Νεοπλατωνισμός και Σουφισμός (Ισλαμικός Μυστικισμός)

Κάποιος πήγε στην πόρτα του Αγαπημένου και χτύπησε.

Μια φωνή ρώτησε «Ποιός είναι;»

Αυτός απάντησε «Εγώ είμαι.»

Η φωνή είπε «Δεν υπάρχει χώρος για Μένα και Σένα.»

Η πόρτα ασφαλίστηκε.

Μετά από ένα χρόνο μόνωσης και στερήσεων,

Επέστρεψε και ξαναχτύπησε.

Μια φωνή από μέσα ρώτησε «Ποιός είναι;»

Ο άνθρωπος αποκρίθηκε «Είμαι Εσύ.»

Τότε η πόρτα άνοιξε γι’ αυτόν.

Τζαλαλουντίν Ρούμι

Ο Σουφισμός έχει ένα διαφορετικό τρόπο σκέψης από το καθολικό και ορθόδοξο Ισλάμ, ο οποίος στηρίζεται στον μυστικισμό σαν μέσο επίτευξης της ένωσης με τον Θεό, υιοθετώντας συγκεκριμένο τρόπο ενδυμασίας "σούφ" (صوف) και ασκώντας ασκητικές πρακτικές. Ο όρος "Σουφισμός" (الصوفية) προέρχεται από το "σουφ" που σημαίνει μάλλινο και αυτός που το φορά λέγεται "σούφι" (صوفي). Στην πορεία του χρόνου ο Σούφι διαδραματίζει το ρόλο αυτού που ήρθε για να ενώσει τους πιστούς (μουσλίμ) σε μια μυστική ένωση.

Οι Σούφι ακολουθούν την εσωτερική διδασκαλία του Αγίου Κορανίου και όχι μόνο. Μαζί με ένα σύστημα ιδεών που βασίζεται στις αντιλήψεις της Ιερής Βίβλου του Ισλάμ, έχουν μια πρακτική μέθοδο να δουλεύουν πάνω στον εαυτό τους, που διδάσκεται προφορικά. Μέσα από ασκήσεις, στάσεις και χορούς, οι δυνάμεις του ανθρώπου που αδιάκοπα εκτρέπονται έξω από τον εαυτό του, μπορούν να χρησιμοποιηθούν και να μετατραπούν για εσωτερική εξέλιξη και για την ανάπτυξη της συνειδητότητας.

Ο σκοπός και το τέλος είναι η ένωση της ψυχής με το Θεό. Στη ζωή του Σούφι πρέπει να υπάρχει αδιάκοπη προσπάθεια. Υπάρχει ένας Θεός. Όλα τα πράγματα είναι μέσα σε Αυτόν, Αυτός είναι μέσα σε όλα τα πράγματα. Όλα τα πράγματα, ορατά και αόρατα, είναι εκδηλώσεις Του. Οι θρησκείες καθ’ αυτές δεν έχουν αξία, αν και μπορούν να χρησιμεύσουν για να οδηγήσουν τους ανθρώπους στην Πραγματικότητα. Το καλό και το κακό, όπως τα κατανοούμε εμείς, δεν υπάρχουν πραγματικά, διότι τα πάντα προέρχονται από το ένα Ον, το Θεό. Ταυτόχρονα, υπάρχει πραγματικό καλό και πραγματικό κακό. Ο άνθρωπος περιστρέφεται από εδώ και από εκεί, από εσωτερικές και εξωτερικές δυνάμεις. Είναι παιχνίδι κάθε ανέμου που φυσάει.

Ο Σούφι δεν θα πρέπει να απαρνείται τα αναγκαία και δε θα πρέπει να αποχωρεί από τον Κόσμο, πρέπει να είναι μέσα στον Κόσμο, αλλά όχι από τον κόσμο, όχι του κόσμου. Είναι μεγάλη ευλογία να έχεις όσα είναι απαραίτητα για το φυσικό σώμα.

Ο Σουφισμός διδάσκει, πως η ψυχή, με την έννοια αυτού του ύψιστου μέρους του ανθρώπου που λαχταράει για τελειότητα, υπάρχει πριν από το σώμα και έχει φυλακιστεί μέσα σε αυτό, όπως σε ένα κλουβί. Η ανθρώπινη ζωή είναι ένα ταξίδι που γίνεται σε στάδια και ο αναζητητής του Θεού είναι ένας ταξιδιώτης που πρέπει να κάνει μεγάλες προσπάθειες για να ξεπεράσει τις αδυναμίες του και τα ελαττώματά του και να πετύχει την αληθινή γνώση και κατανόηση.

Ένα βασικό στοιχείο του δόγματος των Σούφι, είναι πως όλοι σι άνθρωποι είναι γεννημένοι με δυνατότητες για εσωτερική ανάπτυξη. Αυτό είναι από την πολλαπλή επιρροή του Νεοπλατωνισμού στην ανάπτυξη του Σουφισμού. Ο Νεοπλατωνισμός που αναπτύχθηκε από τον Πλωτίνο θεωρεί τον Θεό πως είναι η πηγή και ο τέλος για καθετί. Οι ισλαμικοί θεσμοί είναι πιο περιορισμένοι σε κάθε σχολιασμό και φιλοσοφική σκέψη, κάτι που στον Σουφισμό δεν συμβαίνει, καθότι σε αυτόν υπάρχει πιό φιλελεύθερη προσέγγιση. Είναι πιθανό ότι οι μεταφράσεις του Πλωτίνου έχουν δώσει στον Σουφισμό το απαραίτητο φιλοσοφικό έδαφος.

Εξετάζοντας τον Σουφισμό και τον Νεοπλατωνισμό βρίσκομε στενές ομοιότητες αναφορικά στην φύση του Θεού, την ψυχή, το σώμα και στις αφηρημένες έννοιες όπως η καλοσύνη, το κακό, ο θάνατος, η δημιουργία κ.λ.π.

Στις ρίζες της φιλοσοφίας των Σούφι υπάρχουν και άλλες επιρροές εκτός από τις Νεοπλατωνικές. Πολλές ασκητικές πρακτικές συνδέονται με το βουδισμό, όπως η έννοια της κάθαρσης της ψυχής από όλα τα κακά πράγματα, θυμίζει έντονα την προέλευσή της στο βουδισμό. Η πίστη και η συχνή αλληγορική παρουσίαση της φλόγας, παραπέμπει σε ζωροαστρικές τελετές. Και άλλα πολλά.

Πηγαίνοντας ακόμα πιο βαθιά τις ρίζες του Σουφισμού, θα διαπιστώσομε τις επιρροές των Ορφικών και τις σχετικές πίστεις των, καθώς επίσης των Πυθαγορείων και των διδασκαλιών των. Για παράδειγμα θα αναφέρω τον Χορό των Ουρανίων Σφαιρών του Ρούμι που στηρίζεται στην θεωρεία πως η μουσική αφυπνίζει στην ψυχή, δηλαδή την ανάμνηση των ουράνιων αρμονιών που άκουγε στην κατάσταση της προ-ύπαρξής της, πριν χωριστεί από το Θεό. ‘Ετσι ο Τζαλαλουντίν Ρουμί γράφει:

«Το τραγούδι των στροβιλιζόμενων σφαιρών είναι ό,τι τραγουδούν οι άνθρωποι με το λαούτο και τη φωνή τους. Αφού είμαστε όλοι μέλη του Αδάμ, έχουμε ακούσει αυτές τις μελωδίες στον Παράδεισο. Παρόλο που η γη και το νερό έχουν ρίξει επάνω μας τα πέπλα τους, διατηρούμε αχνές αναμνήσεις αυτών των ουράνιων ύμνων. Αλλά αφού περιβαλλόμαστε από παχυλά γήινα πέπλα, πώς μπορούν να φτάσουν ως εμάς οι τόνοι των στροβιλιζόμενων σφαιρών;»

Τα Ορφικά ποιήματα που έχουν θεία χαρακτηριστικά και είναι σε θέση να επηρεάζουν τα άγρια ζώα με τη μουσική τους, επηρέασαν τον Σουφισμό. Θεωρώντας την Ορφική διδασκαλία, διαπιστώνομε πως η ανθρώπινη ψυχή μπορεί να φθάσει στο πιό υψηλό επίπεδο μόνο με την κάθαρση από όλα τα πάθη και τις κοσμικές κατοχές. Η ψυχή ταξιδεύει από σώμα σε σώμα προκειμένου να καθαριστεί από τις αμαρτίες, τις ανικανότητές της και τις ενοχές της και μόνο μετά από τη διάβαση όλων αυτών των επιπέδων μπορεί να φθάσει στο πιό υψηλό επίπεδό της, στο σημείο της Έξαρσής της. Ο Πυθαγόρας υιοθέτησε τις Ορφικές πεποιθήσεις, τις οποίες ενσωμάτωσε στις ιδέες του. Μετέπειτα, οι Νεοπλατωνικοί έλαβαν τον Πυθαγόρα ως Θεία Πηγή στις «εξ αποκαλύψεως γνώσεις». Δέχτηκαν ως αλήθεια οτιδήποτε προερχόταν από τις γραφές του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και των Στωικών.

Οι προσπάθειες να κατασκευαστεί μια θρησκευτική φιλοσοφία βασισμένη στην ελληνική σκέψη και ειδικά στις Πυθαγόρειες θεωρίες, δημιούργησαν τον Νεοπλατωνισμό, του οποίου θεμελιωτής είναι ο Πλωτίνος που έλαβε την Πλατωνική θεωρία και τις ιδέες του Πρωταγόρα. «Ο Θεός θεωρείται ως πηγή και τέλος όλων και από αυτόν όλα προέρχονται», λέει ο Νεοπλατωνισμός «και σε αυτόν όλα τα πράγματα επιστρέφουν».

Είναι το Άλφα και Ωμέγα, η Αρχή, η Μέση και το Τέλος. Επικοινωνία με το Θεό ή απορρόφηση στο Θεό, είναι ο πραγματικός σκοπός όλων των προσπαθειών μας και η θρησκεία ο παλμός της καρδιάς του κόσμου. Το κύριο δόγμα του Πλωτίνου λέει πως υπάρχει μόνο ένας εξυψούμενος Θεός, ο οποίος είναι μια ανώτατη δύναμη, η Τελική Αιτία, η Κοσμική Δύναμη. Ο Θεός είναι η υψηλότερη Πνευματικότητα και η Δημιουργική Ύπαρξη.

Ο κόσμος είναι μια εκπόρευση από το Θεό, μια αναπόφευκτη υπερχείλιση της άπειρης δύναμής του. Ο Πλωτίνος λέει πως ο Θεός είναι μια Πηγή Ύδατος από την οποία ρέουν χωρίς εξάντληση τα άπειρα πρωταρχικά αίτια, ο Θεός είναι ο Ήλιος από τον οποίο το φως ακτινοβολεί χωρίς απώλεια στον ίδιο τον Ήλιο. Η Απόλυτη Ύπαρξη του Θεού είναι υψηλότερη από την ομορφιά, την αλήθεια, την καλοσύνη, τη συνείδηση και όλα αυτά εξαρτώνται από τον ίδιο. Είμαστε μακρύτερα από τον Ήλιο, την πηγή του Φωτός και κοντινότερα στο σκοτάδι, την ύλη. Η ομορφιά είναι στη δομή της Θείας ύπαρξης.

Μεταξύ όλων των όντων στον κόσμο, τα ανθρώπινα όντα είναι πιό κοντά στη Θεία Ουσία επειδή έχουν ψυχές που προσπαθούν να γυρίσουν στην κατεύθυνση της αγνής σκέψης. Η αξιοπιστία, η ομορφιά ή η καλοσύνη ενός ανθρώπου εξαρτώνται από τις ενέργειες της ψυχής μέσα στο σώμα του και όσο πιό κοντινά είναι η ψυχή ενός ανθρώπου στην πηγή του Φωτός, τόσο περισσότερο αποκτά Θείες ιδιότητες όπως η αλήθεια, η καλοσύνη και η ομορφιά. Τα ανθρώπινα όντα απεικονίζουν την εμφάνιση του Θεού, περισσότερο από τις άλλες μορφές ζωής και συνεπώς βρίσκονται υψηλότερα στην κλίμακα της ύπαρξης.

Δεν υπάρχει καμία πλευρά της φιλοσοφίας των Σούφι που δεν επηρεάστηκε από τον Νεοπλατωνισμό. Σύμφωνα με τη φιλοσοφία αυτή, η Πλήρης Ύπαρξη είναι επίσης Πλήρης Ομορφιά και δεδομένου ότι η Ομορφιά τείνει προς την εκδήλωση της Πλήρους Ύπαρξης, αναπτύχθηκε ο φαινομενικός κόσμος. Τα ανθρώπινα όντα σε αυτόν τον φαινομενικό κόσμο είναι τα μόνα που μοιράζονται της ένωσης με την Θεία Ουσία, επειδή έχουν τις ψυχές. Μετά τον θάνατος οι ψυχές επιστρέφουν στην πηγή τους, στην Πλήρη Ύπαρξη, ενώ τα σώματά τους διαλύονται και αποσυντίθενται. Δεδομένου ότι η ψυχή κάνει τον άνθρωπο Προσωπικότητα, θα πρέπει να ασκηθούν οι γαλήνιες αρετές όπως η ένδεια, η αυστηρότητα, η ταπεινότητα, η ευψυχία και η πειθαρχία.

Στο Σουφισμό, ο κόσμος είναι ακριβώς μια εμφάνιση του Θεού. Στην πραγματικότητα, ο Θεός και ο κόσμος είναι "Ένα". Δεν είναι δυνατό να υπάρξουν ο Θεός και ο κόσμος ως χωριστές οντότητες επειδή ο Θεός δεν είναι κάτι έξω από τον κόσμο, αλλά μάλλον κάτι μέσα στον κόσμο. Όμως, η πεποίθηση αυτή, προτάθηκε αρχικά από τον Νεοπλατωνισμό.

Για τον Νεοπλατωνισμό, ομορφιά σημαίνει πολύ περισσότερο από την απλή συμμετρία. Περιλαμβάνει μια στενή σχέση προς την ιδανική πραγματικότητα, είναι μια εμφάνιση του Θεού πέρα από τα αντικείμενα του κόσμου. Οπουδήποτε το θείο φως λάμπει, γίνεται ομορφιά. Στο Σουφισμό πιστεύεται ακριβώς το ίδιο πράγμα για την ομορφιά. Αυτό που εκφράζεται πραγματικά στο ανθρώπινο πρόσωπο, είναι η εμφάνιση του θείου φωτός. Οι Νεοπλατωνικοί προσδιόρισαν την ομορφιά με τη θεία ουσία και οι Σούφι υιοθέτησαν την ίδια ιδέα.

Η πραγματοποίηση των θείων χαρακτηριστικών στην ανθρώπινη ομορφιά να είναι μια επιρροή του Νεοπλατωνισμού στην φιλοσοφία των Σούφι.

Η ομορφιά και η καλοσύνη θεωρούνται και στο Νεοπλατωνισμό και στο Σουφισμό ως Θεϊκές αρετές. Η καλοσύνη είναι σημαντικότερη μεταξύ των χαρακτηριστικών που εξυψώνουν έναν άνθρωπο στο υψηλότερο στάδιο της ύπαρξης. Και στο Ισλάμ και στον Σουφισμό, η καλοσύνη ως θεία αρετή συνδέεται με τη θέληση του Θεού. Η πεποίθηση ότι ο Θεός θα ανταμείψει τις καλές πράξεις στην ευλογία στα ανθρώπινα όντα δεν είναι κάτι νέο ή αρχικό στην ισλαμική φιλοσοφία.

Ο Πλάτων διατύπωσε ως φιλοσοφικό πρόβλημα αρχικά, την καλοσύνη. Η καλοσύνη, η τιμιότητα, η ανδρεία, η φρόνηση και η αρετή είναι κύρια θέματα στην Πλατωνική φιλοσοφία. Αργότερα, ο Πλωτίνος εναρμόνισε την Πλατωνική φιλοσοφία με τη θρησκεία κάτω από τις διδασκαλίες του Νεοπλατωνισμού. Συνεπώς, η ιδέα της καλοσύνης ως θεία αρετή στον Σουφισμό, προέρχεται από τον Νεοπλατωνισμό. Και στα δύο δόγματα, όσο περισσότερο καθαρίζεται η ψυχή από τα προσωρινά πάθη, επιθυμίες και πόθοι, τόσο αρμονικότερη γίνεται με την καλοσύνη.

Ακόμα, θεωρούν πως ότι ο θάνατος είναι ένας χωρισμός του σώματος και της ψυχής. Όταν ένα άτομο πεθαίνει, η ψυχή ως θεία ουσία δεν πεθαίνει και ταξιδεύει σε ένα άλλο σώμα ενώ το σώμα αποσυνθέτεται και γίνεται γη πάλι. Ο θάνατος είναι ένας διαχωρισμός δύο οντοτήτων, της ψυχής και του σώματος.

Ο Σουφισμός αντιλαμβάνεται τη δημιουργία ως εκπόρευση από το Θεό, σαν μια "εμφάνιση" του Θεού. Αυτή η έννοια της δημιουργίας είναι αρκετά διαφορετική από την ορθόδοξη ισλαμική πίστη περί δημιουργίας σαν προερχόμενη από το τίποτα. Σύμφωνα με αυτήν, ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο, την ανθρωπότητα και όλα τα ζωντανά πλάσματα από το τίποτα αλλά χωρίς ιδιοτέλεια. Αυτή η πίστη υιοθετείται από όλες τις μονοθεϊστικές θρησκείες, δηλαδή το Χριστιανισμό, τον Ιουδαϊσμό και το Ισλάμ, που υποθέτουν την ύπαρξη μόνο ενός Θεού, κάτι που πιθανά προέρχεται αρχικά από την Παλαιά Διαθήκη.

Και στα δύο δόγματα, Σουφισμό και Νεοπλατωνισμό, υποστηρίζεται πως η ψυχή μπορεί να φθάσει στην έξαρσή της διαβαίνοντας μέσα από ορισμένα σταδία.

Κατά πρώτον, η έξαρσή της εξαρτάται από την κάθαρση από τα πάθη, τις αισθησιακές επιθυμίες και τους πόθους. Κατά δεύτερον, η ψυχή, λόγω της θείας φύσης της, είναι αθάνατη και η τάση της προς τις εφήμερες υπάρξεις μπορεί να την αναγκάσει σε εκφυλισμό και φθορά. Προκειμένου να αποτραπεί αυτό, η ψυχή πρέπει να περιστραφεί στον εαυτό της και να κατανοήσει το νόημά της. Κατά τρίτον, η ψυχή μπορεί να φθάσει στην έξαρση με τη γνώση. Ο τρόπος να γνωρίσει τον εαυτό της είναι διαμέσου της αγάπης.

Η αγάπη είναι το θείο ένστικτο της ψυχής που την παρακινεί να αντιληφθεί τη φύση της και το πεπρωμένο της. Η ψυχή είναι πρωτογεννημένη του Θεού, πριν από τη δημιουργία του σύμπαντος, ζούσε και κινιόταν και είχε την ύπαρξή της μέσα σ’ Εκείνον και κατά τη διάρκεια της γήινης εκδήλωσής της είναι σαν ένας ξένος σε εξορία, επιθυμούσα πάντα την επιστροφή της στην πατρίδα της.

Να τι είναι αγάπη: να ανέρχεσαι στα ουράνια, να σχίζεις κάθε στιγμή εκατό πέπλα· στο πρώτο στάδιο να απαρνείσαι τη ζωή και στο τελευταίο να ταξιδεύεις δίχως πόδια· να βλέπεις αυτόν τον κόσμο σαν ανύπαρκτο και να μη θεωρείς ό,τι εμφανίζεται, σαν εαυτό σου.

Όλες οι ερωτικές ιστορίες και οι αλληγορίες της σουφικής ποίησης, για παράδειγμα η ιστορία της Λέιλα (Νύχτας) και του Ματζνούν (Τρελού), του Γιούσουφ και της Τζουλέικα, του Σαλαμάν και της Αμπσάλ, της πεταλουδίτσας και της λυχνίας, του αηδονιού και του τριαντάφυλλου είναι απλές σκιαγραφίες του έντονου πόθου της ψυχής για επανένωση με το Θεό.

Η ψυχή παρομοιάζεται με ένα θλιμμένο περιστέρι που έχει χάσει το ταίρι του· σαν ένα καλάμι κομμένο από τις ρίζες του που χρησιμεύει σαν φλογέρα για να γεμίζει, με τη γλυκιά μουσική του, με δάκρυα τα μάτια σαν ένα εκπαιδευμένο γεράκι που με το σφύριγμα του κυνηγού πάει και φωλιάζει στον ώμο του. Σαν το χιόνι που λιώνει στον Ήλιο και ανέρχεται σαν ατμός στον ουρανό. Σαν ένας φτωχός που προσπαθεί να γίνει πρίγκιπας.

Αυτές οι εικόνες υπαινίσσονται ότι ο Θεός πρέπει να γίνεται αντιληπτός σαν υπερβατικός και ότι η ψυχή δεν μπορεί να Τον φτάσει, αν δεν κάνει αυτό που ο Πλωτίνος εκφράζει με μια εύστοχη φράση σαν «το πέταγμα του Μόνου στον Μόνο». Ο Τζαλαλουντίν λέει:

Η κίνηση κάθε ατόμου κατευθύνεται στην πηγή του. Ο άνθρωπος φτάνει σε κείνο προς το οποίο έχει κλίση. Με τη δύναμη της συμπάθειας και του ζήλου,

η καρδιά και η ψυχή ντύνονται με τις ιδιότητες του Αγαπημένου, που είναι η Ψυχή των ψυχών.

Η αγάπη είναι η εμφάνιση του Θεού και διαμέσου της αγάπης κάποιος μπορεί να επιτύχει μια ειδική γνώση, γνώση του εαυτού. Η αυτογνωσία μπορεί να επιτευχθεί μέσω της ενδοσκόπησης. Στο τελευταίο στάδιο, καθώς το άτομο γνωρίζει τον εαυτό και καταλαβαίνει την ουσία της ψυχής, συνειδητοποιεί ότι είναι πανομοιότυπο με το σύμπαν και τα άλλα δημιουργήματα και ότι ο Θεός είναι η μόνη ύπαρξη που παρουσιάζεται σε όλη τη δημιουργία. Ως εκ τούτου, κάποιος ελευθερώνεται από το δυϊσμό.

Αυτό είναι το στάδιο της ενοποίησης του Θεού, των ανθρώπων και του κόσμου. Σε αυτή τη φάση, οι λέξεις που δηλώνουν μεμονωμένες ατομικότητες, όπως "εσύ" ή "εγώ" και που υπονοούν το χωρισμό και τη διαφοροποίηση, χάνουν την έννοιά τους. Υπάρχει μόνο "ένα" και αυτό το "ένα" είναι μια ενοποίηση στην ουσία του Θεού. Αυτό είναι το υψηλότερο στάδιο της έξαρσης για ένα άτομο και μόλις φθάσει σε αυτό το στάδιο, αντιλαμβάνεται το Θεό και καταλαβαίνει ότι ο Θεός είναι η μόνη ύπαρξη στον κόσμο και ότι η ψυχή δεν είναι παρά Θεός.

Ο Τζαλαλουντίν Ρουμί διακηρύσσει ότι η αγάπη της ψυχής για το Θεό είναι η αγάπη του Θεού για την ψυχή και ότι αγαπώντας την ψυχή ο Θεός αγαπάει τον Εαυτό του, αφού οδηγεί στο δρόμο της επιστροφής αυτό που στην ουσία είναι θείο. «Ο χαλκός μας» λέει ο ποιητής, «μετουσιώνεται μέσω αυτής της σπάνιας αλχημείας», εννοώντας ότι το αγενές μέταλλο του εαυτού εξαγνίζεται και πνευματοποιείται. Σε μια άλλη ωδή λέει:

Ω ψυχή μου, έψαξα από τη μια άκρη στην άλλη, δε βρήκα τίποτα άλλο σε σένα

εκτός από τον Αγαπημένο Μη με πεις άπιστο, ω ψυχή μου, αν πω ότι εσύ η ίδια είσαι Εκείνος.

δε χρειάζεται να ψάχνεις, γιατί Θεός είσαι εσύ, εσύ! Γιατί ζητάς κάτι που ποτέ δε σου έλειψε; Εκτός από σένα, άλλος δεν είναι, αλλά συ πού είσαι, Πού;

Πού είναι ο εραστής, όταν προβάλλει ο Αγαπημένος:

Παντού και πουθενά το ξεχωριστό εγώ τον έχει εγκαταλείψει. Στο νυμφώνα της ενότητας ο Θεός γιορτάζει το μυστικό γάμο της ψυχής.

Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν πως υπάρχουν στενές ομοιότητες μεταξύ του Σουφισμού και του Νεοπλατωνισμού και αυτό συνέβηκε με αλληλεπιδράσεις μέσα από κοινωνικά και πολιτιστικά περιβάλλοντα κατά την διάρκεια ακμής του Σουφισμού. Αναμφίβολα, όπως είναι ευρέως γνωστό, η ισλαμική φιλοσοφία έχει τις ρίζες της, κατά κανόνα, στις εργασίες του Αριστοτέλη, οι οποίες όλες μεταφράστηκαν σε Αραβικά.

Η ισλαμική σκέψη επηρεάστηκε από την ελληνική φιλοσοφία, ειδικά από τις ιδέες του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Οι Ισλαμικοί φιλόσοφοι ερμήνευσαν τον Αριστοτέλη με την δική τους ισλαμική άποψη και καθιέρωσαν τις θεωρίες τους βασισμένοι στην φιλοσοφία του Αριστοτέλη. Επίσης, πεποιθήσεις που προήλθαν από τις μεταφράσεις των γραφών του Πλάτωνα και του Πλωτίνου, εισήχθησαν στον πολιτισμό της Ανατολίας και αναμίχθηκαν με τις διαφορετικές αρχαίες πίστεις της Ανατολίας, όπως τα Ορφικά.

Τα απόκρυφα στοιχεία του Νεοπλατωνισμού αναμίχθηκαν με τις αρχαίες πίστεις της Ανατολίας, όπως για παράδειγμα η ιερότητα των φυσικών γεγονότων όπως ο Ήλιος που ενσωματώνεται στο Σουφισμό στην πεποίθηση της ομοιότητας του Θεού στον Ήλιο, προετοίμασαν τον τρόπο για τις φιλελεύθερες ερμηνείες των Ισλαμικών αρχών στη φιλοσοφία των Σούφι. Ο Νεοπλατωνισμός δείχνει πως αποτελεί την πιθανότερη βασική εξήγηση του φιλοσοφικού συστήματος της σκέψης της φιλοσοφίας των Σούφι.

Επιστολή ενός χριστιανού… που αξιοποιεί έμπρακτα τη Βίβλο!

Ευσεβέστατη Κυρία Χριστιαν....

Θερμά συγχαρητήρια για την χαλύβδινη πίστη σας στην Αγία Γραφή, και τα χριστιανικά ιδεώδη. Χαίρομαι ιδιαιτέρως που βάζετε στην θέση τους, τους παγανιστές, αμφισβητίες των πιστεύω μας. Είναι πράγματι αξιολύπητοι και βρίσκονται σε τεράστια πλάνη, πιστεύοντας ότι οι ειδωλολάτρες όπως, ο Πλάτωνας, ο Όμηρος, και ο Αριστοτέλης, αλλά και άλλοι σαν κι αυτούς, προάγουν τον πολιτισμό, την σκέψη και την πρόοδο! Όταν εμείς οι πιστοί ακόλουθοι της ιερής Βίβλου, έχουμε μια θεοφώτιστη στάση ζωής, ένα τεράστιο πλούτο ηθικών αξιών, και προ πάντων ισχυρά πρότυπα ζωής, προόδου και καταξίωσης!

Προσωπικά, από την Αγία Γραφή έχω αντλήσει χρήσιμα πρότυπα, και μια από κάθε άποψη βιβλική στάση ζωής, που μου βγήκε σε καλό. Από μικρός είχα την ευκαιρία να δω την θαυμάσια πρακτική πλευρά της πονηριάς και του δόλου, μια και έγινα κάτοχος της πατρικής μας περιουσίας, εξαπατώντας τα αδέλφια και τον πατερά μου, ακριβώς όπως έκανε και ο τρισευλογημένος μας προπάτορας Ιακώβ! Ακολουθώντας μαλιστα το ίδιο βιβλικό παράδειγμα, έκλεψα τα πάντα κι απ’ τον πεθερό μου. Αργοτερα με ανάλογες πανουργίες, απέκτησα και τα κτήματα των γειτόνων μου, όπως έκαναν οι εκλεκτοί μας προπάτορες στην Συχέμ και την Χαναάν.

Επαγγελματικά αναρριχήθηκα στην εταιρία μου, επειδή εφήρμοσα την ευφυέστατη βιβλική ιδέα, να πασάρω στον διευθυντή μου την γυναίκα μου, παρουσιάζοντας την κατά τα αβρααμικά πρότυπα, ως εξαδέλφη μου! Αυτός τόσο το ευχαριστήθηκε, που περιχαρώς με διόρισε υπεύθυνο προσωπικού, και γενικώς, η μια επιτυχία διαδέχεται την άλλη.

Σύντομα έγινα εγώ ο διευθυντής αυτής της μεγάλης φαρμακευτικής εταιρίας, μια και ο προηγούμενος ξαφνικά και αναπάντεχα ασθένησε βαριά. Φυσικά η γυναίκα μου που βρισκόταν καιρό στην αγκαλιά του, βοήθησε πολύ σ αυτό, ταΐζοντάς τον τα πλέον "κατάλληλα" φαγητά!
Να μη ξεχάσω να σου πω το σπουδαιότερο! Τώρα που η εταιρία μου ανήκει αποκλειστικά, κατάφερε να πλουτίσει, θεραπεύοντας με τα σκευάσματα της, τις ασθένειες που η ιδία προκάλεσε στην πόλη! Μάλιστα, είμαι ενθουσιασμένη από τα εκπληκτικά αποτελέσματα της δημιουργίας ασθενειών που μόνο εμείς μπορούμε (με το αζημίωτο) να θεραπεύουμε, και σκοπεύω να εφαρμόσω το σύστημα αυτό σε ευρύτερη κρατική και αν είναι δυνατόν σε παγκόσμια πλέον κλίμακα! Καταλαβαίνεις λοιπόν πόσο δίκαιο είχε ο πανέξυπνος προπάτορας μας Ιακώβ όταν έλεγε: αν ο θεός με προστατεύει και μου δίνει ότι επιθυμώ... τότε θα γίνει θεός μου!

Πετυχημένος επιχειρηματίας πια, αλλά και οικογενειάρχης, κρατώ ευλαβικά τα βιβλικά πρότυπα των αγίων Λωτ και Αβραάμ (τους οποίους εμείς οι χριστιανοί ευλαβικά γιορτάζουμε στις στις 9 Οκτωβρίου). Έτσι συνευρίσκομαι ερωτικά και με τις δυο μου κόρες (όπως ο Άγιος Λωτ) που μάλιστα μου γέννησαν και δυο χαριτωμένα εγγονο-παιδάκια! Μετά απ’ αυτό, φυσικά και εδίωξα χωρίς κανέναν οίκτο, τα μπάσταρδα που μου είχε γέννησε μια αλλοδαπή χαζογκόμενα (κατά τα πρότυπα της δούλας του Αβραάμ Άγαρ). Η ερωτική μου ζωή έχει εξαιρετική ποικιλία, μια και συνευρίσκομαι ερωτικά έστω και με το ζόρι, και με την ωραιότατη αδελφή μου, κατά τα πρότυπα του Αμνών και της Θάμαρ.

Φυσικά γι’ αυτές μου της σεξουαλικές ακαταστασίες, η γυναίκα μου δεν έχει καμία αντίρρηση μια και η ίδια, σε κάθε ευκαιρία ακολουθεί την εντολή του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου που λέει: «Θαυμάστε την γυναίκα του Αβραάμ, που υπακούοντας στις συμβουλές του... εις μοιχείαν εαυτήν εξέδωσεν και βαρβαρικής συνουσίας ανέχετο». Όπως καταλαβαίνεις λοιπόν, με βαρβαρικό ή όχι σεξ, περνάμε όλοι μια χαρά, αξιοποιώντας στις εμπορικές μας ευκαιρίες, την ακατάσχετη σεξουαλικότητά μας.

Βέβαια, κάποιοι πνευματικότεροι μου στην πίστης μας, (υποθέτω επειδή είναι απλώς πολύ γέροι) έχουν τις αντιρρήσεις τους, λέγοντας πως αυτά δεν είναι και τα πλέον σωστά πράγματα, και μου ζητούν να εξομολογηθώ και να ζητήσω άφεση αμαρτιών… πράγμα που φυσικά εγώ σαν κάλος χριστιανός το κάνω ευχαρίστως, και σε κάθε ευκαιρία, μια και ανάλαφρος μετά, μπορώ να τις επαναλάβω. Βλέπεις η θρησκεία μας έχει εντολή να μας συγχωρεί εσαεί και αδιαλείπτως (εβδομηκοντάκις επτά) με μοναδική προϋπόθεση, πως δεν θα αμφισβητήσουμε το άγιο πνεύμα! Κι εγώ φυσικά ποτέ δεν αμφισβητώ... το Πανάγιο Πνεύμα... ό,τι κι αν είναι αυτό!

Επιτρέψτε μου λοιπόν, να σας κρατώ ενήμερους, για την θαυμαστή και πολλά υποσχόμενη καριέρα μου, η οποία ακολουθώντας κατά γράμμα, τις πνευματικές διδαχές των σεβάσμιων πνευματικών μας πατερών και προγόνων: Αβραάμ, Ισαάκ, Ιακώβ, Μωυσέως, αλλά και Αυνάν… καθώς και όλων των υπόλοιπων αγίων της ορθοδόξου πίστεώς μας… απολαμβάνω έναν επίγειο παράδεισο, προετοιμαζόμενος ψυχολογικά και για των αιώνιο παράδεισο, που προσμένει όλους εμάς τους πιστούς της μοναδικής ορθόδοξου χριστιανικής εκκλησιάς.

Ταπεινά ημέτερος, ο εν Χριστώ αδελφός σας

Οι αριθμοί ανάμεσα στους αιώνες – Από την μονάδα μέχρι και το «φανταστικό σύνολο»

Η έννοια των αριθμών, έστω και ως εργαλείο καταμέτρησης, γεννήθηκε πολύ παλαιότερα από κάθε άλλο στοιχείο στον κόσμο των μαθηματικών.

 

Αυτό το συνεχώς εξελισσόμενο σύνολο αποτέλεσε τον θεμέλιο λίθο για κάθε άλλη ανακάλυψη που προέκυψε μεταγενέστερα στην ιστορία των επιστημών. Η εγγενής ανάγκη του ανθρώπου να μετρήσει, οδήγησε τους πρώτους μαθηματικούς στην ιστορία της ανθρωπότητας να δημιουργήσουν μία ομάδα συμβόλων, που αποτέλεσε το αρχικό σύστημα αρίθμησης.

 

Τα πρώτα βήματα και η ανακάλυψη των Φυσικών Αριθμών

 

Κανείς δεν μπορεί να υπολογίσει την περίοδο που η ιδέα της αρίθμησης άρχισε να απασχολεί την ανθρωπότητα. Οι άνθρωποι πιθανότατα μετρούσαν ο,τι τους ενδιέφερε αρκετές χιλιετίες πριν δημιουργηθεί το πρώτο, έστω και αφηρημένο, σύστημα αρίθμησης στην αρχαία Μεσοποταμία, γύρω στο 3.500 π.Χ. Τέσσερις δεκαετίες αργότερα οι Αιγύπτιοι μαθηματικοί παρουσίασαν ένα δικό τους, πιο ορθά δομημένο, σύστημα με βάση το 10. Το πρώτο σύνολο αριθμών γρήγορα διαδόθηκε στους πιο εξελιγμένους πολιτισμούς, με τους αρχαίους Ελληνες να παίρνουν τα... σκήπτρα για να συμβάλλουν στην πορεία των μαθηματικών.

 

Τα πρώτα προβλήματα που ώθησαν τους επιστήμονες της εποχής να δημιουργήσουν τους αριθμούς αφορούσαν τον υπολογισμό της διάρκειας της ημέρας, αλλά και την καταμέτρηση αντικειμένων. Οι αριθμοί ξεκινούσαν από τη μονάδα, που αντιστοιχούσε στην ύπαρξη ενός αντικειμένου, και συνέχιζαν με ανάλογο τρόπο. Το πρώτο σύστημα αρίθμησης δηλαδή ήταν ουσιαστικά αυτό που στη συνέχεια της μαθηματικής ιστορίας ονομάστηκε «Φυσικοί Αριθμοί».

 

Η αφηρημένη έννοια του αρνητικού αριθμού – Οι «αγώνες» για την αναγνώριση του μείον

 

Οσο οι μαθηματικοί περιορίζονταν στον υπολογισμό του πλήθους των φυσικών αντικειμένων, η έννοια του αρνητικού αριθμού δεν είχε σημασία. Οπως φάνταζε λογικό εκείνη την εποχή, οι αριθμοί άρχιζαν από το «1» και συνέχιζαν μέχρι να αντιπροσωπεύσουν το πλήθος που καταμετρείται. Η πρώτη αναφορά σε αρνητικούς αριθμούς βρίσκεται μέσα σε εννέα βιβλία γραμμένα από Κινέζους συγγραφείς, περίπου το 100 π.Χ. Ωστόσο, η έννοια ήταν ακόμα εντελώς αφηρημένη, ενώ αρκετοί επιστήμονες της εποχής δεν μπορούσαν να την αντιληφθούν.

 

Ο Διόφαντος ήταν ο πρώτος μαθηματικός που εισήγαγε την έννοια των αρνητικών αριθμών στον δυτικό κόσμο τον 3ο αιώνα μ.Χ. Προσπαθώντας να βρει λύση για την εξίσωση 4x+20=0 κατέληξε πως τα αποτελέσματα είναι εντελώς παράλογα. Τρεις αιώνες αργότερα,αρκετοί Ινδοί μαθηματικοί ασχολήθηκαν με την ύπαρξη των αρνητικών αριθμών, στην προσπάθεια τους να υπολογίσουν τα χρέη κάποιων συμπολιτών τους. Ωστόσο, η ανυπόστατη έννοια ενός αριθμού που δεν υπάρχει, άργησε να γίνει αποδεκτή από τον κόσμο των μαθηματικών. Μέχρι και τον 17ο αιώνα η πλειοψηφία των μαθηματικών δεν αναγνώριζε την ύπαρξη τους. Οι αριθμοί αυτοί χαρακτηρίζονταν ως «παράλογοι» έως ότου μια σειρά από διάσημους και αναγνωρισμένους μαθηματικούς τους... επιτρέψουν.

 

Τί υπάρχει ανάμεσα σε δύο ακεραίους; - Η εμφάνιση των Ρητών Αριθμών

 

Παράλληλα, όσο εξελισσόταν η διαμάχη περί ύπαρξης ή όχι των αρνητικών αριθμών, είχαν δημιουργηθεί και αρκετά ακόμα αναπάντητα ερωτήματα από μαθηματικούς. Οι Φυσικοί Αριθμοί αρκούσαν για τον υπολογισμό των φυσικών αντικειμένων, όμως δεν ήταν ικανοί να καλύψουν τις... μαθηματικές ανάγκες των μεταγενέστερων εποχών. Είναι δυνατόν ανάμεσα στο «1» και στο «2» να μην υπάρχει κανένας άλλος αριθμός; Η ανακάλυψη των Ρητών Αριθμών δεν άργησε να έρθει, με τους Αιγυπτίους να «πρωτοστατούν» στην δημιουργία τους. Οι Ρητοί Αριθμοί είναι γνωστοί και ως κλάσματα, μόνο που αριθμητής και παρονομαστής τους ήταν Φυσικοί Αριθμοί. Αναφορές στους Ρητούς υπήρχαν από τον 2ο αιώνα π.Χ. σε έργα Αιγυπτίων μαθηματικών, αλλά όπως είναι λογικό η αναγνώριση τους άργησε να έρθει από την μαθηματική κοινότητα.

 

Το πρόβλημα του Πυθαγόρα, οι Αρρητοι και η συμπλήρωση του συνόλου των Πραγματικών Αριθμών

 

Ο συνδυασμός αυτών των τριών συνόλων ήταν ικανός να λύσει σχεδόν κάθε μαθηματικό πρόβλημα που προέκυπτε. Ωστόσο, υπήρχαν ακόμα άλυτα ερωτήματα τα οποία δεν μπορούσαν να αντιμετωπιστούν ούτε από αυτό το τεράστιο σύνολο αριθμών. Γνωστότερο όλων ήταν το Πυθαγόρειο πρόβλημα το οποίο αποδείκνυε την αρρητότητα της τετραγωνικής ρίζας του 2. Η υποτείνουσα ενός τριγώνου με πλευρές ίσες με 1 δεν ήταν δυνατό να υπολογιστεί. Ο Πυθαγόρας δεν μπορούσε να διαψεύσει την ύπαρξή των αρρήτων μέσα από τη λογική, αλλά δεν μπορούσε και να δεχθεί την ύπαρξή τους. Το πρόβλημα παρέμεινε άλυτο και έπρεπε να περάσουν πάνω από δύο χιλιετίες ώστε οι Αρρητοι Αριθμοί να αναγνωρισθούν, από μια σειρά πρωτοπόρων μαθηματικών τον 19ο αιώνα.

 

Οι θεωρίες μαθηματικών όπως ο Βάιστρας, ο Ντέντεκιντ και ο Καντόρ ήταν πλέον ικανές να αποδείξουν την ύπαρξη των Αρρητων. Με αυτό το τρόπο δημιουργήθηκε το ολοκληρωμένο σύνολο των Πραγματικών Αριθμών, στο οποίο ανήκουν όλοι οι αριθμοί. Φτάνοντας σε αυτό το σύνολο, οι μαθηματικοί θεώρησαν πως δημιούργησαν το απόλυτο εργαλείο για τις μελέτες τους. Ενα σύνολο αριθμών από το οποίο δεν έλειπε απολύτως τίποτα. Εκαναν για ακόμα μια φορά όμως ένα μεγάλο λάθος, αφού δεν χρησιμοποίησαν επαρκώς την... φαντασία τους.

 

Το... φανταστικό μέρος των μαθηματικών – Η ολοκαίνουργια έννοια των μιγαδικών

 

Τα μαθηματικά εξελίχθηκαν, οι ανάγκες των μαθηματικών αυξήθηκαν και έτσι ακόμα και οι Πραγματικοί Αριθμοί δεν ήταν ικανοί να λύσουν τα ερωτήματα τους. Δημιούργησαν έτσι τους Φανταστικούς Αριθμούς. Η πρώτη ιδέα είχε ακουστεί από τους Ιταλούς μαθηματικούς Ταρτάλια και Κάρντανο, όμως δεν άργησε να απορριφθεί. Η μαθηματική κοινότητα θεώρησε... τρελούς όσους ασχολούνταν με την ύπαρξη ενός φανταστικού συνόλου και απαξίωσε κάθε επιχείρημα τους. Στις αρχές του 19ου αιώνα όμως οι Φανταστικοί Αριθμοί ξαναήρθαν στο προσκήνιο, αυτή τη φορά από τον Γκάους, ένα μαθηματικό διεθνούς φήμης.

 

Οι μαθηματικοί άρχισαν να ασχολούνται παραπάνω με την υπόθεση του Γκάους. Χρειάστηκε περίπου ένας αιώνας ώστε, αυτό που είχε πρωτοαναφερθεί το 1640, επιτέλους να αναγνωρισθεί. Οι Φανταστικοί Αριθμοί συνδυάστηκαν με τους ήδη υπάρχοντες για να δημιουργήσουν το σύνολο των Μιγαδικών Αριθμών. Αυτή ήταν και η τελευταία προσθήκη στο σύνολο των αριθμών ως σήμερα. Εικάζεται πως το υπάρχον σύνολο αριθμών δεν μπορεί να ενισχυθεί επιπλέον. Ωστόσο αυτή η εντύπωση υπήρχε διαχρονικά, ειδικά μετά από κάθε καινούργια ομάδα αριθμών που ανακαλυπτόταν.

 

Το ταλέντο της... προσαρμογής – Η μελλοντική εξέλιξη των αριθμών

 

Η πορεία του συνόλου των αριθμών είναι συνυφασμένη με την εξέλιξη των επιστημών αλλά και γενικότερα με την περιπέτεια της ανθρώπινης ύπαρξης. Εξάλλου οι αριθμοί δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα εργαλείο επίλυσης των προβλημάτων που προκύπτουν από τις ανάγκες της εποχής. Το μόνο ερώτημα που θα παραμένει αναπάντητο, είναι το κατά πόσο η ανθρώπινη ευφυΐα είναι ικανή να προχωρήσει και να οδηγήσει σε νέα, εξελιγμένα και πρωτοποριακά μαθηματικά που με τη σειρά τους θα εμπλουτίσουν τον συναρπαστικό κόσμο των αριθμών.

Τα 5 πειράματα που απείλησαν την Γη με καταστροφή

Ποια είναι τα πέντε πειράματα που απέιλησαν να εξαφανίσουν τον πλανήτη; Δείτε τα στο βίντεο που ακολουθεί.

 

Εγκληματικότητα ανηλίκων: Γιατί συμβαίνει και πώς αντιμετωπίζεται;

Παραβατικότητα ανήλικων: Αντιμετώπιση του φαινομένου μέσω θεραπευτικών παρεμβάσεων

 

Λίγα λόγια για την παραβατικότητα ανηλίκων

Το ζήτημα της παραβατικότητας ανηλίκων, τις τελευταίες δεκαετίες απασχολεί το σύστημα δικαιοσύνης αλλά και τον χώρο της ψυχικής υγείας σε όλο το δυτικό κόσμο.

Η παραβατικότητα φαίνεται να κορυφώνεται κατά τη διάρκεια της εφηβείας και να μειώνεται από τα 20 χρόνια και μετά (Farrington et al, 1986). Πιο συγκεκριμένα, η κορύφωση παρατηρείται στα 17 χρόνια και μετά μειώνεται αισθητά (Farrington, 1992˙, Wolfgang, Thornberry & Figlio, 1987). Η παραβατικότητα καταγράφεται είτε από επίσημα στοιχεία συλλήψεων και απόδοσης ποινών είτε από αυτόᾱναφορές. Συνήθως τα επίσημα στοιχεία συλλήψεων περιλαμβάνουν τους πιο επίμονους παραβάτες και τα μεγαλύτερης έντασης αδικήματα. Οι αυτοαναφορές καλύπτουν μεγαλύτερο εύρος της παραβατικής δραστηριότητας καθώς πληθώρα αδικημάτων δεν εμπίπτουν στην προσοχή των αρμόδιων αρχών και μένουν ατιμώρητα. Στη χώρα μας οι συλλήψεις των ανήλικων παραβατών κυρίως αφορούν αδικήματα για παραβάσεις του Κ.Ο.Κ, κλοπές, αδικήματα του νόμου περί ναρκωτικών, ληστείες.

 

Προβλήματα ψυχικής υγείας ανήλικων παραβατών

Πληθώρα ερευνών αναδεικνύουν την αυξημένη συχνότητα προβλημάτων ψυχικής υγείας ανηλίκων που έρχονται σε επαφή με το σύστημα απονομής δικαιοσύνης (Abram et al, 2003˙, Cauffman, 2004˙, Wasserman et al, 2004). Πιο συγκεκριμένα, έχει βρεθεί ότι η συχνότητα προβλημάτων ψυχικής υγείας σε πληθυσμούς ανήλικων παραβατών είναι 2 με 4 φορές μεγαλύτερη από αυτή του γενικού πληθυσμού (Otto et al, 1992; Teplin et al, 2002; Johnson-Reid et al, 2001). Τα ποσοστά κατάθλιψης κυμαίνονται σε διαφορετικές έρευνες από 13 έως 22%, τα ποσοστά άγχους από 21 έως 31% ενώ οι απόπειρες αυτοκτονίας από 11έως 16% (Lader et al, 2000˙, Chiles et al, 1980˙, Doreleijers et al, 2000˙, Mc Manus et al, 1984˙, Papageorgiou & Vostanis, 2000˙, Pliszka et al, 2000). Ακόμη, έχουν βρεθεί υψηλότερα ποσοστά διαταραχών διαγωγής σε σύγκριση με το γενικό πληθυσμό των εφήβων (Doreleijers et al, 2000), χρήσης ουσιών (Mc Manus & Alessi, 1984) και συνδρόμου ελλειμματικής προσοχής (Timmons-Mitchell et al, 1997). Θα πρέπει να επισημανθεί ότι οι τρεις αυτές κατηγορίες προβλημάτων ψυχικής υγείας έχει βρεθεί ότι έχουν υψηλή θετική συσχέτιση με επανάληψη και συνέχιση παραβατικότητας (Henn et al, 1980˙, Vermeiren et al, 2004).

Η ανασκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας δείχνει ότι οι ανήλικοι παραβάτες παρουσιάζουν μια σειρά από δυσκολίες όπως επιθετικότητα, αντικοινωνική συμπεριφορά, εσωτερικευμένα προβλήματα, χρήση ουσιών, μειωμένη σχολική επίδοση, αποχή από το σχολείο καθώς και οικογενειακές, διαπροσωπικές, γνωστικές, κοινωνικές δυσκολίες. Οι παρεμβάσεις στο χώρο του συστήματος δικαιοσύνης στοχεύουν συνήθως σε  συγκεκριμένα προβλήματα συμπεριφοράς όπως επιθετικότητα ή ανεπαρκείς κοινωνικές δεξιότητες αγνοώντας τα βαθύτερα προβλήματα ψυχικής υγείας και χρήσης ουσιών που μπορεί να παίζουν ρόλο στη δημιουργία και στη διατήρηση της παραβατικής τους συμπεριφοράς (Krisberg & Howell, 1998).

 

Θεραπευτικές παρεμβάσεις

Η θεραπευτική αντιμετώπιση της παραβατικής συμπεριφοράς θα πρέπει να λάβει υπόψη τις ανάγκες του ατόμου, τα συγκεκριμένα δηλαδή χαρακτηριστικά που συμβάλλουν στην παραβατική συμπεριφορά και σχετίζονται με την οικογένεια, το άτομο και την κοινότητα στην οποία θα επιστρέψει. Οι ανάγκες αυτές που συμπεριλαμβάνουν και τις ανάγκες ψυχικής υγείας χρειάζεται να αναγνωρισθούν για το κάθε άτομο ξεχωριστά και να καλυφθούν στο βαθμό που αυτό είναι δυνατό.  Κατά συνέπεια, οποιαδήποτε παρέμβαση θα πρέπει να απευθυνθεί στο ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο του ατόμου και να συμπεριλάβει την οικογένεια, το σχολείο, την ομάδα συνομηλίκων και την ευρύτερη κοινότητα στην οποία διαμένει.

Μια τέτοια ολιστική και πολυπαραγοντική προσέγγιση, χρειάζεται να συμπεριλάβει υπηρεσίες ψυχικής υγείας, σωματικής υγείας, χρήσης ουσιών, εκπαίδευσης, κατάρτισης  καθώς και το συντονισμό και τη συνεργασία των υπηρεσιών αυτών, ώστε να μπορέσουν να καλύψουν την πληθώρα και τη διαφορετικότητα των αναγκών αυτών (Cocozza & Skowyra, 2000˙, Murphy, 2002). Η εμπλοκή της οικογένειας, λαμβάνοντας υπόψη το κοινωνικο-πολιτισμικό πλαίσιο από το οποίο προέρχονται τα μέλη της, θεωρείται κομβική σε οποιαδήποτε παρέμβαση. Δεν θα είχε πολύ νόημα  για παράδειγμα, η δημιουργία μιας παρέμβασης εάν στη συνέχεια ο έφηβος επέστρεφε σε μια οικογένεια η οποία με διάφορους τρόπους συντηρεί τη συνέχιση της αντικοινωνικής του συμπεριφοράς.

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό της θεραπευτικής αντιμετώπισης της παραβατικότητας είναι οι παρεμβάσεις να λαμβάνουν υπόψη τις γνωσιακές ικανότητες, το κίνητρο του ατόμου για αλλαγή και τα πολιτισμικά κριτήρια (Wong & Hare, 2005˙, Andrews & Bonta, 2003). Τέτοιου τύπου παρεμβάσεις περιλαμβάνουν ατομική/ομαδική ψυχοθεραπεία, ψυχοεκπαίδευση, διαχείριση θυμού, κοινωνικές δεξιότητες, εκπαιδευτικά προγράμματα, συμπεριφοριστικές παρεμβάσεις, θεραπεία και συμβουλευτική χρήσης ουσιών, δεξιότητες εύρεσης εργασίας (Henggeler, 1994˙, Henggeler, Cunningham, Pierel, Scheonwald & Brondino, 1996).

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονισθεί ότι η εφαρμογή ενός τέτοιου μοντέλου ολιστικής και πολυπαραγοντικής παρέμβασης μπορεί να συναντήσει μια σειρά από δυσκολίες. Οι δυσκολίες αυτές μπορεί να προκύψουν από το υψηλό κόστος τέτοιου τύπου παρεμβάσεων (Fagan, 1991˙, Goldstrom et al, 2000) αλλά και από τη διαφορετική φιλοσοφία που διατρέχει το σύστημα απονομής δικαιοσύνης από τη μια και τον χώρο της ψυχικής υγείας από την άλλη. Παρόλο που και τα δυο συστήματα έχουν ως στόχο τη μείωση της παραβατικής συμπεριφοράς (Murphy, 2002), το σύστημα απονομής δικαιοσύνης έχει ως επιπλέον στόχο και την ευθύνη της προστασίας και την ασφάλεια των υπόλοιπων μελών της κοινότητας.

Η φιλοσοφία αυτή είναι αντίθετη με τη θεραπευτική φιλοσοφία των υπηρεσιών ψυχικής υγείας (Butts & Mears, 2001) καθώς συχνά οδηγεί στον εγκλεισμό των ανηλίκων σε σωφρονιστικά ιδρύματα για την προστασία και την ασφάλεια του ίδιου του παραβάτη αλλά και της ευρύτερης κοινότητας (Chaiken, 1998˙, Murphy, 2002).

Τι προβλήματα δημιουργεί η έλλειψη αυτοπεποίθησης;

Η έλλειψη αυτοπεποίθησης είναι πρόβλημα που μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά το πώς βλέπετε τον εαυτό σας και τι εικόνα δίνετε στους άλλους.

Γιατί προκαλείται έλλειψη αυτοπεποίθησης;

Μπορεί να υπάρχουν πολλοί λόγοι για την έλλειψη αυτοπεποίθησης και χαμηλής αυτοεκτίμησης, που αναζητούνται στην παιδική ηλικία, την οικογένεια, τη σχολική ζωή, τον τρόπο που βιώνει κάποιος τις επιτυχίες ή τις αποτυχίες, τις σχέσεις με τους άλλους κοκ. Το βέβαιον είναι ότι η εικόνα που έχει κάποιος για τον εαυτό του, επηρεάζει σίγουρα και την εικόνα που δείχνει στους άλλους. Μια αρνητική εικόνα προσελκύει αρνητικές εμπειρίες ενώ μία θετική εικόνα προσελκύει θετικές εμπειρίες.

Πώς επηρεάζει τη ζωή του ατόμου η χαμηλή του αυτοπεποίθηση;

Η χαμηλή αυτοπεποίθηση δημιουργεί αίσθημα ανασφάλειας και μοναξιάς. Πολλοί συχνά τα άτομα περιορίζουν τις κοινωνικές τους εξόδους και την επαφή τους με φίλους και έτσι μπαίνουν σε ένα φαύλο κύκλο που νιώθουν ακόμη πιο μόνοι. Επιπτώσεις μπορεί να υπάρχουν και στη σχέση με το αντίθετο φύλο γιατί τα άτομα με χαμηλή αυτοπεποίθηση τείνουν να προσκολλώνται στα αρνητικά σημεία μίας κατάστασης και να παραμελούν τις προσωπικές τους ανάγκες και την εξωτερική τους εμφάνιση. Δε δέχονται την κριτική από τους άλλους και όταν αυτή συμβαίνει, τότε πληγώνονται εύκολα.

Μπορεί να αλλάξει αυτό;

Βεβαίως, διότι το ότι νιώθει κάποιος χαμηλή αυτοπεποίθηση δε σημαίνει ότι έχει χαμηλές ικανότητες. Αυτό που συνήθως συμβαίνει είναι ότι μάλλον συγκρίνει τις πραγματικές του ικανότητες με μία ιδανική κατάσταση ή έχει εξωπραγματικές προσδοκίες από τον εαυτό του ή επίσης μπορεί να έχουν οι άλλοι για αυτόν.

ΤΑ ΑΡΝΗΤΙΚΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΟΥΝ ΔΗΛΗΤΗΡΙΟ ΣΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΣΩΜΑ

Η στεναχώρια , η οργή, ο φόβος, το μίσος και ο θόρυβος δηλητηριάζουν τον οργανισμό σαν ισχυρό δηλητήριο.

Έχει διαπιστωθεί για του λόγου του αληθές ότι η γλώσσα ενός οργισμένου ανθρώπου περιέχει δηλητήριο ίδιο με το δηλητήριο ενός φιδιού.

 Ακριβώς το ίδιο δηλητήριο δημιουργείται και στο σώμα ενός εξαγριωμένου ταύρου.

Ακόμη, σε πέίραμα που έγινε διαπίστωθηκε ότι η αναπνοή ενός ταραγμένου ανθρώπου είχε δηλητήριο ικανό να σκοτώσει ένα μικρό τρωκτικό.

Ως εκ τούτου, είναι αναγκαίο να αποδιώχνουμε τις αρνητικές σκέψεις που γεννούν αρνητικά συναισθήματα και συμπεριφορές.

Αλλά και να μην επηρεαζόμαστε από αρνητικά άτομα....

Γάμος χωρίς έρωτα

 Όλοι σχεδόν οι παρατηρητές συμφωνούν ότι ο θεσμός του γάμου αντιμετωπίζει κρίση. Οι περισσότεροι αναλυτές συνδέουν την κρίση με διάφορους παράγοντες και αναγκαιότητες της καθημερινότητας που οδηγούν στην εξασθένηση των αισθημάτων μεταξύ του ζευγαριού.
Όμως μια νέα μελέτη της Αμερικανίδας ιστορικού Stephanie Coontz κυριολεκτικά ανατρέπει τις παραδοσιακές απόψεις σχετικά με τα αίτια της κρίσης του γάμου. Η Αμερικανίδα ιστορικός υποστηρίζει ότι η κρίση δεν οφείλεται σε διάφορες σημερινές κοινωνικοοικονομικές συγκυρίες, αλλά στην κυρίαρχη αντίληψη σύμφωνα με την οποία ο έρωτας θα πρέπει να είναι ο κυριότερος λόγος για την ένωση δύο ανθρώπων με τα δεσμά του γάμου!
Η ανάδειξη του έρωτα ως της πιο σημαντικής παραμέτρου του γάμου οδηγεί ταυτόχρονα και στην υπονόμευση του θεσμού. Η άποψη ότι ο γάμος θα πρέπει να βασίζεται στον έρωτα πρωτοεμφανίζεται στα τέλη του 18ου αιώνα και συνεχίζεται με μικρές παραλλαγές μέχρι σήμερα. Τον 18ο αιώνα οι άνθρωποι άρχισαν να υιοθετούν για πρώτη φορά την επαναστατική νέα ιδέα ότι τα αισθήματα θα πρέπει να παίζουν τον κυρίαρχο ρόλο στον γάμο και ότι οι νέοι άνθρωποι θα πρέπει να επιλέγουν τους συντρόφους τους στη βάση των συναισθημάτων τους.
Μέχρι τον 18ο αιώνα οι περισσότερες κοινωνίες θεωρούσαν ότι ο γάμος ήταν ένας πολύ σοβαρός πολιτικός και οικονομικός θεσμός και, κατά συνέπεια, δεν μπορούσε να αφεθεί στις ελεύθερες επιλογές των νέων. Θεωρείτο ότι θα ήταν πολύ ανεύθυνο να βασίσει κανείς μια τέτοια σοβαρή απόφαση -όπως του γάμου- σε κάτι τόσο εφήμερο όπως τα αισθήματα και ο έρωτας.

Ο γάμος δεν είχε ως στόχο να ενώσει δύο άτομα με δεσμούς αγάπης και οικειότητας. Αντίθετα στόχος του γάμου ήταν να αποκτήσει κανείς χρήσιμα πεθερικά καθώς και πολιτικά και οικονομικά πλεονεκτήματα.Μόνο τα τελευταία 200 έτη, καθώς άλλοι οικονομικοί και πολιτικοί θεσμοί σταδιακά υποκαθιστούσαν πολλές από τις λειτουργίες που πριν εκπληρούσαι ο θεσμός του γάμου, άρχισαν οι Ευρωπαίοι και οι Αμερικανοί να βλέπουν τον γάμο ως μια προσωπική και ιδιωτική υπόθεση που είχε ως κύριο στόχο να ικανοποιήσει συναισθηματικές και σεξουαλικές ανάγκες.

Όμως η στιγμή που επικρατεί η νέα επαναστατική άποψη για τον γάμο είναι ταυτόχρονα και η στιγμή που ο θεσμός του γάμου αρχίζει να υπονομεύεται και να αποσταθεροποιείται. Από τη στιγμή που επικράτησε η ιδέα ότι ο έρωτας θα πρέπει να είναι ο κυριότερος λόγος για την ένωση δύο ανθρώπων, έγινε φανερό ότι οι ίδιες αξίες που αυξάνουν την ικανοποίηση των ανθρώπων σε μια γαμήλια σχέση υπονόμευαν και τη σταθερότητα του γάμου ως θεσμού. Η ιδέα ότι ο γάμος θα πρέπει να βασίζεται στον έρωτα συνεπάγεται ότι ο γάμος δεν έχει πλέον λόγο ύπαρξης από τη στιγμή που ο έρωτας πεθάνει.
Επίσης, αν σύμφωνα με τη νέα αντίληψη ο έρωτας -και όχι κοινωνικοοικονομικοί λόγοι- ήταν ο κυριότερος λόγος μιας σχέσης, τότε οι άνθρωποι θα μπορούσαν να δημιουργήσουν σχέσεις με νόημα και εκτός γάμου και δεν θα ήταν απαραίτητο να οικοδομηθεί η κοινωνία γύρω από την έννοια του παντρεμένου ζευγαριού.
Σύμφωνα λοιπόν με την Αμερικανίδα ιστορικό, εκείνο το οποίο είναι απορίας άξιον δεν είναι γιατί ο γάμος παρουσιάζει κρίση σήμερα. Αυτό που είναι απορίας άξιον είναι πώς ο θεσμός κατάφερε να διαρκέσει τόσο πολύ -δηλαδή περίπου 200 χρόνια μετά την υιοθέτηση των νέων αντιλήψεων.
Ένας λόγος που εμπόδισε να φανούν οι επαναστατικές επιπτώσεις της νέας ιδέας περί γάμου ήταν η δυνατότητα που είχαν οι συγγενείς, γείτονες και εργοδότες να ρυθμίζουν την προσωπική συμπεριφορά.
Ένας άλλος παράγοντας που έπαιξε ρόλο στην καθυστέρηση της εμφάνισης της κρίσης του γάμου ήταν ο συνδυασμός μη αποτελεσματικών μεθόδων ελέγχου των γεννήσεων και ποινικοποίησης των παράνομων γεννήσεων. Σημαντικό επίσης ρόλο στη διατήρηση του θεσμού ήταν η νομική και οικονομική εξάρτηση της γυναίκας από τον άνδρα.
Σήμερα που όλοι αυτοί οι φραγμοί έχουν σε σημαντικό βαθμό εκλείψει, ο θεσμός του γάμου εμφανίζεται ολοένα και πιο εύθραυστος. Όμως ποτέ δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι οι λόγοι γι’ αυτή την εξέλιξη δεν έχουν καμία σχέση με το ότι η κοινωνία μας είναι «υλιστική» και ότι τα αισθήματα έχουν «πεθάνει», όπως διατείνεται η λαϊκή σοφία των talk shows.
Αντίθετα το καμπανάκι για τον θεσμό του γάμου ήχησε πριν από 200 χρόνια, την ώρα και τη στιγμή που υιοθετήθηκε η παράξενη κι επαναστατική ιδέα ότι οι άνθρωποι παντρεύονται επειδή αγαπιούνται!

Ροδέλαιο αισθησιακό

Μια παλιά ιστορία λέει ότι στον κήπο της Εδέμ υπήρχαν ρόδα, αλλά χωρίς αγκάθια κι ότι αυτά εμφανίστηκαν με το προπατορικό αμάρτημα.
Κατά τη μυθολογία, η θεά Χλωρίδα μεταμόρφωσε σε λουλούδι μια όμορφη, νεκρή νύμφη. Η Αφροδίτη πρόσθεσε ομορφιά, οι τρεις Χάριτες λάμψη, χαρά και γοητεία. Ο θεός Διόνυσος δώρισε νέκταρ, ενώ ο Απόλλωνας έλουσε το λουλούδι στο φως του ήλιου.     

 

Το νέο άνθος δόθηκε στον Έρωτα κι ονομάστηκε ρόδο.
Ένας διαφορετικός μύθος λέει ότι η Κυβέλη δημιούργησε το τριαντάφυλλο για να μειώσει την ομορφιά τής Αφροδίτης, την οποία ζήλευε, και κάποιοι άλλοι ότι το ρόδο γεννήθηκε από ένα χαμόγελο του Έρωτα ή από τα μαλλιά της Αύρας.
Όπως και να έχει, το τριαντάφυλλο, το οποίο ήρθε στην Ευρώπη τον 12 ή 13 αιώνα μέσω των ιπποτών που γύριζαν από τις Σταυροφορίες, έχει υπάρξει και παραμένει σύμβολο ομορφιάς και γοητείας, αλλά κι ένα υπέροχο μυστικό ομορφιάς.

Ροδέλαιο, το «μαγικό»: Το αιθέριο έλαιο του τριαντάφυλλου περιέχει περίπου 500 ενεργά συστατικά! Λειτουργεί ευεργετικά για το δέρμα με ρυτίδες, κοκκινίλες ή και έκζεμα, ακόμα και στα παιδιά.
Διαθέτει σημαντικές ενυδατικές και μαλακτικές ιδιότητες (για αυτό και χρησιμοποιείται τόσο συχνά σε κρέμες και άλλα καλλυντικά), βελτιώνει την υφή της επιδερμίδας και συντελεί στην αναδόμηση των κυττάρων. Βοηθά στην εξισορρόπηση των ορμονών.
Ιδίως το άγριο τριαντάφυλλο αποτελεί πλούσια πηγή βιταμίνης C, γεγονός που το καθιστά ιδιαίτερα αποτελεσματικό απέναντι στη γήρανση, στις λεπτές γραμμές και τις χρωματικές αλλοιώσεις του δέρματος.
Πέρα, όμως, από την ευεργετική του δράση στο δέρμα, έχει και ψυχοθεραπευτικές ή αντικαταθλιπτικές ιδιότητες, καθώς μειώνει τον εκνευρισμό και την επιθετικότητα, δρα αγχολυτικά και χαλαρωτικά, ηρεμεί το συκώτι, ρυθμίζει την όρεξη και τονώνει τον οργανισμό.
Για την παρασκευή ενός γαλονιού ροδόνερου χρειάζονται τουλάχιστον 3 κιλά ροδοπέταλα! Πιο συγκεκριμένα, από την ποικιλία Rose Otto χρειάζονται 1200 μπουμπούκια για μόλις ένα γραμμάριο αιθέριο έλαιο!
Στη Μέση Ανατολή το Δαμασκηνό ρόδο θεωρείται το τελειότερο από όλα τα λουλούδια.

Μια ιστορία για τα όνειρα

“Lila”: μια μικρή ιστορία για τα όνειρα

H ‘Lila’ είναι ένα ονειροπόλο κορίτσι που δεν μπορεί να αποδεχτεί την πραγματικότητα έτσι ‘επίπεδη’ όπως την είναι και αποφασίζει να χρησιμοποιήσει τις ικανότητές της στη ζωγραφική για να δημιουργήσει ένα καλύτερο κόσμο πιο ονειρικό. Μια ευαίσθητη ματιά στην καθημερινότητα μας και στα συναισθήματα ενός κοριτσιού που έχει ανάγκη από τα όνειρα για να παραμείνει χαρούμενη και αισιόδοξη.
Η ταινία μικρού μήκους είναι επιμελημένη από τον Carlos Lascano έναν πολυβραβευμένο καλλιτέχνη που το 2011 είχε δημιουργήσει το εορταστικό βίντεο της Διεθνούς Αμνηστίας για τα 50 χρόνια της. Ο Carlos όπως σε όλα του τα project έτσι και εδώ καταφέρνει να πει μια ιστορία με τον πιο όμορφο τρόπο και να βγάλει στην επιφάνεια συναισθήματα καλά κρυμμένα μέσα μας.

Στον Κήπο του Αγαπημένου

Βυθίσου στον απέραντο ωκεανό της Συνείδησης
Ό,τι βλέπεις έχει τις ρίζες του στον αόρατο κόσμο
Οι μορφές αλλάζουν, η ουσία παραμένει η ίδια.
Ό,τι θαυμάζεις θα εξαφανιστεί
τα ωραία λόγια θα ξεφτίσουν.
Εσύ μη χάνεις το θάρρος σου.
Η Πηγή που τα γεννάει είναι αιώνια
Μεγαλώνει, απλώνεται,
χαρίζει καινούργια ζωή, καινούργια χαρά.
Γιατί κλαίς;
Η Πηγή βρίσκεται μέσα σου
και ότι βλέπεις στον κόσμο
αυτή το δημιούργησε.
Η Πηγή είναι γεμάτη.
Το νερό της πάντα αναβλύζει
Μη φοβάσαι, πιες να χορτάσεις!
Μη θαρρείς πως θα στερέψει
Είναι ατελείωτος ωκεανός!
Βυθίσου στον απέραντο ωκεανό της Συνείδησης
Και από μία σταγόνα που είσαι
γίνε εκατοντάδες θάλασσες.
***
Τζελαλαντίν Ρουμί

Οδοντόβουρτσα 4.320$

Αξεσουάρ που απευθύνονται σε αυτούς που δεν ξέρουν τι έχουν!

Η στοματική υγιεινή και η φροντίδα των δοντιών είναι κάτι πολύ σημαντικό για τη γενικότερη υγεία του ανθρώπου. Άλλωστε τα οδοντικά προβλήματα, μπορεί να είναι σημάδια άλλων, σοβαρότερων παθήσεων.
Ωστόσο, μέχρι πιο σημείο θα μπορούσε να φτάσει κανείς; Πώς θα σας φαινόταν, για παράδειγμα, η ιδέα μιας οδοντόβουρτσας αξίας 4.320 δολαρίων;
Όπως αναφέρει δημοσίευμα της ιστοσελίδας goexplore.net, η εταιρεία Reinast επί τέσσερα χρόνια προετοίμαζε την οδοντόβουρτσα Reinast Luxury Toothbrush, η οποία είναι φτιαγμένη από στερεό σώμα τιτανίου και διαθέτει αποσπώμενες κεφαλές, κάθε φορά που η οδοντόβουρτσα χρειάζεται αλλαγή.
Μάλιστα, η εταιρεία προσφέρει εναλλακτικά «πακέτα» στους ενδιαφερόμενους αγοραστές πενταετούς, επταετούς ή 11ετούς διάρκειας (για την αντικατάσταση των κεφαλών) έναντι (επιπλέον φυσικά!) 400, 800 και 1.600 δολαρίων!
Μετά από όλα αυτά, θα περίμενε κανείς αυτή η οδοντόβουρτσα να είναι «μαγική»: να βουρτσίζει αυτή τα δόντια σας για εσάς, να τα γυαλίζει, να τα ασπρίζει… ή τέλος πάντως να κάνει ό,τι πρέπει για να έχετε ένα αστραφτερό χαμόγελο!
Κι όμως, όπως αναφέρει το ίδιο δημοσίευμα, πρόκειται απλά για ένα υπερβολικά ακριβό, μεταλλικό «ραβδί».
Ο Chief Technology Officer της εταιρείας, Dr. Djorde Djokovic, μιλώντας στο Gizmodo εξήγησε: «Θέλαμε να δημιουργήσουμε κάτι, που θα είναι μοναδικό από άποψη σχεδιασμού και ομορφιάς. Κάτι που δεν υπάρχει ήδη. Και, αν κρίνουμε από τα σχόλια των πελατών μας, νομίζουμε ότι το έχουμε καταφέρει. Επιπλέον, θέλαμε να δημιουργήσουμε κάτι που θα διαρκεί στο χρόνο. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τις οδοντόβουρτσες για λίγο καιρό και μετά τις πετάνε. Εμείς θέλαμε να φτιάξουμε κάτι που θα είναι ταυτόχρονα ανθεκτικό, λειτουργικό αλλά και πολυτελές».
Ο ίδιος παραδέχτηκε ακόμη, ότι το προϊόν τους απευθύνεται σε ανθρώπους που «έχουν γιοτ».
Για τους ιδιοκτήτες γιοτ, λοιπόν, αυτού του κόσμου ιδού η οδοντόβουρτσά σας!

Που δεν πρέπει να τρώμε

Τα αποτελέσματα μιας πρόσφατης έρευνας αποδεικνύουν ότι δεν έχει σημασία μόνο η ποσότητα, η ώρα και το τι τρώτε, αλλά και το μέρος που απολαμβάνετε το φαγητό σας. Απίστευτο κι όμως αληθινό, η έρευνα ισχυρίζεται ότι σε κάποια συγκεκριμένα μέρη δεν πρέπει να τρώτε γιατί αφαιρείστε και καταναλώνετε αρκετές παραπάνω θερμίδες από αυτές που πρέπει.
Στο αυτοκίνητο: Την ώρα που οδηγείτε δεν μπορείτε να έχετε αίσθηση του φαγητού που τρώτε. Είστε συγκεντρωμένοι στην οδήγηση και στο τιμόνι. Αφαιρείται το μυαλό σας και μασουλάτε για αρκετή ώρα χωρίς να το καταλαβαίνετε. Επίσης αν έχετε μακρύ ταξίδι θα πεινάτε συνεχώς αν κάνετε την αρχή.
Στην κουζίνα: Μπροστά από το ψυγείο που κρύβει μία τεράστια ποικιλία είναι λογικό να μην ξέρετε πώς να σταματήσετε και να θέλετε να τα φάτε όλα. Πρέπει να επιλέγετε το φαγητό που θέλετε, να στρώνετε τραπέζι και να κάθεστε στην καρέκλα να απολαμβάνετε το γεύμα σας με ηρεμία. Όρθιοι, μπροστά από το ψυγείο είναι σχεδόν σίγουρο ότι θα φάτε ανθυγιεινά φαγητά και σε μεγάλη ποσότητα.
Στην τηλεόραση: Μόνο οι διαφημίσεις αρκούν για να σας ανοίξουν παραπάνω την όρεξη. Πάρτε ένα snack μαζί σας και αρκεστείτε στην αρχική ποσότητα. Επίσης φροντίστε να έχετε φάει κάποιο κυρίως γεύμα πριν απολαύσετε την αγαπημένη σας τηλεοπτική σειρά.

Όμορφη μέρα

Για να έχουμε μια όμορφη μέρα.

Ο ουρανός είναι μπλε ακόμη και σε μια συννεφιασμένη μέρα. Οι σκοτεινές μέρες είναι κι αυτές μέρος της ζωής μας, όπως ακριβώς είναι και οι ηλιόλουστες ημέρες.
Όταν μιλούμε για μια «όμορφη μέρα,” τις περισσότερες φορές αναφερόμαστε σε μια μέρα που είναι ηλιόλουστη και κανένα σύννεφο δεν υπάρχει στον ορίζοντα για να χαλάσει το έξοχο μπλε του ουρανού.
Τότε αισθανόμαστε πιο χαρούμενοι, πιο δυνατοί, απαλλαγμένοι από ανησυχίες κι έτοιμοι να απολαύσουμε τη κάθε στιγμή. Και αυτό συμβαίνει μέχρι να εμφανιστούν τα σύννεφα. Ο ουρανός γκριζάρει, και ίσως δημιουργηθεί και ομίχλη. Και έτσι, μαζί με την εξαφάνιση του ήλιου, χαλάει και η δική μας καλή μέρα ή τουλάχιστον έτσι φαίνεται.
Ο καταγάλανος ουρανός μας εμπνέει και μας προκαλεί ευθυμία, δίνοντας μας την αίσθηση μιας πιο ξέγνοιαστης μέρας. Τέτοιες μέρες περνάμε περισσότερο χρόνο σε εξωτερικούς χώρους, αναπνέοντας τον καθαρό αέρα και απολαμβάνοντας τη ζεστασιά του ήλιου. Ωστόσο, όταν εμφανιστούν τα σύννεφα και κρύψουν τον ουρανό, δεν πρέπει να αφήσουμε αυτή την αλλαγή του καιρού να μειώσει την ενέργεια και τον ενθουσιασμό μας.
Οι πιο σκοτεινές μέρες είναι και αυτές μέρος της ζωής μας, όπως είναι οι ημέρες με ηλιοφάνεια. Μας δείχνουν μια διαφορετική άποψη του κόσμου και μας βοηθούν να εκτιμήσουμε τις όμορφες φωτεινές στιγμές που αναπόφευκτα θα ακολουθήσουν. Μια βροχερή μέρα βοηθάει να καθαρίσει ο αέρας, και απομακρύνει τις βρομιές. Παρόλα αυτά, είναι ανθρώπινο να αισθανόμαστε πεσμένοι ψυχολογικά ή να θεωρούμε ότι η μέρα μας έχει καταστραφεί.
Ωστόσο, αν μπορέσουμε να θυμηθούμε ότι αυτές οι αποχρώσεις του γκρι δεν θα διαρκέσουν για πάντα και ότι πίσω από τα σύννεφα κρύβεται το μπλε του ουρανού, θα διαπιστώσουμε ότι η ομορφιά της ημέρας παίζει το παιχνίδι του κρυφτού. Όπως οι αναποδιές και οι κακοτυχίες διακόπτουν και εμποδίζουν περιστασιακά τη λάμψη που έχει η δική μας η ζωή, έτσι και τα σύννεφα τελικά φεύγουν για να αποκαλύψουν ένα φωτεινότερο ορίζοντα.
Την επόμενη φορά που θα ξυπνήσετε σε μια συννεφιασμένη μέρα, να θυμάστε ότι αυτές οι αποχρώσεις του γκρι στη ζωή μας, υπάρχουν μόνο για το παρόν. Και ότι δεν έχει σημασία πόσο καταρρακτώδης είναι η βροχή που πέφτει ή πόσο πυκνή είναι η ομίχλη. Τα σύννεφα θα φύγουν μακριά, ο ήλιος θα εμφανιστεί, και θα είστε πάλι σε θέση να δείτε τον ουρανό που είχε και θα έχει πάντα αυτό το όμορφο και λαμπερό μπλε.

Ωχ, εδώ τι απαντάμε; (V)

Αγάπη ή διχασμός;

Λουκάς, Κεφ. 12, 51-53: 51 Nομίζετε πως ήρθα να φέρω ειρήνη στη γη; Όχι, σας λέω, αλλά μάλλον διχασμό. 52 Γιατί από τώρα κι ύστερα πέντε μέλη μιας οικογένειας θα είναι διχασμένα. Oι τρεις θα είναι εναντίον των δύο και οι δύο εναντίον των τριών. 53 Θα διχαστούν πατέρας εναντίον γιου και γιος εναντίον του πατέρα του, μητέρα εναντίον κόρης και κόρη εναντίον της μητέρας της, πεθερά εναντίον της νύφης της και νύφη εναντίον της πεθεράς της.

Ματθαίος, Κεφ. 10, 34-35: 34 Μη νομίσετε ότι ήρθα να βάλω ειρήνη πάνω στη γη. Δεν ήρθα να βάλω ειρήνη αλλά μάχαιρα. 35 Γιατί ήρθα να διχάσω άνθρωπο κατά του πατέρα του και θυγατέρα κατά της μητέρας της και νύφη κατά της πεθεράς της. 36Kαι εχθροί του ανθρώπου θα είναι τα μέλη της οικογένειάς του.

Τι γίνεται εδώ παλικάρια; Δεν ήρθε ο κύριος να φέρει την αγάπη; Δεν είπε αγάπα τον πλησίον σου και άλλα τέτοια; Γιατί να φέρει διχασμό με την παρουσία του αφού, ως θεός λέμε, μπορεί να κάνει τους ανθρώπους να συμφιλιωθούν; Βλέπει ότι δεν πιάνουν τα μηνύματά του και προφητεύει καυγάδες και διαιρέσεις; Δεν τα άφηνε καλύτερα, ώστε τουλάχιστον αυτές οι οικογένειες που περιγράφει να μην διχαστούν;

Έτσι δικαιολόγησαν διαχρονικά όλοι οι εγκληματίες εκπρόσωποι του θεούλη σε Ανατολή και Δύση τους πολέμους και τις μαζικές σφαγές που οργάνωσαν: Εκτελώ το θέλημα του κυρίου μας, που προέβλεψε πολέμους, σφαγές και διχασμούς. Αυτό εννοούσε ο κύριος, εγώ να σφάζω εσάς που δεν συμφωνείτε μαζί μου, που είστε αιρετικοί!

Αλλά υπάρχει και ο κ. Μεταλληνός, ο οποίος έχει ειδικευτεί στη διαστροφή: Δεν εννοεί αυτό η γραφή, άλλο εννοεί... Και αρχίζει τα παραμύθια που του κατεβαίνουν κάθε φορά! (στη βυζαντινή μικρογραφία οι καλοί βγάζουν τα μάτια των κακών! Άγρια Ανατολή στο όνομα του θεούλη!)

Στην αρχή ήταν η Μεγάλη Έκρηξη – ή μήπως όχι;

Η κρατούσα θεωρία για τη δημιουργία του Σύμπαντος είναι αυτή της Μεγάλης Έκρηξης που λίγο-πολύ όλοι έχουμε ακούσει. Το Σύμπαν, ως χώρος και χρόνος μαζί και με το περιεχόμενό του, εμφανίστηκε ξαφνικά πριν από περίπου 14 δισεκατομμύρια χρόνια. Η ιδέα αυτή αντιμετωπίζεται συνήθως με δυσπιστία από τον μέσο αναγνώστη επειδή φαίνεται εντελώς παράλογη - και όχι χωρίς λόγο, αφού το ίδιο «άβολα» νιώθουν γι' αυτήν και οι ειδικοί επιστήμονες.
Ο λόγος είναι ότι, πέρα από τις όποιες φιλοσοφικές αντιρρήσεις που σχετίζονται με την εμφάνιση του χώρου και του χρόνου από το τίποτα, υπάρχουν και μερικές «τεχνικές» λεπτομέρειες που δεν έχουν απαντηθεί ικανοποιητικά ως σήμερα. Μερικές από αυτές είναι προφανείς και σε έναν μη ειδικό, για παράδειγμα το πώς και το γιατί δημιουργήθηκε η Μεγάλη Έκρηξη.

Άλλες προκύπτουν από αστρονομικές παρατηρήσεις που δείχνουν ότι το Σύμπαν έχει μερικές απροσδόκητες ιδιότητες, όπως π.χ. η ομογένεια, η ισοτροπία και η επιταχυνόμενη διαστολή, που εξηγούνται μόνο με την επίκληση άγνωστων στην καθημερινή Φυσική δυνάμεων.
Πρόσφατα μια διεθνής ομάδα κοσμολόγων πρότεινε μια θεωρία για το Σύμπαν που παρακάμπτει όλες αυτές τις δυσκολίες και η οποία απέσπασε εύφημη μνεία τα δύο τελευταία χρόνια στην ετήσια αξιολόγηση δημοσιεύσεων κοσμολογικού περιεχομένου. Πέρα από το όποιο επιστημονικό ενδιαφέρον της, η θεωρία είναι άξια προσοχής επειδή της διεθνούς ομάδας κοσμολόγων ηγείται ένας Έλληνας.
Το μυστήριο του κοσμικού πληθωρισμού
Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 υπήρχαν δύο αντιμαχόμενες θεωρίες για τη δημιουργία του Σύμπαντος: η θεωρία της Σταθερής Κατάστασης, που πρέσβευε ότι το Σύμπαν υπήρχε από πάντα, και η θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης, που πρέσβευε ότι το Σύμπαν είχε δημιουργηθεί κάποια στιγμή στο παρελθόν. Η παρατήρηση το 1965 της μικροκυματικής ακτινοβολίας υποβάθρου, η οποία προβλέπεται από τη Μεγάλη Έκρηξη αλλά όχι από τη Σταθερή Κατάσταση, έγειρε την πλάστιγγα υπέρ της θεωρίας της Μεγάλης Έκρηξης.
Μεταγενέστερες παρατηρήσεις όμως φανέρωσαν ιδιότητες του Σύμπαντος που δεν μπορούσε να εξηγήσει η θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης στο πλαίσιο της γνωστής Φυσικής. Έτσι ανέκυψε η ανάγκη εισαγωγής νέων θεωριών, για τις οποίες δεν υπήρχε κανενός είδους πειραματική επιβεβαίωση ή έστω ένδειξη.
Για παράδειγμα, η αξιοσημείωτη ομογένεια του Σύμπαντος σε μεγάλες κλίμακες, δηλαδή το γεγονός ότι το Σύμπαν φαίνεται από όλα τα σημεία του το ίδιο, και η αξιοσημείωτη ισοτροπία του, δηλαδή το γεγονός ότι το Σύμπαν φαίνεται το ίδιο προς όλες τις κατευθύνσεις, οδήγησαν στην εισαγωγή της θεωρίας του πληθωριστικού Σύμπαντος. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, μόλις 10-35 δευτερόλεπτα μετά τη Μεγάλη Έκρηξη (δηλαδή, ένα δισεκατομμυριοστό του τρισεκατομμυριοστού του τρισεκατομμυριοστού του δευτερολέπτου) το Σύμπαν άρχισε να διαστέλλεται επιταχυνόμενο εξαιτίας μια δύναμης πέρα από τις τέσσερις γνωστές δυνάμεις της φύσης στις οποίες βασίζεται η Φυσική που διδάσκουμε.
Σήμερα δεν είναι πλήρως κατανοητό ούτε γιατί ξεκίνησε αυτή η επιταχυνόμενη διαστολή ούτε πότε και πώς σταμάτησε. Είναι όμως σίγουρο ότι διήρκεσε ένα μικρό κλάσμα του δευτερολέπτου κατά τη διάρκεια του οποίου το μέγεθος του Σύμπαντος αυξήθηκε κατά 1025 (δηλαδή, δέκα τρισεκατομμύρια τρισεκατομμυρίων) φορές.
Η ασύλληπτα γρήγορη και ισχυρή διαστολή εξάλειψε όλες τις πιθανές ανομοιογένειες και ανισοτροπίες έτσι ώστε το Σύμπαν να παρουσιάζει την εικόνα της ομογένειας και ισοτροπίας που παρατηρούμε σήμερα. Αλλά δεν φαίνεται να υπάρχει τρόπος να ερμηνευθεί ικανοποιητικά ούτε ο χρόνος έναρξης και διάρκειας του φαινομένου ούτε και η έντασή του, πέρα φυσικά από την αιτία που το προκάλεσε, που είναι και αυτή ένα μυστήριο.
Οι αριθμοί

► 14 δισεκατομμύρια χρόνια πριν δεχόμαστε ότι γεννήθηκε το Σύμπαν, μαζί ο χώρος και ο χρόνος,

► 10-35 δευτερόλεπτα μετά τη Μεγάλη Έκρηξη πιστεύουμε ότι άρχισε να διαστέλλεται επιταχυνόμενο το νεαρό Σύμπαν,

► 2 νέες δυνάμεις χρειάστηκε να προσθέσουμε αυθαίρετα στη Φύση για να ερμηνεύσουμε αυτό το μοντέλο.

Γιατί συνεχίζεται η επιταχυνόμενη διαστολή;
Η προ δεκαετίας παρατήρηση ότι το Σύμπαν διαστέλλεται και σήμερα με επιταχυνόμενο ρυθμό δημιούργησε ένα άλλο πρόβλημα. Από τις τέσσερις γνωστές και γενικά αποδεκτές δυνάμεις της φύσης μόνο η βαρύτητα ενεργεί σε μεγάλες αποστάσεις και είναι ελκτική. Έτσι όλοι οι γαλαξίες έλκονται μεταξύ τους, σαν να είναι συνδεδεμένοι με ιδιότυπα ελατήρια, πράγμα που σημαίνει ότι η διαστολή του Σύμπαντος θα έπρεπε να επιβραδύνεται.
Η παρατήρηση της επιταχυνόμενης διαστολής μάς οδήγησε στην υπόθεση της ύπαρξης μιας πέμπτης απωστικής δύναμης, η οποία δρα μόνο σε μεγάλες αποστάσεις και η οποία οφείλεται στην ύπαρξη μιας νέας μορφής ενέργειας που ονομάστηκε σκοτεινή ενέργεια. Τη δύναμη αυτή εισήγαγε πρώτος ο Αϊνστάιν στις εξισώσεις της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας με τη μορφή ενός σταθερού όρου σε αυτές ο οποίος ονομάστηκε κοσμολογική σταθερά.
Έτσι καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι για να δεχθούμε το μοντέλο της Μεγάλης Έκρηξης πρέπει να εισαγάγουμε δύο νέες δυνάμεις στη φύση (μία για τις πρώτες στιγμές του και μία για σήμερα), χωρίς να έχουμε καμία άλλη πειραματική ή θεωρητική ένδειξη για την ύπαρξή τους.
Σε κάποιον που έχει ασχοληθεί με την εξέλιξη των ιδεών στη Φυσική, η κατάσταση αυτή θυμίζει τη θεωρία του γεωκεντρικού πλανητικού συστήματος του Πτολεμαίου στην οποία, για να ερμηνεύσουμε τις παρατηρήσεις της θέσης των πλανητών υποθέτοντας ότι κινούνται σε κυκλικές τροχιές γύρω από τη Γη, έπρεπε να υποθέσουμε ολοένα και πιο πολύπλοκους νόμους κίνησης - ώσπου ο Κέπλερ διατύπωσε τη θεωρία ότι οι πλανήτες κινούνται σε ελλειπτικές τροχιές γύρω από τον Ήλιο, οπότε όλες οι παρατηρήσεις ερμηνεύθηκαν διαμιάς ως διά μαγείας.
Η θεωρία του αέναου Σύμπαντος
Είναι δυνατόν άραγε όλα τα προβλήματα που εμφανίζονται στο «κλασικό» σενάριο της Μεγάλης Έκρηξης να λυθούν με μία μόνο υπόθεση; Αυτή τη γραμμή σκέψης ακολούθησε η τριεθνής ερευνητική ομάδα που αποτελείται από τους Σπύρο Βασιλάκο (Ελλάδα), Jose Ademir Sales Lima (Βραζιλία) και Joan Sola (Ισπανία).

Σύμφωνα με τη θεωρία της ομάδας, όλες οι παρατηρούμενες ιδιότητες του Σύμπαντος μπορούν να ερμηνευθούν αν υποθέσουμε ότι η λεγόμενη κοσμολογική σταθερά του Αϊνστάιν δεν είναι σταθερά αλλά μεταβάλλεται, είναι δηλαδή αυτό που λένε οι μαθηματικοί, συνάρτηση του χρόνου. Η εισαγωγή της κατάλληλης συνάρτησης στις εξισώσεις του Αϊνστάιν μάς οδηγεί σε μια λύση στην οποία το Σύμπαν ξεκινάει από μια αέναη κατάσταση, οπότε αποφεύγεται το πρόβλημα της εμφάνισης της Μεγάλης Έκρηξης, είναι όσο ομογενές και ισότροπο χρειάζεται -οπότε αποφεύγεται το πρόβλημα του χρόνου έναρξης και λήξης της πληθωριστικής φάσης του Σύμπαντος-, και διαστέλλεται με αυξανόμενη ταχύτητα πέρα από μια ορισμένη χρονική στιγμή -οπότε αποφεύγεται το πρόβλημα της εισαγωγής της σκοτεινής ενέργειας.
Η νέα θεωρία εξηγεί με συνεπή και ολοκληρωμένο τρόπο την κοσμική ιστορία του Σύμπαντος. Θα γίνει άραγε αποδεκτή από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα; Είναι νωρίς να το πούμε, αλλά είναι αξιοσημείωτο ότι η ερευνητική ομάδα έλαβε ήδη δύο τιμητικές διακρίσεις (Honorable Mention) τα έτη 2013 και 2014 στον διεθνή διαγωνισμό βαρύτητας Essay Competition of Gravity Research που γίνεται στις ΗΠΑ.

Ο υπνωτισμός των μαζών

Ο άνθρωπος που δεν θέλει να ανήκει στη μάζα, χρειάζεται μόνο να πάψει να είναι νωθρός απέναντι στον εαυτό του να αναλάβει την ευθύνη της ζωής του.

Οι πολιτισμοί μέχρι σήμερα δημιουργήθηκαν και διευθύνθηκαν από μια μικρή πνευματική αριστοκρατία. Ποτέ από τις μάζες

Για να αρχίσει να υπάρχει η «μάζα» ως ψυχολογική ενότητα, πρέπει να ξεπεραστεί η κατάσταση χάους και αδιαφορίας που αρχικά επικρατεί σ’ ένα τυχαίο σύνολο ανθρώπων. Σ’ αυτό το σύνολο κυριαρχούν η μια δίπλα στην άλλη και εναλλάσσονται συνεχώς, η αδιαφορία, η φιλία και η διαμάχη. Η «μάζα» δίνει μια δομή σ’ αυτόν τον «σωρό». Αυτό επιτυγχάνεται αν εκπληρωθεί μια προϋπόθεση: Τα διάφορα άτομα πρέπει να έχουν κάτι το κοινό, πρέπει να εχουν συμφωνήσει σε κάτι π.χ. ένα κοινό ενδιαφέρον ή συμφέρον, ένα κοινό αγαπητό ή μισητό αντικείμενο ή σύμπτωμα, πάντως μια κοινή κατεύθυνση αισθήματος. Ως συνέπεια αυτού έχουν τότε την ικανότητα αλληλεπίδρασης.

Ο Φρόιντ, στο βιβλίο «Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του εγώ», ξεχωρίζει δύο δομικά στοιχεία: Το κοινό «κάτι», προς το οποίο τα υποκείμενα προσανατολίζονται συμβολικά, επειδή τους ελκύει ή τους απωθεί, και την αλληλεπίδραση ανάμεσά τους, που σημαίνει και αμοιβαία ταύτιση ανάμεσά τους. «Ταυτότητα» όμως τους δίνει το κοινό «κάτι». Είναι η στολή που «κάνει» τον στρατιώτη να διακρίνεται ως μέλος ενός συνόλου που λέγεται «στρατός». Το ίδιο ισχύει και για την εκκλησία, τον πολιτισμό, κάθε –ισμό και κάθε σύστημα αγελαίο.

Τα δυο αυτά κλασικά παραδείγματα μάζας (στα οποία προστίθεται ως τρίτο το «Κόμμα») είναι ωστόσο πολυσύνθετοι οργανισμοί, που έχουν μια διαφοροποιημένη δομή: Ιεραρχία (κάθετες σχέσεις) και συνεργασία (οριζόντιες σχέσεις), καθώς και έννοια έννομων σχέσεων μέσα στα πλαίσιά τους. Το στοιχείο της μάζας αποτελεί ωστόσο βασικό «συγκολλητικό» στοιχείο, χωρίς το οποίο όλα τα άλλα δεν μπορούν να υπάρξουν, αλλά είναι ταυτόχρονα το πιο πρωτόγονο στοιχείο.

Η «καθαρή» του μορφή είναι η «συμμορία» ενός «χαρισματικού» ηγέτη με τον οποίο τα μέλη έχουν προσωπική, συναισθηματική σχέση. Η μάζα είναι αντικείμενο και της κοινωνιολογικής ανάλυσης, εδώ μας ενδιαφέρουν μόνον ορισμένα χαρακτηριστικά και ως μάζα θεωρούμε όλα τα σχήματα που ονομάζονται με συνώνυμες λέξεις: Κλίκα, ομάδα, ορδή, όχλος, κοινότης.

Μέσα στα πλαίσια της μάζας ένα σημείο/σύμβολο που αντιπροσωπεύει ένα αίσθημα προκαλεί σ’ αυτόν που το αντιλαμβάνεται (βλέπει/ακούει) το ίδιο αίσθημα και μάλιστα τόσο πιο δυνατό όσο περισσότεροι το συμμερίζονται. Η μάζα, τονίζει ο Φρόιντ, δημιουργεί στο άτομο την εντύπωση μιας απεριόριστης δύναμης και ενός ανίκητου κινδύνου, αντιπροσωπεύει φαινομενικά την ανθρωπότητα, και έτσι σφετερίζεται την αυθεντικότητα και το κύρος της, ως φορέα του νόμου. Η αυθεντικότητα αυτή συνίσταται στο ότι φοβάται κανείς τις ποινές της και δέχεται για χάρη της ορισμένους περιορισμούς.

Το φαινόμενο της εξουσίας μέσα από τη μάζα ξεκινάει από το γεγονός ότι σε καιρούς κρίσης βρίσκονται συχνά ορισμένα χαρισματικά άτομα, τα οποία αντιπροσωπεύουν προς τα έξω εκείνα τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που ασυνείδητα θα επιθυμούσαν να έχουν οι άλλοι, πράγμα που τους κάνει να τα επιζητούν. Η πιο πρωτόγονη περίπτωση είναι όταν κυριαρχούν ο κοινοτισμός και ο λαϊκισμός· τότε δεν υπάρχουν στη μάζα άλλα, πιο διαφοροποιημένα στοιχεία συνοχής.

Εδώ κάθε άνθρωπος «υπάρχει» μόνο ως κομμάτι της μάζας, έξω από την οποία δεν «υπάρχει», οπότε αισθάνεται άχρηστος, αδύναμος και φτωχός. Αυτό συμβαίνει όταν δεν έχουν αναπτυχθεί στα ανθρώπινα ζώα, προσωπικές ικανότητες, γνώσεις και απαιτήσεις. Η μάζα εδώ σημαίνει: Κατόπτρισμα του ενός στον άλλον και όλων μαζί απέναντι στον αρχηγό, που μπορεί να είναι ένας νεκρός ηγέτης ή ο αντικαταστάτης του ή ένας «ανεπίσημος» αρχηγός (chef informel), ή ένας θεός, που τους συγκρατεί ως «όλον» απορροφώντας και εξουδετερώνοντας τις «διαφορές» ανάμεσά τους, συγκροτώντας έτσι μια «οργανική ολότητα».

Όσο πιο αναπτυγμένος, διαφοροποιημένος, ανεξάρτητος και μορφωμένος είναι ένας άνθρωπος, τόσο λιγότερο επιρρεπής είναι στη «μαζοποίηση». Αλλά ο άνθρωπος είναι ένα εύθραυστο ον· αρκεί μια δύσκολη περίσταση ανασφάλειας και τα άγχη και η επιθετικότητα του τον οδηγούν στο να υπερνικήσει την ορθή του κρίση και τις καλές του διαθέσεις για χάρη της «φωλιάς» που του προσφέρει η μάζα, ακόμα και αν έχει εγκληματικούς σκοπούς. Η δυναμική της μάζας δεν διακρίνει ανάμεσα στις διάφορες τάξεις και παρατάξεις, η ιστορία έδειξε ότι πολλοί «διανοούμενοι» μπορούν εξίσου να είναι υστερικοί και φανατισμένοι όπως και οι «απλοί» άνθρωποι.

Ο ρόλος που παίζουν οι αρχηγοί και οι «οδηγητές» στο σχηματισμό της μάζας προέρχεται, όπως αναφέραμε πιο πάνω, από το ότι τα άτομα αυτά είναι φορείς ορισμένων χαρακτηριστικών (σημείων/ συμβόλων) και από το ότι είναι πιο «αδίστακτοι», αποφασιστικοί. Τον ίδιο ρόλο συσπείρωσης παίζουν οι Ιδέες, τα αντικείμενα, αλλά πάντα χρειάζεται η παρουσία ενός (ή περισσότερων) προσώπου, γιατί τελικά η ταυτότητα ενός ανθρώπου σχηματίζεται μόνο μέσω της ιδεοποίησης και της ταύτισης με έναν άλλο άνθρωπο.

Η ίδια ιδεοποίηση συνοδεύει αναγκαστικά και κάθε προσωπική και ερωτική σχέση ο ενθουσιασμός για τον άλλον, τον «αρχηγό» ή το πρότυπο, το «είδωλο» έχει πάντα ερωτικά, εξαϋλωμένα στοιχεία, ανεξάρτητα από το φύλο/γένος. Η μάζα εδώ ισοπεδώνει, δεν γνωρίζει τη διαφορά των φύλων, έχει ναρκισσιστικό χαρακτήρα (στο ατομικό και στο συλλογικό επίπεδο).

Η εικόνα του «οργανισμού» που δίνει η μάζα, ιδιαίτερα όταν έχει και ιεραρχικές σχέσεις μέσα στα πλαίσιά της, οδηγεί στην παράσταση του αρχηγού ως του «κεφαλιού» και των μελών ως των «οργάνων» και αποτελεί ένα κλασικό μύθο της συντηρητικής σκέψης (δεξιάς κι αριστεράς) πρόκειται για τη φαντασίωση του «όλου» που είναι τέλειο, παντοδύναμο και παντογνώστης και που για χάρη του το υποκείμενο ως άτομο πρέπει να υποτάσσεται και να θυσιάζεται.

Ό,τι είναι «απ’ έξω» τείνει να θεωρηθεί από τα μέλη ως «απόρριμμα» κι ως κάτι κακό: Προδότες, αποστάτες, ξένοι. Το απόρριμμα, ως το «κακό αντικείμενο», συγκεντρώνει όλη την επιθετικότητα της ομάδας και παίζει ρόλο βασικό για τη συνοχή της, έτσι κάθε ομοιογένεια και αρμονία είναι προβληματική.

Εδώ ισχύει πάντα η αμφιρροπία των ορμών: Το απόρριμμα είναι ο σωσίας του αρχηγού.

Στους πρωτόγονους λαούς, ο νεκρός, ο ξένος και ο βασιλιάς (αρχηγός) είναι ιερά πρόσωπα και προκαλούν τα ίδια αμφίρροπα αισθήματα θαυμασμού και φόβου, ενώ η φανατική προσήλωση στον αρχηγό μπορεί ν’ αλλάξει στο αντίστροφο αίσθημα ξαφνικά και να οδηγήσει στην εκτέλεσή του, αν δημιουργηθεί η εντύπωση ότι ο αρχηγός δεν έχει πια το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, την πηγή χαρίσματος και μαγικής, δηλαδή υπνωτικής δύναμης και εξουσίας. Αρχικά αυτή η δύναμη είχε και έχει πάντα ασυνείδητα, δυο όψεις: Είναι τόσο σωματική όσο και πνευματική ισχύς (ικανότητα) και από εδώ πηγάζουν οι δυο λειτουργίες της στρατιωτικής και της θρησκευτικής και νομοθετικής εξουσίας.

Η μάζα είναι η πρωτόγονη δομή τόσο της κοινωνίας όσο και του ψυχισμού (παράλληλα με την οικογένεια), γιατί η απόκτηση ατομικής ταυτότητας είναι ένα επίμονο και εύθραυστο κατόρθωμα του πολιτισμού. Αυτό γιατί αρχικά «προσωπικότητα» είχαν μόνον οι μάγοι, οι πνευματικοί αρχηγοί, οι πατριάρχες, οι οποίοι κυριολεκτικά αισθάνονταν και σκέπτονταν «για το σύνολο». Η αίτηση ηθικής συνείδησης για τον καθένα διατυπώθηκε στην ιστορία για πρώτη φορά από τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους.

Αυτή η απαίτηση έγινε έκτοτε, παρ’ όλες τις οπισθοδρομήσεις, καθολικό αίτημα. Τόσο ο Στωικισμός από τη μια, όσο και ο Διαφωτισμός ως ιδέα, από την άλλη, αποτέλεσαν σημαντικούς σταθμούς σ’ αυτή την εξέλιξη, η οποία κάθε άλλο παρά έχει τελειώσει ή «αποτύχει», παρ’ ότι κινδύνεψε ιδιαίτερα από τον ναζισμό, τον κομμουνισμό, τον χριστιανισμό και τον σταλινισμό. Όλα μαζί είναι το ίδιο νεκρά συστήματα  δηλ. -ισμοί δηλ. ένας τάφος για τον άνθρωπο, ειδικά τον ανεξάρτητο κι έλλογο άνθρωπο, ακόμη και για τον μαζάνθρωπο.

Η «ψυχή» της μάζας σημαίνει το εξής: Το άτομο αναστέλλει την κρίση του και την επιθυμία του εμπρός στις πιέσεις και απαιτήσεις της μάζας, που είναι πάντα ικανή και για «ανδραγαθήματα» και για εγκλήματα. Ο Φρόιντ δίνει τον εξής ορισμό της μάζας: Ένας αριθμός ατόμων που τοποθετούν το ίδιο αντικείμενο λατρείας (αγάπης) στη θέση του ιδεώδους του εγώ τους, και ως συνέπεια τούτου συνταυτίζουν το εγώ τους το ένα με το άλλο…

Αλλά υπάρχει μια διαφορά ποιότητας ανάμεσα στο ιδεώδες της μάζας και στο ιδεώδες του εγώ: Το πρώτο είναι η εξωτερική, πρωτόγονη μορφή του δεύτερου, με το οποίο τελικά έρχεται σε σύγκρουση. Πιο συγκεκριμένα, στο ιδεώδες της μάζας κυριαρχεί το φαντασιακό στοιχείο, ενώ στο ιδεώδες του εγώ (που είναι εσωτερικοποιημένο) κυριαρχεί το συμβολικό στοιχείο.

Η σχέση αρχηγού-οπαδού μέσα στη μάζα είναι μια υπνωτική σχέση υποβολής. Θέληση έχει μόνο ο αρχηγός και αυτή προσκρούει στα όρια της ηθικής συνείδησης του οπαδού -αν αυτός έχει αναπτύξει μια τέτοια συνείδηση. Όπως στον υπνωτισμό, ο οπαδός υποτάσσεται στον αρχηγό και πείθεται κάθε φορά από τα επιχειρήματά του, δεν τολμάει να τον εγκαταλείψει, αυτό ισχύει και για τη συλλογική ηγεσία ενός κόμματος, γιατί βρίσκει σ’ αυτόν εκείνες τις ιδιότητες που θαυμάζει. Σκέψου όλους τους δημαγωγούς και την καθολική υποταγή της μάζας σε αυτόν, ανεξάρτητα του πόσο αιμοσταγής ή είτε ήταν ο Ναπολέων, ο Χίτλερ, ο Αλέξανδρος ή ο Πέτρος ακόμη και σε φανταστικά πρόσωπα, όπως ήταν ο Χριστός και οι μαθητές του.

Αυτό ισχύει ιδιαίτερα σε περιόδους οικονομικής, πολιτικής και πολιτιστικής κρίσης, στη διάρκεια της οποίας τα υποκείμενα γίνονται υστερικά· γυρεύουν ένα στήριγμα που έχουν χάσει, ταλαντεύονται ανάμεσα σε κάθε είδους ακραίες και παράλογες καταστάσεις και τελικά νοσταλγούν μια σιγουριά, που τη βρίσκουν φαινομενικά σ’ έναν «οδηγό» και σε μια ομάδα. (επειδή ο μαζάνθρωπος δεν έχει λογική, αλλά αντιδρά με ορμέμφυτο τρόπο, πάντοτε πέφτει σε ό,τι χειρότερο από πλευράς λογικής, δες σήμερα τι γίνεται)

 Η μάζα, αποτελεί μια ορισμένη μορφή σχηματισμού κοινωνικών σχέσεων. Όπως διαφαίνεται από αυτά που είπαμε, υπάρχουν δίπλα της και άλλες μορφές με τις οποίες είτε συνδυάζεται είτε έρχεται σε σύγκρουση. Πριν απ’ όλα η μάζα έχει μιαν αμφίρροπη σχέση με την οικογένεια: από τη μια φαίνεται η μάζα να ευνοεί τη συνύπαρξη με το οικογενειακό μοντέλο.

Αλλά από την άλλη υπάρχει ουσιαστική διαφορά ανάμεσά τους: η οικογένεια προωθεί τη δημιουργία ατομικής προσωπικότητας, αναγκάζοντας το άτομο (παρ’ όλες τις ελλείψεις της: έτσι είναι καλύτερα, γιατί δεν διατρέχει τον κίνδυνο να ιδεοποιηθεί) να λάβει θέση απέναντι στη δική του επιθυμία και ταυτότητα, ανταγωνιζόμενο την απαίτηση και την επιθυμία των γονέων του. Ωστόσο αυτά τα θετικά στοιχεία της οικογένειας ισχύουν μόνο στο βαθμό που αφορούν την ανατροφή των παιδιών μέχρις ότου ενηλικιωθούν.

Γιατί από εκεί και έπειτα αρχίζει μια άλλη διαδικασία, όπου οι γονείς εξακολουθούν να θεωρούν τα ενηλικιωμένα παιδιά τους «παιδιά» και αυτά πάλι δέχονται κάθε είδους εξαρτήσεις χάριν των γονέων και της οικογένειας. Η οικογένεια δρα έτσι ανασταλτικά στην ανάπτυξη της ατομικότητας και της υπευθυνότητας των μελών της και έχει την ίδια αρνητική επίδραση όπως και η μάζα.

  «Ιδανική» μορφή «αρμονικής» κοινωνικής σχέσης («αταξική κοινωνία» κ.τ.λ.) δεν υπάρχει· (συν)υπάρχουν διάφορες μορφές που έχουν όλες ελλείψεις, αλλά ανάλογα με τις περιστάσεις είναι αναπόφευκτες και χρήσιμες. Παρ’ όλ’ αυτά μπορεί να ελπίζει κανείς ότι η μάζα κάποτε θα πάψει να υπάρχει μέσα σ’ ένα δημοκρατικό σύνολο, και τα άτομα θα έχουν ισχυρά εσωτερικά ερείσματα που θα τα συγκρατούν ενάντια σε κάθε είδους υστερική ταύτιση με έναν αρχηγό.

Ωστόσο στην καθομιλούμενη γλώσσα, η «μάζα» έχει άλλη σημασία: Σημαίνει «σωρός», δηλαδή σύνολο ατομικοποιημένων ανθρώπων, «άσχετων» και αδιάφορων αναμεταξύ τους. Αυτή η «μάζα» θεωρείται προϊόν της καπιταλιστικής και γραφειοκρατικής (ή κρατικοσοσιαλιστικής) κοινωνίας. Αλλά μια τέτοια κατάσταση δεν είναι απόλυτη· υπάρχει μερικώς ή περιθωριακά. Πέρα από τον σωρό, τη μάζα και την οικογένεια υπάρχουν ακόμα σ’ ένα μακρο-επίπεδο οι κοινωνικοί, πολιτικοί και πολιτιστικοί θεσμοί και οι γραφειοκρατικοί μηχανισμοί· αυτές οι δυο μορφές δεν ταυτίζονται μεταξύ τους.

(η λέξη ατομικοποιημένων είναι λάθος, γιατί άτομον ορίζεται ο ολόκληρος, ο ακέραιος, αυτός που δεν τέμνεται, ενώ στην μάζα αυτοί που την αποτελούν δεν είναι άτομα αλλά όντα τμητά)  

Οι θεσμοί και οι μηχανισμοί συνδυάζονται με τη μάζα π.χ. στα πλαίσια κάθε γραφειοκρατικής οργάνωσης οι άνθρωποι πάντα βρίσκουν (έστω και στοιχειωδώς) συμπληρωματικούς τύπους σχέσεων, ώστε να αντισταθμίσουν τον απρόσωπο χαρακτήρα της γραφειοκρατίας και της τεχνοκρατίας.

Η γραφειοκρατική και η καπιταλιστική κοινωνία έχει μια διαλεκτική σχέση με την υστερία της μάζας: Παράγει τη δυσφορία των ατόμων και την τάση για απομόνωση, έτσι ώστε αυτά πάντα έχουν νοσταλγία για μια «κοινότητα» και έναν αρχηγό· το ποδόσφαιρο και η τηλεόραση οδηγούν στη δημιουργία τέτοιων κοινοτήτων, δημιουργούν έναν «λόγο» που «ενδιαφέρει» τα άτομα.

Το μοντέλο του ολοκληρωτισμού είναι κάτι το ξεχωριστό από όλα τα άλλα και η φύση του συνίσταται στη διαστροφή της μάζας, των θεσμών και των μηχανισμών συγχρόνως (δεν είναι ούτε δικτατορία ούτε αυταρχικό κράτος μόνο). Όπως το λέει η λέξη, υπάρχει μια σύγκλιση των τριών μορφών σ’ ένα «όλον», στα πλαίσια του οποίου τα άτομα ελέγχονται απόλυτα από έναν γραφειοκρατικό, τρομοκρατικό οργανισμό, που έχει γίνει «θεσμός» πέραν των παραδοσιακών θεσμών, διπλασιάζοντάς τους, και ο οποίος έχοντας το μονοπώλιο της εξουσίας και της ιδεολογίας, προσπαθεί να ελέγξει όχι μόνο τις πράξεις αλλά και τις σκέψεις και την ομιλία των ανθρώπων.

Αυτό το σύστημα έχει μια ορισμένη ισομορφία με την ψύχωση και την παράνοια. Κυριαρχεί η γενική δυσπιστία και η καχυποψία καθώς και το ψέμα. Οι άνθρωποι όχι μόνο ψεύδονται αλλά, πολύ χειρότερο, καταλήγουν να πιστεύουν στα ψέματα που οι ίδιοι λέγουν. Εδώ διαφαίνεται ένα πράγμα: Η παράσταση του «όλου» και του «τέλειου» είναι μια οπισθοδρομική φαντασίωση· έτσι στο κοινωνικό (και το πολιτικό) επίπεδο, μόνο ο χωρισμός των διαφόρων «κέντρων εξουσίας» μπορεί ν’ αποτελέσει μια αναγκαία προϋπόθεση της ελευθερίας των ατόμων και της δημοκρατίας.

Ο υπνωτισμός και η διανοητική ζωή των μαζών: Η κατάσταση ανάμεσα στον ύπνο και την εγρήγορση, ανάμεσα στο ασυνείδητο και τη συνείδηση, επιτρέπει στο άτομο να ενσωματωθεί σε μια μάζα, έτσι ώστε η συλλογική κατάσταση είναι μια υπνωτική κατάσταση. Στις θεραπείες μέσω υπνωτισμού, το αντικείμενο που προκαλεί την υποβολή είναι από τη μια κάτι που λάμπει ή ένας συνεχής θόρυβος, από την άλλη μπορεί να είναι το βλέμμα ή η φωνή ενός ατόμου. Ο λόγος του υπνωτιστή έχει την ικανότητα να υπνωτίζει, επειδή ο υπνωτιστής χρησιμοποιεί τη φωνή του.

Η ψυχολογία των μαζών γεννήθηκε ως θεωρία στη Γαλλία, το 19ο αιώνα, επειδή τότε συνέκλιναν δυο στοιχεία: Η κινητοποίηση των μαζών στις επαναστάσεις και η ύπαρξη σχολών υπνωτισμού στην ψυχιατρική. Η πρακτική του υπνωτισμού ήταν αρχικά ομαδική πρακτική· εδώ διαφαίνεται και η θρησκευτική της προέλευση, γιατί στις διάφορες σέκτες η επίδραση της ομάδας στα άτομα είναι άμεση και έντονη.

 Στην πολιτική και τη θρησκεία ο υπνωτισμός απαιτεί μια σκηνοθεσία σε μεγάλη κλίμακα, για να συγκεντρώσει την προσοχή των ατόμων, να την αποσπάσει από την πραγματικότητα, να ερεθίσει τη φαντασία· η σκηνοθεσία παρελάσεων και εορτών αποτελούσε πάντα συστατικό στοιχείο της θρησκείας και της πολιτικής, όσο και της ρεκλάμας. Οι τεράστιες σκηνοθεσίες των μαζών από τους, Μουσολίνι, Χίτλερ, Στάλιν και Μάο, έχουν έτσι παραμείνει μοναδικά μνημεία της χειραγώγησης και παραπλάνησης των μαζών (με τη συγκατάθεσή τους) τον 20ό αιώνα.

Εδώ έχουμε δύο αντίθετα μοντέλα: Το δημοκρατικό (αστικό ή προλεταριακό) και το δικτατορικό (αστικό ή προλεταριακό). Στο πρώτο υπάρχει ο πολιτικός ρήτορας (όχι δημαγωγός) ο οποίος με την τέχνη του επιχειρήματος, τον λόγο, προσπαθεί να πείσει το κοινό στα κοινοβούλια ή στα εργατικά συμβούλια, επικαλούμενος, όχι τα πάθη και τα μικροσυμφέροντά του, αλλά τον ορθό λόγο.

Βέβαια εδώ πρόκειται για έναν ιδεατό τύπο· ιδιαίτερα υπάρχουν πάντα ενάντια στον ορθό λόγο τρία εμπόδια: Τα πάθη, τα συμφέροντα και οι παραδόσεις (συνήθειες). Ένας ρήτορας σαγηνεύει επίσης τα πλήθη, αλλά, όσο δεν είναι δημαγωγός, αυτή η «αίγλη» που έχει παραμένει ελεγχόμενη, ιδιαίτερα επειδή υπάρχουν και άλλοι που μπορούν να λάβουν στη δημοκρατία τον λόγο και να τον αντικρούσουν. Ένας καλός ρήτορας ποτέ δεν πείθει χωρίς να συγκινήσει το κοινό, αλλά αυτό όχι σε βάρος του λόγου. Ήδη ο δημαγωγός είναι ένας τύπος ενδιάμεσος ανάμεσα στο ρήτορα και τον υπνωτιστή.

Ο δημαγωγός χειρίζεται την τεχνική της υποβολής και προσπαθεί μέσω της προπαγάνδας να ηλεκτρίσει τα πλήθη, για να τα οδηγήσει με βεβαιότητα σ’ έναν ορισμένο στόχο, επομένως δεν επιδέχεται αντιρρήσεις και αμφιβολίες. Βέβαια το μοντέλο αυτού του λόγου είναι στρατιωτικό, μιλιταριστικό, αλλά σ’ έναν δημοκρατικό στρατό η μέθοδος αυτή θα έπρεπε να είναι περιορισμένη. Εδώ υπάρχει συχνά σε πολλούς η φαντασίωση και η αυταπάτη ότι, όταν είναι ενταγμένοι σε θρησκευτικές και πολιτικές ομάδες, τότε είναι «συνεχώς στρατευμένοι», πράγμα που τους κάνει να παραγνωρίζουν την πραγματικότητα.

Η προπαγάνδα έχει πάντα μια παράλογη βάση, γιατί οι προπαγανδιστές θεωρούν κυνικά ότι οι οπαδοί είναι «πρόβατα», παίρνοντας ως πρόφαση τις αδυναμίες τους και ως βάση τις συλλογικές δοξασίες (που υπερκαλύπτουν τόσο τη θρησκευτική όσο και την πολιτική συνείδηση), και χρησιμοποιούν ως μέσο/εργαλείο τον υπνωτισμό. Επομένως χωρίς την προΰπαρξη αδυναμιών και δοξασιών δεν λειτουργεί και ο υπνωτισμός. Η συνέπεια αυτού είναι ότι το παρελθόν αναβιώνει φαντασιακό και υποσκελίζει την αντίληψη του παρόντος, ενώ το μέλλον, ως φαντασιακή αντιστροφή του παρελθόντος, παίζει τον ίδιο ρόλο με αυτό.

Αυτά όλα συμβαίνουν γιατί αναβιώνει στη μάζα ένα αρχαϊκό, παιδικό αίτημα για υποταγή και προστασία κάτω από έναν οδηγό, και κάθε υποταγή γίνεται ανεκτή γιατί υπόσχεται εξαιρετικές ικανοποιήσεις: «Λύτρωση», «ευτυχία», αλλά και προστασία και σιγουριά. Οι άνθρωποι δεν υποτάσσονται σε κάποιον απλώς για λόγους «κουταμάρας» ή δειλίας και μόνο. Για να επιτύχει ο οδηγός (φύρερ) χρησιμοποιεί έναν ιδιαίτερο τύπο λόγου: Επαναλαμβάνει συνέχεια απλές φόρμουλες και συνθήματα ή μεταφορικές εικόνες, που μεταφράζουν πάντα μια έμμονη ιδέα, ένα δόγμα. Ο εχθρός είναι η ελεύθερη συζήτηση και η αμφιβολία.

Η ψυχική και διανοητική ζωή των μαζών ενδιαφέρει εδώ στον βαθμό που είναι αντιφατική και δείχνει την παρουσία του παράλογου. Η συλλογική δράση των ανθρώπων δεν περιορίζεται όμως μόνο σ’ αυτό· τα προϊόντα της συλλογικής κουλτούρας (παραδοσιακά), οι κοινωνικοί θεσμοί ή οι αποφάσεις της κοινωνίας πολιτών είναι κάτι που πάντα ξεπερνάει τη «μάζα». Από την άλλη, η «ψυχολογία της μάζας» περιλαμβάνει εξίσου τα «κακά» και τα «καλά» πάθη· δεν μπορεί να καταλάβει κανείς τα μεν χωρίς τα δε, και πάντα το «έργο» των μεν έχει την ίδια μορφή με το «έργο» των δε, αλλά με αντίστροφο πρόσημο. Μόνον η προσθήκη του ορθού λόγου αλλάζει το μονοδιάστατο αυτό παιχνίδι, πολλαπλασιάζοντας και διαφοροποιώντας τα επίπεδα. Μάζα σημαίνει εδώ κατά πρώτον λόγο τις ασυνείδητες λειτουργίες ενός συνόλου ανθρώπων σε κατάσταση υστερίας.

Στην περίπτωση αυτή η σκέψη παίρνει τη μορφή αυτοματισμού σε αντίθεση με την κριτική σκέψη, η οποία συνέχεια σταματάει το παιχνίδι των συνειρμών (μεταθέσεις, συμπυκνώσεις) και το συγκρίνει με τα δεδομένα της πραγματικότητας (εξωτερικής και εσωτερικής). Οι λέξεις επαναποκτούν στη σκέψη των μαζών το μαγικό τους βάρος, που συνίσταται σε αναμνήσεις και εικόνες, οι οποίες όμως έχουν κατευθείαν πρόσβαση στην «πραγματικότητα».

Με τον ίδιο τρόπο, τα ονόματα υποστασιοποιούνται και γίνονται τα ίδια πρόσωπα που έχουν τη δική τους ζωή. Έτσι μια έννοια, όπως ο Σοσιαλισμός ή ο Καπιταλισμός, γίνεται πρόσωπο, καλό ή κακό, ανάλογα με την πολιτική τοποθέτηση, και αυτό φαίνεται ιδιαίτερα σε συνθήματα όπως «Θάνατος στον Καπιταλισμό» ή «Θάνατος στον Κομμουνισμό».

Αντίστροφα, τα πρόσωπα (των αρχηγών, των «ηρώων», των «μαρτύρων») γίνονται σύμβολα-προγράμματα. Όλη αυτή η σύγχυση ιδέας και πραγματικότητας έχει ένα πρακτικό πλεονέκτημα: Το άμεσο πέρασμα από την ιδέα στη δράση. Έτσι η δογματική σκέψη και η ιδεολογία δεν είναι τίποτ’ άλλο παρά μια «υποδουλωμένη» σκέψη, μια σκέψη που δεν ακολουθεί τους δικούς της, αυτόνομους κανόνες διαφοροποίησης και διάδοσης, αλλά κυριαρχείται από ξένες προς αυτή σκοπιμότητες.

Η ψυχική ζωή των μαζών συγκεντρώνεται σε δοξασίες, αισθήματα και βιώματα· κάθε διανοούμενος και σκεπτόμενος άνθρωπος θ’ ακούσει κάποτε την κατηγορία ότι σκέπτεται «αφηρημένα» και «μακριά από τη ζωή». Αυτό είναι το «τραγούδι των Σειρήνων» που προσπαθούν να κατεβάσουν το (ορθολογικό) επίπεδό του στο δικό τους, για να τον «φάνε», δηλαδή να τον ενσωματώσουν στη μάζα. Σύμφωνα με τους μηχανισμούς του ασυνείδητου, η σκέψη μέσα στη μάζα χαρακτηρίζεται από την αδιαφορία στις αντιφάσεις, την εντατικότητα της ιδέας, την επανάληψή της.

1. Η μάζα είναι ικανή να συμβιβάζει τα ασυμβίβαστα, εδώ εξηγείται το φαινόμενο για το οποίο πολλοί συχνά απορούν, για το πώς δηλαδή μέλη κομμάτων που «βλέπουν» τις αντιφάσεις στη δράση του κόμματος τους, τις «δικαιολογούν» ωστόσο πάντα. Αλλά και στο καθαρά προγραμματικό επίπεδο είναι σε θέση να δεχθούν πνευματικά «τερατουργήματα», π.χ. να είναι συγχρόνως σοσιαλιστές και σοβινιστές, να κηρύσσουν την αδελφοσύνη και το μίσος, να είναι χριστιανοί (ορθόδοξοι) και Έλληνες (παγανιστές) κλπ Οι οπαδοί είναι πάντα προετοιμασμένοι να δέχονται, από τη μια μέρα στην άλλη, όλες τις ξαφνικές, τακτικές, αλλαγές πολιτικής της ηγεσίας (βλέπε τη σύγχυση που προκάλεσε το 1939 το σύμφωνο Χίτλερ-Στάλιν σε μια μειοψηφία κομμουνιστών).

2. Η εντατικότητα της ιδέας σημαίνει την ασυνείδητη επιλογή μιας ιδέας που θα παίζει τον αποφασιστικό ρόλο, όταν την εκφράσει με λαμπρό και ενδιαφέροντα τρόπο ο «οδηγός»· τότε αναζωογονεί ασυνείδητα την ένταση παιδικών αναμνήσεων στους οπαδούς. Εδώ ο οδηγός δεν αποδεικνύει αλλά δείχνει και επικαλείται, πράγμα που τον κάνει να είναι πάντα «ενδιαφέρων». Έτσι όμως πέφτει στην υπερβολή, στο θέαμα, στην καρικατούρα· πρόκειται για δρώσες εικόνες (που υποκαθιστούν ιδέες και πρόσωπα), τα πράγματα παρουσιάζονται ως ένα μπλοκ, χωρίς διαμεσολαβήσεις, χωρίς τη γένεσή τους…

3. Ο τρίτος σημαντικός μηχανισμός είναι η επανάληψη. Με αυτό τον τρόπο μια έννοια, επαναλαμβανόμενη, μεταβάλλεται σε εικόνα/μύθο, η διάσταση του χρόνου, της ιστορίας που ενέχει κάθε έννοια χάνεται και, μέσα από την επανάληψη, μεταβάλλεται σε «εικόνα» που είναι ομοούσια με τα «αιώνια» πράγματα». Η έννοια του έθνους λόγου χάρη ή του προλεταριάτου παύει να έχει συγκεκριμένη και ιστορική σημασία (παρ’ όλη την αφηρημένη δομή της έννοιας) και γίνεται απόλυτη, μεταφυσική εικόνα, μύθος, που φαινομενικά, ως εικόνα ή σύμβολο, έχει «συγκεκριμένο» περιεχόμενο.

Αλλά υπάρχουν «καλές» και «κακές» αφαιρέσεις και συγκεκριμενοποιήσεις: Κάθε μυθολογία και συμβολισμός που εξυπηρετούν ένα σκοπό εξουσίας είναι μια κακή συγκεκριμενοποίηση. Αντί να δοθούν εξηγήσεις, διαδίδονται συμπυκνώσεις (το αντίστροφο της εξήγησης), φόρμουλες, συνθήματα, παρόλες. Πρόκειται για μια διαστροφή της αισθητικής της τέχνης, γιατί όλα τα μέσα της προπαγάνδας καταχρώνται τους μηχανισμούς του ασυνειδήτου αλλά και της τέχνης.

Όμως η τελευταία έχει μόνο τότε λόγο ύπαρξης, όταν είναι ένα ελεύθερο παιχνίδι, και μόνο τότε μπορεί να μεταδώσει και κάτι το αληθινό, διαφορετικά αναπαράγει αυταπάτες. Συνοψίζοντας μπορεί να πει κανείς ότι ορισμένες στοιχειώδεις προτάσεις που επαναλαμβάνονται συνέχεια επιδρούν σε ασυνείδητα κίνητρα (επιθυμίες, επιθετικότητα, άγχη) και θέτουν σε εφαρμογή αυτόματα ορισμένες πράξεις.

Οι εικόνες εμφανίζονται διπλά: Ως εικονογράφηση και προπαγάνδα μέσω οπτικών ή μέσω ακουστικών μέσων (μουσικής) αλλά πριν απ’ όλα ως λέξεις. Οι εικόνες και οι ήχοι έχουν πάντα μια πιο άμεση πρόσβαση στο ασυνείδητο, αλλά μόνον η συνύπαρξη με τις λέξεις τούς δίνει οργανωτική σταθερότητα και συνεκτικότητα… Η δύναμη υποβολής των λέξεων και των ονομάτων είναι έτσι πολύ μεγάλη, συγχρόνως το νόημά τους παραμένει συγκεχυμένο· εδώ έγκειται η κακή συγκεκριμενοποίηση.

Γιατί η συνειρμική σύνδεση παρόντος-παρελθόντος, ιδεών και αισθημάτων, Εθνικισμού και Σοσιαλισμού, Ναζισμού και Κομουνισμού, Καπιταλισμού και Χριστιανισμού κλπ. ενέχει αντιφατικά στοιχεία που αλληλοαναιρούνται. Οι μάζες αποτελούνται τόσο από τους παρόντες όσο και από τους απόντες, δηλαδή τους νεκρούς. Εδώ έγκειται ο στρατηγικός ρόλος της επίκλησης της παράδοσης· στον στρατό, για παράδειγμα, η σημαία και το όνομα ενός συντάγματος είναι φετίχ «αιματοβαμμένο», το οποίο συμπυκνώνει τις ζωές των πεσόντων συντρόφων και υποστασιοποιεί «το σύνταγμα».

Αλλά οι νεκροί, για το ασυνείδητο, δεν είναι νεκροί -γιατί «τίποτα δεν χάνεται» στο ασυνείδητο- οι νεκροί είναι παντοδύναμοι, γιατί υπάρχουν νοητά μόνο, έτσι μια μάζα αισθάνεται μαζί με τα αόρατα μέλη της ανίκητη. Η παρελθοντολογία (και το αντίστροφό της, η φουτουρολογία) αποτελεί έτσι συστατικό στοιχείο κάθε δημαγωγίας και λαϊκισμού.

Οι στρατηγικές της προπαγάνδας και της συλλογικής υποβολής: Προκειμένου να κινητοποιηθούν οι μάζες δεν αρκεί ούτε η βία ούτε ο ορθός λόγος, αλλά χρειάζονται και τα φαντασιακά στοιχεία της σαγήνευσης. Όσο πιο αναπτυγμένη είναι η πολιτική κουλτούρα μιας χώρας, τόσο πιο πολύ εξαφανίζεται το στοιχείο της βίας, μειώνεται η σαγήνευση και επικρατεί ο ορθός λόγος. Στο χώρο της θρησκείας η σαγήνευση αντιστοιχεί στο στοιχείο της πίστης.

Η σαγήνευση είναι βασικό χαρακτηριστικό του γοήτρου του οδηγού, ο οποίος έχει την ικανότητα να παρουσιάζει στις μάζες των οπαδών μια «καλύτερη» πραγματικότητα και να μεταμορφώνει το κοινότοπο σε εξαιρετικό. Αυτός ο μηχανισμός λειτουργεί πάντα αμφίρροπα, δηλαδή ανεξάρτητα από τους «καλούς» ή «κακούς» σκοπούς· κάθε ενθουσιασμός και κάθε αποτελεσματικότητα στην κινητοποίηση των μαζών απαιτεί οι στόχοι να εμφανίζονται ιδεοποιημένοι, ωραιοποιημένοι, άσχετο αν πρόκειται για εγκλήματα ή για πράξεις απελευθέρωσης, ανοικοδόμησης, αλληλεγγύης.

Ο επιτυχημένος «οδηγός» είναι εκείνος που αυθυποβάλλεται, ενώ συγχρόνως υποβάλλει τις μάζες· πρέπει να «πιστεύει» και να ταυτίζεται με τον ρόλο του, πολύ πιο έντονα απ’ ότι ένας ηθοποιός, γιατί ο ηθοποιός έχει πάντα τη συνείδηση ότι εκτός σκηνής είναι ένας «άλλος» άνθρωπος. Το στοιχείο της ιδεοποίησης του οδηγού της ομάδας και των στόχων της είναι, δομικό στοιχείο της ψυχολογίας της μάζας. Το ότι μια σειρά ατόμων τοποθετούν ασυνείδητα στη θέση του ιδεώδους του εγώ τους ένα (εξωτερικό) αντικείμενο (πρόσωπο) έχει ως αποτέλεσμα να ταυτίζουν τα εγώ τους. Οι συνέπειες αυτής της βασικής ψυχικής λειτουργίας είναι οι εξής:

α) Η ταύτιση ανάμεσα στα άτομα πραγματοποιείται μόνον ως αποτέλεσμα ενός κοινού σημείου ανάμεσά τους (εδώ του οδηγού)· έτσι η συμπόνια δεν οδηγεί στην ταύτιση, αλλά αντίθετα, η ταύτιση στη συμπόνια.

β) Η τοποθέτηση του εξωτερικού αντικειμένου, του οδηγού, στη θέση του ιδεώδους του εγώ, αποτελεί μια ψυχική παλινδρόμηση. Αυτό γιατί το ψυχικά διαφοροποιημένο υποκείμενο δεν έχει συλλογικό, μαζικό, εξωτερικό ιδεώδες του εγώ, αλλά ατομικό και εσωτερικό ιδεώδες του εγώ.

γ) Η σαγήνευση είναι αποτέλεσμα της ιδεοποίησης, η οποία είναι ναρκισσιστικής φύσης. Όπως όταν είναι κανείς ερωτευμένος, έτσι και στον υπνωτισμό ή στη μάζα, το υποκείμενο μεταθέτει το ναρκισσισμό του στον άλλον, έτσι ώστε ο άλλος τον σαγηνεύει. Αυτό ισχύει τόσο για το αντικείμενο της σεξουαλικότητας όσο και για το αντικείμενο της ταύτισης.

Η λέξη «αντικείμενο» είναι στον ψυχισμό πάντα διφορούμενη. Βασικό είναι εδώ ότι το «αντικείμενο» δεν σαγηνεύει απλώς ως «σώμα», αλλά και επειδή είναι πάντα φορέας χαρακτηριστικών, τα οποία έχουν συμβολική σημασία. Γι’ αυτόν το λόγο είναι δυνατόν, όταν ενηλικιωθεί το υποκείμενο και διαφοροποιηθεί ψυχικά, να πάψει να προσκολλάται σε πρόσωπα και να προσανατολίζεται σε Ιδέες και σε σύμβολα. Έτσι η έννοια της «σαγήνευσης» δεν περιορίζεται στα «σώματα» και στα «πράγματα», αλλά αφορά εξίσου και τα σημαίνοντα και τις ιδέες. Η σαγήνευση είναι ουσιαστικά μια «αίγλη» που ακτινοβολεί μια «εικόνα», είτε εξωτερική είτε εσωτερική, μια εικόνα ενός υλικού ή νοητού «πράγματος».

Η ιδεοποίηση του οδηγού σημαίνει ότι γύρω από το πρόσωπο του πλέκονται μύθοι και θρύλοι. Εδώ είναι ενδιαφέρον να αναφερθεί το παράδειγμα του Χίτλερ. Ο Χίτλερ είχε μια τεραστία χαρισματική ακτινοβολία, η οποία ήταν ικανή να γεφυρώσει ως το τέλος του πολέμου όλες τις πολιτικές αντιθέσεις και τους ανταγωνισμούς. Όμως η εικόνα του οδηγού (φύρερ) ήταν κάτι το διαφορετικό από το πραγματικό πρόσωπο του Χίτλερ, ο οποίος ωστόσο «προσφερόταν» για κάτι τέτοιο.

Η εικόνα αυτή αποτέλεσε ένα λαμπρό αποτέλεσμα της εργασίας των προπαγανδιστών του Εθνικοσοσιαλισμού, το οποίο βέβαια δεν θα πετύχαινε αν δεν πληρούσε ορισμένες λαϊκές «προσμονές» της εποχής: Τη νοσταλγία για έναν ηρωικό, μεσσιανικό οδηγό. Ένας μύθος, είτε είναι ενδογενής είτε είναι εξωγενής, μόνον τότε «πείθει» και κυριαρχεί στις μάζες, όταν αυτές από πριν τον προσμένουν.

Τα στοιχεία του μύθου του Χίτλερ αποτελούν έναν μακρύ κατάλογο, που αξίζει ν’ απαριθμηθεί, γιατί πέραν όλων των άλλων, ενέχει έντονα στοιχεία λαϊκισμού και κοινοτισμού. Ο μύθος «έλεγε» ότι ο Χίτλερ ήταν ο εγγυητής του κύρους του κράτους και επέβαλλε «αδίστακτα» το «δίκαιο και την τάξη»· ήταν αδιάφθορος, πέραν από ειδικά ή ατομικά συμφέροντα, κινούμενος μόνο από την επιθυμία για την «υπηρεσία του λαού»· ξεπέρασε ριζικά την ανεργία (μέσω της προετοιμασίας για τον πόλεμο)· ήταν εκείνος που επέβαλε «μετριοπάθεια» στους εξτρεμιστές μέσα στο κόμμα· αγωνιζόταν αμείλικτα αλλά σύμφωνα με τους κανόνες του δικαίου ενάντια στους «εχθρούς του κράτους» και στους «διαφθορείς του λαού»· ήταν τολμηρός και επιτυχημένος διπλωμάτης και αργότερα «μεγαλοφυής στρατηλάτης».

Στο δεύτερο μισό του πολέμου, από το 1942 και έπειτα, ο μύθος άρχισε σιγά σιγά να αμφισβητείται, αλλά ο πληθυσμός, μέσω μιας διάσπασης της εικόνας πολύ χαρακτηριστικής, πρόβαλε την ευθύνη για την πολιτική και ηθική καταστροφή στο κόμμα και στα SS.

Οι στρατηγικές της προπαγάνδας αναφέρονται στη φαντασιακή οργάνωση του χώρου, του χρόνου και του λόγου. Οι παραστάσεις και τα τελετουργικά, η σκηνοθεσία και τοποχρονοθέτηση της εμφάνισης τόσο των οδηγών όσο και των οπαδών, αποτελούν συστατικά στοιχεία της προπαγάνδας.

Τα τελετουργικά έχουν την προέλευσή τους στη θρησκεία, οι συγκεντρωμένες μάζες λαμβάνουν μέρος με κατάνυξη από κοινού σ’ ένα μυστήριο, στην (επι)κοινωνία, και η συμμετοχή τους είναι απαραίτητη, είναι το λαϊκιστικό στοιχείο της «δημοκρατικής συμμετοχής». Ο εορταστικός χαρακτήρας της πολιτικής αυτής «λειτουργίας» απαιτεί τη χρήση όλων των ειδών συμβόλων, και τη συγκέντρωση της προσοχής όλων σ’ ένα κοινό σημείο.

Ο λόγος, η φωνή και το βλέμμα, καθώς και η εικόνα, παίζουν σημαντικό ρόλο (αλλά και αμφίρροπο) στην προπαγάνδα. Τόσο ο Χίτλερ όσο και ο Γκάντι, κινητοποιούσαν τις μάζες, ο πρώτος υπέρ της βίας, ο δεύτερος κατά της βίας. Αλλά ο Χίτλερ καλλιεργούσε συνειδητά την προσωπολατρία του, ενώ ο Γκάντι συνειδητά την απέφευγε (δεν είναι ίσως τυχαίο ότι έγινε θύμα δολοφονικής απόπειρας από τη μεριά φανατικού ινδουιστή).

Αυτό που μεταβάλλει μια καθημερινή φράση σ’ έναν σαγηνευτικό λόγο είναι το σύνολο εκείνων των, λεκτικών ή μη, πρόσθετων στοιχείων που δίνουν στη φράση μια «μαγική» αίγλη, κάνουν δηλαδή τα άτομα να παλινδρομούν σε αρχαϊκές ψυχικές καταστάσεις, ενώ κανένα υποκείμενο δεν μπορεί ποτέ να είναι σίγουρο ότι κάτω από ειδικές συνθήκες δεν θ’ αντιδράσει «μαγικά», γιατί κανείς δεν ξέρει ακριβώς τι είδους άγχη και φαντασιώσεις της πρώιμης παιδικής ηλικίας κρύβει μέσα του.

Το γόητρο, η «αίγλη» του οδηγού, η αυταρχική (αποφασιστική) στάση του, η ρητορεία του, είναι συστατικά στοιχεία της προπαγάνδας. Πιο συγκεκριμένα, η ρητορική της κυριαρχίας ενέχει ορισμένα χαρακτηριστικά, όπως η κατηγορηματική κατάφαση και η επανάληψη μιας ιδέας, η σκηνοθεσία εικονικών ερωτήσεων και απαντήσεων από τον ίδιο τον οδηγό και η αποφυγή πραγματικής συζήτησης, η επανάληψη τετριμμένων και κοινότοπων διαπιστώσεων, που παραδόξως, αντί να δημιουργούν ανία, έχουν ως στόχο να αποκοιμίζουν τους οπαδούς…

Οι φόρμουλες, μέσω της επανάληψης, εντυπώνονται στο μυαλό, δεν απαιτούν κριτική ερμηνεία κάθε φορά, γίνονται «αυτονόητες», έτσι ώστε αποκτούν τη δική τους ζωή, υποστασιοποιούνται, και οι οπαδοί έχουν την εντύπωση ότι οι φόρμουλες εκφράζουν άμεσα το «ίδιο το πράγμα». Κάθε συζήτηση επί του «περιεχομένου», το αν δηλαδή το «νόημα» της φόρμουλας είναι ορθό ή όχι, δεν έχει νόημα, γιατί η φόρμουλα λειτουργεί μαγικά, ως σημαίνον, που εξορκίζει και ωθεί στη δράση, τελετουργική πράξη που δεν αλλάζει την πραγματικότητα παρά μόνο φαντασιακά ή καταστροφικά. Οι φόρμουλες και τα συνθήματα αποτελούν τον πυρήνα για το σχηματισμό της φήμης, της προκατάληψης, της συκοφαντίας.

Η στερεοτυποποιημένη και επαναληπτική γλώσσα, τα κλισέ, έχουν (συνειδητό και ασυνείδητο) στόχο την κατάργηση της ιστορίας, του χρόνου, της μεταβολής. Γι’ αυτό και η προτίμηση της γλώσσας αυτής για δογματικές και ψευδολογικές φόρμουλες, που συχνά αντιγράφουν τη γλώσσα της γραφειοκρατίας καταχράται το ότι η λογική είναι το σύνολο των κανόνων του πνεύματος που, πέρα από κάθε ιστορικότητα, επιτρέπει τη λειτουργία του πνεύματος και του λόγου, καθώς και της κοινωνίας μέσα στην ιστορία.

Η απαίτηση μιας «λογικής της ιστορίας» ή της ταύτισης της ιστορίας με τη λογική είναι παράλογη, γιατί λογική σημαίνει συνοχή, ομοιογένεια, αναγκαιότητα, ενώ η ιστορία περιέχει, πέραν αυτών, την ανομοιογένεια και το τυχαίο. Αυτά τα στοιχεία δεν μπορεί και δεν πρέπει κανείς να τα ανάγει (χωρίς διαμεσολαβήσεις) στο αντίθετο τους. Η Χάνα Άρεντ τονίζει το ρόλο που έπαιξε στον σταλινικό λόγο η λογική ως ταυτόσημη με την ιστορία· αυτό προήλθε από την παρανόηση της διαλεκτικής στον Χέγκελ και στον Μαρξ, καθώς και την παρανόηση της φυσικής επιστήμης.

Η αυταρχική διατύπωση του δόγματος, ότι «η θεωρία αντικατοπτρίζει τα πράγματα όπως είναι», ότι «μόνο το Κόμμα κατέχει όλη την αλήθεια» και ότι «ό,τι αντίκειται στο σύστημα αυτής της αλήθειας αντίκειται στους νόμους της Ιστορίας και της Φύσης» είχε ως αποτέλεσμα τη διαστροφή της έννοιας της λογικής (όπως και όλων των άλλων εννοιών).

Για τον Στάλιν η φράση «η τάξη των κουλάκων είναι καταδικασμένη από την ιστορία να εξαφανιστεί» σήμαινε «λογικά» ότι είχε το δικαίωμα και την υποχρέωση να τους εξοντώσει φυσικά. Δηλαδή εδώ η παρανόηση της έννοιας «καταδικασμένη», η οποία ως μεταφορά είναι ακίνδυνη, την καθιστά ως κυριολεξία εγκληματική· τα θύματα υπολογίζονται για την περίοδο 1928-33 τουλάχιστον σε 9,4 εκατομμύρια νεκρούς.

Πέραν αυτού, όσοι διαφωνούσαν με το καθεστώς «λογικά» δεν μπορεί παρά να ήταν «παράλογα όντα», δηλαδή έπρεπε να εισαχθούν σε ψυχιατρικές κλινικές και να «θεραπευθούν» με ηλεκτροσόκ και πλύση εγκεφάλου. Αλλά αυτός ο τρόπος σκέψης είχε επίδραση στις μάζες των οπαδών (και εν μέρει έχει πάντα), γιατί οι μάζες δεν πείθονται από γεγονότα και επιχειρήματα, αλλά πιστεύουν στη συνοχή ενός κλειστού συστήματος, το οποίο «αιωρείται» πάνω από την πραγματικότητα (όπως ένα όνειρο ή ένα θαύμα), δεν μπορεί δηλαδή να αντικρουσθεί με κανένα στοιχείο…

Συμβολικοί και φαντασιακοί αρχηγοί: Η ιστορία δεν δημιουργείται χωρίς μεγάλους άνδρες· αυτή η διαπίστωση δεν είναι ταυτόσημη με την άποψη ότι την ιστορία τη «φτιάχνουν» μόνον οι μεγάλοι άνδρες. Αυτό που κινεί την ιστορία είναι ο διάλογος ανάμεσα στους ηγέτες και τις μάζες· ο διάλογος αυτός είναι ένα δομικά αναγκαίο στοιχείο της πολιτικής ζωής, χωρίς αυτόν δεν υπάρχει πολιτική κουλτούρα. Αλλά βασικό σημείο είναι εδώ το κατά πόσον κυριαρχεί το συμβολικό ή το φαντασιακό στοιχείο στον διάλογο αυτό, αν είναι δηλαδή ψευδοδιάλογος ή όχι. Αυτό καθορίζει τη μορφή που παίρνει η εκλογή και ο έλεγχος των ηγετών, το σύστημα δηλαδή της αντιπροσώπευσης και της συμμετοχής των πολιτών.

Τόσο η μυστική ταύτιση του «οδηγού» με τους οπαδούς όσο και η μυστική αμεσότητα στη βάση, χωρίς διαμεσολαβήσεις και χωρισμό εξουσιών, καταστρέφουν τον πολιτικό διάλογο, τη διαφορά και τη δημιουργική ένταση που εισάγει η τελευταία. Επειδή αυτός ο διάλογος είναι πάντα εύθραυστος και κινδυνεύει συνέχεια να εξαφανιστεί πίσω από τα πάθη και τα συμφέροντα των πολιτών «σε κατάσταση μάζας», γι’ αυτό πρέπει να διαφοροποιήσουμε την ποιότητα των ηγετών. Η διαφοροποίηση αυτή, όπως πάντα, δεν μπορεί παρά να είναι συμβολικής φύσης, αλλά έχει άμεσες πραγματικές επιπτώσεις.

Υπάρχουν δύο κατηγορίες πολιτικών και θρησκευτικών ηγετών και συχνά οι δυο αυτές κατηγορίες συνυπάρχουν στην ιστορία. Από τη μια είναι οι προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης, οι θεσμοθέτες και ιδρυτές θρησκειών και πόλεων της Αρχαίας Ελλάδας, Ρώμης και Δυτικής Ευρώπης, οι ανανεωτές θρησκειών και κρατών: Ο Μωυσής, ο Ιησούς, ο Μωάμεθ, ο Κάρολος (ο Μέγας), ο Λούθηρος, ο Κρόμγουελ, ο Μαρξ, ο Λένιν, ο Γκάντι κ.τ.λ.

Όλοι πρόσωπα που δεν πρέπει να ιδεοποιηθούν, πρόσωπα με αντιφάσεις και με μεγάλες ικανότητες, και οι οποίοι δεν πρέπει επίσης να δαιμονοποιηθούν. Από την άλλη είναι οι τύραννοι, οι δημαγωγοί, οι δικτάτορες, οι βασιλείς με μαγικές δυνάμεις, οι σαμάνοι, οι μάγοι, οι ιερείς. Η διαφοροποίηση αυτή είναι ιδεοτυπική και εμπνέεται από τις αναλύσεις του Φρόιντ.

 Οι φαντασιακοί αρχηγοί έχουν την αίγλη της παντοδυναμίας και θέλουν η μάζα να ταυτίζεται με αυτούς και όχι με την ιδέα που πρεσβεύουν (βλέπε την πολιτιστική επανάσταση στην Κίνα όπου όλοι φορούσαν την πλακέτα του Μάο). Αντί να λένε την αλήθεια -δηλαδή να δείχνουν τα όρια της πραγματικότητας-, υπόσχονται θαύματα, οικονομική ανάπτυξη χωρίς κόπο, εθνική επέκταση, δημόσια έργα γοήτρου, δημαγωγική υπόσχεση «σύγχρονης» ικανοποίησης όλων των τάξεων.

Οι επιτεύξεις δεν επέρχονται ως συνέπεια μιας προσπάθειας, ως «αμοιβή» από μέρους του υπερεγώ των πολιτών απέναντι στο εγώ τους, αλλά ως πονηριά και κατεργαριά εις βάρος άλλων, ή του μέλλοντος των ίδιων των πολιτών. Αυτή η τυχοδιωκτική πολιτική (Ναπολέων 1ος και 3ος, Λασάλ, Μουσολίνι, Χίτλερ, Στάλιν, Μάο, Τσαουσέσκου) δημιουργεί ασυνείδητα σε όλους μιαν αυξανόμενη έλλειψη αυτοσεβασμού, οι ίδιοι οι πολίτες, που είναι σε κατάσταση μάζας, βρίσκουν την αυτοεκτίμησή τους μόνον μέσω της ταύτισής τους με τα λαμπρά κατορθώματα και τις υποσχέσεις του οδηγού, ενώ «γνωρίζουν» ότι από πίσω κρύβεται βία και απάτη. Αυτή η κατάσταση συσσωρεύει δυσφορία, άγχος και αίσθημα ενοχής, το οποίο γυρεύει περιοδικά να ξεσπάσει σε δήθεν εξωτερικούς και εσωτερικούς εχθρούς.

Σ’ αυτές τις περιπτώσεις οι δικτάτορες είναι ιδιαίτερα «ευαίσθητοι» στην εθνική «αξιοπρέπεια» της χώρας, γιατί αποτελεί το τελευταίο έρεισμα, προκειμένου ν’ αποτρέψουν την προσοχή των μαζών από τα κακώς κείμενα. Η σοβινιστική και ιμπεριαλιστική πολιτική πάντα αποδίδει· όταν οι πολίτες έχουν παλινδρομήσει στην κατάσταση της μάζας δεν γυρίζουν εύκολα προς τα εμπρός, είναι οι ίδιοι αιχμάλωτοι (σαγηνευμένοι) των αρχηγών τους (παρ’ όλες τις αμφιβολίες) και έχουν τραπεί στη φυγή «προς τα πίσω», ως την καταστροφή, η οποία θα τους αφυπνίσει διά της βίας.

Μπορεί κανείς να διαπιστώσει τη στενή σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην πολιτική και τη θρησκεία, στον βαθμό που κυριαρχούν ορισμένοι μύθοι και ορισμένες αυταρχικές σχέσεις ανάμεσα σε αρχηγούς και οπαδούς. Οι χαρισματικοί, συμβολικοί αρχηγοί έχουν γόητρο γιατί είναι διχασμένα υποκείμενα με έκδηλο τρόπο και εκφράζουν στο πρόσωπο τους με έντονο τρόπο, αυτό που ο καθένας είναι δυνητικά αλλά δεν αναπτύσσει σ’ όλες του τις συνέπειες.

Υπάρχει ωστόσο μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στις πραγματικές και στις εγκοσμιοποιημένες θρησκείες: Οι πρώτες υπόσχονται μια σωτηρία και ευτυχία των ανθρώπων σ’ ένα υπερβατικό επίπεδο, που αφορά την υπαρξιακή διάσταση του ανθρώπου. Στον μονοθεϊσμό είναι δυνατή η διαφοροποίηση και ο χωρισμός ανάμεσα στα ιερά και στα εγκόσμια, έτσι ώστε το παράλογο της πίστης να μην αναπαράγεται στο χώρο της κοινωνίας και της πολιτικής, όπου μπορεί και πρέπει να κυριαρχεί ο ορθός λόγος.

Στις εγκόσμιες θρησκείες (ο Μαρξισμός στην πράξη είναι για τους πολλούς μια τέτοια θρησκεία) αυτή η διαφορά δεν ισχύει, γιατί εδώ κυριαρχεί η ναρκισσιστική αυτοθεοποίηση του «Ανθρώπου» (με μεγάλο Α): αυτό ήταν το παράλογο αποτέλεσμα που συνόδευσε τον Διαφωτισμό και τον Σοσιαλισμό. Έτσι εμφανίσθηκαν οι ιδεολογίες της προόδου και του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού, οι οποίες υπόσχονται στους ανθρώπους σωτηρία και ευτυχία επί γης, καταργώντας κάθε διαφορά ανάμεσα στο υπερβατικό και το εγκόσμιο ή ανάμεσα στην υπαρξιακή και την κοινωνική διάσταση των υποκειμένων.

Σ’ αυτή την περίπτωση, οι παλιές, παραδοσιακές θρησκείες είναι πιο «ανθρώπινες» και «ανώδυνες» από τις εγκόσμιες θρησκείες, που στο όνομα του «Έθνους», του «Λαού», της «Φυλής», του «Προλεταριάτου» ή του «Κόμματος» υποσχέθηκαν σε εκατομμύρια ανθρώπους λύτρωση και ευτυχία και τους οδήγησαν επανειλημμένα στην καταστροφή, στην απογοήτευση και στη μονοδιάστατη θεώρηση της ζωής.

Οι εγκόσμιες θρησκείες πληρούν τρεις λειτουργίες: Προτείνουν μια κοσμοθεωρία που εξηγεί και δίνει νόημα στον κοινωνικό και ιστορικό χώρο· ταυτίζουν τα άτομα με το κοινωνικό σύνολο· κρύβουν ένα «μυστικό», το οποίο τους δίνει αίγλη και δύναμη. Το «μυστικό» αυτό, που είναι θρησκευτικής προέλευσης, στηρίζει την εξουσία και την κυριαρχία όλων των αυταρχικών κομμάτων (φασιστικών, σταλινικών) και οργανώσεων· το μυστικό όμως «δεν υπάρχει», γιατί δεν υπάρχει κανένα συγκεκριμένο «γεγονός».

Αυτό το παράδοξο, ως προϋπόθεση ύπαρξης μιας αυταρχικής οργάνωσης, καλύπτει εκ των υστέρων ορισμένες πράξεις που έγιναν επειδή υπήρχε το «μυστικό» και τις οποίες οι οργανώσεις έχουν λόγο να κρύψουν εγκλήματα, εκκαθαρίσεις, καταχρήσεις κ.τ.λ. Δηλαδή, πρώτα δημιουργείται το μυστικό, ως η ψυχολογική στάση της απόλυτης κυριαρχίας, και κατόπιν το «αίτιό» του. Σε ένα εξασθενημένο και σχετικά ελεγχόμενο βαθμό, αυτό το φαινόμενο ισχύει για όλες τις οργανώσεις· κάθε συγκέντρωση εξουσίας δημιουργεί μυστικοπάθεια, η οποία με τη σειρά της ευνοεί καταχρήσεις, τις οποίες εν συνεχεία έχει λόγο να κρύψει.

Η όλη ανάλυση μέχρις εδώ έλαβε υπόψη της τη σχέση ανάμεσα στον έναν και τους πολλούς, τον αρχηγό και τους οπαδούς. Ωστόσο υπάρχει και μια τρίτη διάσταση, η οποία πρέπει να συμπληρώσει αυτό το μοντέλο: Πρόκειται για τις ενδιάμεσες καταστάσεις και διαμεσολαβήσεις. Τον ρόλο αυτό παίζουν οι δυναμικές μειονότητες, οι οποίες μπορούν να έρθουν σε σύγκρουση και με τον έναν και με τους πολλούς. Ο ρόλος των δυναμικών μειονοτήτων ήταν και είναι σημαντικός στην ιστορία, γιατί την έχουν συχνά «επιταχύνει».

Ο Μαξ Βέμπερ έχει αναλύσει διεξοδικά το ρόλο των θρησκευτικών μειονοτήτων, οι οποίες συγχρόνως ήταν συχνά και εθνικές και γλωσσικές μειονότητες. Σαν ένα «ξένο» σώμα μέσα στα πλαίσια ενός ευρέος πολιτισμικού χώρου, έπαιξαν έναν ρόλο που τις έκανε να εμφανίζονται στην αντίληψη των πολλών ως το «κακό» αντικείμενο, το οποίο υποψιάζονταν ότι ήθελε να «κυριαρχήσει». Λέγοντας «κυριαρχία» εννοούσαν κάτι άλλο, γιατί πίσω από αυτό κρυβόταν ο φόβος για την πολιτιστική υπεροχή της μειονότητας.

Εδώ είναι σημαντικό να διαφοροποιηθεί η έννοια της πολιτιστικής υπεροχής από την έννοια της κυριαρχίας. Η υπεροχή σημαίνει την ικανότητα μιας «πρωτοπορίας» να επιβάλλει ορισμένους νέους κανόνες και αξίες σ’ έναν πληθυσμό συνήθως παραδοσιακό, συντηρητικό και αγροτικό. Έτσι οι Εβραίοι (στην Ευρώπη), οι Γάλλοι προτεστάντες, οι Έλληνες (στην Ανατολική Μεσόγειο), οι Αρμένιοι, οι Λιβανέζοι, οι Κόπτες, οι Πάρσοι (στην Ινδία), οι Κινέζοι (στη Νοτιοανατολική Ασία), οι Ινδοί (στη Νότιο Αφρική) κ.τ.λ. έπαιξαν και παίζουν σε πολλές χώρες αυτόν τον ρόλο, ρόλο διαμεσολαβητικό, που προωθεί το εμπόριο, την ανάπτυξη των πόλεων, τη βιομηχανία και την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων (με όλες τις συνέπειες που μπορεί φυσικά να έχει αυτή).

Ιδιαίτερα οι Εβραίοι και οι προτεστάντες έπαιξαν δυναμικό ρόλο, γιατί ανέπτυξαν υψηλό βαθμό αυτοπειθαρχίας και συνείδησης, τόσο στο θρησκευτικό όσο και στο εγκόσμιο επίπεδο. Στους προτεστάντες κυριάρχησε πέραν αυτών η άρνηση της αναπαραγωγής παραδοσιακών σχημάτων λατρείας, κυριαρχίας και παραγωγής.

Η κοινή γνώμη και η μάζα: Η επικοινωνία, έτσι όπως γίνεται μέσα στη μάζα, δεν έχει τον χαρακτήρα ενημέρωσης για ορισμένα συμβάντα, δεν είναι απλή πληροφόρηση, αλλά μέσον, που, επιβάλλοντας έναν κώδικα, επιβάλλει συγχρόνως και ορισμένους μύθους. Αν η παραδοσιακή (προφορική) επικοινωνία ήταν άλλοτε χαρακτηριστικό της μάζας, η σύγχρονη επικοινωνία έχει μεταβάλει τη μάζα σε «κοινό» (του τύπου, της τηλεόρασης).

Ο μονόλογος προηγείται ιστορικά του διαλόγου· αρχικά μιλούσε (διέταζε) μόνον ο πατέρας/αρχηγός· αυτός είναι ο λόγος του κυρίου, της αυθεντίας. Ο διάλογος ήταν αργότερα το αποτέλεσμα της ελευθερίας και της ισότητας· η συζήτηση αποτελεί το αντίδοτο της αυταρχικής εξουσίας. Ο αυταρχικός μονόλογος δεν ανέχεται αντίλογο ή αμφιβολία, δεν αναγνωρίζει την ύπαρξη άλλου λόγου. Ο πραγματικός διάλογος ήταν πρώτα μια κατάκτηση της αριστοκρατίας, των λίγων «άριστων» καλλιεργημένων προσώπων, και μόνον αργότερα έγινε αίτημα και κατάκτηση του δημοκρατικού «κοινού», της δημοσιότητας. Πάντα όμως παρέμεινε κατάκτηση εύθραυστη και αβέβαιη, γιατί οι πολλοί συχνά προτιμούν το μονόλογο του αρχηγού, που τους υπνωτίζει και τους δίνει ασφάλεια, σκορπίζοντας τις αμφιβολίες, τους «διαφωτίζει» και τους «καθοδηγεί».

Το μοντέλο της συζήτησης άρχισε να παρακμάζει όταν άρχισαν να κυριαρχούν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης (ΜΜΕ), ο τύπος (όχι του μικρού, φιλελεύθερου και μορφωμένου κοινού, αλλά των μαζών), το ραδιόφωνο και η τηλεόραση (τον 20ό αιώνα). Κάθε τεχνική κατάκτηση κατέστρεφε όλο και περισσότερο τη συζήτηση, γιατί επέβαλλε μιαν ορισμένη «αντικειμενικότητα» αναφορικά με τα γεγονότα και δεν άφηνε περιθώριο στη συζήτηση και στην ανάπτυξη διαλογικών κριτηρίων εκτίμησης της ποιότητας των πληροφοριών.

Η τέχνη του συνομιλείν άρχισε να παρακμάζει προς όφελος μιας ιδεολογίας της αντικειμενικότητας, η οποία έκρυβε και απωθούσε το υποκείμενο στοιχείο της επιλογής, του τονισμού και της παρουσίασης των πληροφοριών.

Ωστόσο εδώ πρέπει να τονισθεί το γεγονός ότι η ανάπτυξη του τύπου στις φιλελεύθερες χώρες της Ευρώπης, τον 19ο αιώνα, απαίτησε και πέτυχε σε μεγάλο βαθμό την εμφάνιση μιας ορισμένης δημοσιογραφικής δεοντολογίας, εμπνευσμένης από την αντικειμενικότητα και το κριτικό πνεύμα της επιστήμης. Οι σοβαρές εφημερίδες στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες και στη Βόρεια Αμερική εγγυώνται μέχρι σήμερα την ποιότητα των πληροφοριών τους· δεν μεταδίδουν ούτε μύθους ούτε προπαγάνδα. (!!!)

Επομένως κάθε κριτική που γίνεται στις αναλύσεις αυτές στα ΜΜΕ πρέπει πάντα να ξεχωρίζει δυο επίπεδα ποιότητας. Το ένα, θεμελιακό, απαιτεί στοιχειώδη εντιμότητα, σοβαρότητα, αγάπη της αλήθειας και ανεξαρτησία από άμεσες ιδεολογικές, πολιτικές και οικονομικές πιέσεις ή σκοπιμότητες. Όλες οι πολιτικά «στρατευμένες» εφημερίδες και ο σκανδαλοθηρικός τύπος δεν καλύπτουν αυτές τις προϋποθέσεις.

Το δεύτερο, ανώτερο επίπεδο ποιότητας γίνεται εφικτό αφού εκπληρωθούν οι απλές απαιτήσεις του πρώτου επιπέδου· εδώ η κριτική αφορά γενικά, έμμεσα και αφηρημένα προβλήματα του κώδικα, της μορφής και του τρόπου παρουσίασης. Ο προβληματισμός στο (ανώτερο) αυτό επίπεδο δεν θα πάψει να υπάρχει σε μια δημοκρατία, και δεν μειώνει την υπόσταση του τύπου. Είναι όμως απαράδεκτο όταν γίνονται επιθέσεις σε εφημερίδες υψηλού επιπέδου μέσω επιχειρημάτων που αντιστοιχούν στο χαμηλό επίπεδο· οι «σωστές» εφημερίδες δεν μπορούν παρά να είναι πλουραλιστικές και φιλελεύθερες.

Η κριτική στάση των αναλύσεων αυτών αφορά, πέραν όλων αυτών που αναφέραμε, τη συλλογική ψυχολογική σημασία της ύπαρξης (όχι του περιεχομένου) των μέσων επικοινωνίας· είναι αυτονόητο ότι όσο πιο χαμηλό είναι το περιεχόμενο, τόσο πιο έντονη είναι και η αρνητική ψυχολογική επίδραση. Η επίδραση αυτή έγκειται στο φαινόμενο της μάζας που δημιουργείται από το γεγονός και μόνο ότι ένα ορισμένο κοινό διαβάζει την ίδια εφημερίδα, το ίδιο περιοδικό (ή ακόμα το ίδιο βιβλίο): αυτό και μόνο δημιουργεί μια ταυτότητα στο κοινό και του δίνει την αίσθηση της παντοδυναμίας, χαρακτηριστικό της ψυχολογίας της μάζας.

Αυτό σημαίνει ότι ο δημοσιογράφος αναγκαστικά θα κολακεύσει λίγο ή πολύ τις προκαταλήψεις των αναγνωστών/ακροατών. Από την άλλη η ύπαρξη του τύπου μειώνει τις ευκαιρίες για συζήτηση και ανταλλαγή απόψεων ανάμεσα στους πολίτες· αντί τούτου προβάλλει το θέαμα της πολεμικής. Η συζήτηση γίνεται και πάλι προνόμιο μορφωμένων και ειδικών ή παραμένει ως αρχαϊκό κατάλοιπο παραδοσιακής (μη κριτικής) νοοτροπίας στα χωριά (όσο δεν υπάρχει εκεί ραδιόφωνο ή τηλεόραση).

Οι αλλαγές που επέφεραν στη «μάζα» τα ΜΜΕ (το ραδιόφωνο και ιδιαίτερα η τηλεόραση) είναι οι εξής:

1) Η φυσική συγκέντρωση των μαζών σ’ έναν χώρο έπαψε να είναι αναγκαία, αντίθετα το τηλεοπτικό κοινό είναι διασκορπισμένο παντού και δεν είναι συγκεντρωμένο πουθενά. Η «ψυχολογία» αυτού του τύπου μάζας είναι κατάλληλη για συνεντεύξεις, ερωτηματολόγια, στατιστικές αναλύσεις της καθημερινής συμπεριφοράς, της αγοράς, της πολιτικής γνώμης κ.τ.λ. Η εμφάνιση του ραδιοφώνου μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο δεν οδήγησε ωστόσο ξεκάθαρα στις τάσεις αυτές όπως στην Αμερική. Αντίθετα, μαζί με τον τύπο και τον κινηματογράφο, ενίσχυσε κατά τη μεσοπολεμική περίοδο το παραδοσιακό φαινόμενο της μάζας, πράγμα που εκμεταλλεύτηκε προπαγανδιστικά ο Φασισμός και ο Σταλινισμός.

2) Τα ΜΜΕ κατεβάζουν το διανοητικό επίπεδο του κοινού μέσω της απλοποίησης των πληροφοριών και της υποβολής που συνεπάγεται η τελευταία. Η οργάνωση μιας εφημερίδας, η σελιδοποίηση και η τοπογραφική κατανομή του χώρου της, οι τίτλοι, τα χρώματα, οι φωτογραφίες κ.τ.λ., όλ’ αυτά καλύπτουν ένα βασικό στοιχείο: Το ότι πρέπει να υπάρχει ένα κεντρικό σημείο, ένα κύριο θέμα, το οποίο γίνεται η εστία του ενδιαφέροντος. Εδώ έχουμε μια αναπαραγωγή του «ενός» στοιχείου, του αρχηγού που κυριαρχεί στη μάζα μέσω της υποβολής, στο επίπεδο των σημαινόντων· ένα κύριο σημαίνον κυριαρχεί στα άλλα (μια συνταρακτική είδηση ή το κύριο άρθρο).

Ο διασκορπισμός του κοινού και η συμβολική διαμεσολάβηση του μέσου έχουν ωστόσο ως αποτέλεσμα το κοινό να είναι πιο «δυσκίνητο» και πιο «μετριοπαθές» απ’ ό,τι η μάζα στους δρόμους. Αλλά βέβαια και εδώ ο καθένας είναι πεισμένος ότι μοιράζεται μ’ ένα μεγάλο πλήθος την ίδια ιδέα και την ίδια επιθυμία. Η ιδέα που έχουν ορισμένοι ότι υπάρχει στα «παρασκήνια» ένας κρυμμένος «εγκέφαλος» που διευθύνει τα ΜΜΕ είναι αφελής. Ο ίδιος ο μηχανισμός μετάδοσης των ΜΜΕ κάνει τον πιο μικρό δημοσιογράφο να έχει μεγάλη απήχηση.

3) Στην κοινή γνώμη δημιουργούνται ρεύματα· η κοινή γνώμη δεν είναι μονολιθική. Αυτός είναι ο λόγος που τα ΜΜΕ λειτουργούν ομαλά και κανονικά όταν υπάρχει πλουραλισμός και δημοκρατία. Η κατάχρηση των ΜΜΕ σε δικτατορικά και ολοκληρωτικά καθεστώτα για πλύση εγκεφάλου των μαζών καταργεί την ύπαρξη ρευμάτων. Η κριτική των ΜΜΕ που γίνεται εδώ αφορά βασικά την περίπτωση ύπαρξης του πλουραλισμού, αλλιώς η δημιουργία του κοινού ξεπέφτει σ’ ένα στοιχειώδες επίπεδο χειραγώγησης μιας και μόνο μάζας, που η ύπαρξη και μόνο πολλών ανεξαρτήτων κέντρων ΜΜΕ καθιστά αδύνατη.

Ωστόσο η «γνώμη» ενός «ρεύματος» του κοινού είναι κάτι που πάντα, ανεξάρτητα από την ύπαρξη των ΜΜΕ, δημιούργησε και θα δημιουργεί προβλήματα στη δημοκρατία. Αυτό γιατί η γνώμη τοποθετείται ανάμεσα στην παράδοση, τις προκαταλήψεις, την πίστη και τις δοξασίες από τη μια, και τον ορθό λόγο, την προσωπική άποψη, από την άλλη.

Από τη στιγμή που η παραδοσιακή κοινωνία έχει ξεπεραστεί, αρχίζει να υπάρχει το πρακτικά άλυτο πρόβλημα της απόστασης ανάμεσα στη γνώμη και τη γνώση ή κρίση, ανάμεσα στην αβασάνιστη «άποψη» και στην αλήθεια, που προϋποθέτει τη θέληση και την ικανότητα για κριτικό έλεγχο των πληροφοριών και των αποφάσεων, πράγμα που οι περισσότεροι πολίτες δεν το κάνουν. Έτσι ο διχασμός και η ένταση ανάμεσα στη γνώμη και τον ορθό λόγο δεν θα πάψει ποτέ να είναι η κινητήρια δύναμη της πολιτικής κουλτούρας μιας δημοκρατίας, η ποιότητα της οποίας εξαρτάται από το μέγεθος αυτής της απόστασης ανάμεσα στους δυο πόλους.

Η προσπάθεια ωστόσο της (πλατωνικής) δικτατορίας του ορθού λόγου ή της «αλήθειας» και της κατάργησης της γνώμης (ή μάλλον των γνωμών, στον πληθυντικό) οδηγεί πάντα στον σταλινικό ολοκληρωτισμό ή στη θεοκρατία: η μεγαλύτερη αλήθεια, στον βαθμό που θέλει να επιβληθεί πρακτικά και αποκλειστικά, αποκλείοντας την ύπαρξη της αμφιβολίας και του «άλλου λόγου», οδηγεί σε καταστάσεις παρανοϊκής καταδίωξης όλων από τον «έναν», που «κατέχει» την «αλήθεια». Η επικοινωνία «δημιουργεί» τις γνώμες, ένα φαντασιακό προϊόν, οι οποίες έχουν την τάση να είναι ενάντια τόσο στην παράδοση, όσο και στον ορθό Λόγο. Ενέχουν δηλαδή ένα στοιχείο υστερίας, έτσι ώστε γίνονται εύκολα αντικείμενο δημαγωγικής εκμετάλλευσης και λαϊκισμού στον βαθμό που δεν ελέγχονται από τον ορθό λόγο.

Η τελευταία περίπτωση ισχύει ιδιαίτερα όταν επικρατήσει στην τηλεόραση ο ελεύθερος ανταγωνισμός, γιατί η πίεση του κέρδους οδηγεί στην προσαρμογή στον «ελάχιστο κοινό παρονομαστή» του γούστου και της νοημοσύνης του κοινού. Αυτό ισχύει για τα διάφορα «λαοφιλή» προγράμματα, δεν ισχύει τόσο για τις ειδήσεις· εδώ αναγκάζεται η κρατική τηλεόραση να μη γίνεται απλώς φερέφωνο της κυβέρνησης.

4) Οι ταξικές διαφορές χάνουν τον παραδοσιακό χαρακτήρα τους· η ύπαρξη των ΜΜΕ τις εξασθενεί και τις μεταμφιέζει. Οι διαφορές του «κοινού» δεν αναπαράγουν άμεσα τις ταξικές διαφορές, και οι εφημερίδες ή τα ΜΜΕ που συνειδητά έχουν «ταξικό» περιεχόμενο χάνουν την πειστικότητα τους, γιατί έχουν αναγκαστικά δόγμα και «διδασκαλικό» τόνο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πια τάξεις· απλώς οι διαφορές ανάμεσά τους είναι πιο πολυσύνθετες και λιγότερο ξεκάθαρες απ’ ό,τι τον 19ο αιώνα και υπερπροσδιορίζονται από το φαινόμενο της μάζας και της «κοινής γνώμης». Δηλαδή σημασία έχει το πώς εμφανίζονται και γίνονται αντιληπτά από τους ίδιους τους πρωταγωνιστές τα ταξικά συμφέροντά τους, μέσα από διάφορες διαμεσολαβήσεις. Οι αντιθέσεις ανάμεσα στις τάξεις μεταβάλλονται πάντα σε συγκρούσεις ανάμεσα σε μάζες (λίγο ή πολύ οργανωμένες), και αυτό σημαίνει συγκρούσεις ανάμεσα σε πάθη, μυθολογίες και ιδεολογίες.

Η ύπαρξη του «κοινού» έχει συνέπειες και για τα πολιτικά κόμματα· για να έχει «επιτυχία» η δραστηριότητά τους, για να δημιουργήσουν «γεγονότα», είναι υποχρεωμένα να γίνουν γνωστά μέσω του τύπου, του ραδιοφώνου, της τηλεόρασης. Έτσι οδηγούνται σε συνεχή «αναδιοργάνωση» του προγράμματος και του κοινού· από κόμματα «μάζας» έγιναν κόμματα «κοινού». Ο σύγχρονος λαϊκισμός έχει ανάγκη από τα ΜΜΕ, και οι φανατισμένοι οπαδοί των κομμάτων που αλληλοδέρνονται στους δρόμους θα έπρεπε να ανήκουν στο παρελθόν. (Ή υπάρχουν ακόμα οι συμπλοκές στα σχολεία και τα πανεπιστήμια, τελευταίο καταφύγιο της παλιάς, αυθόρμητης και προφορικής επικοινωνίας).

Το παλιό λαϊκίστικο κόμμα της μάζας αποτελείτο από τους οπαδούς και έναν αρχηγό, τα νέα κόμματα του «κοινού» αποτελούνται από συνεχώς μεταβαλλόμενες συμμαχίες ομάδων, στις οποίες σημαντικό ρόλο παίζει ο έλεγχος των ΜΜΕ· έτσι στις εκλογές δεν επιβάλλονται τόσο οι πολιτικά ικανοί ή τα προγράμματα, αλλά οι «φωτογενείς», εκείνοι που έχουν μεγαλύτερη επιτυχία στην τηλεόραση και είναι «τηλεοπτικοί». Ο πολιτικός χάνει ανεπανάληπτα την προσωπικότητά του και τη συνείδησή του, που πρέπει να έχει πάντα ακόμα και ενάντια στο κοινό του, και γίνεται απλός «σωσίας», αναπαραγωγή των φαντασιακών εικόνων και επιθυμιών του κοινού -ο διάλογος μαζί του δεν είναι έτσι δυνατός.

Έτσι η πολιτική χάνει το νόημά της και γίνεται θέαμα, το οποίο είναι φαντασματική οθόνη που καλύπτει το παιχνίδι της εξουσίας που παίζεται από μια ολιγαρχία. Βέβαια το παιχνίδι της εξουσίας πάντα απαιτούσε ένα θέατρο, αυτό δεν είναι καινούργιο φαινόμενο· απλώς η δημοκρατία υποσκάπτεται τελικά στον βαθμό που αυτό το θέαμα γίνεται κάτι που η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών παραδέχεται. Αυτός ο κίνδυνος υπάρχει, μόνο που οι προειδοποιήσεις των δογματικών, παραδοσιακών ομάδων δεν οδηγούν πουθενά, γιατί δεν έχουν καταλάβει τις αλλαγές στην πραγματικότητα.

Το γόητρο το οποίο σήμερα απαιτείται από έναν πολιτικό είναι μια παραλλαγή του χαρίσματος, με το οποίο παραδοσιακά οι αρχηγοί συγκινούσαν τις μάζες. Η έννοια της εξουσίας περιλαμβάνει τόσο την εξουσία στα σώματα, μέσω της βίας ή της απειλής βίας, όσο και στις ψυχές, μέσω της σαγήνευσης, του γοήτρου. Αυτό δεν σημαίνει ότι το γόητρο είναι πάντα κάτι το αρνητικό ή το απορριπτέο· δημοκρατικοί ηγέτες όπως ο Ρούσβελτ, ο Μπραντ ή ο Γκορμπατσόφ, διαθέτουν αυτό το γόητρο, που δεν έχει καμιά σχέση με τη σαγήνευση που εξασκούσαν οι Μουσολίνι, Χίτλερ, Στάλιν. Παρ’ όλ’ αυτά, το γόητρο είναι κάτι άνισα κατανεμημένο, μόνο λίγοι το έχουν· μια δημοκρατία που το καλλιεργεί ή το έχει ανάγκη, όσο διαφοροποιημένος και αν είναι ο αρχηγός του κόμματος ή της κυβέρνησης, δεν είναι ρεπουμπλικανική.

Αναφέρουμε εδώ συνειδητά τον λατινικό όρο, ο οποίος δυστυχώς δεν υπάρχει ακόμη στα ελληνικά: «Ρεπούμπλικα», σημαίνει κάτι παραπάνω από δημοκρατία· σημαίνει το πώς είναι συγκροτημένη η δημοκρατία, έτσι ώστε ο κάθε πολίτης να έχει αυτόνομη γνώμη και δυνατότητα επέμβασης που την υλοποιεί.

Η δημοκρατία, ως γενικός όρος «κυριαρχία των πολλών», σημαίνει συχνά τη μαζοποίηση των πολιτών, ώστε οι χαρισματικοί ηγέτες (οι αρχαίοι ελληνικοί τύραννοι) να είναι γέννημα της δημοκρατίας. Η σύγχρονη δημοκρατία των ΜΜΕ δεν είναι ρεπουμπλικανική, γιατί τα ΜΜΕ κατακλύζουν το κοινό με τη λατρεία των «σταρς», στους οποίους υπάγονται και οι πολιτικοί, όπως και oι ποδοσφαιριστές ή οι ηθοποιοί.

 Η εξουσία των δημοσιογράφων μπορεί να πάει πολύ μακριά, στον βαθμό που οι δημοσιογράφοι έχουν το χάρισμα του υπνωτιστή, τη γνώση των αδυναμιών του κοινού: Ηδονοβλεψία, κουτσομπολιό, ξεδιαντροπιά, αδιακρισία, φθόνο, μίσος, άγχος κ.τ.λ. Η κινητοποίηση αντίθετα της γενναιοδωρίας και των καλών αισθημάτων (όταν αυτά είναι γνήσια) δεν «συμφέρει», γιατί δεν οδηγεί πολύ μακριά στην πολιτική· τα «καλά» αισθήματα δεν «οργανώνονται», γιατί απαιτούν ατομική στράτευση, υπευθυνότητα και αυτοθυσία, πράγματα όλα τα οποία φοβούνται ως δύσκολα οι άνθρωποι.

Αντίθετα, η αποκάλυψη των «κακών» αισθημάτων οργανώνεται εύκολα, γιατί είναι το αποτέλεσμα της ψυχικής παλινδρόμησης της μάζας ή του κοινού. Έτσι απελευθερώνεται η λανθάνουσα ορμή για καταστροφή· μπορεί κανείς πάντα να καταγγείλει ή να συκοφαντήσει κάποιον δημοσίως, με αποτέλεσμα να γίνει «δόλωμα» και αποδιοπομπαίος τράγος του κοινού, προκειμένου να συγκαλυφθούν άλλα, πραγματικά κακώς κείμενα του ίδιου του κοινού.

Η συκοφαντία είναι το συμβολικό στοιχείο της υπόθεσης· όλη η στρατηγική της εξουσίας και του μάρκετινγκ βασίζεται στη δυνατότητα εξαπάτησης του κοινού, όχι με αφελή τρόπο (κουτοπόνηρο και χωριάτικο), αλλά με έμμεσο, λεπτό και υπολογισμένο τρόπο, με τη συμμετοχή και τη συνενοχή του κοινού. Η υποβολή του κοινού είναι τέχνη· η ικανότητα του να προσελκύεις την προσοχή του μέσω «αποκαλύψεων», σκανδάλων, υπερβολών και επαναλήψεων.

Ιδιαίτερα το τελευταίο οδηγεί στη δημιουργία στερεοτύπων. Παράδειγμα είναι τα στερεότυπα της σταλινικής «ξύλινης γλώσσας», έτσι όπως παράγονται στα στείρα και ανιαρά άρθρα των σταλινικών εντύπων. Παρ’ όλη την ανία που προκαλούν, οι οπαδοί τα διαβάζουν με θρησκευτική ευλάβεια· αυτό εξηγεί το αίνιγμα, γιατί στα άρθρα αυτά επαναλαμβάνονται για πολλοστή φορά εκείνα τα δόγματα, τα οποία δίνουν τροφή στην πίστη των οπαδών, τους αποκοιμίζουν διανοητικά και τους παρέχουν ψυχολογική ασφάλεια.

Όταν η επανάληψη των στερεοτύπων, μαζί με τη συνενοχή του κοινού (δηλαδή την εκμετάλλευση του άγχους και του υπάρχοντος αισθήματος ενοχής των ανθρώπων) και την αποπληροφόρησή του γίνει επίσημο εργαλείο κυριαρχίας στους ανθρώπους, τότε έχουμε την «πλύση εγκεφάλου».