά κύματα του χωροχρόνου τα οποία απελευθερώθηκαν τη στιγμή της Μεγάλης Εκρηξης. Υπάρχουν ελπίδες ότι το LISA θα είναι αρκετά ευαίσθητο ώστε να εξετάσει αρκετές «προ της Μεγάλης Εκρηξης» θεωρίες και μεταξύ αυτών και εκδοχές της θεωρίας των χορδών.

Η τελευταία εκδοχή της θεωρίας των χορδών προβλέπει ως και 11 διαστάσεις.

Πειράματα που διεξάγονται από πολλούς ερευνητές μπορεί τελικά να ανιχνεύσουν και να μελετήσουν τη σκοτεινή ύλη στο εργαστήριο. Η θεωρία των χορδών κάνει συγκεκριμένες και εξετάσιμες προβλέψεις για τις φυσικές ιδιότητες της σκοτεινής ύλης επειδή αυτή αποτελεί μάλλον υψηλότερη δόνηση χορδών. Πολλά άλλα πειράματα αποσκοπούν επίσης στο να ανιχνεύσουν την παρουσία των μίνι μαύρων οπών και άλλων παράξενων αντικειμένων, αναλύοντας ανωμαλίες στην κοσμική ακτινοβολία, της οποίας οι ενέργειες ξεπερνούν κατά πολύ αυτές που μπορούν να επιτευχθούν στον LHC. Ο συνδυασμός των αποτελεσμάτων των πειραμάτων της κοσμικής ακτινοβολίας και του LHC μπορεί να ανοίξει ένα νέο, συναρπαστικό όριο πέρα από το καθιερωμένο μοντέλο.

Τι θα γίνει όμως αν η επόμενη γενιά πειραμάτων δεν φανεί τελικά τόσο ευαίσθητη ώστε να αποδείξει έμμεσα τη θεωρία; Οι ελπίδες δεν έχουν χαθεί, και πάλι υπάρχουν άλλες εναλλακτικές λύσεις.

Μια από αυτές είναι να θεωρήσουμε ότι οποιαδήποτε θεωρία των πάντων θα πρέπει να εμπεριέχει μια επιπλέον πληροφορία: τις αρχικές συνθήκες. Για να κατανοήσετε αυτή την ιδέα, δείτε τη θεωρία των ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων του Μάξγουελ, η οποία έχει άπειρο αριθμό λύσεων. Για να περιγράψετε ένα λέιζερ ή την ακτινοβολία μέσα σε έναν φούρνο μικροκυμάτων, θα πρέπει να διευκρινίσετε τις «οριακές συνθήκες» – την αρχική κατάσταση του συστήματος. Κατά τον ίδιο τρόπο, και εφόσον κάθε λύση της θεωρίας των χορδών αποτελεί ολόκληρο Σύμπαν, θα μπορούσε κανείς να διευκρινίσει την αρχική κατάσταση του Σύμπαντος τη στιγμή της Μεγάλης Εκρηξης. Υστερα η θεωρία των χορδών θα περιγράψει πώς το Σύμπαν εξελίχθηκε στην παρούσα κατάστασή του.

Κάτι τέτοιο δεν βρίσκει σύμφωνους τους πάντες. Οπως είχε πει κάποτε ο μαθηματικός Αλαν Τούρινγκ: «η επιστήμη είναι μια διαφορική εξίσωση. Η θρησκεία είναι μια οριακή συνθήκη».

Εγώ έχω τη δική μου άποψη. Για μένα το θεμελιώδες πρόβλημα είναι ότι η θεωρία των χορδών δεν έχει λάβει ακόμη την τελική μορφή της. Ανακαλύφθηκε μάλλον τυχαία το 1968 και έκτοτε εξελίχθηκε προς τα πίσω. «Η θεωρία των χορδών είναι φυσική του 21ου αιώνα, η οποία βρέθηκε κατά λάθος στον 20ό αιώνα» εξηγεί αστειευόμενος ο Εντουαρντ Γουίτεν του Ινστιτούτου Προωθημένων Μελετών του Πρίνστον.

Δυστυχώς τα απαραίτητα μαθηματικά του 21ου αιώνα δεν έχουν ανακαλυφθεί ακόμη. Η θεωρία είναι πιο έξυπνη από εμάς. Η θεωρία των χορδών έχει εξελιχθεί προς τα πίσω. Ανακαλύφθηκε τυχαία σαν υπερμεγεθυμένη κβαντική θεωρία και μόνο αργότερα οι φυσικοί άρχισαν να αποκαλύπτουν την κλασική θεωρία πίσω από το μοντέλο, η οποία ήταν μια παλλόμενη χορδή. Τώρα προσπαθούμε να βρούμε τη θεμελιώδη αρχή πίσω από τη θεωρία των χορδών.

Μου αρέσει να παρομοιάζω αυτή την προσπάθεια με μια περιπλάνηση στην έρημο όπου, ξαφνικά, σκοντάφτουμε σε ένα χαλίκι. Παραμερίζοντας την άμμο ανακαλύπτουμε ότι το «χαλίκι» είναι στην ουσία η κορυφή μιας κολοσσιαίας πυραμίδας. Υστερα από χρόνια ανασκαφών ανακαλύπτουμε υπέροχα ιερογλυφικά, παράξενες σήραγγες και μυστικά περάσματα. Κάθε φορά που νομίζουμε ότι βρισκόμαστε στο τελευταίο επίπεδο, βρίσκουμε ένα ακόμη από κάτω. Σήμερα, τελικά, νομίζουμε ότι βρισκόμαστε στο κατώτερο επίπεδο και αρχίζουμε να βλέπουμε την πόρτα.

Κάποτε κάποιος λαμπρός φυσικός, ίσως εμπνευσμένος από αυτό το άρθρο, θα ολοκληρώσει τη θεωρία, θα ανοίξει την πόρτα και θα χρησιμοποιήσει τη δύναμη της καθαρής σκέψης για να προσδιορίσει το αν η θεωρία των χορδών είναι μια θεωρία των πάντων, του κάτι ή του τίποτε.

 

Στην παραγωγή το πρώτο… μπλε κρασί!

Ξεχάστε τα κόκκινα, λευκά και ροζέ κρασιά και ετοιμαστείτε να απολαύσετε το πρώτο μπλε κρασί που βγάζει η Ισπανία στην αγορά! Κοστίζει 9,7 ευρώ και οι δημιουργοί του καλούν όσους το δοκιμάζουν να ξεχάσουν όλους τους κανόνες οινολογίας. Την παράδοση αιώνων που θέλει το κρασί να είναι λευκό, κόκκινο ή ροζέ αποφάσισε να σπάσει μια ισπανική εταιρεία βγάζοντας στην παραγωγή το πρώτο… μπλε κρασί!

Το Gik, όπως είναι η μάρκα του, αποτελεί σύμφωνα με τους παραγωγούς του μια μίξη λευκού και κόκκινου οίνου, που αποδίδει αυτό το χρώμα. Το μπουκάλι των 750ml κοστίζει 9,7 ευρώ και αποτελεί το όραμα μιας ομάδας παραγωγών ηλικιας περίπου 20 ετών. Όσο για τη γεύση; Όσοι το δοκίμασαν λένε πως αν το πιεις με κλειστά μάτια δεν καταλαβαίνεις καμία διαφορά, και νομίζεις πως απολαμβάνεις λευκό ξηρό κρασί!

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ, [ΨΕΥΔΟ-ΟΜΗΡΟΣ] - Βατραχομυομαχία

Επέμβαση του Δία και τέλος της μάχης με παρέμβαση των καβουριών

Ὢ πόποι ἦ μέγα θαῦμα τόδ᾽ ὀφθαλμοῖσιν ὁρῶμαι·
οὐ μικρόν με πλήσσει Μεριδάρπαξ ὃς κατὰ λίμνην
Ἅρπαξ ἐν βατράχοισιν ἀμείβεται· ἀλλὰ τάχιστα
275Παλλάδα πέμψωμεν πολεμόκλονον ἢ καὶ Ἄρηα,
οἵ μιν ἐπισχήσουσι μάχης κρατερόν περ ἐόντα.
Ὣς ἄρ᾽ ἔφη Κρονίδης· Ἄρης δ᾽ ἀπαμείβετο μύθῳ·
οὔτ᾽ ἄρ᾽ Ἀθηναίης Κρονίδη σθένος οὔτε Ἄρηος
ἰσχύει βατράχοισιν ἀμυνέμεν αἰπὺν ὄλεθρον.
280ἀλλ᾽ ἄγε πάντες ἴωμεν ἀρηγόνες· ἢ τὸ σὸν ὅπλον
κινείσθω μέγα τιτανοκτόνον ὀβριμοεργόν·
ὥς ποτε καὶ Καπανῆα κατέκτανες ὄβριμον ἄνδρα
καὶ μέγαν Ἐγκελάδοντα καὶ ἄγρια φῦλα Γιγάντων,
κινείσθω· οὕτω γὰρ ἁλώσεται ὅς τις ἄριστος.
285Ὣς ἄρ᾽ ἔφη· Κρονίδης δὲ βαλὼν ἀργῆτα κεραυνὸν
πρῶτα μὲν ἐβρόντησε, μέγαν δ᾽ ἐλέλιξεν Ὄλυμπον.
αὐτὰρ ἔπειτα κεραυνὸν δειμαλέον διὸς ὅπλον
ἧκ᾽ ἐπιδινήσας· ὁ δ᾽ ἄρ᾽ ἔπτατο χειρὸς ἄνακτος.
πάντας μέν ῥ᾽ ἐφόβησε βαλὼν βατράχους τε μύας τε·
290ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὣς ἀπέληγε μυῶν στρατός, ἀλλ᾽ ἔτι μᾶλλον
ἔλπετο πορθήσειν βατράχων γένος αἰχμητάων,
εἰ μὴ ἀπ᾽ Οὐλύμπου βατράχους ἐλέησε Κρονίων,
ὅς ῥα τότ᾽ ἐν βατράχοισιν ἀρωγοὺς εὐθὺς ἔπεμψεν.
Ἦλθον δ᾽ ἐξαίφνης νωτάκμονες, ἀγκυλοχεῖλαι,
295λοξοβάται, στρεβλοί, ψαλιδόστομοι, ὀστρακόδερμοι,
ὀστοφυεῖς, πλατύνωτοι, ἀποστίλβοντες ἐν ὤμοις,
βλαισοί, χειλοτένοντες, ἀπὸ στέρνων ἐσορῶντες,
ὀκτάποδες, δικάρηνοι, ἀχειρέες, οἱ δὲ καλεῦνται
καρκίνοι, οἵ ῥα μυῶν οὐρὰς στομάτεσσιν ἔκοπτον
300ἠδὲ πόδας καὶ χεῖρας· ἀνεγνάμπτοντο δὲ λόγχαι.
τοὺς δὴ ὑπέδεισαν δειλοὶ μύες οὐδ᾽ ἔτ᾽ ἔμειναν,
ἐς δὲ φυγὴν ἐτράποντο· ἐδύετο δ᾽ ἥλιος ἤδη,
καὶ πολέμου τελετὴ μονοήμερος ἐξετελέσθη.

***
Η πολύνεκρη μάχη παίρνει τέλος
― Αλί, τρανό κακό τα μάτια μου θωρούν, τρανή λαχτάρα·τρέμω καθώς στη λίμνη μ᾽ άρματα τον Κομματά ξανοίγωστο βατραχόστρατο να χύνεται· καθόλου μην αργείτε,275την Αθηνά την πολεμόχαρη να στείλουμε ή τον Άρη,να τον κρατήσουν απ᾽ τον πόλεμο μακριά, κι ας μην κρατιέται.Έτσι του Κρόνου ο γιος εμίλησε· και του αποκρίθη ο Άρης.― Της Αθηνάς πια τώρα η δύναμη και του Άρη, γιε του Κρόνου,δεν το μπορούν τον άφευχτο όλεθρο να διώξουν των βατράχων.280Γι᾽ αυτό να τους συνδράμουμε όλοι μας· ή το δικό σου το όπλοβρόντα το, που Τιτάνες ρήμαξε κι έργα τρανά τελειώνει.Κι ως αστραπόκαψες τον άσεβο τον Καπανέα, το γαύρο,και τον τρανό των Εγκελάδοντα κι άγριες φυλές Γιγάντων,έτσι καθέναν που είναι ακράτητος θα τον καταδαμάσεις.285Έτσι είπε αυτός· και τ᾽ αστροπέλεκο του Κρόνου ο γιος αρπάζει.Πρώτα μπουμπούνισε, τον Όλυμπο τον αψηλό τραντάζει,κι ευθύς μετά στριφογυρίζοντας το τρομερό του το όπλοτο σφεντονάει, κι εκείνο πέταξε απ᾽ του βασιλιά το χέρι·κι ως έπεφτε απ᾽ το φόβο ζάρωσαν βατράχια και ποντίκια.290Μα κι έτσι οι ποντικοί δεν έπαυαν τη μάχη, κι είχαν τώραπιότερη ελπίδα πως θα κούρσευαν τους μαχητές βατράχους,αν απ᾽ τον Όλυμπο θωρώντας τους δεν τους ψυχοπονούσετου Κρόνου ο γιος, που ευθύς τους έστειλε βοηθούς να τους γλιτώσουν.Μακροχειλάτα ξάφνου πρόβαλαν, μ᾽ αρματωσιά στη ράχη,295λοξοπερπάτητα, στραβόκορμα, με ψαλιδένιο στόμα,σκληρά, πλακουτσωτά, όλο κόκκαλα, μ᾽ αστραφτερούς τούς ώμους,μακρόνυχα και στραβοπόδαρα, με μάτια μπρος στο στήθος,μ᾽ οχτώ ποδάρια και δικέφαλα, κουλά, και που καβούριατα λεν, και με τα στόματα έκοβαν των ποντικών τα πόδια,300τα χέρια, τις ουρές, κι απάνω τους στραβώναν τα κοντάρια.Τρομάζουν τότε οι φοβητσιάρηδες οι ποντικοί, το βάζουνστα πόδια κι άλλο πια δεν άντεξαν· βασίλευε πια ο ήλιος,κι έπαψε ο πόλεμος, που κράτησε μονάχα μιαν ημέρα.

Αρχαίος Λυρικός λόγος

 Ποιητική ουσία και παιδευτική αξία

      Το τεράστιο θέμα των Λυρικών ποιητών, που θα μας απασχολήσει σήμερα εδώ, δεν πρέπει να ενταχθεί σε ένα άρθρο με απλή παρουσίαση της λυρι­κής ποίησης, αλλά συνάπτεται και προβάλλεται με μια ουσιαστική προϋπόθεση: Η ουσία και η αξία της λυρικής ποίησης συνδέεται με την παιδευτική αξία. Επο­μένως δεν είναι κύριος στόχος η προβολή της θεματολογίας, του ύφους και της γλώσσας των ποιητών, αλλά η διαπίστωση μας, πώς συνάπτονται τα ποιητικά κείμενα μέσα στην Μ. Εκπαίδευση και στα Πανεπιστημιακά μαθήματα και πώς αυτά τα πράγματα συνδέονται ουσιαστικά με τη σύγχρονη ανθρώπινη ζωή, την πολιτική, την κοινωνική και ανθρωπιστική ουσία, και πώς μπορούν να συνδε­θούν σήμερα με τους ανθρώπους της εποχής μας και να δείξουν την αναβίωση και τη συνύπαρξη των ποικίλων θεμάτων της αρχαίας λογοτεχνίας. Αυτό είναι το βασικό στοιχείο, που πρέπει να προβληθεί.

        Έτσι, αρχικά πρέπει να λεχθεί αυτό, που θα αντιμετωπισθεί ουσιαστικά και ερμηνευτικά έπειτα: Ότι δηλ. σε ένα πρόγραμμα διδασκαλίας της αρχαίας ελ­ληνικής γραμματείας στα σχολεία της Μ. Εκπαίδευσης οι Λυρικοί ποιητές δεν είναι δυνατόν να παραλειφθούν. Είναι ένας κρίκος στην εξέλιξη του αρχαίου ελ­ληνικού πνεύματος και μας διαφωτίζει για τα κατοπινά του στάδια. Βασικά, η λυρική ποίηση κατανοείται κυρίως από την αντιδιαστολή και την αντίθεση της προς το έπος. Η Λυρική ποίηση εμφανίζεται για πρώτη φορά μετά το έπος. Να μη λησμονούμε, ότι για μοναδικό τρόπο στην αρχαία λογοτεχνία όλα τα ποιητι­κά είδη δημιουργούνται και παρουσιάζονται σε μια ανθρώπινη διαδικασία: Πρώ­τα το έπος, έπειτα η Λυρική ποίηση (όχι συγχρόνως), έπειτα το αρχαίο δράμα κ.λπ. Μια γέννηση και προβολή των διαφόρων λογοτεχνικών μορφών εντάσσε­ται στην ελληνική αρχαιότητα μόνο - όχι, όπως αργότερα στην αλεξανδρινή εποχή, στους ρωμαϊκούς και μεταγενέστερους χρόνους, όπου συνυπάρχουν πάντοτε όλα τα λογοτεχνικά είδη. Επομένως, όταν μιλάμε για τη Λυρική ποίηση θα εννοούμε τη σύνδεση (θετική και αρνητική) με κείνο, που προηγείται (δηλ. το έπος), και με κείνο που ακολουθεί και κυριαρχεί.

 

        Όταν οι μαθητές της Μ. Εκπαίδευσης διδαχθούν την ομηρική ποίηση, θα γνωρίσουν τον κόσμο του έπους και θα κατανοήσουν τις αξίες, οι οποίες κινούν αυτόν τον κόσμο: κοινωνιολογικά τα στρώματα που στήριξαν αυτό τον κόσμο είναι μια αριστοκρατία, που δίνει τη σφραγίδα της στην επική ποίηση: στην κο­ρυφή της πυραμίδας των αξιών είναι η »αρετή», δηλ. η πολεμική αρετή και οι συνέπειες της: η «τιμή» και το «κλέος». Η ομηρική κοινωνία καθορίζεται με τη σαφή παράσταση του «ἀρίστου ἀνδρός» και της βαρετής». «Ἀνήρ ἀγαθός» η «ἄρι­στος» είναι εκείνος, που έχει ευγενή καταγωγή, είναι γενναίος και άξιος πολεμι­στής, εντυπωσιακός στο παράστημα και ωραίος («ἠύς τε μέγας τε»), επιδέξιος και συνετός και συναρπαστικός ομιλητής. Ένας άντρας, που είναι άξιος στον λόγο και στα έργα («λόγων ῥητήρ» και «ἔργων πρηκτήρ»), ενσαρκώνει το ιδεώδες του ομηρικού ανθρώπου. «Τίμιος» ή «άτιμος» είναι οριακοί χαρακτηρισμοί της αξίας ή της απαξίας του ανθρώπου. Το μέτρο και το κριτήριο είναι η «τιμή» και μ' αυ­τή τη βάση γίνεται η αξιολόγηση των ανθρώπων. Οι κατώτεροι, που δεν κατέ­χουν «ἀρετή» και δεν έχουν «τιμή», πρέπει να υπηρετούν τους «ἀγαθούς» και τους «ἀρίστους».

 

        Ο πολεμικός αρχηγός, που στην περίοδο ειρήνης είναι ο «ἄναξ», ο «ἡγεμών», εδραιώνει την «τιμή», την αξίωση του δηλαδή για προνομιακές μεταχειρήσεις στην κατανομή λαφύρων, γαιών κ.ά. Στην «αρετή», του την προσωπική, αλ­λά και στην «ἀρετή» των προγόνων του, της οποίας η μνήμη καλλιεργείται και παραμένει ζωντανή («κλέος ἄφθιτον»), στηρίζει ο «ἄναξ» και την ηγετική του θέ­ση και τα προνόμια του μέσα στην κοινότητα.

 

        Το κοινό του Ομήρου ανήκε στον ηρωικό ανταγωνιστικό κόσμο, που ήξερε να ξεχωρίζει και να τιμά την προσωπική υπεροχή. Ο Όμηρος ανήκει στην πα­λιά παράδοση των αοιδών και των ραψωδών, που τραγουδούσαν τα «κλέα ἀν­δρῶν», αντλώντας από τη μνήμη του παρελθόντος ως τα μυκηναϊκά χρόνια. Το μυθικό απόθεμα ήταν η καταφυγή τους και οι άνθρωποι των περασμένων και­ρών γίνονταν άσμα και ακρόαμα σε ένα κοινό, που αφήνονταν ευχάριστα στη γοητεία του έπους να τους παρασύρει σε περιπλανήσεις έξοχες και θαυμαστές. Οι άνθρωποι άκουγαν το έπος - μια αφήγηση στο παρελθόν, σε ένα μύθο, σε μια δραστηριότητα που περνούσε όμορφα. Οι άνθρωποι συνδέονταν μ' αυτό το πα­ρελθόν και δένονταν γοητευτικά μ’ αυτή την αφήγηση. Το «τώρα» δεν ήταν θέμα του έπους, αλλά ο κόσμος, που διατηρήθηκε στη μνήμη και στα ιστορήματα.

 

        Στον κόσμο αυτό, που είναι στραμμένος προς το παρελθόν - αφού το «κλέος» περνά μέσα από πολλές γενιές για να εδραιωθεί και τρέφεται από τα πε­ρασμένα - , έρχεται να αντιπαρατεθεί ένας κόσμος, που στρέφεται ρητά προς το παρόν: το «τώρα» και το «εδώ», την καθημερινή ζωή και όχι το «τότε» και το έν­δοξο παρελθόν. Έτσι από την πολεμική αριστοκρατία του έπους μεταβαίνομε με τη λυρική ποίηση σε περιβάλλοντα αστικά. Για μας η λυρική ποίηση των Ελ­λήνων είναι ιστορική μαρτυρία για τους ανθρώπους και την εποχή, που το άτο­μο χειραφετείται και αποδεσμεύεται από μια «δεδομένη τάξη» και αναζητεί την προσωπική του φυσιογνωμία, την ταύτιση με τον εαυτό του μέσα στην πολιτική και κοινωνική πράξη. Με τη λυρική ποίηση ουσιαστικά γίνεται η ανακάλυψη του «εγώ». Η ποίηση τώρα στρέφεται στον προσωπικό άνθρωπο και στον κόσμο του, επιστρέφοντας αποφασιστικά από τις περιπλανήσεις μέσα στον επικό κό­σμο του παρελθόντος. Αυτή η ιδιοτυπία της αρχαϊκής λυρικής ποίησης, που θε­μελιώνει τη νέα ποιητική αίσθηση των «λυρικών» χρόνων, είναι στενά συνδεδε­μένη με τις νέες κοινωνικές και πολιτικές ανακατατάξεις, τη δημιουργία δηλ. και τη στερέωση της «πόλεως», και με την αφύπνιση του ανθρώπου, που αναζη­τεί τη μοίρα του και ερμηνεύει τα προβλήματα του όχι μέσα στις ατέρμονες αφηγήσεις των ραψωδών, αλλά μέσα στο σύντομο ποίημα, που είναι χρονικά και θεματολογικά περιωρισμένο.

 

        Για να κατανοήσουμε την αρχαϊκή λυρική ποίηση, πρέπει να συνειδητο­ποιήσουμε, ότι ο λυρικός ποιητής απευθύνεται πάντοτε σε κάποιον- ακόμη και όταν απευθύνεται στην ίδια του ψυχή, όπως στο γνωστό ποίημα του Αρχιλόχου (67D=128 West): «θυμέ, θύμ', ἀμηχάνοισι κήδεσιν κυκώμενε κ.λπ.». Είναι ένας μονόλογος με στροφή σε όλους τους ανθρώπους. Σας βεβαιώνω - με βάση την προσωπική μου γνώση των λυρικών ποιητών - ότι κάθε ποίημα, ακόμη και όταν φαίνεται ότι εκφράζει έντονα προσωπική άποψη, γράφεται και λέγεται για να ακούγεται από τους συνανθρώπους και συνδέεται με τη γενική ανθρώπινη ου­σία. Η λυρική ποίηση δεν είναι ποτέ ειδικός μονόλογος, ούτε εσωτερική κατα­φυγή και απομόνωση σε ένα αδιαπέραστο χώρο, όπου δεν υπάρχει πρόσβαση για τους άλλους. Η ποίηση είναι στενά συνδεδεμένη με το κοινωνικό σύνολο. Το υλικό της ποίησης είναι η ίδια η ζωή: η ιδιωτική, η πολιτική, η στρατιωτική, η θρησκευτική και γενικά η «επικαιρότητα», που γίνεται αφορμή για στοχασμό και έκφραση.

 

        Στην ιδιωτική - προσωπική περιοχή γεγονότα της εμπειρίας ή πρόσωπα και στιγμές του άμεσου περιβάλλοντος αποτελούν την αφορμή, την αφετηρία και το περιεχόμενο του ποιήματος. Π.χ. στη Σ α π φ ώ: ο χωρισμός από αγαπημένα πρόσωπα (94 LP), o γάμος μιας φίλης¹, η αγαπημένη κόρη Κλεΐς (132 LP), o επιπόλαιος αδελφός Χάραξος, που ξετρελλάθηκε με την ωραία Δωρίχα ή Ροδώπιν (202 LP), η άμουση αντίζηλος² (55 LP) κ.ά. Στον Αρχίλοχο: Οι εμπει­ρίες και τα γεγονότα από τη ζωή του μισθοφόρου (π.χ. απ. 1.2.5. 101 West), η περίπτωση με τη Νεοβούλη και τον Λυκάμβη (π.χ. απ. 38.172.173 West), o άδι­κος φίλος που πρόδωσε τη φιλία (79 aD)³, ο φίλος Γλαύκος (15. 105 West κ.ά.), ο θάνατος του γαμπρού του Περικλή (13 West) κ.ά. Η ποίηση του Ι π π ώ ν α κ τ α είναι γεμάτη αποκλειστικά από προσωπικά βιώματα και γεγονότα. Τα ίδια διαπιστώνουμε και σε άλλους λυρικούς: Αλκμάνα, Αλκαίο, Ίβυκο, Α­νακρέοντα, Σιμωνίδη κ.ά. Εκείνο όμως, που πρέπει να τονισθεί, είναι ότι όλα αυτά τα γεγονότα και οι προσωπικές εμπειρίες δεν μετουσιώνονται στο ποίημα ως απλά «υποκειμενικά» αισθήματα. Δηλαδή: το ποίημα δεν είναι ποίημα μιας στιγμιαίας ψυχικής διάθεσης, που εκφράζει απλώς εσωτερικές καταστάσεις μέσα σε μια προσωπική απομόνωση, αλλά έχει σαφή αναφορά στην πραγματικό­τητα, απευθύνεται πάντοτε σε κάποιον (που θα το ακούσει) και παρουσιάζει το προσωπικό βίωμα μέσα σε μιαν ευρύτερη αντίληψη για τον κόσμο - με εκφρα­στικά μέσα, που συνάπτουν το προσωπικό με το γενικώς ανθρώπινο.

 

        Όταν λ.χ. η Σ α π φ ώ σκέφτεται τις ωραίες στιγμές ενός ευτυχισμένου παρελθόντος, δεν το κάνει για να καταφύγει μελαγχολικά στη σκιά και στο όνει­ρο μιας χαμένης ευτυχίας, αλλά ξεκινά από το ότι αυτές οι στιγμές είναι παρούσες γι’ αυτήν και συνάπτονται στους στίχους της με την τωρινή κατάσταση της μοναξιάς και της εγκατάλειψης (Αγαπητοί συνάδελφοι: να προσέχουμε πολύ αυτά τα βασικά πράγματα, διότι αυτά μας γοητεύουν και μας αποκαλύπτουν πολλά γεγονότα, που συνάπτονται με τη δική μας ζωή). Για πρώτη φορά η Σαπφώ μας παρουσιάζει στην ποίηση ένα καινούριο αίσθημα μοναξιάς, διότι ξε­κινάει από έντονο αίσθημα συμβίωσης: μοναξιά και εγκατάλειψη προϋποθέτουν συνύπαρξη και συμβίωση. Τότε μόνο η μοναξιά ταλαιπωρεί τον άνθρωπο ουσιαστικά, όταν έχει προηγηθεί μια πολύ έντονη συνύπαρξη - ένα πράγμα, που πρώτη φορά προβάλλεται στην ποίηση, αλλά που δεν παραμένει απλώς ως γνώ­ση της αρχαϊκής λυρικής ποίησης: κυριαρχεί και στη σύγχρονη ζωή μας. Έτσι γίνεται κατανοητό, ότι η πραγματική ομορφιά της ζωής διατηρείται με τη μνήμη και την υπόμνηση. Σε ένα ωραίο ποίημα, που παραδόθηκε από πάπυρο, η Σαπφώ με πίκρα μιλάει στη φίλη, που παντρεύτηκε και έφυγε, και της λέγει (94 LP= 96D), στ. 7 κ.έ.: «χαίροισ' ἔρχεο κάμεθεν / μέμναισ', οἶσθα γάρ ὡς <σ>ε πεδήπομεν·/ αἰ δέ μή, ἀλλά σ' ἐγώ θέλω ὄμναισαι...» (=πήγαινε με χαρά και μένα να θυμάσαι, γιατί ξέρεις πώς σε λαχταρούσαμε. Αν όμως όχι (=αν δεν θυμάσαι), εγώ θέλω να σου το θυμίσω... πόσα ευτυχισμένα πράγματα και ωραία ζήσαμε μαζί...»). Για πρώτη φορά εμφανίζεται αυτή η ανθρώπινη άποψη - γι' αυτό η ερ­μηνεία των ποιητών έχει νόημα και ουσία - ότι βασικά η ζωή του ανθρώπου δεν είναι παρόν και μέλλον, αλλά παρελθόν. Όλες τις άπειρες αυτές λεπτομέρειες ό­μως, που τις ζει και τις συνάπτει μέσα του ο άνθρωπος, όταν τις περνάει εντός του με κάλλος, τότε - λέγει η Σαπφώ - υπάρχει πάντοτε μνήμη και ανάμνηση. Η ανάπλαση της κοινής ζωής των δυο προσώπων, που κάνα εδώ η Σαπφώ, είναι μια επαναφορά και μια επανεκτίμηση προσωπικών βιωμάτων. Αυτή η αναγωγή στον ωραίο κόσμο του μακρυνού παρελθόντος και η ανάπλαση του είναι αλη­θινή ποίηση. Αφετηρία του ποιήματος είναι φυσικά ο χωρισμός - και ο αποχαι­ρετισμός.

 

        Βιολογικές μεταβολές και καταστάσεις του ανθρώπινου βίου - όπως τα γε­ράματα και ο θάνατος -, που ήταν στο έπος αυτονόητες, γίνονται στη λυρική ποίηση βασανιστική αναγκαιότητα και πικρή συνείδηση της ανθρώπινης μοί­ρας. Έτσι οι Ελεγείες του Μίμνερμου λ,χ. κυριαρχούνται από δύο βασικά θέματα: τον έρωτα και τον θάνατο. Για τον Μίμνερμο όμως η έννοια «θάνατος» ταυτίζεται με τα γηρατειά. Το «ἀργαλέον γῆρας» είναι ο θάνατος προ του θανά­του. Ο συνδυασμός τώρα με την προηγούμενη ποίηση: Ο ομηρικός άνθρωπος έ­χει συνείδηση του «γηράσκειν» και το προσμένει χωρίς φόβο. Η συμφορά δεν είναι το να γίνει κανείς γέρος, αλλά το να μη φθάσει στα γεράματα - δηλ. να πε­θάνει πρόωρα. Ο άνθρωπος, ως μονάδα, ζει μέσα σε μια εγκατάλειψη και αμη­χανία. Περισσότερο τώρα από άλλοτε έχει συνείδηση της τραγικής «απορίας» και της εγκατάλειψης του και γνωρίζει καλά, πως ο πόνος ανήκει στη μοίρα και στην ουσία του ανθρώπου.

 

          Και ακριβώς τώρα διατυπώνεται στην ποίηση ανυποχώρητα το θάρρος για «τλημοσύνη» (= για καρτερία, υπομονή και αντοχή στον πόνο) - όπως το διατύ­πωσε πρώτος ο Αρχίλοχος (απ. 13 West= 7D, στ. 6), ένα ουσιαστικό ά­γνωστο στον Όμηρο (όπου το επίθετο τλήμων») και στην αρχαϊκή ποίηση μόνον εδώ. Η «τλημοσύνη» εκφράζει με τον πόνο του ανθρώπου τη μόνη δυνατό­τητα, δηλ. αντοχή και όχι ξεπέρασμα. Επίσης στον Αρχίλοχο συναντάμε για πρώτη φορά μια νέα αντίληψη και συνείδηση για το τί είναι πραγματικά η φιλία — πέρα από το παραδοσιακό ηρωικό σχήμα, που έδωσε ο Όμηρος παρα­δειγματικά με το φιλικό ζεύγος: Αχιλλεύς - Πάτροκλος. Ο Αρχίλοχος είναι ο πρώτος ποιητής, που εκφράζεται γεμάτος αγανάκτηση για προδομένη φιλία. Στον Όμηρο τονίζεται η θυσία του φίλου και ο δεσμός της φίλιας. Στον Αρχί­λοχο η φιλία αξιολογείται και εκτιμάται αναλόγως κατά τη στιγμή της αποσκίρτησης και της προδοσίας (βλ. πιο πάνω και σημ. 3). Υπενθυμίζω και την αμείλικτη επίθεση εναντίον του Λυκάμβη και των θυγατέρων του⁴. Αντιδρά και πολε­μά σ' εκείνους, που προδίδουν την ανθρώπινη σχέση, διότι ο ποιητής στηρίζεται στην εντιμότητα και στην κοινή εμπιστοσύνη.

 

        Η πολεμική ελεγεία, όσο και αν σε πολλά σημεία εξαρτάται από το έπος, απευθύνεται σε συγκεκριμένο κοινό και σε συγκεκριμένη ιστορική στιγμή. Ο Καλλίνος λ.χ. προτρέπει τους άντρες να υπερασπίσουν την πόλη και τα πολιτικά-αστικά δικαιώματα, που αυτή τους προσφέρει, και ο Τυρταίος καλεί τους άντρες να αγωνιστούν μέχρι θανάτου για την ελευθερία.

 

        Στην ίδια σχέση του ποιητή προς τον άνθρωπο, που ακούει τον λόγο των ποιητών, βρίσκονται οι παραινετικές ελεγείες του Θεόγνιδος και οι πολιτι­κές ελεγείες του Σ ó λ ω ν ο ς. Ήταν μεγάλη στιγμή της ιστορίας, που ο Σόλων μπόρεσε να ηγηθεί στον αθηναϊκό λαό. Για πρώτη φορά, όπως ξέρετε, γράφεται ποιητικός λόγος στην Αττική (Σ ó λ ω ν), όπου δεν υπήρχε προηγουμένως. Για πρώτη φορά γράφεται η ποίηση του πολιτικού Σόλωνα, που προβάλλει τις θέ­σεις του στους ανθρώπους της Αθήνας, που τον ακούνε. Έτσι τα ποιήματα του είναι ο πολιτικός του λόγος προς τους συμπολίτες. Ο ίδιος έχει ισορροπήσει μέ­σα του τις αντιθέσεις κάτω από την κυρίαρχη παρουσία της «Δίκης» (= Δικαιο­σύνης), που για τον Σόλωνα εκφράζει και συντηρεί όχι μόνο την κοσμική αρ­μονία, αλλά και την πολιτική και κοινωνική αρμονία — με όλες τις αντιθέσεις, που περικλείει. Ο Σόλων πρώτος έδειξε στην ποίηση, ότι η ποθητή αρμονία δεν σημαίνει εξολόθρευση των αντιθέσεων, αλλά εξισορρόπησή τους. Ο ίδιος λέγει, πως στάθηκε σαν ασπίδα ανάμεσα στον λαό και στους ισχυρούς και δεν επέτρε­πε σε κανένα άδικη νίκη (5D= 5+6+7 West, στ. 5-6). Ο άνθρωπος καθορίζει —κατά τον Σόλωνα — τη ζωή του με τις πράξεις του. Η αδικία πάντοτε τιμωρεί­ται.⁵

 

        Στην περιοχή της κοινωνικής-πολιτικής δραστηριότητας ο λυρικός ποιη­τής ξεκινά από μια τοποθέτηση στα προβλήματα της κοινής ανθρώπινης συμ­βίωσης ή στα ειδικά πολιτικά προβλήματα. Δεν πρέπει να λησμονούμε, ότι η ποίηση γενικά έχει κοινωνική λειτουργία και είναι δεμένη με το κοινωνικό σύνολο, προς το οποίο απευθύνεται, το οποίο εκφράζει και από το οποίο κρίνε­ται. Έτσι π.χ. για τον Αλκαίο ο θάνατος του τυράννου Μυρσίλου γίνεται αφορμή να γράψει ένα συμποτικό ποίημα (332LP= 39D...: «Νῦν χρή μεθύσθην καί τίνα πόος βίαν / πώνην, ἐπειδή κάτθανε Μύρσιλος»), που έχει έντονο πολιτι­κό χρώμα. Η προβολή της συμποτικής εικόνας συνδέεται με τα πολιτικά και κοινωνικά πλαίσια. Τα συμποτικά του ποιήματα, που προτρέπουν σε οινοποσία, δεν εκφράζουν απλώς προσωπικές στιγμές συμποτικής ευδαιμονίας, αλλά απευ­θύνονται στους φίλους, που δένονται μέσα στο κρασί και στον αγώνα. «Πίνω» σημαίνει για τον Αλκαίο: πίνω μαζί με φίλους, που με ξέρουν και με καταλα­βαίνουν. Στον Αλκαίο εμφανίζεται για πρώτη φορά η αντίληψη, ότι, αν θέλεις να δράσεις μαζί με κάποιον, πρέπει πρώτα να τον καταλάβεις σωστά. Έτσι για πρώτη φορά στην αρχαία ελληνική γλώσσα το ρ. «συνίημι» και τα παράγωγα του απαντούν συχνά στα αποσπ. του Αλκαίου και της Σ α π φ ο ύ ς.

 

         Ακόμη και όταν οι λυρικοί ποιητές απευθύνονται σε μια συγκεκριμένη θεό­τητα ή ανοίγουν διάλογο μαζί της, δεν πρόκειται για τυπική επίκληση. Ποτέ δεν είναι μόνος ο ποιητής και ο θεός. Πίσω από αυτή τη σχέση του διαλόγου υπάρ­χει η πραγματική αφετηρία, που συνάπτεται με επίκαιρα γεγονότα και με τους συνανθρώπους. Όταν λ.χ. ο Αλκαίος απευθύνεται στη θεία τριάδα: Δία -Ήρα - Διόνυσο (24aD= 129 LP) ζητάει να τον απαλλάξουν από τους μόχθους της πικρής εξορίας και να τιμωρηθεί ο τύραννος που «εύκολα καταπατώντας τους όρκους καταστρέφει την πόλη» και να ελευθερωθεί ο λαός» «ὑπέξ ἀχέων». Έτσι οι θεοί γίνονται «ἑταίροι», δηλ. το κοινό του ποιητή, που μπορεί να τον κα­τανοήσει και να του παρασταθεί. Ένα βασικό παράδειγμα: η Σ α π φ ώ στο περί­φημο ποίημα προς την Αφροδίτη (1D=1 LP) παρουσιάζει μια μοναδική συμ­πλοκή ανάμεσα στον άνθρωπο και στην θεότητα. Ο άνθρωπος για πρώτη φορά νοιώθει χωρίς επιφύλαξη την προθυμία του θεού να ακούσει και να κουβεντιά­σει. Η θεά είναι «σύμμαχος» και πρόθυμη φίλη (στ. 22: σύμμαχος ἔσσο·»). Η Σ α π φ ώ, με μοναδικό τρόπο στην ποίηση, απευθύνεται σε ένα διαφορετκό κύκλο αν­θρώπων, συμπράττει και συμβιοί με ομογνώμονες και συνθιασώτες. Ο κύκλος της ποιήτριας αισθάνεται δεμένος μέσα στη μνήμη του ωραίου, που έζησαν και γνώρισαν όλοι μαζί. Αυτή η μνήμη μετουσιώνεται σε ποίημα, που διατηρεί επί­μονα κάθε τι, που βιώθηκε κάποτε μέσα στην ψυχή. Η έντονη συνείδηση της συμβίωσης δημιουργεί τώρα στην ποίηση ένα νέο αίσθημα μοναξιάς.⁶ Γιατί μόνον εκείνος, που είναι εσωτερικά δεμένος με κάποιον, μπορεί και να αισθανθεί τον πόνο του χωρισμού. Μόνο εκείνο, που ανήκει σε κάποιον, πρέπει να του φύ­γει και να του γίνει «ἀλλότριον». Μοναξιά και εγκατάλειψη - όπως είδαμε - προϋποθέτουν συνύπαρξη και συμβίωση.

 

         Δεν πρέπει να λησμονούμε, ότι η λυρική ποίηση δεν είναι φυγή σε ένα εξι­δανικευμένο παρελθόν ή στη σιωπή της μοναξιάς. Παντού υπάρχει ο άλλος, που ακούει, και στον οποίο απευθύνεται ο ποιητής. Ο ποιητής με το στίχο ζητεί και βρίσκει πρόσβαση στους συνανθρώπους του. Τα νέα κορίτσια από τους αριστο­κρατικούς κύκλους της Μυτιλήνης (η Ατθίς, η Ανακτορία, Η Γογκύλα, Η Αρχεάνασσα, η Αριγνώτα, η Ειράννα, η Μέγαρα κ.α.) συνδέονταν συνειδητά μετα­ξύ τους και με την ποιήτρια. Τα ποιήματα, που μας σώθηκαν, μαρτυρούν ένα ακαταπόνητο αγώνα της ποιήτριας για το καθένα απ' αυτά τα κορίτσια. Κοινά βιώματα, κοινές αντιλήψεις, κοινοί πόνοι και κοινές χαρές αποτελούσαν το πε­ριεχόμενο μιας κοινωνίας, στην οποία απευθυνόταν η Σ α π φ ώ. Στα ποιήματα της η Σαπφώ απευθύνεται σε ένα κοινό, που συμμετέχει στη βίωση του «κάλλους», και που ξέρει να το κατανοήσει. Έτσι το αντικείμενο του ποιήματος - τα «τερπνά» και τα «καλά» - δεν είναι έκφραση της προσωπικής εμπειρίας της ποιήτριας μόνον. Τις πίκρες και τα προβλήματα του παρελθόντος αντιμετώπιζα η Σαπφώ με την ανάμνηση, που οδηγεί στις ωραίες στιγμές του παρελθόντος. Η επιστροφή αυτή όμως στο χώρο της ομορφιάς δεν είναι φυγή από το παρόν.

 

         Είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την εποχή αυτή της λυρικής ποίησης το γε­γονός, ότι οι ποιητές είχαν συνείδηση, πως μόνο η ποίηση πραγματώνει την ομορφιά και πως μόνο μέσα στον στίχο υπάρχει η δυνατότητα υψηλής και μόνι­μης επικοινωνίας με τους συνανθρώπους. Τη σιγουριά του στίχου τη βλέπομε σαφέστατα στον Αρχίλοχο, ακόμη και σε κείνον τον ανέμελο και κωμαστή Ανακρέοντα. Ο Αλκμάν, στο περίφημο «Παρθένειο», σημαδεύει αιώνια το κάλλος και την ανθρωπινότητα.

 

         Κατά την εποχή του αρχαϊκού λυρισμού οι ποιητές αποκτούν συνείδηση της ανθρώπινης μοίρας και αυτή τη γνώση την εξαγγέλλουν στους συνανθρώ­πους τους. Τώρα γνωρίζουν καλά οι ποιητές, πως για τις ανθρώπινες δυνατότητες υπάρχουν σαφή και καθορισμένα όρια, που ο άνθρωπος δεν μπορεί (ούτε επιτρέπεται) να ξεπεράσει. Πρώτος ο Αρχίλοχος διατυπώνει μέσα στον στίχο τη σκληρή εμπειρία, ότι όλα τα ανθρώπινα είναι ασταθή και μεταβάλλον­ται, και συνειδητοποιεί τον «ῥυσμόν», που κατέχει τους ανθρώπους (67aD= 128 West)⁷. Η χαρά και ο πόνος ανήκουν στη μοίρα του ανθρώπου και εναλλάσσον­ται. Επομένως ο άνθρωπος κινείται ανάμεσα στον φόβο και στην ελπίδα. Ο ίδιος δεν μπορεί να ρυθμίσει τη ζωή του. Μια ερμηνευτική ανάλυση για τη διαδοχική παρουσία ελπίδας-φόβου και τη μεταβλητότητα της ζωής μας δείχνει, ότι η χα­ρά και ο πόνος, η ευτυχία και η δυστυχία κυριαρχούν σε όλους και μεταβάλλον­ται από τον ένα στον άλλον. Έτσι καταλαβαίναμε την ωραία και καταπληκτική διατύπωση του Αρχιλόχου «Ἄλλοτε δ' ἄλλος ἔχει τάδε» (7D =13 West, στ. 7)⁸. Η μόνη δύναμη, που έχει ο άνθρωπος, είναι η «τλημοσύνη», η δύναμη της αντοχής.

 

         Στους έλληνες λυρικούς βλέπομε συχνά και έντονα την ρευστότητα, την αδυναμία και την αστάθεια της ανθρώπινης μοίρας. Ο άνθρωπος δεν καθόριζα τη ζωή του ο ίδιος, αλλά κάθε μέρα ρυθμίζεται από δυνάμεις έξω και πάνω από αυτόν. Ο Αρχίλοχος μιλάει συχνά. Βλ. απ. 68D =131 + 132 West, που απευθύνεται στο φίλο του Γλαύκο: «Τοῖος ἀνθρώποισι θυμός, Γλαῦκε,.../γίγνεται θνητοῖς, ὁκοίην Ζεῦς ἐφ' ήμέρην ἄγῃ...» (μετάφραση: Τέτοια στους ανθρώ­πους τους θνητούς γίνεται η ψυχή και η καρδιά (=θυμός), Γλαύκε, όποια μέρα ο Δίας φέρνει...). Το ίδιο δηλώνει ο Σημωνίδης ο Αμοργίνος (1D= I West), που χρησιμοποιεί τον καταπληκτικό χαρακτηρισμό των ανθρώπων: «ἐπήμεροι» (= εφήμεροι, στ. 3), που η έννοια αυτής της λέξης έχει τεράστια σημασία για την αντίληψη των λυρικών ποιητών σχετικά με τα ανθρώπινα πράγματα. Ἐφήμερος είναι ο άνθρωπος -όχι με τη σημερινή σημασία - που κείται «ἐπί τῆς ἡμέρας», που βρίσκεται και καθορίζεται στη ζωή κάθε μέρα, χωρίς σιγουριά για περισσό­τερο χρόνο. Αργότερα ο Πίνδαρος εκφράζει στην ίδια αντίληψη τους έξο­χους στίχους (Πυθ. 8, 95 κ.ε.) «Ἐπάμεροι· τί δε τις; τί δ' οὔ τις; σκιᾶς ὄναρ / άν­θρωπος» (= εφήμεροι άνθρωποι. Τι είναι, και τι δεν είναι; ένα όνειρο σκιάς ο άν­θρωπος!)

 

         Ο διαχωρισμός μεταξύ της παντοδυναμίας των θεών και της περιορι­σμένης δυνατότητας των ανθρώπων γίνεται στην αρχαϊκή, αλλά και στη μετα­γενέστερη ποίηση, κυρίαρχο μοτίβο. Ο Α λ κ μ ά ν, χορικός ποιητής, διατυ­πώνει την ίδια αντίληψη σε ένα χαρακτηριστικό στίχο (ID = 1 Page, στ. 16): «μή τις ἀνθρώπων ἐς ὠρανόν ποτήσθω» - μια αντίληψη, που επαναλαμβάνεται πανομοιότυπα στον Πίνδαρο (Ίσθμ. 5,14): «μή μάτευε Ζεύς γενέσθαι», με τη μεστή αιτιολόγηση: «θνατά θνατοῖσι πρέπει», που θυμίζει την παλαιά δελφική επιταγή: «θνητά φρονεῖν». Την ίδια πίστη διαπιστώναμε στη Σ α π φ ώ (38D,= 27LP, στ. 12): «οὐ γάρ ἔστ' ὁδος μέγαν ἐς Ὄλυμπον ἀνθρώπ-», όπου τονίζεται, ότι η πτήση του ανθρώπου στον όλβιο χώρο των αθανάτων θεών είναι αδύνατη. Το επαναλαμβάνει με μια τραγική διατύπωση (47D. = 52 LP): «ψαύειν δ' οὐ δοκίμωμ' ὀράνω δυσπασχέα». Είναι η διαπίστωση της ανθρώπινης απτερωσύνης, της «ανθρωπινότητας» των ανθρώπων.

 

         Στη λυρική ποίηση ανακαλύπτεται σωστά η ανθρώπινη προσωπικότητα και το βλέμμα του ανθρώπου περνάει σε πρόσωπα και πράγματα. Η φύση δεν είναι μόνο ένα απλό αντικείμενο περιγραφής. Ο άνθρωπος την αισθάνεται κοντά του και μετέχει σ' αυτή. Οι εικόνες και οι περιγραφές της φύσης, που βλέπομε στους ποιητές, δεν είναι αυθύπαρκτες και ανεξάρτητες από τον άνθρωπο, το αν­θρώπινο περιβάλλον και την ανθρώπινη μοίρα. Παράδειγμα: ο Αρχίλοχος απευθύνεται στον Γλαύκο για την φριχτή τρικυμία και την κακοκαιρία, που οδη­γούν σε απροσδόκητο φόβο (απ. 56D= 105 West), στ. 3: «κιχάνει δ' ἐξ ἀελπτίης φόβος» - ένας φόβος, που συνάπτεται με την απειλή του πολέμου. Βλ. επίσης ένα ποίημα, όπου ο Α λ κ μ α ν προβάλλει τον ύπνο της φύσης - δηλαδή: η ησυχία της νύχτας, όπου όλα κοιμούνται (58D= 89 Page). Στη λυρική ποίηση η φύση συνδέεται με τον άνθρωπο και δείχνει την ψυχική του διάθεση. Βλ. λ.χ. Σ ι μ ω ν ί δ η τον Κείον (13D =38 Page), όπου στον στ. 22 λέγει: «εὑδέτω δέ πόντος, εὑδέτω δ' ἄμετρον κακόν».

 

         Πρέπει να σημειωθεί εδώ, ότι στην παλαιά χορική λυρική ποίηση, που εκπροσωπείται κυρίως από τον Αλκμάνα και τον Στησίχορο, ο ποιη­τής δεν μιλάει ως άτομο, αλλά ως εκπρόσωπος ομάδας ανθρώπων. Επομένως, αυτό που λέγεται απευθύνεται σε σύνολο ανθρώπων, στους οποίους πρέπει να βρει απήχηση και στους οποίους πρέπει με τον μύθο να εκφρασθεί μια αλήθεια αναμφισβήτητη. Από την άποψη αυτή η «Παλινῳδία» του Στησιχόρου (απ. 15-16 Page) δεν αναφέρεται σε επανόρθωση του ποιητή, αλλά στην αποκατάσταση μιας αλήθειας, που στο έπος νοθεύτηκε. Γι' αυτό και οι δύο παλινωδίες, όπως παραδίδονται από πάπυρο¹⁰, εκφράζουν αντίθεση στους δυο επικούς ποιητές: τον Όμηρο και τον Ησίοδο. Έτσι καταλαβαίναμε, ότι στη χορική ποίηση υπάρ­χει ελαστικότητα της ουσίας του μύθου. Ο Πίνδαρος λέγει, ότι ο ποιητής έ­χει τη δυνατότητα να διάλεγα από τους μύθους, από την κοινή εμπειρία, και πα­ρομοιάζει το έργο αυτό με τη μέλισσα, που κάνει επιλογή (Πυθ. 10, 54-55: «ἐγκωμίων γάρ ἄωτος ὕμνων/ ἐπ' ἄλλοτ' ἄλλον ὥτε μέλισσα θύνει λόγον»). θέματα του μύθου, προϋπάρχοντα, παραμερίζονται στη λυρική-χορική ποίηση, όταν δεν ταιριάζουν σ' αυτό, που θέλουν να εκφράσουν και να ερμηνεύσουν (βλ. και Σ ι μωνίδη για τη Δανάη). Ο ίδιος ο Στησίχορος αρχίζει την «Ορέστειά» του με άρνηση και απόρριψη των πολεμικών θεμάτων (απ. 12D= 33 Page: «Μοῖσα, σύ μέν πολέμους ἀπωσαμένα κ.λπ.»). Είναι χαρακτηριστικό για τη νέα αντίληψη, που εκφράζει εδώ ο Στησίχορος, ότι ο ποιητής δεν επικαλείται τη Μούσα για να υμνήσει πολέμους — όπως στο παλαιό ηρωικό έπος -, αλλά για να οδηγήσει τον ποιητή σε άλλη περιοχή. Ένα παπυρικό υπόμνημα σε μελικούς ποιητές (P. Oxy. XXIX fr. 26= Στησίχ. απ. 40 Page) δείχνει, ότι ο Στησίχορος - μετά τον Όμηρο και τον Ησίοδο - υπήρξεν η πηγή και το υπόδειγμα για πολλούς ποιητές. Η αναγωγή αυτή δεν γινόταν στο παλαιό έπος, αλλά στη χορική-λυρική ποίηση. Την ίδια στάση παρατηρούμε και σε άλλους ποιητές, ό­πως λ.χ. στον Ί β υ κ ο, όπου με νέες ερμηνείες του μύθου και νέες γλωσσικές εκφράσεις γίνεται προσπάθεια προσαρμογής στις απαιτήσεις μιας νέας πραγμα­τικότητας. Ο Πίνδαρος, ως λυρικός-χορικός ποιητής, επεμβαίνει πολύ στον μύθο, αλλά με προσοχή και θρησκευτικό δέος. Για τον ποιητή η αλήθεια και η αντικειμενική παρουσίαση του μύθου δεν μπορεί να είναι έξω από το «καλόν» - στην ευρύτερη έννοια. Αυτή η θέση του Πινδάρου φαίνεται κυρίως στην πασί­γνωστη «διόρθωση» ή επανόρθωση του μύθου (Ολυμπ. 1, 25 κ.ε.), όπου ταξινο­μεί εντελώς προσωπικά τον μύθο του Πέλοπος σε νέα ερμηνεία. Η «βροτῶν φάτις» (= αυτό που λέγει ο κόσμος στον μύθο) δημιουργεί μια μορφή μύθου, που φεύγει πάνω από την αλήθεια («ὑπέρ τόν ἀλαθῆ λόγον»). Οι μύθοι, στολισμένοι με ποικίλα ψεύδη, εξαπατούν («δεδαιδαλμένοι ψεύδεσι ποικίλοις/ ἐξαπατῶντι μῦθοι»). Όταν λέγει, ότι είναι «Πιερίδων προφάτας» (Παιάνες 6, 6) και ότι θα προφητεύσει στους ανθρώπους ό,τι του λέγει η Μούσα - όπως στο έπος -, τονίζει: «μαντεύεο, Μοῦσα, προφατεύσω δ' ἐγώ» (Fr. 150), συνάπτεται δηλ. με την παλαιά αντίληψη, ότι ο ποιητής μεταδίδει τα λόγια των Μουσών στους αν­θρώπους, γνωρίζει όμως ότι η Μούσα λέγει και ψεύδη.

 

         Οι λυρικοί ποιητές εκφράζουν τη νέα εποχή, τη χαραυγή του λυρικού αιώνα, τις ταραγμένες συνθήκες ανθρώπινης και πολιτικής συμβίωσης. Αντιμε­τωπίζουν τα γεγονότα της εποχής, τους κινδύνους της ζωής και τις ποικίλες αν­θρώπινες πικρές εμπειρίες. Έτσι ο Αρχίλοχος ζει την τραγικότητα του αφυπνιζόμενου ανθρώπου, που αντιμετωπίζει τον κόσμο με όλη την σκληρότη­τα και με όλη την ειλικρίνεια για τη ζωή και τους συνανθρώπους. Ο ίδιος ομο­λογεί (απ. 6D =5 West), πως εγκατέλειψε την ασπίδα, έγινε «ρίψασπις», ομολο­γεί ανεπιφύλακτα την πράξη του και την θεματολογεί έξοχα στο δίλημμα: την ασπίδα (και τον θάνατο) ή τη ζωή; Για τον ποιητή έχει μεγάλη αξία η στιγμή της επιβίωσης («ψυχήν δ' ἐξεσάωσα»). Το ομηρικό ιδανικό του ηρωικού κλέους δεν έχει βάρος για τον Αρχίλοχο, που βλέπει τη ζωή και τη σωτηρία στην κάθε στι­γμή. Ως μισθοφόρος στον πόλεμο παρουσιάζει τα αρνητικά στοιχεία, τις φριχτές στιγμές, και τις απαράδεκτες ουσίες του πολέμου. Απογυμνώνει τον πόλεμο από κάθε μεγαλείο και συνδέει τη ζωή με το όπλο (βλ. απ. 2D= 2 West: «Ἐν δορί μέν μοι μᾶζα μεμαγμένη κ.λπ»). Εξευτελίζεται ο ηρωισμός του πολέμου, όταν πολλοί (ανάξιοι) προσπαθούν να οικειοποιηθούν ξένη δόξα και ωφέλειες από θάνατο κάποιου άλλου. Χαρακτηριστικό το απ. 61 D= 101 West: « Ἑπτά γάρ νεκρῶν πε­σόντων, οὕς ἐμάρψαμεν ποσίν, / χείλιοι φονῆες εἶμεν» (= Επτά νεκρών που πέ­σανε και τους ποδοπατήσαμε, χίλιοι φονιάδες ήμαστε). Ομολογεί σε ένα απ. (64D = 133 West) - για πρώτη φορά στην ποίηση -, ότι «Κανένας δεν είναι σε­βαστός ανάμεσα στους συμπολίτες, ούτε περίφημος, όταν πεθάνει. Την αγάπη πιο πολύ των ζωντανών επιδιώκαμε εμείς οι ζωντανοί» (= Οὔτις αἰδαῖος μετ' ἀ­στῶν οὐδέ περίφημος θανών γίγνεται κ,λπ»)¹¹. Σε ένα άλλο ποίημα (22D.= 19West) για πρώτη φορά στην ελληνική ποίηση εκφράζει ο Αρχίλοχος ένα ιδανικό ζωής αρνητικά - δηλ. με την απόρριψη παραδεκτών αξιών («Οὐ μοι τα Γύγεω κ.λπ») και αλλού (60 D. 114 = West) πάλι με την άρνηση και την απόρρι­ψη - και συνεχείς αρνήσεις! - εκφράζει την προσωπική του γνώμη, που στηρί­ζεται όχι στην εξωτερική παρουσία του ανθρώπου, αλλά στην εσωτερική ουσία και αξία («Οὐ φιλέω μέγαν στρατηγόν κ.λπ»). Σε όλη τη λυρική ποίηση κυριαρχεί ειδικά η ανθρώπινη άποψη, on η μοίρα του ανθρώπου κινδυνεύει και ότι ο άν­θρωπος πρέπει να κυριαρχεί στη ζωή κάθε στιγμή.¹²

 

         Πρέπει να έχουμε στο νου μας, ότι κύριο όργανο και όπλο των λυρικών ποιητών είναι η γλώσσα, η οποία πέρα από την παράδοση των ομηρικών ποιη­μάτων δημιουργεί καινούργιες προσωπικές δυνατότητες για τον ποιητή, να κα­τευθύνει τον λόγο εκεί που θέλει και να «μορφώσει» γλωσσικά τον στοχασμό του. Στη λυρική ποίηση των αρχαίων χρόνων οι λέξεις είναι σημαντικές στη σχέση του ποιητή με την εποχή και τους συνανθρώπους του. Για πρώτη φορά εμφανίζεται τώρα στην ελληνική γλώσσα η λέξη «κίνδυνος» (Σόλων, Σαπφώ, Αλκαίος). Νέες λέξεις, άγνωστες στο έπος, εκφράζουν καινούργιες καταστάσεις και νέες αντιλήψεις: ἀφροσύνη, φιλαργυρίη, ὑπερηφανίη, διχοστασίη, ἰσομοιρία, σύνοδος, ξυνωνία κ.ά. Για πρώτη φορά στη Σαπφώ εκφράζεται σε ειδικές λέξεις και διατύπωσης ο πόνος για τον χωρισμό και η γνώμη για το κάλλος. Στους στί­χους του Αλκαίου φαίνεται καθαρά μέσα στις λέξεις, πώς αισθάνεται κά­ποιος δεμένος με τους «ἑταίρους» του. Έτσι εμφανίζονται τώρα εδώ γνωστέ; σύνθετες λέξεις με την πρόθεση «συν»: συμπίνω, συμπόσιον, συνηβῶ, συνίημι. Ήδη στον Αρχίλοχο εμφανίζεται λίγο πριν μια νέα σημαντική λέξη: «ξυνωνίη» και χρησιμοποιείται τώρα το ρήμα «αδικῶ» - έτσι εκφράζεται η πρά­ξη της αδικίας, ως ενέργεια και όχι ως έννοια. Ο Ησίοδος έχει τον χαρακτηρισμό «ἄδικος» (Έργα 260 κ.έ.), όχι το ρήμα, που ακολουθεί έπειτα από τον Αρχί­λοχο στην ποίηση (βλ. λ.χ. Σαπφώ l, 20D= LP: «ἀδικήει»). Για τη διαπίστωση της σχέσης των αιολικών ποιητών με τους συντρόφους είναι σπουδαίο το γε­γονός, ότι ένα θεμελιώδες ρήμα της ελληνικής γλώσσας, το «πεδέχειν» (= μετέχειν) εμφανίζεται στον Α λ κ α ί ο και στη Σ α π φ ώ. Η ποίηση τώρα αναπτύσ­σει μεταξύ του Εγώ και του Συ τη συνείδηση ενός κοινού ψυχικού στοιχείου pc νέες γλωσσικές και φραστικές δυνατότητες — όταν μάλιστα συνάπτονται με τη« παλαιά επική κληρονομιά. Στην αιολική λ,χ. ποίηση νέα είναι η έκφραση «ἀθάνατον πρόσωπον», έστω και αν το επίθετο «ἀθάνατος» και το ουσ. «πρόσωπον». έχουν επική καταγωγή. Επίσης νέα είναι: «βραδίνα Ἀφρόδιτα» (= ῥαδινή = απλή, λεπτή), «ἄβρος Ἄδωνις», όπως ακριβώς νέα είναι η χρήση τέτοιων επιθέτων γενικά για μορφές ανθρώπων. Το επίθετο «ῥαδινός» (αιολ. «βράδινός») απαν­τά άπαξ στον Όμηρο, Ψ 583. Όταν όμως η Σαπφώ παρομοιάζει τον γαμπρό με «ὄρπακα βράδινον» (127,2 D.= 115,2 LP), κάνα - για πρώτη φορά - μια μεταφορά ιδιότητας από τον κόσμο των φυτών ή των πραγμάτων στην ανθρώπινα μορφή. Το ίδιο συμβαίνει, όταν η ποιήτρια συνόδευα ης παρομοιώσεις της με επίθετα, όπως: ἀβρός, ἁπαλός, μαλακός, τέρην.

 

         Στους μαθητές του Λυκείου, όπου πρέπει οπωσδήποτε να μπουν οι Λυρικά από το πρωτότυπο, θα φανούν οι λέξεις, που εμφανίζονται στην αρχαία ελληνική γραμματεία και εκφράζουν όλες αυτές τις ανθρώπινες, πολιτικές και κοινωνικές αξίες. Στην συνείδηση για τα όρια αυτά του ανθρώπου, που εκφράζει η λυρι­κή ποίηση, αναπνέαμε ήδη τον αέρα της αττικής τραγωδίας. Είναι γνωστό, ότι η αρχαϊκή λυρική ποίηση είναι η πρώτη μορφή και γέννηση ενός νέου λογοτεχνι­κού είδους - που βλέπομε δηλαδή να γεννιέται σαν καινούργια μορφή έκφρασης για καινούργιες εμπειρίες. Δεν γεννήθηκε, βέβαια, εκ του μηδενός, αλλά αναπτύχθηκε από λαϊκά προϋπάρχοντα είδη. Υπάρχουν βαθιές και μακρινές ρίζες, που δένουν την επώνυμη λυρική δημιουργία με μια διάχυτη, απρόσωπη λαϊκή λυρική διατύπωση: ο θρήνος, ο παιάν, η «γνώμη» και η παραίνεση, το τραγούδι γενικά της δουλειάς, του πόνου και της χαράς, ο ύμνος, το εγκώμιο, το σκόλιο, ο υμέναιος κ.ά. Η ενσωματωμένη στην τραγωδία και στην κωμωδία λυρική ποίηση είναι ο χώρος για να εκφρασθεί ο στοχασμός επάνω στα δρώμενα, να επιστρέψει το άτομο στον εαυτό του και από κάποια απόσταση να σχολιάσει αυτά, που βλέπει να συμβαίνουν γύρω του και να τον αφορούν, να εκφράσει τι χαρά ή τον πόνο του γι' αυτά και την ανθρώπινη αδυναμία του.

 

Όταν αλλάζουν τελείως οι ιστορικές συνθήκες -  δηλ. όταν αλλάζει ο κό­σμος της «πόλης», όπως την ξέραμε στους αρχαϊκούς και κλασσικούς χρόνους, και φθάνουμε στην ελληνιστική εποχή - , η λυρική ποίηση δίνει ένα εκφραστικό μέσο, που εκφράζει τις συγκινήσεις λίγων ανθρώπων και απευθύνεται πάλι σε λίγους -  όχι στον λαό, αλλά στον κλειστό κόσμο της βασιλικής αυλής των ηγε­μόνων και των λογίων, που τρέφονται από την παράδοση, θεωρώ απαραίτητη ανάγκη να προχωρήσει η διδασκαλία της Μ. Εκπαίδευσης και στους Αλεξαν­δρινούς ποιητές, για να συνδεθούν οι νέες ποιητικές μορφές με τις αρχαϊκές και κλασσικές και να κατανοηθούν οι νέες κοινωνικές θέσεις. Στην αλεξανδρινή-ελληνιστική εποχή κυριαρχούν τα ιωνικά πρότυπα και κυρίως καλλιεργούνται: επιγράμματα, ελεγεία, έπος — ενώ η αττική ποίηση και κυρίως η τραγωδία υπο­χωρούν. Οι αλεξανδρινοί ποιητές δίνουν νέα μορφή, νέο ύφος, νέα γλώσσα, νέα θέματα. Οι ποιητές προσπαθούν να αποδεσμευθούν από τις καθιερωμένες μορ­φές της ποιητικής παράδοσης, ενώ ξέρουν, πως είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι με αυτή. Είναι σημαντική εργασία η παρουσίαση του μεγάλου Αλεξανδρινού ποιη­τή Καλλιμάχου¹³

 

        Τα «Αίτια», σπουδαίο ποιητικό έργο σε 4 βιβλία. Στην αρχή («Πρόλογος Τελχίνων»,) παρουσιάζεται μια πολεμική κατά των αντιπάλων ποιητών και νέες θέσεις στην ποίηση. Βρισκόμαστε ενώπιον μιας ποιητικής αντιμαχίας, που στη­ρίζεται σε διάφορες αντιλήψεις για την ποίηση. Η απάντηση του Καλλιμάχου στους Τελχίνες παρουσιάζει το «πιστεύω» του ποιητή. Η ποιητική δημιουργία, λέγει ο ποιητής, δεν πρέπει να μετριέται με τον πῆχυν, αλλά με την τέχνη. Δεν πρέπει να ζητούν απ' αυτόν θορυβώδη ποιήματα, διότι «βροντᾶν οὐκ ἐμόν, ἀλλά Διός» (στ. 20). Η Μούσα, λέγει, πρέπει να είναι «λεπταλέη»  (λέξη χαρακτηριστι­κή για την ποίηση του Καλλιμάχου) και πρέπει να βαδίζεις σε δρόμο, που δεν πατούν άλλοι. Στο τέλος του 2ου Ύμνου («Εἰς Ἀπόλλωνα») εκθέτει πάλι τις νέες θέσεις του. Ο Καλλίμαχος κατόρθωσε να βάλει την απέραντη λογιότητα και γνώση του μέσα στην ποίηση, να ενδύσει τις άπειρες γνώσεις του με ποιητικό ένδυμα, χωρίς να γίνεται μείωση της ποίησης. Οι «Ὕμνοι» του είναι εξαίρετοι. Βλ. λ.χ. τον 3ο ύμνο («Εἰς Ἄρτεμιν»): Βασικό, πρώτο θέμα, μοναδικό στην αλε­ξανδρινή ποίηση : η παιδικότητα των ανθρώπων και των θεών, η προβολή των παιδιών - άσχετο στην κλασσική και προκλασσική ποίηση. Αρκετά ποιήματα - όχι μόνο στον Καλλίμαχο - στην αλεξανδρινή εποχή αναφέρονται σε βασικά θέματα με παιδική προβολή. Ο 5ος Ύμνος («Λουτρά τῆς Παλλάδος») παρουσιά­ζει καινούργια, γοητευτικά θέματα. Εδώ υπάρχει η ωραιότερη ποιητική περιγρα­φή θερινής μεσημβρίας σε όλη σχεδόν την αρχαία ποίηση. Δεν θα ασχοληθώ πε­ρισσότερο σ' αυτή την ποίηση. Απλώς εκφράζω την άποψη, ότι η λυρική ποίη­ση πρέπει να συνδεθεί με την αλεξανδρινή ποίηση στα μαθήματα της Μ. Εκπαί­δευσης. Έτσι θα κατανοηθούν πολλά καινούργια ποιητικά στοιχεία σε πολλούς ποιητές: Απολλώνιος ο Ρόδιος, Θεόκριτος(με τα «Εἰδύλλια»), ο Άρατος ο Σολεύς, ο Νίκανδρος, ο Λυκόφρων, ο Ηρών­δας, ο Ερμησιάναξ, ο Ευφορίων, ο Μόσχος κ.ά. Μοναδικά ποιη­τικά πρότυπα, γοητευτικά ποιητικά στοιχεία και έξοχες θεματολογικές εκφρά­σεις βλέπει κανείς στους επιγραμματοποιούς της εποχής εκείνης - από τον 3ο αι. π.Χ. και εξής: Ασκληπιάδης, Ποσείδιππος, Ηδύλλος, Καλ- λίμαχος, Ηγήσιππος, Λεωνίδας Ταραντίνος, Μνασάλκης, Αλέξανδρος Αιτωλός, Ανταγόρας, Νικαίνετος, θεοδωρίδας, Διοσκορίδης, Μελέαγρος, Αντίπατρος Σιδώνιος, Σιμίας. κ.α. Θα ήθελα, τέλος, να τονίσω, ότι τα κείμενα στο «Ανθολόγιο» που παρου­σιάζονται σε μετάφραση για το σχολείο, απαιτούν σωστή ερμηνεία και σχόλια ειδικά. Υπάρχουν μεταφράσεις με βάση παλαιές εκδόσεις, ενώ πρέπει να χρησιμοποιούνται νέες για τους λυρικούς ποιητές, αφού τα κείμενα αυξάνονται με παπυρικά ευρήματα και οι εκδόσεις μεταβάλλονται φιλολογικά. Στο «Ανθολόγιο Λυρικής ποιήσεως, υπάρχουν κείμενα, που πρέπει κάποτε να τα συζητήσουμε. Στον Αρχίλοχο (αρ. 4), σ. 24, με τίτλο «Μακριά απ' τα μάτια μου», πρέπει αρκετά ερμηνευτικά στοιχεία να προβληθούν. Για πρώτη φορά στην ελληνική λυρική ποίηση εκφράζεται ένα ιδανικό ζωής αρνητικά -  με την απόρριψη δηλ. παραδεδομένων και παραδεκτών αξιών. Οι αρνήσεις είναι βασικές: οὔ μοι - οὐδ'- οὐδ'- δ' οὐκ (μετάφραση: δε-δέν-δέ-δέ). Μετά τις αρνήσεις πρέπει να ακολουθεί η θετική διατύπωση, η κατάφαση, αυτό που γίνεται αποδεκτό. Στην ερμηνεία μας προκύπτει το θετικό από τα αρνητικά - έστω και αν δεν έχουν παραδοθεί οι επό­μενοι στίχοι, διότι είναι έμμεση παράδοση. Βασική θέση του Αρχιλόχου, σ' αυτό το ποιητικό ύφος με άρνηση εξηγεί και κατατοπίζει (βλ.και 5,19, 22 κ.α.). Στους 4 στίχους που σώθηκαν, η κυρίαρχη ιδέα είναι ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει ούτε να θαυμάζει, ούτε να φθονεί αγαθά, που ανήκουν σε άλλους. Στον 3ο στίχο η με­τάφραση λάθος: «δεν θέλω να 'μαι βασιλιάς». Το κείμενο «μεγάλης δ' οὐκ ἐρέω τυραννίδος» είναι βασικό στοιχείο για τους μαθητές και όλους μας: ότι εδώ είναι η αρχαιότερη μνεία της «τυραννίδας», που δεν είναι αρνητικό στοιχείο¹⁴. Στον Αρχίλοχο, απ. 8 (σ. 26 με τίτλο: «Η έκλειψη») πρέπει να έχει αναφερθεί, ότι το βασικό θέμα, όπου στηρίζεται το ποίημα, είναι το «ἀδύνατον», που η αφετηρία του βρίσκεται στον Όμηρο (Α 233 κ.ε. Χ 262 κ.ε.) και είναι ευρύτατα διαδεδο­μένο σε όλη την αρχαία και νεώτερη ( και δημοτική, σύγχρονη) λογοτεχνία και πεζογραφία. Η δύναμη του βρίσκεται στη διατύπωση, ότι κάτι, που τυπικώς είναι αδύνατο, μπορεί να γίνει δυνατό (πβ. και Ηρόδοτο 5,92α). Δεν έχω χρόνο να αναφερθώ σε όλα τα κείμενα, που υπάρχουν στο «Ανθολόγιο». Ίσως μια άλ­λη φορά. Είναι απαραίτητη η ερμηνευτική ουσία στη διδακτική διαδικασία.

 ------------------

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ


1. Βλ. το γνωστότατο απ. 31 LP(= 2D): «φαίνεται μοι μῆκος ἴσος θέοισιν / ἔμμεν' ὤνηρ κ.λπ.», και τα απ. 111-117 LΡ, δηλαδή: 111 LP(= 123 D): «Ἴψοι δή τό μέλαθρον, / ὑμήναον κ.λπ.», 112LP (--128 D): «Ὄλβιε γαμβρέ...», 114 LP (= 131 D.): «Παρθενία, παρθενία, ποῖ με λίποισ' ἀ(π)οίχῃ; κλπ.», 115 LP (= 127 D.): «Tίῳ σ', ὦ φίλε γαμβρέ, καλώς είκάσδω; ....», 116 LP (= 128, 6D.): «χαῖρε, νύμφα, χαῖρε, τίμιε γαμβρέ, πόλλα» κ.ά.


2. Ίσως πρόκειται για την Ανδρομέδα, βλ. W. Schadewaldt, Sappho. Welt und Dichtung. Dasein in der Liebe, Potsdam 1950,σελ. 153.


3. Το παπυρικό αυτό απόσπασμα, που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά από τον R. Reitzenstein το 1899, δημιουργεί συνεχώς προβλήματα. Ήδη ο Blass, ένα χρόνο μετά (1900),το απέδωσε στον Ιππώνακτα. Οι θέσεις των φιλολόγων είναι αντιθετικές ως σήμερα. Στην τελευταία έκδοση ο West το αποδίδει στον Ιππώνακτα, παρά την άποψη πολλών άλλων, όπως Μ. Treu, Br. Sneu, A. Σκιαδάς. κ.α. Το ότι ανήκει στον Αρχίλοχο φαίνεται από την επιθετικότητα, το ύφος, τη διατύ­πωση, τη γλώσσα κ.λπ. Ο Αρχίλοχος εκφράζει με μανία και πολεμική έκφραση την αντίθεση του για τον άνθρωπο εκείνο προδομένης φιλίας. Βλ. στ. 12 κ.ε. «ὅς μ' ἠδίκησε... / τό πρίν ἑταῖρος ἐών».


4. Βλ. απ.98Ο = 173 West, για καταπάτηση του όρκου : «ὅρκον δ' ἐνοσφίσθης μέγαν ἅλας τε και τράπεζαν»


5. Βλ. 1D= 13 West, στ. 8: «πάντως ὕστερον ἦλθε δίκη», στ. 28: «πάντως ἐς τέλος ἐξεφάνη (sc «Ζηνός τίσις», στ. 25)», στ. 31: «ἤλυθε πάντως αὖτις»


6. Βλ. το «τραγούδι της Αριγνώτας, 98D = 96 LP. To ποίημα παραδόθηκε από παπυρικό κείμενο. Το «Τραγούδι της Αριγνώτας» είναι από τα πιο προσωπικά ποιήματα της Σαπφώς. Μακριά στις Σάρδεις - παντρεμένη πια - η Αριγνώτα ξεπερνάει σε ομορφιά όλες τις γυναίκες, όπως το φεγ­γάρι επισκιάζει τα αστέρια. Από κεί στέλνει τις σκέψεις της στην ποιήτρια και στον κύκλο του βίου, που πέρασαν μαζί. Δυστυχώς από τους 36 στίχους, που σώθηκαν, οι τελευταίοι 19 (= IS-36) είναι ανεπανόρθωτα κατεστραμμένοι και δεν μας διευκολύνουν στην ερμηνεία.


7. Στ. 7: «γίγνωσκε δ' οἷος ῥυσμός ἀνθρώπους ἔχει». H λ. ῥυσμός (= ρυθμός) άγνωστη στον Όμη­ρο, σπάνια στην ποίηση (πβ. Ανακρ. 71,2 Page: «ῥυσμούς»), περιέχει εδώ όλο το βάρος του στί­χου και συνάγει το συμπέρασμα όλου του ποιήματος. Η λέξη εκφράζει εδώ ένα υπέρτατο νόμο: το μεταβλητό, τη ρευστότητα και την αστάθεια των ανθρωπίνων πραγμάτων. Η λ. ῥυσμός έχει ιδιαίτερη σημασία και απαιτεί σωστή ερμηνευτική αντιμετώπιση. Πολλοί φιλόλογοι έχουν ασχοληθεί ειδικά με τη λέξη αυτή, π.χ. Ο. Schröder, Ρυθμός (Hermes 53, 1918, 324-329). Ε. Wolf, Zur Etymologie von βυθμός und seiner Bedeutung in der älteren griechischen Literatur (Wiener Studien 68, 1955, 99-119). Th. Plüss, Die Deutund des Wortes Phythmus nach griechi­scher Wortbildung (Wochenschriff f. Kl. Philol. XXXVII, 1920,18-23). RA. Leemans, Rhyth-me en ρυθμός (L' Antiquité Classique, XVII, 1948, 403-412). M. Treu, Von Homer zur Lyrik (Zetemata, 12), München 1955, σ. 198. R. Renehman, The Derivation of ουθμός (Cl. Phil. 58, 1963, 36-38) κ. άλλοι.


8. Βλ. μια νεώτερη ερμηνευτική εργασία σ' αυτό το θέμα που εκτείνεται σε όλη την ποίηση: J. Krause, ΑΛΛΟΤΕ ΑΛΛΟΣ. Untersuchungen zum Motiv des Schicksalswechsels in der griechi­schen Dichtung bis Eurípides, München 1976.


10. Βλ. λεπτομερώς: Α. Δ. Σκιαδάς, Αρχαϊκός Λυρισμός Π, Αθήνα 1981, σελ. 297 κ.ε.


11. Πβ. παρόμοια διατύπωση : Σ η μ ω ν ί δ η ς Αμοργίνος (2D= 2 West) «Τοῦ μέν θανόντος οὐκ ἄν ἐνθυμοίμεθα, / εἴ τι φρονοῖμεν, πλεῖον ἡμερης μιῆς». Στις διατυπώσεις αυτές — κυρίως του Αρχι­λόχου — τονίζεται, ότι δεν υπάρχει η *τιμή», και το *κλέος*, που κυριαρχεί στο έπος γι' αυτούς που πεθαίνουν.


12. Όλοι οι ποιητές διατυπώνουν παρόμοιες απόψεις. Εκτός από τον σημαντικό Αρχίλοχο βλ. λ.χ. Σ ι μ ω ν ί δ η τον Κείον (6 D.= 16 Page): «Ἄνθρωπος, ἐών μη ποτε φάσης ὅ, τι γίνεται αὔριον, /μηδ' ἄνδρα ἰδών ὄλβιον ὅσσον χρόνον ἔσσεται...» (= Εσύ, που είσαι άνθρωπος, μη πεις ποτέ τι πρόκειται να γίνει αύριο. Ούτε σαν ιδής ένα ευτυχισμένο άνθρωπο θα μπορούσες να πεις, για πόσο χρόνο ακόμη θα είναι ευτυχισμένος...»). Το απόσπ. τελειώνει με τη λέξη «μετάστασις» - μια λέξη μοναδική στην αρχαϊκή ποίηση και σπάνια στους μεταγενεστέρους. Δηλώνει τη μεταβολή των ανθρωπίνων πραγμάτων, τη μετάβαση από την ευτυχία στην δυστυχία - και αντίστροφα.


13. Κλασσική έκδοση από τον R. Pfeiffer, σε δύο τόμους (Oxford 1949 και 1953). Εργασίες και ερευνητικές μελέτες πολλές. Για τους Αλεξανδρινούς γενικά βλ. λ.χ. F. Susemihl, Geschichte dr griech. Literatur in der Alexandrinerzeit (2 τόμοι), Leipzig 1891-1892. E. Legrand, La poésie alexandrine, Paris 1924. U. v. Wfflantowitz-MoeUendorff, Hellenistische Dichtung in der Zeit des Kallimachos (2 τόμοι), Berlin 1924 (2η έκδ. 1962). A. Körte, Die hellenistische Dichtung, Leipzig 1925 (2η έκδ. επαυξημένη κ.λπ. από τον Ρ. Händel, Stuttgart 1960) κ.ά. Για τον Καλ­λίμαχο και βιβλιογραφία βλ. Α. D. Skiadas, Kalimachos (Wege der Forshung, Wissensch. Buchgesell.), Darmstadt 1975.


14. Βλ. Σχόλ. Αισχ. Προμ. 224, Ιππίαν: Vorsokr. 86 Β 9 D.-K. Για την «τυραννίδα» βλ. Η. Berve, Die Tyrannis bei den Griechen και H. Bengtson, Griech. Geschichte, στη σελ. 101 κ.ε. (Ειδικά 109 κ.ε.: Die ältere Tyrannis).


15. Η βιβλιογραφία για τους Λυρικούς ποιητές (Εκδόσεις, μελέτες, ερμηνεία, σχόλια, κριτική των κειμένων κ.λπ.) είναι τεράστια. 'Εχει καταγραφεί ευρύτατα στους δυο τόμους, με τίτλο: «Αρχαϊκός Λυρισμός» Ι (1979) και II (1981).

 

Αρχαία λυρική   ποίηση

      

        «Η λυρική ποίηση κατανοείται κυρίως από την αντιδιαστολή και την αντίθεση της προς το έπος: το μικρό, σύντομο ποίημα αντί του μεγάλου έπους· ó δασικός χαρακτήρας της είναι υποκειμενικός σε αντίθεση προς την καθαρά αντικειμενική και περιγραφική επική ποίηση· το «εδώ», το «τώρα» και το «πλησίον» αποτελούν τον πυρήνα του λυρικού ποιήματος σε αντίθεση προς το «εκεί», το «τότε» και το «μακριά» της επικής αφηγήσεως· τώρα προβάλλεται ο άνθρωπος, ως άτομο πού πάσχει, αγωνίζεται και δρα μέσα στο κοινωνικό του περίγραμμα, και όχι οι ηρωικές μορφές του παρελθόντος.,.

 

        Για μας σήμερα, πού ερμηνεύουμε τους αρχαίους ποιητές, ή αρχαϊκή λυ­ρική ποίηση των Ελλήνων είναι ιστορική μαρτυρία, για τους ανθρώπους και την εποχή, όπου το άτομο χειραφετείται και αποδεσμεύεται από μια «δεδομένη» τά­ξη και αναζητεί την προσωπική του φυσιογνωμία, την ταύτιση με τον εαυτό του, μέσα στην πολιτική και κοινωνική πράξη. Με την λυρική ποίηση ουσια­στικά επιτελείται ή ανακάλυψη του «Εγώ». Από τον Αρχίλοχο και ύστερα ο προσωπικός ποιητής ανακαλύπτει και αποκαλύπτει τον ίδιο του εαυτό και όσα είναι κοντά του - τοπικά και χρονικά. Τώρα έχομε «προσωπικούς» ποιητές, ονόματα γνωστά, προσωπικότητες, που έπαιξαν σημαντικό ρόλο στις πολιτικές και κοινωνικές διαμορφώσεις και ανακατατάξεις του καιρού- τους...

 

        Η λυρική ποίηση - αντίθετα προς το έπος - έχει εσωτερική και εξωτε­ρική ευελιξία και πολυμορφία. Αυτό φαίνεται και στα θέματα των ποιημάτων και στη γλωσσική και στη μετρική μορφή τους. Από τον αποκρυσταλλωμένο και έξοχα δομημένο μέσα στον στίχο ρεαλισμό του Αρχιλόχου ως την συγκλο­νιστική ευαισθησία του Σιμωνίδη, από την πνευματικότητα και την ισορροπη­μένη έξαρση ενός αρχαϊκού στοχασμού -  που εκφράζεται κυρίως στον Αλ­κμάνα και στη Σαπφώ - ως την πεντακάθαρη ωριμότητα του αρχαϊσμού, που συνάπτεται με ένα καινούργιο αίσθημα ευθύνης και με μια νέα αντίληψη για το κάλλος και την ευδαιμονία (με κορύφωση στον ΙΙίνδαρο!), από την επί­μονη και κηρυγματική προτροπή του Τυρταίου και του Καλλίνου ως τη γεμάτη εμπειρία και «ήθος» ελεγεία του Σόλωνα και από την εικονοκλαστική και «δια­φωτιστική» διαμαρτυρία του Ξενοφάνη ως την αδρή ισορροπία της ιωνικής ελε­γείας του Μίμνερμου - παντού διοχετεύονται και διαχέονται νέες συλλήψεις, σκέψεις, εκφράσεις, εμπειρίες, αγωνίες. Οι περσικοί πόλεμοι έβαλαν ένα απροσ­δόκητο τέλος σ’ αυτή την πλημμυρίδα και οδήγησαν στην κορύφωση της ατ­τικής τραγωδίας.

 

        Πρέπει να ξεκινήσωμε από τη διαπίστωση, ότι το λυρικό ποίημα δεν εκ­φράζει ψυχικές διαθέσεις και καταστάσεις της στιγμής μέσα σε μια προσωπική απομόνωση· έχει σαφέστατη αναφορά στην πραγματικότητα και απευθύνεται πάντοτε σε κάποιον, που θα το ακούσει. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την ελε­γειακή ποίηση. Ακόμη και στις ακραίες εκείνες περιπτώσεις, που μέσα στο ποίημα προβάλλεται έντονα το προσωπικό βίωμα, δεν πρόκειται ούτε για αυτοεξομολόγηση, ούτε για μονόλογο, ούτε για λυρική διάχυση πέραν και ερή­μην των άλλων, άλλα για μια ουσιαστική ποιητική επικοινωνία, που επιτελεί­ται μέσα σε μιαν ευρύτερη αντίληψη για τον άνθρωπο και τον κόσμο και με τέτοια εκφραστικά μέσα, που συνάπτουν άρρηκτα το προσωπικό στοιχείο με το γενικά ανθρώπινο. Με άλλα λόγια: το λυρικό ποίημα έχει τάση και κατεύθυν­ση προς τα έξω, κινείται σε μιαν αποδεσμευτική πορεία έξω από το «εγώ», χωρίς όμως να χάνει την αφετηρία του. Στήν αρχαϊκή ποίηση ή εμπειρία και ή πραγ­ματικότητα «αντικειμενοποιούνται», δεν «εσωτερικοποιούνται»...

 

        Η αρχαϊκή λυρική ποίηση δεν εκφράζει ποτέ μιαν εσωτερική απομόνωση, μια καταφυγή στη μοναξιά, σε ένα χώρο, όπου δεν υπάρχει πρόσβαση για τους άλλους -  ακόμη και τότε, όταν ó ποιητής απευθύνεται στην ίδια του ψυχή (π.χ. Αρχίλοχος, 67α D. = 128 W). Διότι το λυρικό «Εγώ» ζει κοινωνικά μέσα στα πλαίσια του κοινωνικού χώρου ή της «πόλεως» - και γι’ αυτό ακριβώς ο υποκειμενικός του χώρος είναι ουσιαστικά αντικειμενικός. Δεν πρέπει να λησμονούμε, ότι πρόκειται για μια αποφασιστική εποχή, όπου οι άνθρωποι ζουν έντονα και συνειδητά την φθορά και την εξαφάνιση ενός ολόκληρου κόσμου - με τους νόμους του, τις πολιτικές και κοινωνικές δομές του, τις παραδόσεις του. Τώρα το βλέμμα του ανθρώπου αποκτά μια νέα διάσταση για να αντιμετωπίσει τα πρόσωπα και τα πράγματα. Ακόμη και η φύση δεν βρίσκεται έξω από τον άνθρωπο, ως άπλα αντικείμενο περιγραφής, άλλα εντάσσεται στους αγώνες και στις αγωνίες, στους πόνους και στις χαρές των ανθρώπων.

 

        Ο λυρικός ποιητής ξέρει τώρα καλά τι τον χωρίζει από την θεία περιοχή και ή παλαιά επική παράδοση, που διαπίστωνε συνεχώς τα όρια ανάμεσα στους θεούς και στους ανθρώπους, γίνεται τώρα οδυνηρή συνείδηση. Ο λυρικός ποιη­τής ξέρει ακόμη να κατανοεί την ανθρώπινη ζωή όχι ως κλήρο συμφοράς και πόνου, άλλα ως αναπόσπαστο τμήμα της κοσμικής αρμονίας: ό,τι τραυματίζεται εδώ δημιουργεί ρωγμή στην αρμονία του κόσμου· αν η ομορφιά στις σχέσεις των ανθρώπων μιανθεί, διασαλεύεται το κάλλος του κόσμου. Βιολογικές μεταβολές και καταστάσεις του ανθρωπίνου βίου - όπως τα γεράματα και ο θά­νατος - που για το έπος ήταν αυτονόητες, γίνονται στη λυρική ποίηση βασανιστικές διαπιστώσεις, που εκφράζουν την πικρή αναγκαιότητα μέσα στον ανθρώπινο βίο. Οι ελεγείες του Μίμνερμου κυριαρχούνται από τέτοια θέματα. Οι άνθρωποι γνωρίζουν καλά, πως ο πόνος ανήκει στη μοίρα και στην ουσία του ανθρώπου - και αυτή την εμπειρία ο αρχαϊκός άνθρωπος την κέρδισε μό­νος του, όταν μπόρεσε πια, ως «αστός», να βάλει στη ζωή του αστικές - ατο­μικιστικές προτεραιότητες. Τώρα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, ο άνθρω­πος έχει συνείδηση, ότι δεν πρέπει να προσπαθεί ν’ αποφύγει τον πόνο, άλλα να τον αντέξη».