Τα σημάδια από τις πληγές μας είναι τα σύμβολα της δύναμής μας

Πάνω απ’ όλα η υγεία. Γνωστό και πολυειπωμένο. Μετά; Που θα έμπαινε αλήθεια ο χρόνος σε αυτήν την εξίσωση. Ο χρόνος με την οικογένειά σου. Με τους φίλους σου και τον εαυτό σου. Ο χρόνος με τον άνθρωπο που αγαπάς. Η σημασία του είναι μεγάλη καθότι κάποια στιγμή παύεις να τον καταλαβαίνεις και όχι γιατί περνάει γρήγορα ή απαρατήρητος, αλλά γιατί τελειώνει.

Κάποιοι βλέπουν την αξία στα πράγματα. Εντυπωσιάζονται ή θέλουν να εντυπωσιάσουν με τα υλικά αγαθά. Άλλοι πάλι έχουν διαφορετικές αξίες. Κοιτούν εσωτερικά. Λίγο βαθύτερα. Αυτοί δε βρίσκουν δικαιολογίες για το χρόνο. Αυτοί, αυτοί είναι που θέλουν να περνούν το χρόνο τους μαζί σου. Εκεί που κάποιοι δε βρίσκουν, γιατί απλά δε θέλουν, ακόμη κι εάν δε το λένε φωναχτά ή δεν το παραδέχονται. Αυτοί θα βρουν. Που; Από λιγότερο σημαντικά πράγματα. Γιατί νοιάζονται και είναι εκεί όταν νιώσεις την ανάγκη για μία αγκαλιά.

Και αφού λύθηκε ως μαθηματική εξίσωση η σχέση του χρόνου διά το πόσο σημαντική είναι η σχέση σου με τον άλλον πάμε και στη σχέση του χρόνου με την κόλαση. Αυτό είναι το αποτέλεσμα όταν μία σχέση (φιλική ή ερωτική) έχει διαφορετικό παρονομαστή. Για σένα παραμένει σημαντική ενώ για τον άλλον όχι. Εσύ θέλεις περισσότερο και αυτό που ακολουθεί αυτή την ανωμαλία είναι το τέλος.

Εκεί εμφανίζεται η κόλαση. Είτε έχασες έναν άνθρωπο που θεωρούσες καλό φίλο, είτε έναν που νόμιζες ότι είναι ο έρωτας της ζωής σου. Νεύρα, θυμός, σκέψεις, φωνές, αγάπη, μίσος, κλάμα. Ένα κοκτέιλ συναισθημάτων που το πίνεις κάθε βράδυ. Ξανά και ξανά. Μπορεί να αλλάζεις πότε πότε λίγο τη δοσολογία και να προσθέτεις κάποιο υλικό. Ολίγη από ωραίες αναμνήσεις με πολύ…μπινελίκι για να παραμείνει πικρή η γεύση.

Μην προσπαθήσεις να φύγεις. Η κόλαση είναι το μεγαλύτερο σχολείο και ο πόνος του βιβλίο σου. Μην τρέξεις να κάνεις νέους φίλους. Εάν είσαι ώριμος δε θα τρέξεις να κάνεις… rebound relationship. Η κόλαση είναι ένα μοναχικό μέρος. Άβολο, γιατί ο μόνος που έχεις να αντικρίσεις είναι ο εαυτός σου. Ο μεγαλύτερος εχθρός σου μέχρι να…αποφοιτήσεις και να γίνει ο μεγαλύτερος φίλος σου.

Μην πηδήξεις κάποια τάξη. Γιατί ο χρόνος είναι σημαντικός. Κι εάν τον έδινες σε ανθρώπους που είτε τελικά δεν τον άξιζαν, είτε έκριναν ότι ο δικός τους είναι πιο σημαντικός από τον δικό σου γιατί η σημασία σου έλεγε όλο και λιγότερο γι’ αυτούς, ήρθε η ώρα να τον δώσεις στον εαυτό σου.

Εάν είσαι εκεί και δεν πιστεύεις ότι θα βγεις, σκέψου μόνο ένα πράγμα. Για να είσαι στην κόλαση έχεις πεθάνει ή τουλάχιστον ένα κομμάτι μέσα σου. Τι έχεις να φοβηθείς μετά από αυτό; Απολύτως τίποτα! Κάποιος σου ξερίζωσε την καρδιά. Αυτό είναι κόλαση. Θα σου αφήσει μια σχισμή, αλλά όσο μεγάλη κι εάν είναι, να θυμάσαι ότι μαθαίνουμε πολλά περισσότερα και γινόμαστε πολύ πιο δυνατοί απ’ ότι πηγαίνει στραβά στη ζωή μας παρά απ’ ότι πηγαίνει “σωστά”.

ΥΓ. Τα σημάδια από τις πληγές μας είναι τα σύμβολα της δύναμής μας.

Η ηχώ του Ευκλείδη

Από την Ακαδημία του Πλάτωνα, αποφοίτησαν πολλοί ικανοί μαθηματικοί, και ένας αναντίρρητα σπουδαίος, ο Εύδοξος ο Κνίδιος.

Μεταξύ του Ιπποκράτη και του Ευκλείδη μεσολάβησε ενάμισης αιώνας. Στη διάρκεια αυτού του χρονικού διαστήματος, ο αρχαίος Ελληνικός πολιτισμός αναπτυσσόταν και ωρίμαζε, ενώ εμπλουτιζόταν από τα γραπτά του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, του Αριστοφάνη και του Θουκυδίδη, ακόμη και όταν γνώρισε την αναταραχή του Πελοποννησιακού Πολέμου και τη δόξα της ελληνικής αυτοκρατορίας υπό τον Μέγα Αλέξανδρο.

Το 300 π.Χ. ο αρχαίος Ελληνικός πολιτισμός είχε διαδοθεί στους λαούς της Μεσογείου και ακόμη πιο μακριά.

Στη Δύση η Ελλάδα ηγεμόνευε πέρα ως πέρα.

Κατά την περίοδο από το 440 έως το 300 π.Χ. πολλοί ήταν εκείνοι που συνεισέφεραν σημαντικά στην ανάπτυξη των μαθηματικών.

Ανάμεσά τους ο Πλάτων (427 – 347 π.Χ.) και ο Εύδοξος (περ. 408 – 355 π.Χ.), παρότι μόνον ο δεύτερος ήταν στ’ αλήθεια μαθηματικός.

Ο Πλάτων ο σπουδαίος φιλόσοφος της Αθήνας, αξίζει να αναφερθεί εδώ όχι τόσο για τα μαθηματικά που δημιούργησε όσο για τον ενθουσιασμό που προκάλεσε το αντικείμενο και την υπόσταση που προσέδωσε σ’ αυτό. Ως νέος, ο Πλάτων σπούδασε στην Αθήνα δίπλα στον Σωκράτη, και φυσικά αποτελεί για εμάς την κύρια πηγή πληροφοριών σχετικά με τον διαπρεπή δάσκαλό του. Για κάποια χρόνια ο Πλάτων περιπλανήθηκε στον κόσμο, συναντώντας μεγάλους διανοητές και διατυπώνοντας τις προσωπικές φιλοσοφικές του θέσεις. Το 387 π.Χ. επέστρεψε στην πατρίδα του, την Αθήνα, και ίδρυσε την Ακαδημία. Αφιερωμένη στη μάθηση και τον στοχασμό, η Ακαδημία προσέλκυσε ταλαντούχους μαθητές από κοντινά και μακρινά μέρη και υπό την καθοδήγηση του Πλάτωνα έγινε το πνευματικό κέντρο του κλασικού κόσμου.

Από τα πολλά αντικείμενα που διδάσκονταν στην Ακαδημία, κανένα δεν έχαιρε μεγαλύτερης υπόληψης από τα μαθηματικά. Ασφαλώς το αντικείμενο έλκυε την αίσθηση του Πλάτωνα περί τάξης και ομορφιάς, και αναπαριστούσε έναν αφηρημένο, ιδανικό κόσμο, ακηλίδωτο από τις πληκτικές ανάγκες της καθημερινότητας. Επιπλέον, ο Πλάτων θεωρούσε τα μαθηματικά τέλεια εκγύμναση του νου, με τη λογική αυστηρότητα τους να απαιτεί τη μέγιστη συγκέντρωση, ευφυΐα και μέριμνα. Σύμφωνα με τον θρύλο, στο υπέρθυρο της εισόδου της αναγνωρισμένου κύρους Ακαδημίας του υπήρχε η επιγραφή “μηδείς ἀγεωμέτρητος εἰσίτω μου τήν στέγην”. Παρά τον ρητά εκφραζόμενο σεξισμό, η φράση αυτή αντανακλούσε την άποψη ότι μόνον όσοι είχαν πρώτα επιδείξει κάποια μαθηματική ωριμότητα ήταν ικανοί να αντικρίσουν τη διανοητική πρόκληση της Ακαδημίας. Μπορούμε να πούμε ότι ο Πλάτων θεωρούσε τη γεωμετρία ιδανικό προαπαιτούμενο για εγγραφή, κάτι σαν τις σημερινές εισαγωγικές εξετάσεις στα πανεπιστήμια.

Παρότι σήμερα ελάχιστα πρωτότυπα μαθηματικά αποδίδονται στον Πλάτωνα, από την Ακαδημία αποφοίτησαν πολλοί ικανοί μαθηματικοί, και ένας αναντίρρητα σπουδαίος, ο Εύδοξος ο Κνίδιος. Ο Εύδοξος έφτασε στην Αθήνα περίπου την εποχή της δημιουργίας της Ακαδημίας και παρακολούθησε τα μαθήματα του ίδιου του Πλάτωνα. Η ένδεια του Ευδόξου τον ανάγκαζε να ζει στον Πειραιά, στα περίχωρα της Αθήνας, και να πηγαινοέρχεται καθημερινά στην Ακαδημία. Αργότερα στη σταδιοδρομία του, ταξίδεψε στην Αίγυπτο και επέστρεψε στην πατρίδα του την Κνίδο, ενώ, καθ’ όλο το διάστημα που μεσολάβησε, αφομοίωνε τις ανακαλύψεις της επιστήμης και επέκτεινε σταθερά τα όριά της.
Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την αστρονομία, ο Εύδοξος επινόησε πολύπλοκες εξηγήσεις των σεληνιακών και πλανητικών κινήσεων. Η επιρροή αυτών των εξηγήσεων διήρκησε μέχρι την κοπερνίκεια επανάσταση κατά τον 16ο αιώνα.

Δεν ήταν ποτέ διατεθειμένος να αποδεχθεί θεϊκές ή μυστικιστικές εξηγήσεις για τα φυσικά φαινόμενα· αντ’ αυτών προσπαθούσε πάντα να τα υποβάλει στην παρατήρηση και την ορθολογική ανάλυση.

Στα μαθηματικά, ο Εύδοξος μνημονεύεται για δύο μείζονες συνεισφορές.

Η μια ήταν η θεωρία των αναλογιών και η άλλη η μέθοδος της εξάντλησης.

Η πρώτη αποτέλεσε μια νίκη της λογικής επί του αδιεξόδου που είχε προκαλέσει η ανακάλυψη των ασύμμετρων μεγεθών από τους πυθαγόρειους. Το αδιέξοδο αυτό ήταν ιδιαίτερα εμφανές σε γεωμετρικά θεωρήματα σχετικά με όμοια τρίγωνα, θεωρήματα τα οποία αρχικά είχαν αποδειχθεί στη βάση της υπόθεσης ότι οποιαδήποτε δύο μεγέθη ήταν σύμμετρα. Όταν η υπόθεση αυτή καταρρίφθηκε, το ίδιο έπαθαν και οι υπάρχουσες αποδείξεις ορισμένων από τα πλέον εξέχοντα θεωρήματα της γεωμετρίας. Το αποτέλεσμα ονομάζεται ορισμένες φορές “λογικό σκάνδαλο” της αρχαίας ελληνικής γεωμετρίας. Δηλαδή, ενώ οι άνθρωποι συνέχιζαν να πιστεύουν ότι τα θεωρήματα ήταν σωστά όπως ήταν διατυπωμένα, δεν διέθεταν πλέον έγκυρες αποδείξεις που να στηρίζουν αυτή την πεποίθηση. Ο Εύδοξος ήταν εκείνος που ανέπτυξε μια έγκυρη θεωρία των αναλογιών και με αυτό τον τρόπο παρείχε τις επί μακρόν ζητούμενες αποδείξεις. Η θεωρία του, η οποία πρέπει να προκάλεσε ομαδικό αναστεναγμό ανακούφισης στον αρχαίο ελληνικό μαθηματικό κόσμο, βρίσκεται σήμερα πολύ εύκολα στο βιβλίο V των Στοιχείων του Ευκλείδη.

Η άλλη μείζων συνεισφορά του Εύδοξου, η μέθοδος της εξάντλησης, βρήκε άμεση εφαρμογή στον προσδιορισμό εμβαδών και όγκων πολυπλοκότερων γεωμετρικών σχημάτων. Η γενική στρατηγική ήταν η προσέγγιση ενός ακανόνιστου σχήματος με διαδοχικά, γνωστά στοιχειώδη σχήματα, καθένα από τα οποία παρείχε μια καλύτερη προσέγγιση απ’ ό,τι το προηγούμενο.

Το έργο αυτό άσκησε βαθιά επίδραση στη δυτική σκέψη, καθώς μελετούνταν, αναλυόταν και εκδιδόταν επί αιώνες μέχρι τους νεότερους χρόνους.

Για παράδειγμα, μπορούμε να θεωρήσουμε έναν κύκλο ως ένα απολύτως καμπυλόγραμμο, και άρα αρκετά μη πραγματεύσιμο, επίπεδο σχήμα. Όμως, αν εγγράψουμε στο εσωτερικό του ένα τετράγωνο και κατόπιν διπλασιάσουμε τον αριθμό των πλευρών του τετραγώνου ώστε να πάρουμε ένα οκτάγωνο, και κατόπιν διπλασιάσουμε εκ νέου τον αριθμό των πλευρών ώστε να προκύψει ένα 16γωνο κ.ο.κ., θα διαπιστώσουμε ότι αυτά τα σχετικά απλά πολύγωνα προσεγγίζουν ολοένα και περισσότερο τον ίδιο κύκλο. Με ευδόξειους όρους, τα πολύγωνα “εξαντλούν” τον κύκλο εκ των έσω.

Η διαδικασία αυτή είναι, στην πραγματικότητα, ακριβώς ο τρόπος με τον οποίο ο Αρχιμήδης προσδιόρισε το εμβαδόν του κύκλου.

Στον Εύδοξο χρωστούσε ο Αρχιμήδης αυτό το θεμελιώδες λογικό εργαλείο. Επιπρόσθετα, ο Αρχιμήδης απένειμε τα εύσημα στον Εύδοξο για την χρήση της μεθόδου της εξάντλησης στην απόδειξη ότι “ο όγκος κάθε κώνου είναι το ένα τρίτον του όγκου του κυλίνδρου που έχει την ίδια βάση με τον κώνο και ίσο ύψος”, θεώρημα που σε καμία περίπτωση δεν είναι τετριμμένο. Ο αναγνώστης που είναι εξοικειωμένος με ανώτερα μαθηματικά θα αναγνωρίσει στη μέθοδο της εξάντλησης τον γεωμετρικό πρόδρομο της σύγχρονης έννοιας του ορίου, η οποία με τη σειρά της βρίσκεται στον πυρήνα του απειροστικού λογισμού. Η συνεισφορά του Εύδοξου ήταν σημαντική, και ο ίδιος θεωρείται συνήθως ο καλύτερος μαθηματικός της αρχαιότητας δίπλα στον ανυπέρβλητο Αρχιμήδη.

Στη διάρκεια του τελευταίου τρίτου του 4ου αιώνα π.Χ. ο Μέγας Αλέξανδρος ξεκίνησε από τη Μακεδονία για να κατακτήσει τον κόσμο.

Οι κατακτήσεις του τον έφεραν στην Αίγυπτο όπου, το 332 π.Χ., ίδρυσε την πόλη της Αλεξάνδρειας στις εκβολές του Νείλου. Η πόλη μεγάλωνε γρήγορα και, σύμφωνα με αναφορές, στις επόμενες τρεις δεκαετίες ο πληθυσμός της άγγιξε το μισό εκατομμύριο.

Ιδιαίτερη σημασία είχε η ίδρυση της μεγάλης Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, η οποία παραγκώνισε την Ακαδημία του Πλάτωνα ως το επιφανέστερο κέντρο μαθητείας στον κόσμο.

Σε κάποια χρονική στιγμή, η βιβλιοθήκη διέθετε περισσότερους από 600.000 κυλίνδρους από πάπυρο, συλλογή πιο πλήρη και εκπληκτική από οτιδήποτε είχε δει ο κόσμος μέχρι τότε.

Μάλιστα, η Αλεξάνδρεια θα παρέμενε η πνευματική εστία της Μεσογείου στη διάρκεια των αρχαίων ελληνικών και ρωμαϊκών χρόνων μέχρι την τελική καταστροφή της το 641 μ.Χ. από τους Άραβες.

Ένας από τους λόγιους που προσέλκυσε η Αλεξάνδρεια περί το 300 π.Χ., ήταν ένας άνδρας ονόματι Ευκλείδης, ο οποίος βρέθηκε εκεί για να ιδρύσει μια σχολή μαθηματικών. Γνωρίζουμε ελάχιστα για τη ζωή του είτε πριν είτε μετά την άφιξή του στις βόρειες ακτές της Αφρικής, αλλά φαίνεται πως εκπαιδεύτηκε στην Ακαδημία από μαθητές του Πλάτωνα.

Όπως κι αν έχει, η επιρροή του Ευκλείδη υπήρξε τόσο βαθιά ώστε δυνητικά οι μεταγενέστεροι αρχαίοι Έλληνες μαθηματικοί είχαν τη μια ή την άλλη σύνδεση με τη σχολή της Αλεξάνδρειας.

Αυτό που καθιέρωσε τον Ευκλείδη ως ένα από τα μεγαλύτερα ονόματα στην ιστορία των μαθηματικών ήταν η συγγραφή των Στοιχείων.

Το έργο αυτό άσκησε βαθιά επίδραση στη δυτική σκέψη, καθώς μελετούνταν, αναλυόταν και εκδιδόταν επί αιώνες μέχρι τους νεότερους χρόνους.

Έχει λεχθεί ότι από όλα τα βιβλία του δυτικού πολιτισμού μόνο η Βίβλος μελετήθηκε πιο εξονυχιστικά από τα Στοιχεία του Ευκλείδη.

Τα ευρέως αποδεκτά Στοιχεία ήταν μια τεράστια συλλογή – συνολικά 13 βιβλίων – αποτελούμενη από 465 προτάσεις σχετικές με τη γεωμετρία του επιπέδου, τη γεωμετρία του χώρου και τη θεωρία αριθμών.
Σήμερα γενικώς πιστεύεται ότι σχετικά λίγα από τα θεωρήματα αυτά επινοήθηκαν από τον ίδιο τον Ευκλείδη. Ο τελευταίος συνέταξε, από το τότε γνωστό σώμα των αρχαίων ελληνικών μαθηματικών, μια υπέροχα οργανωμένη πραγματεία, τόσο πετυχημένη και αξιοσέβαστη ώστε εκμηδένισε εντελώς όλα τα προηγούμενα έργα αυτού του είδους.

Σύντομα το κείμενο του Ευκλείδη έγινε καθιερωμένο. Συνακόλουθα, η αναφορά ενός μαθηματικού στο I.47 μπορεί μόνο να σημαίνει την Πρόταση 47 του πρώτου βιβλίου των Στοιχείων.

Στο διάβα των αιώνων, εμφανίστηκαν περισσότερες από δύο χιλιάδες εκδόσεις των Στοιχείων, αριθμός που κάνει να σκάνε από τη ζήλια τους οι σημερινοί συγγραφείς μαθηματικών συγγραμμάτων.

Όπως αναφέραμε, το έργο ήταν ιδιαίτερα επιτυχημένο ακόμη και στην εποχή του.

Μετά την πτώση της Ρώμης, οι Άραβες λόγιοι το μετέφεραν στη Βαγδάτη, και όταν επανεμφανίστηκε στην Ευρώπη κατά την Αναγέννηση ο αντίκτυπός του ήταν μεγάλος

Πρόκειται για την ηχώ του Ευκλείδη, είκοσι τρεις αιώνες μετά τον θάνατό του.

Το έργο μελετήθηκε από τους σπουδαίους Ιταλούς λογίους του 16ου αιώνα και, έναν αιώνα αργότερα, από έναν νεαρό φοιτητή του Καίμπριτζ ονόματι Ισαάκ Νεύτων.

Σε ένα απόσπασμα της βιογραφίας του Αβραάμ Λίνκολν από τον Καρλ Σάντμπεργκ, αναφέρεται πως ο Λίνκολν, ο οποίος σε μεγάλο βαθμό ήταν αυτοδίδακτος, προσπαθώντας ως νεαρός δικηγόρος να οξύνει τις ικανότητές του στην επιχειρηματολογία

… αγόρασε τα Στοιχεία του Ευκλείδη, ένα βιβλίο είκοσι τριών αιώνων… [Το βιβλίο] μπήκε στο σακίδιό του καθώς εκείνος έπαιρνε τον δρόμο του. Στη διάρκεια της νύχτας… διάβαζε τον Ευκλείδη υπό το φως ενός κεριού ενώ όλοι οι άλλοι είχαν αποκοιμηθεί.

Έχει συχνά επισημανθεί ότι ο λόγος του Λίνκολν επηρεάστηκε και εμπλουτίστηκε από τη μελέτη του Σαίξπηρ και της Βίβλου. Είναι ομοίως προφανές ότι πολλά από τα πολιτικά επιχειρήματά του απηχούν τη λογική ανάπτυξη μιας ευκλείδειας πρότασης.

Αλλά και ο Μπέρτραντ Ράσελ (1872 – 1970) είχε τις δικές του όμορφες αναμνήσεις από τα Στοιχεία. Στην αυτοβιογραφία του, γράφει την εξής αξιοσημείωτη ανάμνηση:

Στην ηλικία των έντεκα άρχισα να διαβάζω τον Ευκλείδη με τον αδερφό μου ως δάσκαλο. Αυτό ήταν ένα από τα σπουδαία γεγονότα της ζωής μου, εκθαμβωτικό όσο και ο πρώτος έρωτας.

Η μεγαλοφυΐα του Ευκλείδη δεν έγκειτο τόσο στη δημιουργία νέων μαθηματικών όσο στην παρουσίαση των παλαιών μαθηματικών με έναν απολύτως σαφή, οργανωμένο και λογικό τρόπο.
Δεν πρόκειται για μικρό επίτευγμα.

Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε τα Στοιχεία ως κάτι περισσότερο από απλώς μαθηματικά θεωρήματα και τις αποδείξεις τους· σε τελική ανάλυση, οι μαθηματικοί πίσω στον χρόνο μέχρι τον Θαλή παρέχουν αποδείξεις προτάσεων. Ο Ευκλείδης μας έδωσε μια θαυμάσια αξιωματική ανάπτυξη του αντικειμένου του, και αυτή είναι μια κρίσιμη διάκριση.

Στην αρχή των Στοιχείων παραθέτει λίγα βασικά πράγματα: 23 ορισμούς, 5 αιτήματα και 5 κοινές έννοιες ή γενικά αξιώματα. Αυτά ήταν τα θεμέλια, τα “δεδομένα” του συστήματός του. Μπορούσε να τα χρησιμοποιήσει οποιαδήποτε στιγμή επιθυμούσε. Από αυτά τα βασικά στοιχεία, απέδειξε την πρώτη του πρόταση και, στη συνέχεια, κατάφερε να αναμείξει τους ορισμούς, τα αιτήματα, τις κοινές έννοιες και την πρώτη του πρόταση ώστε να αποδείξει τη δεύτερη πρόταση. Και συνέχισε με αυτόν τον τρόπο.

Συνακόλουθα, ο Ευκλείδης δεν έδωσε απλώς αποδείξεις· τις έδωσε εντός του αξιωματικού πλαισίου του. Τα πλεονεκτήματα μιας τέτοιας ανάπτυξης είναι σημαντικά. Αν μη τι άλλο, αποφεύγεται ο κυκλικός συλλογισμός.

Κάθε πρόταση έχει μια σαφή, μονοσήμαντη ακολουθία από προκείμενες που οδηγούν πίσω στα αρχικά αξιώματα.

Όσοι είναι εξοικειωμένοι με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές μπορούν να φτιάξουν ακόμη κι ένα λογικό διάγραμμα το οποίο να δείχνει επακριβώς ποια αποτελέσματα εισάγονται στην απόδειξη ενός δοθέντος θεωρήματος. Η προσέγγιση αυτή είναι μακράν ανώτερη από το να προσπαθούμε “στα τυφλά” να αποδείξουμε μια πρόταση, διότι σε μια τέτοια περίπτωση δεν είναι ποτέ σαφές ποια προηγούμενα αποτελέσματα μπορούν και ποια δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Ο μεγάλος κίνδυνος όταν ξεκινάμε από τη μέση, ούτως ειπείν, είναι ότι για να αποδείξουμε το θεώρημα Α ίσως χρειάζεται να χρησιμοποιήσουμε το αποτέλεσμα Β το οποίο, με η σειρά του, ίσως προκύψει ότι δεν μπορεί να αποδειχθεί αν δεν χρησιμοποιήσουμε το ίδιο το θεώρημα Α. Αυτό οδηγεί σε ένα κυκλικό επιχείρημα, το λογικό ισοδύναμο ενός φιδιού που τρώει την ουρά του· στα μαθηματικά είναι βέβαιο πως δεν οδηγεί σε κάτι καλό.

Όμως η αξιωματική προσέγγιση έχει και ένα άλλο όφελος.

Καθώς μπορούμε να επιλέξουμε τις προκείμενες κάθε πρότασης, έχουμε μια άμεση αίσθηση του τι θα συμβεί αν μεταβάλουμε ή εξαλείψουμε ένα από τα βασικά αιτήματά μας. Εάν, για παράδειγμα, έχουμε αποδείξει το θεώρημα Α χωρίς να κάνουμε χρήση είτε του αιτήματος Γ είτε οποιουδήποτε αποτελέσματος προηγουμένως αποδειγμένου μέσω του αιτήματος Γ, τότε είμαστε βέβαιοι ότι το θεώρημα Α παραμένει έγκυρο ακόμη και αν απορρίψουμε το αίτημα Γ. Παρότι αυτό ίσως μοιάζει κάπως αποκρυφιστικό, ακριβώς ένα τέτοιο ζήτημα προέκυψε αναφορικά με το αμφιλεγόμενο πέμπτο αίτημα του Ευκλείδη και οδήγησε σε μια από τις πλέον μακροχρόνιες και βαθύτερες διαμάχες στην ιστορία των μαθηματικών.

Επομένως, η αξιωματική ανάπτυξη των Στοιχείων ήταν μείζονος σημασίας. Παρότι ο Ευκλείδης δεν τα κατάφερε εντελώς αψεγάδιαστα, το υψηλό επίπεδο λογικής επιτήδευσης και η προφανής επιτυχία του στην ύφανση των κομματιών των μαθηματικών του σε έναν συνεχή ιστό, από τις βασικές υποθέσεις μέχρι τα πλέον πολύπλοκα συμπεράσματα, χρησίμευσαν ως μοντέλο για όλο τα μαθηματικό έργο που ακολούθησε.

Μέχρι σήμερα, στα απόκρυφα πεδία της τοπολογίας ή της αφηρημένης άλγεβρας και της συναρτησιακής ανάλυσης, οι μαθηματικοί παρουσιάζουν πρώτα τα αξιώματά τους και κατόπιν προχωρούν, βήμα προς βήμα, στην οικοδόμηση των θαυμαστών θεωριών τους.

Πρόκειται για την ηχώ του Ευκλείδη, είκοσι τρεις αιώνες μετά τον θάνατό του.

Από τη θλιψη στην αισιοδοξία

Πάρα πολλές φορές έχουμε έρθει αντιμέτωποι με καταστάσεις δύσκολες, αδιέξοδες, καταστάσεις που προκαλούν πόνο. Μερικές φορές σε θέματα δουλειάς (π.χ. απόλυση, ή ακόμα και η πιθανότητα απόλυσης) άλλες φορές σε προσωπικές σχέσεις (προβλήματα με τον/την σύντροφο μας ή και με φίλους, ή με την οικογένεια) και άλλες φορές σε πιο δύσκολα όπως μια ασθένεια που μπορεί να έρθει ξαφνικά στη ζωή μας ή η απώλεια που φέρνει ο θάνατος ενός δικού μας ανθρώπου.

Μπαίνουμε χωρίς να το καταλάβουμε σε ένα κύκλο θλίψης από όπου κατά τη διάρκεια του περνούμε από πολλές αλλαγές. Ο τελικός υγιής προορισμός μιας θλίψης είναι η ανακούφιση και η συνέχεια της ζωής μας. Η γνωστή ψυχίατρος Elizabeth Kübler-Ross μας εξηγεί ότι σε αυτό τον συναισθηματικό κύκλο θλίψης μπορεί να μπει οποιοσδήποτε άνθρωπος. Τα στάδια που περνούμε για την αντιμετώπιση της απώλειας ή γενικότερα της θλίψης είναι Σόκ, άρνηση, θυμός-οργή, διαπραγμάτευση, θλίψη και τελικά παραδοχή.

Σοκ

Σκεφτείτε μια φορά που την ήσυχη μας ζωή τη διατάραξε το άκουσμα κάποιον κακών ειδήσεων. Εάν την περίοδο αυτή ζούσαμε μια παραδεισένια ηρεμία η οποία κλονίστηκε από την «έκρηξη μιας βόμβας» (π.χ. απολύεσαι, χωρίζουμε, χρεοκόπησες, ακόμα και την είδηση κάποιου θανάτου) τότε είναι πιθανό να περάσουμε από μια κατάσταση Σοκ. Συνήθως στο άκουσμα κακών ειδήσεων περνούμε ένα στάδιο κλονισμού. Αυτό στην αρχή ίσως μας προκαλέσει μια «ψυχική παράλυση». Δεν ξέρουμε τι να κάνουμε δεν ξέρουμε τι νοιώθουμε, ούτε τι είναι αυτό που ακούμε. Μπορεί να μας προκαλέσει ένα μούδιασμα στη σκέψη μας, τα συναισθήματα μας αλλά και στη συμπεριφορά μας.

Άρνηση -Παθητικότητα

Το επόμενο στάδιο είναι η άρνηση. Ίσως να μπορέσετε και εσείς να θυμηθείτε αν προσπαθήσετε, μια φορά που αρνηθήκατε να πιστέψετε κάτι. «Αποκλείεται αυτό να συμβαίνει σε εμένα. Δεν θα το πω πουθενά, μάλλον κάνουν λάθος», «Θα κλείσω τα μάτια μου και όταν τα ανοίξω όλα θα ανήκουν στο παρελθόν» είναι σκέψεις που πολύ συχνά μπορούμε να κάνουμε σε αυτό το στάδιο. Αυτή η άρνηση που περνούμε μετά το αρχικό Σοκ είναι μια εντελώς φυσιολογική αντίδραση και με τίποτα δεν πρέπει να την συγχύσουμε με αδιαφορία.

Θυμός

Αναπόφευκτα κάποτε θα αντιληφθούμε ότι αυτό που αρνούμασταν να παραδεχτούμε υπήρχε και τότε είναι πιθανό ο θυμός μας να εκραγεί σαν ηφαίστειο. Τα εμφιαλωμένα συναισθήματα ξεσπούν με αποτέλεσμα πολλές φορές να είναι για εμάς ιδιαίτερα έντονα και για τους άλλους ακαταλαβίστικα. «Τι έπαθε τώρα και συμπεριφέρεται έτσι;» Η απάντηση είναι ότι τώρα αντιλήφθηκε ότι όντως κάτι συμβαίνει και αυτό έχει σαν αποτέλεσμα τον θυμό ο οποίος καμιά φορά είναι υπερβολικός. Είναι ένα δύσκολο στάδιο αφού κάνει τους άλλους να μας φοβηθούν ή σκεφτούν ότι «τρελαθήκαμε». «Γιατί να συμβεί σε εμένα αυτό;» ή «δεν θέλω να δω κανένα, κανένας δεν θέλει το καλό μου, όλοι θέλουν να με εκμεταλλευτούν» είναι φράσεις που μπορεί να εκφράσουμε. Ένα στάδιο αρκετά δύσκολο όμως που φυσιολογικά μας οδηγεί στην εκτόνωση και στη διαπραγμάτευση.

Διαπραγμάτευση

Όταν περάσει ο θυμός περνούμε στο στάδιο της διαπραγμάτευσης. Αρκετές φορές όταν περάσουμε μια απώλεια μπορεί να μπούμε σε ένα λαβύρινθο σκέψεων που μας λένε τι θα ήταν καλό να κάνουμε για να αποφύγουμε την απώλεια. Αν γινόταν αυτό δεν θα καταλήγαμε εδώ. Σε περιπτώσεις που η απώλεια δεν έχει συμβεί ακόμα, τα άτομα του περιβάλλοντος του ατόμου που βρίσκεται στη δύσκολη θέση μπορεί να εστιάσουν την προσοχή τους σε κάποια ανώτερη δύναμη, προσπαθώντας να διαπραγματευτούν τη ζωή του δικού τους ατόμου.

Θλίψη

Μετά ακολουθεί η θλίψη ή ακόμα και η κατάθλιψη. Εδώ μπορεί να παρατηρηθούν έντονες αλλαγές στη διάθεσή μας, ένα έντονο συναίσθημα μοναξιάς, ένα αίσθημα κενού, διαταραχές στον ύπνο και στην όρεξη για φαγητό.

Σε αυτό το στάδιο είναι σημαντικό οι δικοί μας άνθρωποι να κατανοήσουν την απώλεια, να δώσουν χρόνο και να επιτρέψουν στο άτομο που περνά τη θλίψη να εκφραστεί ελεύθερα. Εάν προσπαθήσουμε να ενθαρρύνουμε τα άτομα που βρίσκονται σε αυτό το στάδιο ή να τα επιβεβαιώσουμε πώς όλα θα πάνε καλά πιθανόν να μην πετύχουμε τίποτα αφού αυτός/η που βρίσκεται στο στάδιο της θλίψης δεν μπορεί να δει την πιθανότητα ότι όλα θα πάνε καλά.

Παραδοχή

Το τελικό στάδιο είναι αυτό που ξεπερνούμε και αποδεχόμαστε αυτό που μας έχει συμβεί. Παραδοχή δεν σημαίνει ούτε να ξεχάσουμε αυτό που μας έχει συμβεί ούτε να «αναγκάσουμε» τον εαυτό μας να γίνουμε ευτυχισμένοι.

Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να αντιμετωπίσουμε την απώλεια. Ο χρόνος μας βοηθά να ξεπεράσουμε τον χαμό. Μπορεί να περάσουμε από 6 μήνες μέχρι και 2 χρόνια και να περνούμε συνέχεια από το ένα στάδιο στο άλλο. Ένας σημαντικός τρόπος να βοηθήσουμε κάποιον που περνά απώλεια και ιδιαίτερα αν είναι η απώλεια κάποιου ανθρώπου (πένθος) είναι η συζήτηση ή ακόμα και η προσφορά μας στο να αναλάβουμε κάποια πρακτικά θέματα. Είναι σημαντικό να ξέρουμε ότι όποια απώλεια και να περάσουμε είναι πολύ πιθανό να μην την ξεχάσουμε όμως σίγουρα κάποια μέρα ο πόνος της θα μαλακώσει και τότε είναι που φτάνουμε στην παραδοχή. Επίσης είναι σημαντικό να μην επαναλαμβάνουμε κοινοτυπίες τύπου «ήταν μοιραίο να συμβεί». Αν δούμε ότι τα έντονα αισθήματα δεν περνούν είναι σημαντικό να συστήσουμε στους ανθρώπους που βιώνουν απώλεια να αναζητήσουν συμβουλευτική υποστήριξη.

Το πιο σημαντικό όταν περνούμε από μια δύσκολη κατάσταση είναι η στήριξη από τους φίλους, ή από το περιβάλλον. Μην ντρέπεστε να ζητήσετε βοήθεια από τους άλλους, άλλωστε αυτό είναι και ένα σημαντικό γνώρισμα της ανθρώπινης φύσης.

Πότε δόθηκε το πρώτο φιλί στην ανθρωπότητα;

Το φιλί εφαρμόστηκε σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς επί πολλές χιλιετίες ωστόσο από εκείνα τα χρόνια πιθανώς ευθυνόταν για την εξάπλωση των μικροβίων που μεταδίδονται από το στόμα

Η πρώτη καταγραφή φιλιού στην ιστορία της ανθρωπότητας χρονολογείται πριν από περίπου 4.500 χρόνια στην αρχαία Μέση Ανατολή, δηλαδή 1.000 χρόνια νωρίτερα από ό,τι πιστεύαμε μέχρι σήμερα, υποστηρίζει (νέα) μελέτη του Nature.

Το φιλί ως πρακτική υπήρχε σε κάποιες από τις πρώτες κοινωνίες της Μεσοποταμίας, σύμφωνα με τις γραπτές καταγραφές σε αρχαία κείμενα από το 2.500 π.Χ., τα οποία δεν έχουν μελετηθεί εκτενώς.

Σύμφωνα με τον Τρόελς Πανκ Άρμπολ, ειδικό στη φαρμακευτική ιστορία της Μεσοποταμίας στο πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης και τη βιολόγο Σόφι Λουντ Ρασμούσεν του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, η θεωρία ότι το φιλί εμφανίστηκε σε ορισμένα μέρη όπως η Ινδία πριν εξαπλωθεί αλλού, δεν υποστηρίζονται από το ευρύτερο σύνολο των στοιχείων.

Είναι αποδεκτό εδώ και καιρό ότι η πρώτη γραπτή καταγραφή του ρομαντικού φιλιού προέρχεται από τα Ινδουιστικά Βεδικά Σανσκριτικά κείμενα, που χρονολογούνται πριν από περίπου 3.500 χρόνια.

Ωστόσο, ακόμη και αν αυτό ισχύει, οι δυο ερευνητές επισημαίνουν ότι η παλαιότερη γνωστή καταγραφή του φιλιού χρονολογείται πριν από περίπου 4.500 χρόνια στην Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία, τουλάχιστον 1.000 χρόνια πριν από την εμφάνισή της στις βεδικές σανσκριτικές γραφές.

Mια μελέτη που δημοσιεύθηκε πέρυσι υποθέτει ότι η εμφάνιση του ιού του απλού έρπητα 1 (HSV-1), του παθογόνου παράγοντα που ευθύνεται για τα κρυολογήματα, θα μπορούσε να βοηθήσει στην ανίχνευση της πολιτισμικής μετάδοσης του φιλιού πριν από περίπου 5.000 χρόνια.

«Τα στοιχεία δείχνουν ότι το φιλί ήταν μια κοινή πρακτική στην αρχαιότητα και πιθανώς ευθυνόταν για την εξάπλωση των μικροβίων που μεταδίδονται από το στόμα, όπως ο HSV-1», γράφουν οι δυο ερευνητές στο άρθρο τους που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Science».

Σύμφωνα με τους Άρμπολ και Ρασμούσεν, αναφορές σε ρομαντικά φιλιά υπάρχουν σε κείμενα των Σουμερίων από το 2.500 π.Χ. και μετά.

«Στην αρχαία Μεσοποταμία, όπως ονομάζονται οι πρώιμοι ανθρώπινοι πολιτισμοί που έζησαν μεταξύ των ποταμών Ευφράτη και Τίγρη στο σημερινό Ιράκ και τη Συρία, οι άνθρωποι έγραφαν με σφηνοειδή γραφή πάνω σε πήλινες πλάκες.

Πολλές χιλιάδες από αυτές τις πλάκες έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα και περιέχουν σαφή παραδείγματα ότι το φιλί θεωρούνταν μέρος της ρομαντικής οικειότητας στην αρχαιότητα, αλλά και δείγμα φιλίας και σχέσης μεταξύ οικογενειών» λέει ο Άρμπολ.

«Ως εκ τούτου, το φιλί δεν θα πρέπει να θεωρείται ως συνήθεια που προήλθε αποκλειστικά από κάποια περιοχή και εξαπλώθηκε στον κόσμο, αλλά μάλλον φαίνεται ότι εφαρμόστηκε σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς επί πολλές χιλιετίες», τονίζει.

Μια μελέτη του 2017 που εξέτασε τα γονιδιωματικά δεδομένα των βακτηρίων που βρέθηκαν στο στόμα των Νεάντερταλ διαπίστωσε ότι υπήρξε μεταφορά ορισμένων στοματικών μικροβίων μεταξύ ανθρώπων και Νεάντερταλ πριν από περίπου 126.000 χρόνια.

Προϊστορικά γλυπτά από τη Μέση Ανατολή πριν από 11.000 χρόνια και τη Νεολιθική περίοδο στη Μάλτα μέχρι και πριν από 5.000 χρόνια φαίνεται επίσης να απεικονίζουν ανθρώπους να φιλιούνται καθώς επιδίδονται σε ερωτικές πράξεις.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το φιλί δεν έχει παίξει κάποιο ρόλο στην εξάπλωση ασθενειών. Οι δυο ερευνητές σημειώνουν ότι ιατρικά κείμενα από την αρχαία Μεσοποταμία περιγράφουν λεπτομερώς μια ασθένεια που μοιάζει με τον HSV-1, ο οποίος σήμερα προσβάλλει περίπου 3,7 δισεκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως.

«Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε κάποιες ομοιότητες μεταξύ της ασθένειας που είναι γνωστή ως buʾshanu στα αρχαία ιατρικά κείμενα από τη Μεσοποταμία και των συμπτωμάτων που προκαλούν οι λοιμώξεις από τον απλό έρπητα», σημειώνει ο Άρμπολ.

«Η ασθένεια bu’shanu εντοπιζόταν κυρίως στο στόμα ή γύρω από αυτό και το λαιμό και τα συμπτώματα περιλάμβαναν κυστίδια στο στόμα ή γύρω από αυτό, το οποίο είναι ένα από τα κυρίαρχα σημάδια της λοίμωξης από έρπητα», προσθέτει.

Ωστόσο, οι συγγραφείς τονίζουν ότι τα στοιχεία αυτά δεν επιβεβαιώνουν τη θεωρία ότι το φιλί συνέβαλε στη διασπορά ασθενειών με βάση τα αρχεία που έχουμε σήμερα στη διάθεσή μας.

Βιομηχανοποιημένη Ανθρωπότητα

“Υπάρχει ένα κυρίαρχο ερώτημα που μας αφορά όλους, πώς θα μπορέσουμε, σαν ανθρωπότητα· αλλά και ατομικά, να ξεφύγουμε από τους μοιραία οριακά κλειστούς κύκλους (αόρατες βιολογικές φυλακές) που μας έχει εγκλωβίσει ο Αρχιτέκτονας με τα αισχρά Ιερατεία του, των θρησκειών κι επιστημονισμών, τα δόγματα, την εξαπάτηση, την προπαγάνδα τους, που μας οδηγούν κατευθείαν στην χαντζάρα του χασάπη;”

Ετοιμάζουν κι έρχεται οσονούπω ένα νέο είδος, ερεβώδες, αλλά όχι βελτιωμένο.

Έχουμε ήδη γράψει για το ότι μας χειραγωγούν και μας μετατρέπουν σε κάτι άλλο… σε τι ακριβώς;

«Ρωτάς γιατί δεν μας σκοτώνουν απλώς… Αυτό που σκοπεύουν για εμάς είναι πολύ χειρότερο από τον θάνατο. Οι άνθρωποι θα είναι οι οικοδεσπότες που θα γεννούν αυτό το νέο είδος τεχνητής νοημοσύνης». Karen Kingston (πρώην υπάλληλος της Pfizer και αναλύτρια επιχειρήσεων φαρμακευτικών και ιατρικών συσκευών).

Ακούγεται πολύ σοβαρό, τρομακτικό και βλάσφημο, έτσι δεν είναι; Προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα νέο είδος, πατώντας σε μια υβριδική τεχνολογία για τον συνδυασμό ανθρώπου/cyborg. Να το σκέφτεστε σαν τους Borg από το Star Trek που είναι μισοί από μέταλλο, και είμαι σίγουρη ότι έχουν κάποια τέτοια κρυμμένα παλιά projects, ή θα ήθελαν να τα έχουν.

Αλλά αυτό φαίνεται Ολοφάνερα να γίνεται είναι προς την κατεύθυνση ενός συστήματος συνυφασμένου με το ήδη γνωστό, δηλαδή Borg στο εσωτερικό, αλλά με ανθρώπινη εξωτερική εμφάνιση. Και πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτό; Λοιπόν, θα βάλω τον Wolverine από το X-men ως σημείο αναφοράς, του ιδανικού τους να μπολιάσουν με αδαμάντιο το ανθρώπινο κοπάδι και υπαινίσσονται στην ταινία της Marvel ότι είχαν προσπαθήσει κι αποτύχει πολλές φορές στο παρελθόν πριν το καταφέρουν να λειτουργήσει πάνω του. Αλλάξτε, λοιπόν, το αδαμάντιο σε μια ουσία νανοτεχνολογίας, η οποία μπορεί να ενσωματωθεί σε ένα «ανθρώπινο σύστημα». Και παρόλο που μπορεί να σκοτώσει εκατομμύρια ή και περισσότερους, πιστεύουν ότι είναι ένα ρίσκο που αξίζει να πάρουν.

Άλλωστε άλλων ανθρώπων είναι οι ζωές που διακυβεύονται, των “μαϊμούδων της ουτοπίας” όπως μας αποκαλούν αναμεταξύ τους. Αυτό είναι το σχέδιο τους, θέλησαν να κάνουν όλο και περισσότερες ενέσεις/δηλητήρια σε όσους είχαν ήδη κάνει, γιατί κάθε φορά είναι μια μικρή αναβάθμιση -όπως θα κάναμε σε έναν υπολογιστή. Κάποια συστήματα (σώματα), δεν θα είναι σε θέση να διαχειριστούν τις επανεγγραφές, ή τις αλλαγές και θα αρχίσουν να επιτίθενται στον εαυτό τους, ή θα κλείσουν. Θα διαγραφούν ως αποτυχημένα.

Αλλά εκείνα που συνεχίζουν, είναι αυτά που πραγματικά θέλουν οι Επικυρίαρχοι, καθώς το σύστημά τους μπορεί να έχει ενσωματώσει πλήρως κάθε νέα τεχνολογία που απαιτείται.

Αλλά στην πορεία, η ένωση είναι σχεδιασμένη ν’ αναζητά και ν’ αναπαράγει αυτό που ήδη υπάρχει. Προκαλώντας την τεράστια αύξηση των αριθμών όλων των τύπων των ταχέως εξελισσόμενων ασθενειών και άλλων καταστάσεων, δρα σαν ένα είδος επιταχυντή. Ενδεχομένως διεγείρει κάτι που τοποθετήθηκε εκεί πριν από πολύ καιρό, εισήχθη πρόσφατα ή ήταν φυσικό φαινόμενο. Απλά το σπρώχνει κατά μήκος του χρονοδιαγράμματος γρηγορότερα, για να έχει αποτελέσματα τώρα.

Και είναι τρομακτικό να σκεφτεί κανείς ότι θα μπορούσε να είναι τόσο σχολαστικά σχεδιασμένο και τόσο προμελετημένο. Αν είναι όντως αλήθεια, (που Ολοφάνερα, δείχνει να είναι) αυτή είναι μια πολύ ανησυχητική διαπίστωση. Όταν γνωρίζουμε για τις στατιστικές από το “ατύχημα” με τα εμβόλια πολιομυελίτιδας, όπου έδωσαν σε 30+ εκατομμύρια Αμερικανούς (και σε κάμποσους σ’ όλη την Ευρώπη κι Αφρική), μολυσμένα εμβόλια, που περιείχαν SV40, έναν ιό πιθήκων που προκαλεί καρκίνους και όγκους (μόνο στα ποντίκια του εργαστηρίου προφανώς, δεν το παραδέχτηκαν για τους ανθρώπους, αλλά από την άλλη, υποτίθεται ότι δεν έπρεπε να το δοκιμάσουν σε ανθρώπους, οπότε πώς να το ξέρουν;).

Έτσι, αυτό είναι ένα ξεκάθαρο παράδειγμα προετοιμασίας του συστήματος για μεταγενέστερη ενεργοποίηση και τώρα γνωρίζουμε ότι είχαν έτοιμα πατενταρισμένα και συσκευασμένα προϊόντα για το ξέσπασμα του CV19 πολύ πριν υπάρξει δημόσια συζήτηση γι’ αυτό, οπότε δεν ήταν ένα ξέσπασμα έκπληξη ή ένας νέος ιός που εντόπισαν. Ήταν απλά μια κίνηση εξουσίας, για να ξεκινήσει μια ερεβώδης αλυσίδα γεγονότων. Ήταν το καλιμπράρισμα των ανθρωπομαζών.

Θέλουν άραγε να βελτιώσουν τους ανθρώπους, να τους εξαφανίσουν ή απλώς να τους κρατούν υπάκουους και χωρίς κεφάλι; Είναι Ολοφάνερο ότι συνεχίζουν να αποτυγχάνουν με τις μέχρι τώρα αναβαθμίσεις, προσπαθώντας να ενσωματώσουν λογισμικό πολύ προηγμένο για το βιολογικό υλικό βάσης κι αυτό οδηγεί σε δυσλειτουργία, διαταραχή ή τερματισμό της λειτουργίας.

Και η κατασκευή από την αρχή δεν περιλαμβάνει το συνειδητό μέρος που πρέπει να έχει. Μάλιστα είναι εντελώς ανεπιθύμητο. Ενώ μας δείχνουν το «πρόσωπο της τεχνητής νοημοσύνης» με τα ρομπότ και τον ανθρώπινο μιμητισμό τους, αυτό είναι η παραπλάνηση, την στιγμή που στην πραγματικότητα προσπαθούν να δημιουργήσουν τεχνητή νοημοσύνη σε έναν ζωντανό ξενιστή, αλλά με τον τρόπο της νανοτεχνολογίας, του προγραμματισμού, των μηκών κύματος και των αναβαθμίσεων. Οπότε, στην πραγματικότητα, Ολοφάνερα προς τον Borg τελικά κλείνει το έργο τους…

Κι όλα αυτά για τους ήδη υπάρχοντες ανθρώπους. Τι σκοπό να έχουν για τις νέες ζωές που έρχονται στον κόσμο; Επιδιώκουν άραγε, έναν κόσμο χωρίς μητέρες;

Πρόγραμμα: «Ανθρώπινη Βιομηχανοποίηση».

Η ερώτηση “ένας κόσμος χωρίς μητέρες;” μπορεί να ακούγεται παράλογη, αλλά οι ευγονιστές πίσω από τα μωρά σε δοκιμαστικό σωλήνα και την παρένθετη μητρότητα έχουν πλέον το βλέμμα τους στην γενετική μηχανική και τις τεχνητές μήτρες που θα απέκλειαν τις γυναίκες από την αναπαραγωγική διαδικασία. Βλέπουμε άλλωστε και την προώθηση των άφυλων παιδιών.

“Μια μέρα, σκέφτηκε ορισμένα ανθρώπινα όντα, αυτά τα ζώα που λέγεται ότι είναι ζωοτόκα, ότι θα ήταν ευπρόσδεκτο για το είδος αν μπορούσε να αναπαραχθεί χωρίς να χρησιμοποιήσει το γυναικείο σώμα. Ότι νέες ζωές μπορούν να δημιουργηθούν χωρίς να ενωθούν τα φύλα, χωρίς γονιμοποίηση ή κύηση μέσα στην γυναικεία μήτρα, χωρίς τοκετό. Βρίσκουμε αυτήν την ιδέα, για παράδειγμα, στο De natura rerum (1537) του Ελβετού ιατρού Paracelsus. Εξηγεί πώς, μόνο από τον αρσενικό σπόρο, σχηματίζεται αυτό που αποκαλεί «homunculus»”

Στο εισαγωγικό τους άρθρο, με τίτλο «Η απαξίωση της γέννησης», οι Mathias Lefèvre και Jacques Luzi γράφουν:

«Η δημιουργία μιας τεχνητής μήτρας θα επιβεβαίωνε την αποσύνδεση, που ξεκίνησε από την εξωσωματική γονιμοποίηση, μεταξύ του γυναικείου σώματος και της ανθρώπινης αναπαραγωγής. Δεν θα υπάρχει το ‘να γεννάς τον άλλον’ ή ‘να τον φέρνεις στον κόσμο’, αλλά ‘να γεννάς ένα παιδί’ -αν είναι δυνατόν, χωρίς ελαττώματα.

Εντοπίζουν τις ρίζες της σημερινής απειλής σε μια περιοριστική, μηχανική και ωφελιμιστική αναπαράσταση της φύσης, η οποία υποκίνησε ένα ουσιαστικά ολοκληρωτικό παγκόσμιο πρόγραμμα. Αυτό περιελάμβανε την κατασκευή ενός νέου, τεχνητού κόσμου, ο οποίος κρίνεται καλύτερος από τον προηγούμενο, για την επιδίωξη της τάξης, του πλουτισμού και της εξουσίας. Το πρόγραμμα αυτό το ονομάζουμε “βιομηχανοποίηση”.»

Μια σημαντική συνεισφορά στο περιοδικό προέρχεται από την Silvia Guerini της Ιταλικής ομάδας Resistenze al nanomondo, η οποία είναι μια από τις ιδρύτριες του FINAARGIT, ενός φεμινιστικού δικτύου ενάντια σε κάθε τεχνητή αναπαραγωγή, ιδεολογία φύλου και διανθρωπισμό.

Στο άρθρο της η Silvia Guerini με τίτλο «Ένας κόσμος χωρίς μητέρες;», υποστηρίζει ότι, ενώ η τρέχουσα δικαιολογία για την τεχνολογία βασίζεται σε ιατρικούς λόγους, βοηθώντας ανθρώπους που δεν μπορούν να κάνουν μωρά με φυσικό τρόπο, ο μακροπρόθεσμος στόχος για την βιομηχανία είναι αναμφίβολα η τεχνητή αναπαραγωγή να γίνει ο κανόνας. (Μελέτησε το βιβλίο του Άλντους Χάξλεϊ, “Ο Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος” άλλωστε ο εν λόγω συγγραφές ανήκε στο βαθύ ερεβώδες σύστημα της ολιγαρχίας, ξέρει τι λέει. Παππούς του ήταν ο διάσημος Τόμας Χάξλεϋ βιολόγος και αγνωστικιστής ο οποίος υπήρξε και ενεργός υποστηρικτής του Δαρβίνου, εξ ου και το παρατσούκλι του “το μπουλντόγκ του Δαρβίνου” (Darwin’s Bulldog). Όπως εξηγεί ο Luzi:

“Οι διάφοροι κλάδοι της βιοτεχνολογίας είναι τα μέσα με τα οποία ο τεχνο-καπιταλισμός μπορεί να ωθήσει προς τα πίσω τα όρια της ανάπτυξής του ανθρώπου, μετατρέποντας την ίδια την ζωή σε μια απεριόριστα εκμεταλλεύσιμη πρώτη ύλη. Η βιοϊατρική βιομηχανία της ανθρώπινης αναπαραγωγής αποτελεί μέρος της γενικής διαδικασίας εμπορευματοποίησης της ζωής“.

Τα τέρατα της απληστίας των βιομηχάνων δεν μπορούν να αντέξουν την σκέψη ότι υπάρχουν πράγματα που μπορούμε να κάνουμε μόνοι μας, δωρεάν, χωρίς να είναι σε θέση να αποσπάσουν οποιοδήποτε κέρδος. Θα ήταν προς το οικονομικό τους συμφέρον αν όλοι ήταν υποχρεωμένοι να ψωνίζουν από τα σούπερ μάρκετ μωρών, είτε επειδή θα μας κάνουν στείρους, (εμβόλια) είτε επειδή απλώς δεν είναι πλέον σωστό (μόδα, woke) να επιδίδεται κανείς στην επικίνδυνα αντιεπιστημονική και ανθυγιεινή φυσική αναπαραγωγή.

(Στην σειρά της Marvel “Οι φύλακες του Γαλαξία” 2 και 3 μας δείχνουν την φυλή των Σόβερεϊν, μίας γενετικά τροποποιημένης φυλής από έναν διεστραμμένο δημιουργό τύπου Μένγκελε, οι οποίοι είναι “χρυσοί και τέλειοι και θέλουν να είναι σωματικά και πνευματικά άψογοι” και οι οποίοι αναπαράγονται με αυτόν ακριβώς τον τρόπο. Αυτήν την φυλή απεικονίζουν οι φωτογραφίες.)

Ο Guerini δηλώνει προφητικά:

“Η χρήση του δικού σας σώματος για αναπαραγωγή θα θεωρούνταν ένδειξη κοινωνικής κατωτερότητας και φτώχειας. Μια φυσική μητέρα θα θεωρούνταν δυνητικά ανεύθυνη, όπως οι μητέρες που σήμερα επιλέγουν τον τοκετό στο σπίτι, αρνούμενες την νοσηλεία και την ιατρικοποίηση της διαδικασίας… Ο φυσικός τοκετός θα αντιμετωπιζόταν πρώτα ως ανεύθυνος και στην συνέχεια ως εγκληματικός”.

Η ευγονική, τόσο αγαπητή στους ολοκληρωτιστές του 20ού αιώνα, είναι κεντρικό στοιχείο του προγράμματος τεχνητής αναπαραγωγής. Ο Guerini συνεχίσει:

“Θυμηθείτε ότι δεν μπορεί να υπάρξει Ιατρικώς Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή (ΙΥΑ) χωρίς την επιλογή των σπερματοζωαρίων και των εμβρύων… Όταν οι τεχνοεπιστήμονες εμπλέκονται στην διαδικασία της αναπαραγωγής θέλουν να ορίσουν τα χαρακτηριστικά του καθενός από αυτά τα στοιχεία, να τα επιλέξουν, να τα τροποποιήσουν και να καθορίσουν το τελικό αποτέλεσμα. Το εργαστηριακό περιβάλλον μετατρέπει την διαδικασία της γέννησης σε μια τεχνική λειτουργία: το έμβρυο γίνεται ένα προϊόν που πρέπει να επιλεγεί, να βελτιωθεί, να απορριφθεί ή να μετασχηματιστεί.

Η γκροτέσκα κατεύθυνση στην οποία μας οδηγεί αυτό, υποδεικνύεται από τα πρόσφατα Αμερικανοκινεζοϊσπανικά πειράματα που αφορούν την σύντηξη γονιδίων για την δημιουργία εμβρύων μισών ανθρώπων, μισών μαϊμούδων. Κάθε φάση της τεχνοβιομηχανικής ‘προόδου’ χρειάζεται τους υποστηρικτές της και σήμερα αυτοί συχνά συνδέονται με την δήθεν ‘αριστερή αφύπνιση’ των ανθρώπων”.

Ο Guerini εξηγεί ότι υπήρχαν εδώ και πολύ καιρό κάποιες φεμινίστριες, (αλίμονο) κυρίως η Shulasmith Firestone, που επευφημούσαν την τεχνητή αναπαραγωγή ως “απελευθέρωση” των γυναικών από την “βιολογική τυραννία” και προβλέπει ότι οι τεχνητές μήτρες θα απαιτηθούν, ως “δικαίωμα” για όλους, συμπεριλαμβανομένων των “τρανσέξουαλ”. Αυτά είναι “ψεύτικα δικαιώματα”, λέει ο Guerini και πρέπει να παρουσιαστούν και να αντιμετωπιστούν ως τέτοια.

“Η ικανότητα δημιουργίας ζωής δεν μπορεί να διεκδικηθεί ως “δικαίωμα” από άνδρες που αυτοπροσδιορίζονται ως γυναίκες. Τα συμφέροντα και τα αιτήματα του LGBTQ+ κινήματος και του τρανσφεμινισμού στο θέμα της αναπαραγωγής συγκλίνουν με εκείνα του τεχνοεπιστημονικού και υπερανθρωπιστικού συστήματος”.

Λογικό, αφού αμφότερα είναι μέρος της βδελυρής ατζέντας του μαρξιστικού Woke κινήματος.

Εδώ, επαναλαμβάνεται από τον Renaud Garcia, του οποίου η δική του συνεισφορά στο περιοδικό περιγράφει τέτοιους “ξύπνιους” ψευτο-ριζοσπάστες ως “παράγοντες κοινωνικής αποδοχής” για ένα τεχνο-σύστημα που “κατευθύνεται από την κάστα της κατοχής, της εξουσίας και της γνώσης”.

Ο Guerini προβλέπει το Ολοφάνερο και προειδοποιεί:

“Η ΜΑΠ, η επιλογή εμβρύων, τα πειράματα σε έμβρυα, η γενετική τροποποίηση και οι τεχνητές μήτρες είναι όλες βαθιά συνδεδεμένες πτυχές του ίδιου υπερανθρωπιστικού σχεδίου. Η τεχνοεπιστημονική ‘πρόοδος’ επιταχύνεται συνεχώς και τα ηθικά εμπόδια καταρρέουν το ένα μετά το άλλο, φέρνοντάς μας πιο κοντά σε ένα νέο ουδέτερο και απεριόριστα τροποποιήσιμο είδος σε έναν μετα-ανθρώπινο και μετα-φυσικό κόσμο. Έναν κόσμο χωρίς μητέρες, που ‘χει απαλλοτριώσει οριστικά και ολοκληρωτικά τα γυναικεία σώματα και την αναπαραγωγική τους διάσταση, ο οποίος έχει πάρει οριστικά και ολοκληρωτικά τον έλεγχο της διαδικασίας ‘δημιουργίας ζωής’, και μηχανεύεται το ζωντανό κι ο οποίος κυριαρχεί στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους. Οι αυθεντικοί περιβαλλοντολόγοι πρέπει άμεσα να καταγγείλουν με όλη την δύναμή τους, τις ολέθριες πρακτικές ευγονικής, της τεχνητής/βιομηχανοποιημένης ανθρώπινης αναπαραγωγής και να επικρίνουν τους παράγοντες της κοινωνικής αποδοχής της. Διαφορετικά, αν χάψουν όλη την χειραγωγική προπαγάνδα, δεν θα μπορέσουν να κάνουν τίποτα για να σταματήσουν την προέλαση του αδίστακτου τεχνοβιομηχανικού συστήματος -με άλλα λόγια, την συντριβή της ανθρώπινης φύσης από την δύναμη της μηχανής”.

Τι μπορούμε να κάνουμε; Πολλά κι εκπληκτικά εύκολα. Οι συνηθισμένοι άνθρωποι δεν ξέρουν πως όλα είναι δυνατά κι όλα είναι στο χέρι τους. Βασική και μοναδική προϋπόθεση… να μην είσαι συνηθισμένος άνθρωπος!

Το τεθερισμένο στάχυ των Ελευσινίων

Τι και εάν τα αρχαία μυστήρια της θεάς και της κόρης, σίγησαν πριν από χιλιάδες χρόνια. Τι και εάν το θερισμένο στάχυ δεν επιδεικνύεται πια στους μύστες, αλλά στις οθόνες των χρηματιστηριακών αγορών;

Εχθές είδα και φωτογράφισα άγρια στάχυα να φυτρώνουν επάνω στα ερείπια μίας από τις κολώνες που κάποτε στέγαζαν το τελεστήριο της Ελευσίνος, ώστε να μας θυμίζουν πως η γονιμοποιός και εξελικτική δύναμη της φύσης είναι πανταχού παρούσα, ακολουθώντας αέναα τον εποχικό και βλαστικό κύκλο, ανεξαρτήτως από τις ανθρώπινες πεποιθήσεις και προσδοκίες..

Η συντήρηση/διαχείριση της φωτιάς, και η καλλιέργεια της γης, ήταν τα πρώτα στοιχεία πολιτισμού του ανθρώπου. Για αυτό τον λόγο το στάχυ μαζί και η δάδα αποτελούσαν τα σύμβολα των Ελευσινίων.

Tο ιερό στάχυ, θεριζόταν κάθε χρόνο από την ιέρεια ή από κάποιο θεράποντα του ιερού τελετουργικά από το ιερό χωράφι της θεάς και φυλασσόταν στο ιερό. Eπιδεικνυόταν από τον Ιεροφάντη σε καταληκτική τελετή των Ελευσίνιων Μυστηρίων.

Η Δήμητρα συμβόλιζε την καλλιεργημένη γη. Αυτή η συνέχεια της Μεγάλης μητέρας, παρείχε τον δώρο της καλλιέργειας της Γης. Έφερε στο φως δια της κόρης Περσεφόνης το δώρο του πολύτιμου και μυστικού καρπού, του θερισμένου σταχιού.

Ένας σπόρος που , κρυβόταν άφατος για ένα ορισμένο διάστημα, μέσα στα σκοτεινά σπλάχνα της, στο βασίλειο του «Αίδιου» Άδη. Για αυτό η λατρεία της ήταν ταυτόχρονα και ειδυλλιακή και μυστηριακή.

Το ένα αγαθό της Δήμητρας στους ανθρώπους ήταν ο «πολιτισμός» της καλλιέργειας της γης, και το άλλο η μύηση των Ελλήνων σε μια ανώτερη πνευματική εμπειρία, στο γεγονός του αέναου κύκλου της γέννησης του θανάτου, και της αναγέννησης, δηλαδή στα «Ελευσίνια Μυστήρια».

Το θερισμένο στάχυ ενσάρκωνε την αφθονία του σίτου, της πιο πολύτιμης για τη ζωή τροφής. Πέρα όμως από την ελπίδα για την εξασφάλιση της τροφής, σε συμβολικό επίπεδο, και κατ΄ αντιστοιχία της περιοδικής ανάπτυξης του βλαστικού σπόρου, έδινε την ελπίδα για την αθανασία και της ανθρώπινης ψυχής.

Όπως ο σπόρος αναπτύσσεται, ανθίζει, πεθαίνει, αλλά επανεμφανίζεται μέσα από την μήτρα της Γης, έτσι και για τη ψυχή του μυημένου δίνεται η υπόσχεση της αναγέννησης. Τα μυστήρια αποβλέπουν στη σωτηρία και στη μακάρια αθανασία των μυημένων.

Όπως πιστοποιεί ο Κικέρων (Περί νόμων, Βιβλίο Β΄, 36):

«Ανάμεσα στους εξαίρετους και πράγματι θεϊκούς θεσμούς που η Αθήνα σας έχει γεννήσει και φέρει στην ανθρωπότητα, καμία κατά τη γνώμη μου, δεν είναι καλύτερη από αυτά τα Μυστήρια. Γιατί μέσω αυτών αποβάλαμε το βάρβαρο και άγριο τρόπο ζωής και μορφωθήκαμε και εκπολιτιστήκαμε. Και μύησις καθώς αποκαλείται, πράγματι μάθαμε τις απαρχές της ζωής και αποκτήσαμε τη δύναμη όχι μόνο να ζούμε ευτυχισμένοι, αλλά και να πεθαίνουμε με μια καλύτερη ελπίδα».

Βασικός σκοπός των Μυστηρίων είναι η κοινωνία του μύστη με την φύση, με την μήτρα της ζωής, εκεί από όπου όλα προέρχονται και που όλα επιστρέφουν.

Οι βλαστικές αυτές λατρευτικές εκδηλώσεις έχουν χαρακτήρα μυθολογικό, δραματουργικό, βιωματικό, με κυριαρχούσα συγκίνηση, διδασκαλίες και δρώμενα τα οποία αποβλέπουν σε μια στενή και προσωπική επαφή με το θείο.

Η μύηση ταυτίζεται με την αποκάλυψη ενός μυστικού, την εισαγωγή στα μυστήρια, τη διδασκαλία των μυστικών τελετών, τα «δεικνυόμενα», τα «δρώμενα», τα «λεγόμενα».

Στο τελευταίο στάδιο της μύησης, την εποπτεία, όπως λεγόταν στο τυπικό της τελετής, δηλαδή την δυνατότητα να δει κανείς την κοσμική αλήθεια, ο μύστης έφθανε και στην ηθική κάθαρση, στην ανανέωση, τον εξαγνισμό της ψυχής και την αθανασία της ψυχής που προσφέρει ο Ζευς.

Οι μυστηριακές λατρείες περιείχαν αντιλήψεις προσωπικής ένωσης του μυημένου με τους Θεούς, οι οποίοι θα πρόσφεραν μετέπειτα στον μυημένο την προστασία και την εύνοια του.

Έτσι ο μύστης αποκτά ένα αίσθημα απόλυτης ασφάλειας και μακαριότητας, που τον κάνει να ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους ανθρώπους». Καθώς και ότι: «η τελετή της μύησης, αποκορύφωμα όλων των τελετουργιών, συντελεί στην ιδιαίτερη μεταμόρφωση του πιστού και στη μετάβασή του σε μια νέα πραγματικότητα».

Η μύηση αποτελεί ιδιαίτερη, προσωπική, ατομική υπόθεση. Κύριο χαρακτηριστικό της Ελευσίνιας μύησης αποτελούσε η ιδέα του θανάτου και της αναγέννησης. Πεθαίνει το παλιό, ο παλιός εαυτός, και αναγεννιέται σε ένα νέο συνειδησιακό και πνευματικό επίπεδο.

Απόλλων: ΕΝΑΣ ΚΟΣΜΟΣ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ ΓΕΝΝΙΕΤΑΙ ΣΗΜΕΡΑ

21η Μαΐου σήμερα!

Ημέρα φωτός και διπλού συμβολισμού, καθώς θεωρείται ως η γενέθλιος ημέρα του φωτοδότη θεού Απόλλωνα, αλλά και η ημέρα που ξεκινάει η κυριαρχία του μέγιστου θεού.

Σύμφωνα με την Ορφική θεολογία απ' τις 21 Μαΐου (7η Θαργηλιώνος) ως τις 21 Ιουνίου βρισκόμαστε κάτω απ' την επιρροή των ενεργειών του μέγιστου θεού, καθώς και του ένατου Θεμελιωτικού Συμπαντικού Νόμου, του Νόμου της Αρμονίας και Δικαιοσύνης.

Ο Χρυσάωρας Φοίβος άρχει του Νόμου αυτού.

Με το χρυσό του τόξο σκοτώνει τον Πύθωνα της άγνοιας, της δεισιδαιμονίας, του δογματισμού και του φόβου.

Κάθε ψυχή που πάλλεται από θεϊκό πόθο για δικαιοσύνη, για αλήθεια και φως, ας επικαλεστεί σήμερα το μέγα όνομά Του, καθώς «Έστ' ήμαρ ότε Φοίβος πάλιν ελεύσεται καὶ ες αεί έσσεται».

Είναι ώρα να οπλιστούμε με το τόξο Του για να εξοντώσουμε τα κάθε λογής τέρατα της ψυχής μας που μας κάνουν δυσαρμονικούς, φοβισμένους, άνοες, σκλάβους στις κάθε λογής εξουσίες.

Είναι ώρα να αναμετρηθούμε με τον σκοταδισμό, την πλύση εγκεφάλου, των ωχαδερφισμό και τη μαζοποίηση.

Η γνώση του εαυτού, η συνείδηση ότι είμαστε ελεύθεροι και θεϊκοί είναι τα δώρα του Εκατηβόλου θεού. Ο Έλληνας άνθρωπος δημιουργεί μόνος του το νόημα της ύπαρξης του και δεν επιτρέπει στις κάθε λογής εξουσίες να έχουν τον έλεγχο της ζωής του.

Το Δελφικό ιδεώδες, το “Γνώθι σαυτόν” είναι λαμπερή ακτίνα φωτός που διαλύει τα σκοτάδια της αμάθειας και της δοκησισοφίας. Είναι η νίκη των ελεύθερων ανθρώπων απέναντι στο έρεβος της άγνοιας, της ενοχής και του φόβου.

Όλοι όσοι αναζητάμε την αλήθεια και το νόημα της ζωής, ας καθαρθούμε στα ιερά νάματα της Κασταλίας πηγής κι ας ρίξουμε στον Καιάδα της Λήθης ανίκανους ηγέτες, απολυταρχικά καθεστώτα, δεισιδαιμονίες, μια “δικαιοσύνη” που λειτουργεί κατ' επίφασην και αντιτίθεται στο θεϊκό Νόμο του Μεγάλου Θεσμοθέτη και πάνω απ' όλα ας καταργήσουμε τον φόβο.

Ο Φωτοβόλος Απόλλων μας φωτίζει τον δρόμο προς την Αρμονία, τη Δικαιοσύνη, τον Ανθρωπισμό και την Ελευθερία.

Ήρθε η ώρα να ελευθερωθούμε, να αγαπηθούμε και να δώσουμε ξανά νόημα στις ζωές μας

Ήρθε η ώρα να ανεβάσουμε τον ήλιο της δικαιοσύνης πάνω απ' την Ελλάδα!
Να ανεβάσουμε τον ήλιο της δικαιοσύνης πάνω απ' τον κόσμο ολάκερο!

Οι εκμεταλλεύτες της αγάπης

Αγάπη: αγνή μορφή ενδιαφέροντος, στοργής, τρυφερότητας ακόμη κι έλξης. Διακρίνεται μέσα σε διάφορα μοτίβα σχέσεων: ερωτικών, φιλικών, συγγενικών ή εν δυνάμει, μα προσωρινά ασχημάτιστων. Φωλιάζει σ’ επαφές και σε δεσμούς ισχυρούς και μας συντροφεύει από τον δρόμο της χαράς έως το σοκάκι της λύπης και τούμπαλιν. Είναι φορές που αναρωτιέται κανείς πόσο μας αξίζει ή πόσο της αξίζουμε. Μπροστά της έχουμε μεγέθη δυσανάλογα. Έχει ένα μαγευτικό, διαχρονικό μεγαλείο που θα μας ταλανίζει για πάντα, όσους αποπειρόμαστε να το ερμηνεύσουμε. Αναρωτιέμαι αθώα κι εγώ αν χωρά επεξήγηση του όρου που να αντικατοπτρίζει επακριβώς τη σημασία του. Πόση ευλογία νιώθουν όση την έχουν στη ζωή τους; Απέραντη ευελπιστώ! Και πόσοι άραγε την εκμεταλλεύονται; Πιθανότατα όσοι δεν την αξίζουν.

Ίσως υποσυνείδητα κι ασυναίσθητα να είμαστε όλοι θύτες της, απλώς πιθανότατα με δυσανάλογη δυναμική. Αν η αγάπη είναι το βάζο με το μέλι, πόσοι είμαστε λαίμαργοι και βουτάμε συνεχώς το δάχτυλο στην απόλαυση της άφεσης των συναισθημάτων; Η αγάπη υπερνικά φραγμούς, ταμπού και προκαταλήψεις κι η δύναμη συνήθως μας ελκύει και γι’ αυτό την επιζητούμε. Αν ήταν ο κρυμμένος θησαυρός θα την ψάχναμε αγωνιωδώς μέχρι να μας χρίσει νικητές της πίστας κι αν ήταν φανερή θα την κρύβαμε για να μη μας κλαπεί ή να μην κατσιαστεί. Τα λαδωμένα χέρια που την εκμεταλλεύονται τη λερώνουν και μια βρόμικη αγάπη χάνει την αίγλη της.

Βέβαια, την αγάπη την εκμεταλλευόμαστε είτε έχοντας επίγνωση είτε όχι. Υπάρχει κάποια περίπτωση από τις δυο που μας αθωώνει; Όχι, είμαστε για πάντα ένοχοι! Αθωώνονται ποτέ οι τοκογλύφοι και τα τσιράκια της λαμογιάς; Δε νομίζω, θα έλεγα πως κουβαλάνε εσαεί μια ρετσινιά για συντροφιά. Αν δεν κατανοούμε ότι την εκμεταλλευόμαστε και γεμίζουμε με απαιτήσεις τους ανθρώπους μας, το πιο λογικό σενάριο είναι πως περιτριγυριζόμαστε γύρω από τον άξονα του εαυτού μας, κυνηγώντας την ουρά μας και κατοικούμε στη σφαίρα του κακομαθημένου (στην περίπτωση αυτή φταίμε και δε φταίμε). Αν έχουμε επίγνωση της πράξεώς μας αυτής, η εσκεμμένη τούτη ενέργεια μάς υποβιβάζει πολύ ως προς το ποιόν μας κι η λέξη «κακομαθημένος» ορίζεται σχεδόν ως φιλοφρόνηση.

Γιατί να εκμεταλλευτεί κανείς την αγάπη; Γιατί είναι εύκολο! Η ευκολία μας δίνει πρόσβαση κι άνεση απέναντι σ’ όσους τρέφουν συναισθήματα αγάπης για το πρόσωπό μας. Συγγενείς, φίλοι, ερωτικά ταίρια και κάθε παραπαίδι που ήλπιζε να κατακτήσει το έδαφος του στη ζωή μας και στη συναισθηματική μας ατμόσφαιρα είναι τα πιο προφανή θύματα τέτοιων καταστάσεων. Η αδυναμία που μας δείχνουν και το νοιάξιμο για την ευτυχία μας, καμιά φορά μας δίνει το προβάδισμα να προσπεράσουμε, να διακόψουμε ή να αγνοήσουμε τη δικιά τους, καταπατώντας κάθε τους επιθυμία και προσπάθεια!

Ποια είναι τα οφέλη; Σ’ έναν κόσμο που η οικονομία βουλιάζει, πόσο κοστολογείται η έννοια της αγάπης και της στοργής; Στα 100 θα μ’ αγαπάς παραπάνω από ό,τι στα 50 ή να σταματήσω να κάνω υπολογισμούς; Κι αν το πορτοφόλι είναι λειψό και δε σηκώνει γούστα κι ανέσεις υπάρχουν και πολλές επιλογές σε υπηρεσίες κι εξυπηρετήσεις. Ο ρόλος του δουλικού προσωπικού εμφανίζεται, από τα να πας βόλτα τα σκουπίδια στον κάδο, τον σκύλο πρωί-βράδυ, έως και το να κοιμίζεις τα όνειρα.

Κι η αγάπη έχει αμφίδρομη ροή και πάει κι έρχεται και δε ρωτάει κανέναν από ποιον θα πάρει τι. Όλοι της χρωστάμε και δε χρωστάει πουθενά. Είναι άσσος στους υπολογισμούς κι έχει μια τάση, ακόμη κι αν κάποιες φορές κινείται αργά, να εξισώνει και να πατάσσει την αδυναμία της αδικίας τής ανθρώπινης υπόστασης. Δεν είναι για δειλούς χρήστες και πρέπει να χρησιμοποιείται υπεύθυνα κι ώριμα από επιμελή μέλη. Έτσι κερδίζει τη διαχρονικότητά της και διατηρεί την απορρέουσα λάμψη της, ακόμη κι αν καμιά φορά παρασύρεται και δέχεται να της φέρονται λες κι είναι προς πώληση.

Ο Αριστοτέλης ήταν ο πρώτος φιλόσοφος που ερεύνησε το είδος της υποκειμενικής ευτυχίας

Ο Αριστοτέλης ήταν ο πρώτος φιλόσοφος που ερεύνησε το είδος της υποκειμενικής ευτυχίας. Ανέπτυξε ένα σύνθετο, ανθρώπινο πρόγραμμα για να γίνει κάποιος ευτυχισμένος, το οποίο παραμένει σε ισχύ ακόμα και σήμερα. Ο Αριστοτέλης παρέχει όλα όσα χρειάζεστε για να αποφύγετε τη συνειδητοποίηση του πρωταγωνιστή του Τολστόι στον Θάνατο του Ιβάν Ιλίτς (1886), ο οποίος έχει σπαταλήσει μεγάλο μέρος της ζωής του για να αναρριχηθεί κοινωνικά θέτοντας το προσωπικό συμφέρον του πάνω από τη συμπόνια και τις αξίες της κοινότητας, και όλα αυτά όσο είναι παντρεμένος με μια γυναίκα την οποία αντιπαθεί. Αντιμέτωπος με τον επικείμενο θάνατό του, μισεί τα πιο οικεία μέλη της οικογένειάς του, που δεν του μιλούν καθόλου γι’ αυτό το θέμα. Η αριστοτελική ηθική ενσωματώνει όλα όσα οι σύγχρονοι στοχαστές συνδέουν με την υποκειμενική ευτυχία: την αυτο-συνειδητοποίηση, την εύρεση ενός «νοήματος» και τη «ροή» της δημιουργικής συμμετοχής στη ζωή ή το «θετικό συναίσθημα».

Ο Αριστοτέλης πίστευε ότι αν εκπαιδεύσεις τον εαυτό σου να είναι καλός, ασκώντας τις αρετές σου και ελέγχοντας τα ελαττώματα σου, θα ανακαλύψεις ότι η ευτυχής ψυχική διάθεση προέρχεται από το να κάνεις το σωστό σε τακτική βάση. Αν ξεκινήσεις σκόπιμα να χαμογελάς πρόθυμα κάθε φορά που σε πλησιάζει το παιδί σου, αρχίζεις να το κάνεις υποσυνείδητα. Μερικοί φιλόσοφοι αμφισβητούν κατά πόσο ένας ενάρετος τρόπος ζωής είναι προτιμότερος από τον αντίθετό του. Αλλά τελευταία «η ηθική της αρετής» έχει αποκατασταθεί στους φιλοσοφικούς κύκλους και έχει γίνει αποδεκτή ως ευεργετική. Ο Αριστοτέλης θεωρούσε όλες τις αρετές ως μέρος μιας ενιαίας δέσμης, αλλά οι νεότεροι στοχαστές έτειναν να τις διαχωρίζουν σε κατηγορίες. Ο Τζέιμς Γουάλας, στο έργο του Virtues and Vices (Αρετές και Ελαττώματα, 1978), περιγράφει τρεις διαφορετικές ομάδες: αρετές αυτοπειθαρχίας, όπως το θάρρος και η υπομονή- αρετές ευσυνειδησίας, όπως η τιμιότητα και η δικαιοσύνη- και αρετές που συνεπάγονται καλοσύνη προς τους άλλους, όπως η ευγένεια και η ευσπλαχνία.

Οι δύο πρώτες κατηγορίες αρετών μπορούν να επηρεάσουν θετικά την επιτυχία των ατομικών σχεδίων αλλά και ολόκληρης της κοινότητας. Οι αρετές της καλοσύνης είναι λιγότερο ευδιάκριτες αλλά μπορούν να αυξήσουν τη συμπάθεια που δείχνετε στον εαυτό σας αλλά και σε οποιονδήποτε άλλο γύρω σας. Επομένως η αρετή έχει εξωγενή οφέλη: είναι πιθανότερο να είστε ευτυχισμένοι αν οι γύρω σας είναι ευτυχισμένοι, και άρα είναι προς όφελος της προσωπικής φώτισής σας να είστε ενάρετοι. Αλλά ο Αριστοτέλης, καθώς και ο Σωκράτης, οι στωικοί και ο βικτοριανός φιλόσοφος Τόμας Χιλ Γκριν, πίστευαν ότι είχε και άμεσα ενδογενή οφέλη. Οι αρετές που απευθύνονται προς άλλους ανθρώπους συμβάλλουν σημαντικά στη δική μας ευτυχία.

Στα Ηθικά Νικομάχεια ο Αριστοτέλης πραγματεύεται την αιτία της ευδαιμονίας. Αν δεν είναι θεόσταλτη, λέει (και ο Αριστοτέλης δεν πίστευε ότι οι θεοί παρεμβαίνουν στις ανθρώπινες υποθέσεις), τότε έρχεται «ως αποτέλεσμα της αρετής ή κάποιας εκμάθησης ή εξάσκησης» (Ηθικά Νικομάχεια, 1099b, 15). Τα συστατικά στοιχεία της ευτυχίας μπορούν να περιγραφούν και να αναλυθούν, όπως το αντικείμενο οποιουδήποτε άλλου κλάδου γνώσης, όπως η αστρονομία ή η βιολογία. Αλλά αυτή η διαδικασία μελέτης της ευτυχίας διαφέρει από εκείνες τις επιστήμες, γιατί έχει έναν ακριβή στόχο, την κατάκτηση της ευτυχίας, και αυτό την κάνει να προσομοιάζει στην ιατρική ή στην πολιτική θεωρία.

Επιπλέον, λέει ο Αριστοτέλης, η ευτυχία θα μπορούσε εν δυνάμει να εξαπλωθεί, «διότι είναι δυνατόν να υπάρχει σε όλους τους ανθρώπους που δεν είναι ανίκανοι να φτάσουν στην αρετή με τη βοήθεια κάποιας εκμάθησης και επιμέλειας» (Ηθικά Νϊκομάχεια, 1099b, 20). Ο Αριστοτέλης γνωρίζει ότι η ικανότητα για καλοσύνη μπορεί να φθαρεί από συγκεκριμένες καταστάσεις και γεγονότα της ζωής. Αλλά για την πλειονότητα των ανθρώπων, η ευτυχία είναι όντως εφικτή αν αποφασίσουν να αφοσιωθούν στη δημιουργία της. Όλοι σχεδόν μπορούν να αποφασίσουν να σκεφτούν τον εαυτό τους ευτυχισμένο. Δεν είναι κάτι που αφορά μια ελάχιστη μειονότητα ανθρώπων με πτυχίο φιλοσοφίας.

Το «σχεδόν» είναι η λέξη κλειδί εδώ, φυσικά. Ο Αριστοτέλης δεν παρέχει ένα μαγικό ραβδί για να σβήσουμε ό,τι απειλεί την ευτυχία μας. Όντως υπάρχουν κάποια προσόντα που αφορούν τη γενική ικανότητά μας να αναζητούμε την ευτυχία.

ο Αριστοτέλης παραδέχεται ότι υπάρχουν κάποια είδη πλεονεκτημάτων που είτε τα έχουμε είτε όχι. Αν έχουμε την ατυχία να έχουμε γεννηθεί σε πολύ χαμηλή κοινωνικο-οικονομική βαθμίδα ή αν δεν έχουμε παιδιά ή άλλους συγγενείς ή έναν αγαπημένο, ή αν είμαστε εξαιρετικά άσχημοι, οι συνθήκες της ζωή μας, που είναι αναπόφευκτες, όπως το θέτει, «κηλιδώνουν» την ευδαιμονία. Είναι πιο δύσκολο να κατακτήσουμε την ευτυχία. Αλλά όχι αδύνατον. Δεν χρειαζόμαστε υλικά αποκτήματα ή σωματική δύναμη ή ομορφιά για να αρχίσουμε να ασκούμε τον νου μας συντροφιά με τον Αριστοτέλη, γιατί υποστηρίζει έναν τρόπο ζωής που αφορά μάλλον μια ηθική και ψυχολογική τελειότητα και όχι έναν τρόπο ζωής βασισμένο στα υλικά αποκτήματα ή στο σωματικό μεγαλείο. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, υπάρχουν και πιο δύσκολα εμπόδια: το να έχουμε παιδιά ή φίλους απόλυτα διεφθαρμένους είναι ένα τέτοιο εμπόδιο. Ένα άλλο -που ο Αριστοτέλης αναφέρει τελευταίο και σε άλλο σημείο υπονοεί ότι είναι το πιο δύσκολο πρόβλημα που μπορεί ποτέ να αντιμετωπίσει ένας άνθρωπος- είναι η απώλεια των καλών φίλων, στους οποίους έχουμε επενδύσει τις προσπάθειές μας, και ιδιαίτερα των παιδιών, λόγω θανάτου.

Ωστόσο, δυνάμει, ακόμα και οι άνθρωποι που είναι ελάχιστα προικισμένοι από τη φύση ή που έχουν βιώσει φριχτές απώλειες μπορούν να ζήσουν μια καλή ζωή, βαδίζοντας στο μονοπάτι της αρετής. «Αυτού του είδους η φιλοσοφία, που όλοι μπορούν να ασκήσουν, είναι διαφορετική από την πλειονότητα των άλλων τύπων φιλοσοφίας», εξηγεί ο Αριστοτέλης, διότι έχει έναν απτό στόχο στην αληθινή, καθημερινή ζωή: η ηθική, προσθέτει, σε αντίθεση με τους άλλους φιλοσοφικούς κλάδους, έχει πρακτικό στόχο, «διότι δεν κάνουμε αυτή την έρευνα με σκοπό να μάθουμε τι είναι αρετή, αλλά για να γίνουμε ενάρετοι, αφού χωρίς αυτό το τελευταίο δεν θα προέκυπτε κανένα όφελος από την έρευνα αυτή» (Ηθικά Νικομάχεια, 1103b, 27). Πράγματι, ο μόνος τρόπος να είμαστε καλοί άνθρωποι είναι να κάνουμε καλές πράξεις. Πρέπει να φερόμαστε στους ανθρώπους με δικαιοσύνη και μάλιστα κατ επανάληψη. Πρέπει να προθυμοποιούμαστε με χαρά να μοιραζόμαστε εξίσου τη φροντίδα του παιδιού με τον άλλο γονέα το Σαββατοκύριακο και πάντα να καταβάλλουμε στην οικιακή βοηθό όλη την αμοιβή της ακόμα κι αν ακυρώσουμε το ραντεβού. Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι πολλοί άνθρωποι φαντάζονται πως αρκεί να μιλούν για την καλή συμπεριφορά: «Αλλά καταφεύγοντας στη θεωρητική εξέταση νομίζουν ότι επιδίδονται στη φιλοσοφία κι ότι με αυτόν τον τρόπο θα γίνουν σπουδαίοι». Συγκρίνει αυτούς τους ανθρώπους με «τους ασθενείς που ακούν με προσοχή τους γιατρούς αλλά δεν εφαρμόζουν καμία εντολή» (Ηθικά Νικομάχεια, 1105b, 15).

Σκέφτομαι με τον αριστοτελικό τρόπο σημαίνει ότι κατανοώ την ανθρώπινη φύση ώστε να ζήσω με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Σημαίνει ότι η φύση, και όχι μια έννοια πέρα από τη φύση -όπως ο θεός ή οι θεοί- είναι το θεμέλιο της ανάλυσης των σχέσεων και των αποφάσεών μου. Αυτή ήταν η μοναδική σπουδαιότατη διαφορά ανάμεσα στον Αριστοτέλη και τον δάσκαλό του, τον Πλάτωνα, που πίστευε ότι οι άνθρωποι έπρεπε να βρουν απαντήσεις στα προβλήματα της ύπαρξης σε έναν αόρατο κόσμο από μη απτές ιδέες ή αρχέτυπες μορφές πέρα από τον υλικό κόσμο τον οποίο αντιλαμβάνονται με την όραση. Ωστόσο, ο Αριστοτέλης εστίασε στα εντυπωσιακά φαινόμενα του αντιληπτού «εδώ και τώρα», όπως έγραψε ο ποιητής και κλασικιστής Λούις Μακνίς στο Autumn Journal (Φθινοπωρινή Εφημερίδα), ωδή 12:

Ο Αριστοτέλης ήταν καλύτερος γιατί παρακολούθησε το έντομο να αναπαράγεται, τον φυσικό κόσμο να αναπτύσσεται, υπογραμμίζοντας τη λειτουργία, διαλύοντας τη Μορφή αυτή καθαυτήν, παίρνοντας το άλογο από το ράφι και αφήνοντάς το να καλπάσει.

Ο Αριστοτέλης τοποθέτησε την ανθρώπινη εμπειρία στο επίκεντρο ολόκληρης της σκέψης του. Ο Τόμας Μουρ, ο Φράνσις Μπέικον, ο Δαρβίνος, ο Καρλ Μαρξ και ο Τζέιμς Τζόις, όλοι τους τον θαύμαζαν βαθιά γι’ αυτό. Οι σύγχρονοι φιλόσοφοι, συμπεριλαμβανομένων κάποιων εξαιρετικών γυναικών που γεννήθηκαν τον 20ό αιώνα -οι Χάνα Άρεντ, Φιλίπα Φουτ, Μάρτα Νούσμπαουμ, Σάρα Μπρόντι και Σάρλοτ Γουίτ- έγραψαν σπουδαίες πραγματείες βαθιά επηρεασμένες από τον Αριστοτέλη ή αφιερωμένες ο εκείνον.

Ο Αριστοτέλης επιμένει ότι η δημιουργία ευτυχίας δεν αφορά τη φανατική επιβολή ανώτερων κανόνων και αρχών, αλλά την επαφή με τον ιστό της ζωής σε κάθε κατάσταση, με κάθε άλογο που καλπάζει, καθώς γνωρίζουμε την ιδιαιτερότητά της. Υπάρχουν γενικοί οδηγοί όπως στην ιατρική ή τη ναυσιπλοΐα, ο γιατρός ή ο πλοίαρχος θα είναι εφοδιασμένοι με γνώση συγκεκριμένων αρχών, αλλά κάθε ασθενής και κάθε ταξίδι θα παρουσιάζει ελαφρώς διαφορετικά προβλήματα, τα οποία θα απαιτούν διαφορετικές λύσεις.

Ο Αριστοτέλης δεν αποτελεί αποκλειστικό κτήμα καμίας σύγχρονης πνευματικής ή πολιτιστικής παράδοσης. Βιώνουμε μια ανακούφιση όταν διαλεγόμαστε με έναν ανθρώπινο νου από τόσο παλιά, γιατί συνειδητοποιούμε πόσο λίγο έχει αλλάζει η ανθρώπινη κατάσταση, παρά την υποτιθέμενη τεχνολογική πρόοδό μας. Μας κάνει να νιώθουμε μέλη μιας διαχρονικής ανθρώπινης λέσχης και ότι υποστηριζόμαστε με έναν τρόπο που κατορθώνει να υπερβαίνει την ανθρώπινη θνητότητα και τον χρόνο. Κάποιοι φιλόσοφοι μετά τον Χιουμ και τον Καντ αμφισβήτησαν την ιδέα ότι η ανθρώπινη φύση είναι χρήσιμη στην ηθική, γιατί ο ανθρώπινος πολιτισμός έχει διαφοροποιηθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό και οι άνθρωποι, ακόμα και μέσα στο πλαίσιο της κοινότητας, έχουν διαφορετική ιδιοσυγκρασία. Αλλά ο Αριστοτέλης περιγράφει ένα εκπληκτικά διαχρονικό σύνολο ηθικών προβλημάτων του ανθρώπου. Όταν χρησιμοποιεί την αντωνυμία «εμείς», συχνά εννοεί ολόκληρη την ανθρωπότητα ως συλλογικότητα, στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον.

Nietzsche: Ο Θεός πέθανε

ΝΙΤΣΕ: 1844–1900

Τι είναι το: Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα;

1. Το υπό συζήτηση έργο είναι ένα από τα πιο λαμπρά αλλά και τα πιο αμφιλεγόμενα έργα του Νίτσε. Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι προσφέρεται για πολλά είδη ανάγνωσης ή ευνοεί τις πιο διαφορετικές ερμηνείες. Ευθύς ως αρχίζει ο αναγνώστης να το διαβάζει, αισθάνεται αμέσως έλξη από μια σειρά παραβολών που αναδεικνύουν τα υφολογικά χαρίσματα του συγγραφέα, ενώ συγχρόνως κινδυνεύει να παγιδευτεί στον ιστό ονειρικών εικόνων που αναφέρονται σε ορισμένα επεισόδια της βιογραφίας του Νίτσε. Θα παρορμηθεί, τέλος, από μια σειρά ομιλιών που αποκαλύπτουν πρωτάκουστα φιλοσοφικά πειράματα. Αυτό εξηγείται, τουλάχιστον εν μέρει, από το είδος της γραφής που υιοθετεί ο Νίτσε σε αυτό το έργο. Η ιδιαιτερότητά του είναι διπλή: το ύφος τού Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα αποτελεί εξαίρεση στο πλαίσιο της φιλοσοφικής γραφής γενικότερα, αλλά και της νιτσεϊκής γραφής ειδικότερα. Στα κείμενά του ο Νίτσε δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει το ύφος διατριβής και το πολεμικό ύφος καθώς και εκείνο του ποιήματος και του αφορισμού. Το γεγονός ότι είναι έντονος ο πλουραλισμός των υφών στο έργο του δεν σημαίνει διόλου ότι το απογυμνώνει από δομή και ενότητα. Ο εν λόγω πλουραλισμός αντικατοπτρίζει τις πολλαπλές προοπτικές και στη συνάφεια τούτη εκφράζει πολλαπλές συνθήκες της ζωής. Κατά συνέπεια, δεν μπορεί κανείς να διακρίνει το περιεχόμενο της σκέψης και τις συγκεκριμένες μορφές έκφρασής τους.

2. Υπό το πρίσμα αυτών των σκέψεων χρειάζεται να προσεγγίσουμε το Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα. Στην αλληλογραφία του, ο Νίτσε υποδηλώνει ότι ο Ζαρατούστρα του θα μπορούσε κάλλιστα να θεωρηθεί ως συμφωνία ή ως πρωτότυπο είδος κηρύγματος, ως ποίηση ή ως το πέμπτο Ευαγγέλιο, εν ολίγοις, ως κάτι ανώνυμο. Γνωρίζει καλά τις πολλαπλές συνέπειες του στυλ που υιοθετεί εκεί, έχει επίσης επίγνωση των δυσκολιών που πρέπει να αντιμετωπίσει για να βρει τα μέσα που θα του επέτρεπαν να πει αυτό που έχει να πει. Για αυτό το θέμα, γράφει στο Ecce Homo:

«Αυτός που μιλάει εκεί δεν είναι “προφήτης”, ένα από εκείνα τα θλιβερά μείγματα αρρώστιας και θέλησης για εξουσία που ονομάζονται ιδρυτές της θρησκείας. Αυτός που μιλάει εδώ δεν είναι φανατικός, εδώ δεν “κηρύττουμε”, δεν απαιτούμε πίστη» (Ecce Homo, Πρόλογος, § 4).

Ο Νίτσε δεν επιθυμεί να προσδώσει στο κείμενό του έναν μονολιθικό χαρακτήρα. Ούτε ο Ζαρατούστρα θέλει να αναγκάσει τους συνομιλητές του να ακολουθήσουν ένα ακριβές και υποχρεωτικό δρομολόγιο:

«Με όλα αυτά, ο Ζαρατούστρας δεν είναι σαγηνευτής;... Τι λέει όμως ο ίδιος όταν για πρώτη φορά επιστρέφει στη μοναξιά του; Ακριβώς το αντίθετο από αυτό που θα έλεγε σε μια τέτοια περίπτωση οποιοσδήποτε «σοφός», «άγιος», ή «σωτήρας του κόσμου» και άλλοι παρηκμασμένοι...» (ό.π.).

3. Ο Ζαρατούστρα δεν επεξηγεί δόγματα. δεν επιβάλλει προσταγές. Δεν επιδιώκει, μέσω μακροχρόνιων συλλογισμών και σχολαστικών επιδείξεων, να πείσει τους συνομιλητές του για τη συνάφεια και την αλήθεια των ιδεών του. Αντίθετα, περιορίζεται στην ανταλλαγή διδασκαλιών, βιωμένων εμπειριών. Η επεξεργασία του έργου κράτησε λίγο περισσότερο από δύο χρόνια. Τον Ιανουάριο του 1883, ο Νίτσε σχεδιάζει το πρώτο μέρος του βιβλίου⸱ τον Ιούλιο του ίδιου έτους έγραψε το δεύτερο. Τον Ιανουάριο του 1884 επεξεργάστηκε το τρίτο μέρος και τον Ιανουάριο του επόμενου έτους έγραψε το τέταρτο. Η δημοσίευση όλων των μερών ήταν περιπετειώδης. Το πρώτο μέρος του βιβλίου, που ο Νίτσε έστειλε από τη Γένοβα στον εκδοτικό οίκο στις 14 Φεβρουαρίου 1883, καθυστέρησε να εκδοθεί. Ο Schmeitzner, ο εκδότης του, δίνει προτεραιότητα στην εκτύπωση θρησκευτικών ύμνων και αντισημιτικών φυλλαδίων, ενώ δεν δημοσιεύει με ευκολία έργα που δεν ανήκουν στη μαζική κουλτούρα και, ως εκ τούτου, δεν έχουν μεγάλη κυκλοφορία. Από τo Sils-Maria, ο Νίτσε έστειλε στον Schmeitzner το δεύτερο μέρος γύρω στα μέσα Ιουλίου και, από τη Νίκαια, του έστειλε το τρίτο τις πρώτες μέρες του Φεβρουαρίου 1884. Ο εκδότης του συμφώνησε να τα εκδώσει σε έναν μόνο τόμο, αλλά αρνήθηκε κατηγορηματικά τη δημοσίευση του τέταρτου μέρους. Ο Νίτσε αναγκάστηκε τότε, τον Απρίλιο του 1885, να προχωρήσει σε μια ιδιωτική έκδοση σαράντα αντιτύπων αυτού του μέρους. Αυτό, λέει, είναι υπεραρκετό για το τέταρτο μέρος, καθώς σκέφτεται μόνο να το στείλει σε καμιά δεκαριά περίπου άτομα – και τούτο μάλιστα σε εμπιστευτική βάση.

4. Ο Νίτσε γράφει και δημοσιεύει τα διάφορα μέρη του έργου, χωρίς να έχει στο νου του έναν τελικό τύπο σχεδιασμού. Την ώρα που εκδίδει το πρώτο μέρος, θεωρεί το βιβλίο τελειωμένο. Όταν προετοιμάζει με τον Peter Gast, τον φίλο του, τη δημοσίευση του τρίτου μέρους, θεωρεί ότι αυτό αποτελεί το τελευταίο. Και όταν δημοσιεύει το τέταρτο μέρος, επιμένει να το ονομάσει «Τέταρτο και τελευταίο μέρος». Ωστόσο, δεν άργησε να αλλάξει εντελώς γνώμη για το έργο του: αρνείται τα τρία πρώτα μέρη που το συνθέτουν και σκέπτεται να σχεδιάσει έναν νέο Ζαρατούστρα με βάση το τέταρτο μέρος, ενώ υπολογίζει στην επεξεργασία ενός πέμπτου και ενός έκτου μέρους. Ανεξάρτητα από την υλοποίηση ενός τέτοιου σχεδιασμού, από μια τέτοια πραγματοποίηση του έργου, διατηρεί τη σχετική του πρόθεση ενεργό μέχρι το φθινόπωρο του 1888. Το 1886, ο E. W. Fritzsch, εκδότης του Wagner, συμφώνησε με τον Schmeitzner να αγοράσει αντίγραφα των βιβλίων του Nietzsche που είχαν ήδη εκδοθεί. Σε αυτή την περίπτωση ο συγγραφέας έδωσε τη συγκατάθεσή του στον Φριτς για την επανέκδοση των τριών πρώτων μερών του Ζαρατούστρα σε έναν μόνο τόμο, αλλά αρνήθηκε αυτό του τέταρτου μέρους. Ήταν μόλις το 1891, δύο χρόνια μετά την ψυχική κατάρρευση του Νίτσε στο Τορίνο, που ο Peter Gast το δημοσίευσε τελικά, χωρίς να λάβει υπόψη του τι θα επιθυμούσε ο φίλος του. Και μόλις το 1893, έχοντας κατά νου την επανέκδοση του Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα, ο εκδότης Naumann συγκέντρωσε και δημοσίευσε τα τέσσερα μέρη για πρώτη φορά σε έναν μόνο τόμο. Από εδώ προκύπτει ότι το έργο σε τέσσερα μέρη που γνωρίζουμε και το οποίο έχει καθιερωθεί από τους μεταγενέστερους δεν είχε ποτέ τη συμφωνία του Νίτσε.

5. Οι πρώτες γραμμές του Προλόγου του Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα επαναλαμβάνουν ipsis litter την τελευταία παράγραφο (§ 342) του τέταρτου βιβλίου του: η Χαρούμενη Επιστήμη. Αν σε αυτή την παράγραφο ο Νίτσε σκηνοθετεί ήδη τον Ζαρατούστρα, στην προηγούμενη που φέρει τον τίτλο «Το βαρύτερο βάρος» (§ 341), παρουσιάζει για πρώτη φορά, στο δημοσιευμένο έργο του, την ιδέα της αιώνιας επιστροφής του ίδιου. Αυτές οι δυο παράγραφοι δημοσιεύτηκαν αμέσως πριν από το Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα, και συλλαμβάνουν εκ των προτέρων αυτό που θα γίνει ο κεντρικός χαρακτήρας και ο θεμελιώδης σχεδιασμός του Ζαρατούστρα. Είναι, επιπλέον, ο ίδιος ο συγγραφέας που παρέχει αυτά τα κλειδιά, για την ανάγνωση ή τον αναγνώστη, στο Ecce Homo, όπου βεβαιώνει ότι η Χαρούμενη Επιστήμη

«περιέχει εκατό σημάδια προαγγελτικά της προσέγγισης ενός ασύγκριτου πράγματος. Τέλος βρίσκεται εκεί μέσα ακόμη και η αρχή του Ζαρατούστρα⸱ το προτελευταίο κομμάτι του τέταρτου βιβλίου περιέχει τη θεμελιώδη σκέψη του» (Ecce Homo, «Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα» § 1).

Το Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα ανοίγει με την αναγγελία της μεταμόρφωσης που μόλις υπέστη ο κεντρικός χαρακτήρας. Για δέκα περίπου χρόνια, έζησε στη μοναξιά της σπηλιάς του και του βουνού του. «αλλά στο τέλος η καρδιά του άλλαξε» (Ζαρατούστρα, Πρόλογος, § 1), όχι όμως και η σκέψη του. Ο Ζαρατούστρα εμφανίζεται τότε ως ο προάγγελος μιας πλήρους ανατροπής του πολιτισμού μας.

6. Η μεταμόρφωση του Ζαρατούστρα γίνεται τελικά σαφής στην πρώτη παράγραφο του Προλόγου και επαναλαμβάνεται στην επόμενη παράγραφο. Η μεταμόρφωση τούτη συνδέεται άμεσα με τη γνώση και την επίγνωση ότι ο θεός πέθανε. Έτσι, ο Ζαρατούστρα τώρα εκφράζει τη βούληση να μοιραστεί τη σοφία του: αφού πέρασε δέκα χρόνια στη σπηλιά του, κατεβαίνει προς την κοιλάδα. Μόλις φτάσει στην πόλη, απευθύνεται στον κόσμο που είναι συγκεντρωμένος στην πλατεία της αγοράς. Να τα πρώτα λόγια που του απευθύνει:

«Σου διδάσκω τον υπεράνθρωπο. Ο άνθρωπος είναι κάτι που πρέπει να ξεπεραστεί» (ό.π., § 3).

Ο θάνατος του θεού ανοίγει νέους ορίζοντες στη φιλοσοφία του υπερανθρώπου. Πρώτα πρώτα κλονίζεται ριζικά το ουσιώδες χαρακτηριστικό του πολιτισμού μας, ο δυϊσμός των κόσμων (αισθητός και υπεραισθητός), που επινοήθηκε από τη μεταφυσική σκέψη και από τη χριστιανική θρησκεία. Ο σωκρατικός-ιουδαιο-χριστιανικός πολιτισμός αποκαλύπτεται ότι είναι μηδενιστικός, καθώς απαξιώνει τον αισθητό κόσμο στο όνομα ενός υπεραισθητού, που θα ήταν ουσιαστικός, αμετάβλητος και αιώνιος. Είναι λοιπόν ο θάνατος του θεού που θα επιτρέψει στον Ζαρατούστρα να περάσει στον μηδενισμό, τουτέστι να γκρεμίσει όλο το ισχύον στερέωμα των αξιών. Αν ως τώρα οι αξίες έβρισκαν πάντα τη νομιμοποίησή τους στον υπεραισθητό κόσμο, τώρα πρέπει να εξαλειφθεί το έδαφος από το οποίο αναδύθηκαν, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα εντελώς διαφορετικό σύστημα αξιών. Οι καθιερωμένες αξίες προέκυψαν σε μια δεδομένη στιγμή σε ένα (καθ)ορισμένο περιβάλλον. Και, ανά πάσα στιγμή και σε οποιοδήποτε μέρος, μπορούν να δημιουργηθούν νέες αξίες. Είναι ο θάνατος του θεού που θα επιτρέψει στον Νίτσε να οραματιστεί το εγχείρημα της μεταξίωσης όλων των αξιών.

7. Κριτήριο, συνακόλουθα, για την αξιολόγηση κάθε είδους αξιολόγησης είναι ο αισθητός κόσμος, αυτός δηλαδή στον οποίο ζούμε τώρα και ο οποίος δεν χαρακτηρίζεται από υπερβατικότητα. Ακριβώς μέσα σ’ αυτόν μπορεί ο άνθρωπος να βρει το νόημα του εαυτού του, αυτόν τούτο τον υπεράνθρωπο, που αποτελεί το αυθεντικό νόημα όλης της γης. Στο πλήθος που συγκεντρώθηκε στην αγορά, ο Ζαρατούστρα θα πει:

«Σας εξορκίζω, αδελφοί μου, να μείνετε πιστοί στη γη και να μην έχετε πίστη σε αυτούς που σας μιλούν για υπεργήινες ελπίδες. Τα λόγια τους είναι φαρμάκι είτε το ξέρουν είτε όχι» (Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα, Πρόλογος, § 3).

Μετά πλέον τον θάνατο του θεού πέθαναν και εκείνοι που τον βλαστημούσαν. Η πιο φρικτή βλασφημία τώρα είναι εκείνη εναντίον της γης, όταν προτιμούμε να δίνουμε αξία περισσότερο στα έγκατα του ανεξερεύνητου παρά στο νόημα της γης. Έχοντας λοιπόν ως κριτήριο τούτο το νόημα, μπορούμε να κάνουμε πράξη τη γενεαλογική διεργασία των αξιών, κατά την οποία διαγιγνώσκονται και αξιολογούνται οι καθιερωμένες αξίες, οι όροι επαναπροσδιορίζονται, οι θέσεις τροποποιούνται και τελικά ανοίγονται νέες προοπτικές. Ένα παράδειγμα αυτής της διεργασίας μας παρουσιάζει ο Νίτσε στην τρίτη παράγραφο του Προλόγου του Ζαρατούστρα, εκεί όπου εξετάζει τις έννοιες της ευτυχίας, της λογικής, της αρετής, της δικαιοσύνης και της συμπόνιας.

8. Όλες αυτές οι έννοιες δεν πρέπει να λειτουργούν έτσι που να σταυρώνουν τον άνθρωπο, αλλά ως τέτοιες που δικαιώνουν την ύπαρξή του. Αν τότε ο άνθρωπος είναι ένα βρώμικο ποτάμι, με μια τέτοια δικαίωση γίνεται η θάλασσα, που δέχεται το βρώμικο ποτάμι χωρίς να βρωμίζεται (ό.π.).

«Σας διδάσκω τον υπεράνθρωπο: ο υπεράνθρωπος είναι αυτή η θάλασσα⸱ μέσα της μπορεί να βουλιάξει η μεγάλη σας περιφρόνηση» (ό.π.).

Στους ανθρώπους, ο Ζαρατούστρα σκοπεύει να κάνει ένα δώρο διπλής υφής: μια νέα αγάπη και μια νέα περιφρόνηση. Από τη μια, η νέα αγάπη σχετίζεται με τον υπεράνθρωπο και εμφανίζεται στενά συνδεδεμένη με τη δημιουργία νέων αξιών. Από την άλλη, η νέα περιφρόνηση σχετίζεται με τον τελευταίο άνθρωπο, που συνδέεται με την υπεράσπιση των θεσμοθετημένων αξιών. Η προοπτική που σηματοδοτεί ο υπεράνθρωπος και αυτή που υποδεικνύει ο τελευταίος άνθρωπος είναι εκ διαμέτρου αντίθετες. Η υιοθέτηση της προοπτικής του υπερανθρώπου συνεπάγεται την αποδοχή του θανάτου του θεού ως Δημιουργού και, επομένως, του θανάτου του ανθρώπου ως πλάσματος που δημιούργησε ο θεός. Το να υποθέσει κανείς την προοπτική του τελευταίου ανθρώπου συνεπάγεται την υποστήριξη της ύπαρξης ενός υπερβατικού κόσμου και, ως εκ τούτου, την υιοθέτηση της μεταφυσικής αντίληψης και της χριστιανικής ερμηνείας του κόσμου.

Αριστοτέλης: Ο φόβος και το θάρρος

Τώρα θα δείξουμε ποιοι άνθρωποι και ποια πράγματα προκαλούν το φόβο και σε ποια ψυχική κατάσταση βρίσκονται κείνοι που φοβούνται. Ας δεχτούμε ότι φόβος είναι κάποια λύπη ή ταραχή που προέρχεται από την ιδέα πως πρόκειται να συμβεί κάποιο κακό, δηλ. κάποια καταστροφή ή μεγάλη λύπη. Αλήθεια, δεν προξενούν φόβο όλα τα κακά, λ.χ. δεν φοβάται κανείς αν θα είναι άδικος ή βραδύνους. Ο φόβος προέρχεται μόνο όταν πρόκειται να συμβούν κακά που μπορούν να προξενήσουν μεγάλη λύπη ή καταστροφή κι αυτό όταν δεν πρόκειται να γίνουν πολύ αργότερα, παρά βρίσκονται πολύ κοντά μας και πιστεύουμε ότι από τη μια στιγμή στην άλλη θα επέλθουν. Επειδή κανένας δεν φοβάται εκείνο που θα συμβεί αργότερα, ούτε καν το σκέπτεται. Αφού λοιπόν αυτό το πράγμα είναι ο φόβος, κατ’ ανάγκη προξενούν φόβο εκείνα τα πράγματα που θεωρούνται ότι έχουν μεγάλη δύναμη να προξενούν καταστροφές και βλάβες από κείνες που προξενούν μεγάλη λύπη. Και γι’ αυτό και οι ενδείξεις που προαναγγέλλουν τέτοια γεγονότα προκαλούν κι αυτές το φόβο, επειδή αποδείχνουν ότι, όπου να ‘ναι, θα συμβεί αυτό που φοβούμαστε. Εξάλλου αυτό το πράγμα, ότι δηλ. προσεγγίζουν τα πράγματα που φοβούμαστε, το ονομάζουμε κίνδυνο. Λοιπόν, ανάμεσα στα πράγματα που προξενούν φόβο είναι και η οργή ή η έχθρα ανθρώπων που είναι σε θέση να μας κάνουν κακό. Επειδή, αφού μας μισούν ή είναι θυμωμένοι μαζί μας είναι φανερό πως επιθυμούν να μας βλάψουν ― και η επιθυμία λίγο απέχει από την εκτέλεση. Φόβο επίσης προξενεί και η αδικία, όταν περιβάλλεται με ισχύ. Επειδή έναν άδικο άνθρωπο τον χαρακτηρίζουμε σαν άδικο ακριβώς από τις προθέσεις του.

[1382b] Προκαλεί επίσης φόβο και η αρετή που έχει υποστεί προσβολή και που είναι περιβεβλημένη με δύναμη. Επειδή είναι φανερό πως εξαιτίας της προσβολής έχει την πρόθεση να εκδικηθεί και, στην παρούσα περίσταση, έχει και τη δύναμη να το πράξει. Επίφοβοι είναι ακόμα εκείνοι που φοβούνται αυτούς που έχουν τη δύναμη να κάνουν κάτι κακό, επειδή κατ’ ανάγκη κι αυτοί προετοιμάζουν αντίστοιχο κακό. Κι επειδή ο πολύς κόσμος είναι διεφθαρμένος και κατέχεται από τη δίψα του κέρδους, ενώ φοβάται τον κίνδυνο, το ότι εξαρτάται κανείς από κάποιον άλλον είναι ικανό να προκαλέσει φόβο. Έτσι προκαλούν φόβο όσοι ξέρουν ότι κάναμε κάτι κακό, επειδή είναι ενδεχόμενο ή να μας καταδώσουν ή να μας εγκαταλείψουν. Επίσης όσοι μπορούν να αδικήσουν προξενούν φόβο σε κείνους που μπορεί να αδικηθούν. Επειδή, συνήθως, όταν μπορούν οι άνθρωποι, αδικούν. Επίφοβοι είναι επίσης εκείνοι που έχουν αδικηθεί ή πιστεύουν ότι αδικούνται, επειδή αυτοί πάντοτε ζητάνε ευκαιρία για να εκδικηθούν. Επίφοβοι είναι και κείνοι που έχουν ήδη αδικήσει, αν έχουν τη δύναμη, επειδή μπορεί να ξαναρχίσουν, καθώς φοβούνται αντίποινα. Έχουμε αλήθεια ειπεί πως κι αυτό είναι μια εύλογη αφορμή φόβου. Το ίδιο και οι ανταγωνιστές μας, εκείνοι που επιδιώκουν τον ίδιο σκοπό με μας, χωρίς να μπορεί να τον απολαύσουμε και οι δυο συγχρόνως. Επειδή, αυτοί που βρίσκονται κάτω από τέτοιες συνθήκες βρίσκονται σε αδιάλειπτο πόλεμο ανάμεσά τους. Επίσης όσοι είναι επίφοβοι στους ισχυροτέρους μας είναι επίφοβοι και σε μας, επειδή πολύ περισσότερο μπορούν να μας βλάψουν, αφού μπορούν να κάνουν κακό και στους ισχυροτέρους μας. Και για τον ίδιο λόγο είναι επίφοβοι εκείνοι που και οι ισχυρότεροί μας τους φοβούνται. Ακόμα και κείνοι που έχουν εξοντώσει ανθρώπους πιο ισχυρούς από μας. Αλλά, ακόμα, και όσοι επιτίθενται εναντίον ασθενεστέρων μας, επειδή αυτοί ή από τώρα είναι επικίνδυνοι, ή θα γίνουν όταν θ’ αυξηθεί η δύναμή τους. Από τους ανθρώπους πάλι που έχουμε αδικήσει, δεν είναι τόσο επίφοβοι οι οξύθυμοι και κείνοι που εκδηλώνονται, αλλά οι ήρεμοι, ύπουλοι και πονηροί. Επειδή οι άνθρωποι αυτού του είδους ποτέ δεν φανερώνονται αν πρόκειται τώρα σύντομα να μας εκδικηθούν και λοιπόν, ποτέ δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι πως ο κίνδυνος από μέρους των έχει απομακρυνθεί. Κάθε τι που προκαλεί φόβο γίνεται ακόμα πιο επίφοβο, όταν το σφάλμα που έχουμε κάνει δεν είναι δυνατόν να το επανορθώσουμε, παρά, ή μας είναι ολότελα αδύνατο ή είναι δυνατό μάλλον στους αντιπάλους μας. Επίσης εκείνα τα πράγματα που ή δεν παίρνουν γιατρειά, ή η θεραπεία τους είναι πολύ δύσκολη. Και με λίγα λόγια επίφοβα είναι κείνα τα πράγματα που, όταν συμβαίνουν ή μέλλουν να συμβούν σε κάποιον άλλον, μας προκαλούν τον οίκτο μας.

Μπορούμε λοιπόν να ειπούμε ότι σχεδόν εκθέσαμε έως εδώ τα σπουδαιότερα παραδείγματα του πώς κι από ποια αίτια προέρχεται ο φόβος, και μένει τώρα να εξηγήσουμε σε ποια ψυχική κατάσταση βρίσκονται κείνοι που φοβούνται. Αν λοιπόν ο φόβος περιέχει μέσα του την προσδοκία πως πρόκειται να πάθουμε κάποια καταστροφή, είναι φανερό πως κανείς δεν φοβάται όταν νομίζει πως δεν πρόκειται να πάθει τίποτε και ακόμα κανείς δεν φοβάται εκείνα τα πράγματα που δεν πιστεύει πως θα τα πάθει, ούτ’ εκείνους τους ανθρώπους που δεν πιστεύει πως είναι δυνατόν να τον βλάψουν, ούτε αισθάνεται φόβο την εποχή όπου πιστεύει ότι δεν πρόκειται να του συμβεί κάτι κακό. Αναγκαστικά λοιπόν φοβούνται μόνον εκείνοι που πιστεύουν ότι πρόκειται να πάθουν κάτι και μάλιστα να πάθουν από ορισμένα πρόσωπα ορισμένο πάθημα σε ορισμένη εποχή.

[1383a] Και δεν πιστεύουν ότι πρόκειται να πάθουν κάτι εκείνοι που ευημερούν πάρα πολύ. Γι’ αυτό και γίνονται αυθάδεις, περιφρονητές και θρασείς. Στην κατάσταση αυτή περιέρχονται όσοι έχουν πλούτο, σωματική δύναμη, πολλούς φίλους ή ισχύ. Δεν φοβούνται ακόμα εκείνοι που νομίζουν πως έχουν υποστεί όλα τα δεινά του κόσμου κι έχει μαυρίσει το μάτι τους, όπως π.χ. εκείνοι που υφίστανται ήδη βασανιστήρια. Πρέπει όμως ακόμα να έχουν και κάποια ελπίδα σωτηρίας κι αυτό ακριβώς προκαλεί την αγωνία τους. Απόδειξη ότι όποιος φοβάται σκέπτεται και παίρνει αποφάσεις για πράγματα για τα οποία δεν υπάρχει ελπίδα σωτηρίας. Πρέπει λοιπόν κι ο ρήτορας, όταν έχει συμφέρον να προξενήσει φόβο στους ακροατές του, να τους φέρει σε παρόμοια ψυχική κατάσταση, δηλ. να τους παρασταίνει πως πρόκειται να πάθουν κάτι κακό, επειδή και άλλοι, ισχυρότεροί τους έχουν πάθει τα ίδια. Και να εξιστορεί τι παθαίνουν ή τι έπαθαν, και πώς το κακό τούς ήρθε από κείνους που δεν το περίμεναν και σε μια εποχή που δεν πίστευαν.

Και τώρα που δείξαμε τι είναι φόβος και ποια πράγματα είναι επίφοβα και σε ποια ψυχική κατάσταση βρίσκονται κείνοι που φοβούνται, απ’ όλα αυτά προκύπτει καθαρά (15) και τι είναι θάρρος και σε ποια πράγματα έχει κανείς θάρρος, καθώς και σε ποια ψυχική κατάσταση βρίσκονται οι θαρραλέοι. Αλήθεια και το θάρρος είναι το αντίθετο από το φόβο και κείνο που προκαλεί θάρρος είναι το αντίθετο από κείνο που προκαλεί φόβο. Θάρρος λοιπόν είναι η ελπίδα που προέρχεται από την ιδέα ότι ζυγώνει η ώρα της σωτηρίας μας και ότι τα επίφοβα πράγματα, είτε δεν υπάρχουν καθόλου είτε βρίσκονται μακριά μας.

Εκείνο που μας δίνει θάρρος είναι η απομάκρυνση του κινδύνου και η προσέγγιση των πραγμάτων που μας παρέχουν ασφάλεια. Και μπορούμε ν’ απαριθμήσουμε ανάμεσα στα πράγματα που μας δίνουν θάρρος και το ότι το κακό είναι δυνατό να επανορθωθεί και το ότι έχουμε βοήθεια ή πολλή ή μεγάλη, ή συγχρόνως και πολλή και μεγάλη. Επίσης το ότι ούτε έχουμε αδικήσει, ούτε έχουμε αδικηθεί και είτε δεν έχουμε καθόλου ανταγωνιστές, είτε κείνοι που υπάρχουν δεν έχουν τη δύναμη να μας βλάψουν, είτε, ενώ έχουν τη δύναμη, όμως είναι φίλοι μας και μας έχουν ευεργετήσει ή έχουν ευεργετηθεί από μας. Ή ακόμα όταν υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που έχουν το ίδιο συμφέρον με μας, ή ισχυροί, ή πολλοί και συγχρόνως ισχυροί.

Εκείνοι που είναι θαρραλέοι βρίσκονται στην ακόλουθη ψυχική κατάσταση. Είτε πιστεύουν ότι έχουν καταφέρει πολλά έως τώρα χωρίς να πάθουν τίποτα, είτε, αν πολλές φορές φτάσανε στο σημείο να πάθουν κακό, διέφυγαν. Επειδή οι άνθρωποι γίνονται άφοβοι, κατά δυο τρόπους. Είτε επειδή έχουν δοκιμάσει τον κίνδυνο, είτε επειδή πάντοτε βρήκαν τον τρόπο να διαφύγουν. Έτσι και στους κινδύνους της ζωής των ναυτικών αποβλέπουν με θάρρος προς το μέλλον, από τη μια όσοι δεν έχουν πείρα, γιατί δεν τους έτυχε καμιά μεγάλη τρικυμία και από την άλλη εκείνοι που, με τη μεγάλη πείρα τους, μάθανε πώς να γλιτώνουν. Θαρραλέοι είναι ακόμα, όταν αντιμετωπίζουν πράγματα που δεν εμπνέουν φόβο ούτε στους ομοίους των ούτε στους κατωτέρους των, ούτε σε κείνους από τους οποίους θεωρούν ότι είναι ισχυρότεροι. Και θεωρούν πως είναι ισχυρότεροι από κείνους τους οποίους έχουν νικήσει, ή αυτούς τους ίδιους ή ομοίους των ή τους ισχυροτέρους των. Έχουν θάρρος επίσης εκείνοι που πιστεύουν ότι διαθέτουν μεγαλύτερα ή περισσότερα προσόντα και η υπεροχή τους σ’ αυτά τους κάνει επίφοβους.

[1383b] Και τα προσόντα αυτά είναι ο μεγάλος πλούτος, η στρατιωτική δύναμή τους, καθώς και των φίλων τους, η υπεροχή της χώρας και της πολεμικής προετοιμασίας της στο σύνολο ή στα σπουδαιότερα σημεία. Ακόμα θάρρος έχουν όσοι δεν έχουν αδικήσει κανέναν ή δεν έχουν αδικήσει πολλούς ή τέλος δεν έχουν αδικήσει εκείνους τους οποίους φοβούνται. Και γενικά έχουν θάρρος όσοι έχουν την εύνοια των θεών, μ’ όποιον άλλο τρόπο κι αν εκδηλώνεται, και ιδίως άμα προέρχεται από οιωνούς και από χρησμούς. Αλήθεια, η οργή δίνει θάρρος, το ότι πάλι δεν έχουμε αδικήσει αλλά έχουμε αδικηθεί προκαλεί την οργή και, εξάλλου, πιστεύεται ότι το Θείον βοηθάει εκείνους που αδικούνται. Τέλος έχουν θάρρος όσοι πιστεύουν πως αν επιχειρήσουν κάτι τι θα το επιτύχουν ή τουλάχιστον ότι δεν πρόκειται να πάθουν τίποτα ούτε αμέσως ούτε αργότερα. Έτσι έχουμε εκθέσει όσα έπρεπε για το φόβο και για το θάρρος.

Ανθολόγιο Αττικής Πεζογραφίας

ΞΕΝΟΦΩΝ, ΕΛΛΗΝΙΚΑ

ΞΕΝ Ελλ 4.5.1–4.5.8

Εκστρατεία του Αγησίλαου στην Κορινθία

Οι Λακεδαιμόνιοι νίκησαν τον αντισπαρτιατικό συνασπισμό στον ποταμό Νεμέα (Ιούλιος 394 π.Χ.) και στην Κορώνεια της Βοιωτίας (τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου υπό την ηγεσία του Αγησίλαου), χωρίς, ωστόσο, να αποκομίσουν στρατηγικά οφέλη. Στα χρόνια που ακολούθησαν, Κορίνθος και Άργος ενώθηκαν πολιτικά, ενώ απέτυχαν οι προσπάθειές των Σπαρτιατών για προσέγγιση του Πέρση βασιλιά, αλλά και οι προτάσεις για ειρήνη που υπέβαλαν στους αντιπάλους τους. Την άνοιξη του 390 π.Χ. ο Αγησίλαος ξεκινά μια νέα εκστρατεία στην Κορινθία.

[4.5.1] Ἐκ δὲ τούτου Λακεδαιμόνιοι ἀκούοντες τῶν φευγόντων
ὅτι <οἱ> ἐν τῇ πόλει πάντα μὲν τὰ βοσκήματα ἔχοιεν καὶ
σῴζοιντο ἐν τῷ Πειραίῳ, πολλοὶ δὲ τρέφοιντο αὐτόθεν,
στρατεύουσι πάλιν εἰς τὴν Κόρινθον, Ἀγησιλάου καὶ τότε
ἡγουμένου. καὶ πρῶτον μὲν ἦλθεν εἰς Ἰσθμόν· καὶ γὰρ ἦν
ὁ μὴν ἐν ᾧ Ἴσθμια γίγνεται, καὶ οἱ Ἀργεῖοι αὐτοῦ ἐτύγχανον
τότε ποιοῦντες τὴν θυσίαν τῷ Ποσειδῶνι, ὡς Ἄργους τῆς
Κορίνθου ὄντος. ὡς δ’ ᾔσθοντο προσιόντα τὸν Ἀγησίλαον,
καταλιπόντες καὶ τὰ τεθυμένα καὶ τὰ ἀριστοποιούμενα μάλα
σὺν πολλῷ φόβῳ ἀπεχώρουν εἰς τὸ ἄστυ κατὰ τὴν ἐπὶ
Κεγχρείας ὁδόν. [4.5.2] ὁ μέντοι Ἀγησίλαος ἐκείνους μὲν καίπερ
ὁρῶν οὐκ ἐδίωκε, κατασκηνήσας δὲ ἐν τῷ ἱερῷ αὐτός τε τῷ
θεῷ ἔθυε καὶ περιέμενεν, ἕως οἱ φυγάδες τῶν Κορινθίων
ἐποίησαν τῷ Ποσειδῶνι τὴν θυσίαν καὶ τὸν ἀγῶνα. ἐποίη-
σαν δὲ καὶ οἱ Ἀργεῖοι ἀπελθόντος Ἀγησιλάου ἐξ ἀρχῆς
πάλιν Ἴσθμια. καὶ ἐκείνῳ τῷ ἔτει ἔστι μὲν ἃ τῶν ἄθλων
δὶς ἕκαστος ἐνικήθη, ἔστι δὲ ἃ δὶς οἱ αὐτοὶ ἐκηρύχθησαν.
[4.5.3] τῇ δὲ τετάρτῃ ἡμέρᾳ ὁ Ἀγησίλαος ἦγε πρὸς τὸ Πείραιον τὸ
στράτευμα. ἰδὼν δὲ ὑπὸ πολλῶν φυλαττόμενον, ἀπεχώρησε
μετ’ ἄριστον πρὸς τὸ ἄστυ, ὡς προδιδομένης τῆς πόλεως·
ὥστε οἱ Κορίνθιοι δείσαντες μὴ προδιδοῖτο ὑπό τινων ἡ
πόλις, μετεπέμψαντο τὸν Ἰφικράτην σὺν τοῖς πλείστοις
τῶν πελταστῶν. αἰσθόμενος δὲ ὁ Ἀγησίλαος τῆς νυκτὸς
παρεληλυθότας αὐτούς, ὑποστρέψας ἅμα τῇ ἡμέρᾳ εἰς τὸ
Πείραιον ἦγε. καὶ αὐτὸς μὲν κατὰ τὰ θερμὰ προῄει, μόραν
δὲ κατὰ τὸ ἀκρότατον ἀνεβίβασε. καὶ ταύτην μὲν τὴν
νύκτα ὁ μὲν πρὸς ταῖς θέρμαις ἐστρατοπεδεύετο, ἡ δὲ μόρα
τὰ ἄκρα κατέχουσα ἐνυκτέρευσεν. [4.5.4] ἔνθα δὴ καὶ ὁ Ἀγησίλαος
μικρῷ καιρίῳ δ’ ἐνθυμήματι ηὐδοκίμησε. τῶν γὰρ τῇ μόρᾳ
φερόντων τὰ σιτία οὐδενὸς πῦρ εἰσενεγκόντος, ψύχους δὲ
ὄντος διά τε τὸ πάνυ ἐφ’ ὑψηλοῦ εἶναι καὶ διὰ τὸ γενέσθαι
ὕδωρ καὶ χάλαζαν πρὸς τὴν ἑσπέραν, καὶ ἀνεβεβήκεσαν δὲ
ἔχοντες οἷα δὴ θέρους σπειρία, ῥιγούντων δ’ αὐτῶν καὶ ἐν
σκότῳ ἀθύμως πρὸς τὸ δεῖπνον ἐχόντων, πέμπει ὁ Ἀγησίλαος
οὐκ ἔλαττον δέκα φέροντας πῦρ ἐν χύτραις. ἐπειδὴ δὲ
ἀνέβησαν ἄλλος ἄλλῃ, καὶ πολλὰ καὶ μεγάλα πυρὰ ἐγένετο,
ἅτε πολλῆς ὕλης παρούσης, πάντες μὲν ἠλείφοντο, πολλοὶ
δὲ καὶ ἐδείπνησαν ἐξ ἀρχῆς. φανερὸς δὲ ἐγένετο καὶ ὁ
νεὼς τοῦ Ποσειδῶνος ταύτῃ τῇ νυκτὶ καόμενος· ὑφ’ ὅτου δ’
ἐνεπρήσθη οὐδεὶς οἶδεν. [4.5.5] ἐπεὶ δὲ ᾔσθοντο οἱ ἐν τῷ Πειραίῳ
τὰ ἄκρα ἐχόμενα, ἐπὶ μὲν τὸ ἀμύνασθαι οὐκέτι ἐτράποντο,
εἰς δὲ τὸ Ἥραιον κατέφυγον καὶ ἄνδρες καὶ γυναῖκες καὶ
δοῦλοι καὶ ἐλεύθεροι καὶ τῶν βοσκημάτων τὰ πλεῖστα. καὶ
Ἀγησίλαος μὲν δὴ σὺν τῷ στρατεύματι παρὰ θάλατταν
ἐπορεύετο· ἡ δὲ μόρα ἅμα καταβαίνουσα ἀπὸ τῶν ἄκρων
Οἰνόην τὸ ἐντετειχισμένον τεῖχος αἱρεῖ, καὶ τὰ ἐνόντα
ἔλαβε, καὶ πάντες δὲ οἱ στρατιῶται ἐν ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ
πολλὰ τὰ ἐπιτήδεια ἐκ τῶν χωρίων ἐλάμβανον. οἱ δ’ ἐν
τῷ Ἡραίῳ καταπεφευγότες ἐξῇσαν, ἐπιτρέψοντες Ἀγησιλάῳ
γνῶναι ὅ τι βούλοιτο περὶ σφῶν. ὁ δ’ ἔγνω, ὅσοι μὲν τῶν
σφαγέων ἦσαν, παραδοῦναι αὐτοὺς τοῖς φυγάσι, τὰ δ’ ἄλλα
πάντα πραθῆναι. [4.5.6] ἐκ τούτου δὲ ἐξῄει μὲν ἐκ τοῦ Ἡραίου
πάμπολλα τὰ αἰχμάλωτα· πρεσβεῖαι δὲ ἄλλοθέν τε πολλαὶ
παρῆσαν καὶ ἐκ Βοιωτῶν ἧκον ἐρησόμενοι τί ἂν ποιοῦντες
εἰρήνης τύχοιεν. ὁ δὲ Ἀγησίλαος μάλα μεγαλοφρόνως
τούτους μὲν οὐδ’ ὁρᾶν ἐδόκει, καίπερ Φάρακος τοῦ προξένου
παρεστηκότος αὐτοῖς, ὅπως προσαγάγοι· καθήμενος δ’ ἐπὶ
τοῦ περὶ τὴν λίμνην κυκλοτεροῦς οἰκοδομήματος ἐθεώρει
πολλὰ τὰ ἐξαγόμενα. τῶν δὲ Λακεδαιμονίων ἀπὸ τῶν
ὅπλων σὺν τοῖς δόρασι παρηκολούθουν φύλακες τῶν αἰχμα-
λώτων, μάλα ὑπὸ τῶν παρόντων θεωρούμενοι· οἱ γὰρ
εὐτυχοῦντες καὶ κρατοῦντες ἀεί πως ἀξιοθέατοι δοκοῦσιν
εἶναι. [4.5.7] ἔτι δὲ καθημένου Ἀγησιλάου καὶ ἐοικότος ἀγαλλο-
μένῳ τοῖς πεπραγμένοις, ἱππεύς τις προσήλαυνε καὶ μάλα
ἰσχυρῶς ἱδρῶντι τῷ ἵππῳ. ὑπὸ πολλῶν δὲ ἐρωτώμενος
ὅ τι ἀγγέλλοι, οὐδενὶ ἀπεκρίνατο, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐγγὺς ἦν
τοῦ Ἀγησιλάου, καθαλόμενος ἀπὸ τοῦ ἵππου καὶ προσδραμὼν
αὐτῷ μάλα σκυθρωπὸς ὢν λέγει τὸ τῆς ἐν Λεχαίῳ μόρας
πάθος. ὁ δ’ ὡς ἤκουσεν, εὐθύς τε ἐκ τῆς ἕδρας ἀνεπήδησε
καὶ τὸ δόρυ ἔλαβε καὶ πολεμάρχους καὶ πεντηκοντῆρας καὶ
ξεναγοὺς καλεῖν τὸν κήρυκα ἐκέλευεν. [4.5.8] ὡς δὲ συνέδραμον
οὗτοι, τοῖς μὲν ἄλλοις εἶπεν, οὐ γάρ πω ἠριστοποίηντο,
ἐμφαγοῦσιν ὅ τι δύναιντο ἥκειν τὴν ταχίστην, αὐτὸς δὲ σὺν
τοῖς περὶ δαμοσίαν ὑφηγεῖτο ἀνάριστος. καὶ οἱ δορυφόροι
τὰ ὅπλα ἔχοντες παρηκολούθουν σπουδῇ, τοῦ μὲν ὑφηγου-
μένου, τῶν δὲ μετιόντων. ἤδη δ’ ἐκπεπερακότος αὐτοῦ τὰ
θερμὰ εἰς τὸ πλατὺ τοῦ Λεχαίου, προσελάσαντες ἱππεῖς
τρεῖς ἀγγέλλουσιν ὅτι οἱ νεκροὶ ἀνῃρημένοι εἴησαν. ὁ δ’
ἐπεὶ τοῦτο ἤκουσε, θέσθαι κελεύσας τὰ ὅπλα καὶ ὀλίγον
χρόνον ἀναπαύσας, ἀπῆγε πάλιν τὸ στράτευμα ἐπὶ τὸ
Ἥραιον· τῇ δ’ ὑστεραίᾳ τὰ αἰχμάλωτα διετίθετο.

***
Αργότερα οι Λακεδαιμόνιοι έμαθαν από τους εξόριστους ότι οι Κορίνθιοι είχαν συγκεντρώσει και φύλαγαν όλα τους τα κοπάδια στο Πείραιο, κι ότι από κει τρέφονταν πολλοί· έκαναν λοιπόν καινούργια εκστρατεία εναντίον της Κορίνθου, πάλι με αρχηγό τον Αγησίλαο. Πρώτα πήγαν στον Ισθμό: ήταν ο μήνας που γιορτάζονται τα Ίσθμια, κι οι Αργείοι βρίσκονταν εκεί και θυσίαζαν στον Ποσειδώνα ― λες κι η Κόρινθος ανήκε στο Άργος. Μόλις όμως άκουσαν ότι σίμωνε ο Αγησίλαος, παράτησαν και τα θυσιασμένα σφάγια και το έτοιμο φαγητό κι αποτραβήχτηκαν πανικόβλητοι προς την πόλη, από τον δρόμο των Κεγχρειών. Ο Αγησίλαος τους είδε, αλλά δεν τους κυνήγησε· κατασκήνωσε στο ιερό κι έκανε ο ίδιος θυσία στον θεό, ενόσω περίμενε να κάνουν οι Κορίνθιοι εξόριστοι τη θυσία και τους αγώνες τους. Όταν αποτραβήχτηκε ο Αγησίλαος, οι Αργείοι γιόρτασαν από την αρχή τα Ίσθμια, κι έτσι παρουσιάστηκε εκείνη τη χρονιά το φαινόμενο να νικηθούν οι ίδιοι άνθρωποι δυο φορές στο ίδιο αγώνισμα, κι άλλοι ν' ανακηρυχτούν δυο φορές νικητές.

Τρεις μέρες αργότερα ο Αγησίλαος οδήγησε τον στρατό προς το Πείραιο, αλλά βλέποντας ότι φυλασσόταν καλά κίνησε μετά το γεύμα προς την πόλη, σαν να 'ταν τάχα να του την παραδώσουν. Οι Κορίνθιοι φοβήθηκαν μην τυχόν υπήρχαν στ' αλήθεια προδότες μέσα στην πόλη, κι έφεραν ενίσχυση τον Ιφικράτη με το μεγαλύτερο μέρος των πελταστών. Μόλις ο Αγησίλαος έμαθε πως είχαν μετακινηθεί τη νύχτα, γύρισε ξανά με τα χαράματα προς το Πείραιο, κι ενώ ο ίδιος προχωρούσε προς τη θερμοπηγή, έστειλε ένα τάγμα στην κορυφογραμμή. Την επόμενη νύχτα στρατοπέδευσε αυτός στη θερμοπηγή και το τάγμα στις κορφές που είχε καταλάβει. Εκεί είναι που ο Αγησίλαος διακρίθηκε με μια μικρή, αλλ' αξιόλογη πρωτοβουλία: καθώς κανένας από κείνους που είχαν πάει συσσίτιο στο τάγμα δεν τους είχε πάει και φωτιά, με το κρύο που έκανε εκεί ψηλά ―προς το βράδυ έβρεξε κιόλας κι έριξε και χαλάζι― οι στρατιώτες που φορούσαν ελαφρά καλοκαιρινά ρούχα ξεπάγιαζαν και δεν είχαν όρεξη να φάνε. Ο Αγησίλαος λοιπόν έστειλε δέκα, το λιγότερο, άνδρες να τους πάνε φωτιά μέσα σε χύτρες· αυτοί ανέβηκαν από διάφορα μονοπάτια και σε λίγο, καθώς αφθονούσε η ξυλεία, άναβαν πολλές μεγάλες φωτιές. Τότε όλοι οι στρατιώτες αλείφτηκαν με λάδι και πολλοί κάθισαν να φάνε από την αρχή.

Την ίδια νύχτα φάνηκε να καίγεται κι ο ναός του Ποσειδώνα, κανείς όμως δεν ξέρει ποιος του 'βαλε φωτιά.

Σαν είδαν οι κάτοικοι του Πειραίου ότι είχε καταληφθεί η βουνοκορφή, δεν δοκίμασαν πια ν' αμυνθούν, παρά κατέφυγαν όλοι στο Ήραιο ― άνδρες και γυναίκες, δούλοι κι ελεύθεροι πολίτες, μαζί με τα περισσότερα κοπάδια τους. Στο μεταξύ ο Αγησίλαος προχώρησε με τον στρατό του ακολουθώντας την παραλία, ενώ το τάγμα κατέβαινε από το βουνό, κυρίευε τα οχυρά που είχαν κατασκευαστεί στην Οινόη κι αιχμαλώτιζε ό,τι βρισκόταν μέσα· τέλος όλος ο στρατός εφοδιάστηκε εκείνη τη μέρα με άφθονα τρόφιμα από τα χωριά. Εκείνοι που είχαν καταφύγει στο Ήραιο βγήκαν και παραδόθηκαν δίχως όρους στον Αγησίλαο· αυτός αποφάσισε να παραδοθούν στους εξόριστους όσοι είχαν πάρει μέρος στη σφαγή, κι οι υπόλοιποι να πουληθούν για δούλοι.

Ύστερα απ' αυτά, κι ενώ έβγαιναν από το Ήραιο πολυάριθμοι αιχμάλωτοι και λάφυρα, ήρθαν από πολλά μέρη πρεσβείες να ρωτήσουν με τι όρους θα μπορούσαν να πετύχουν ειρήνη. Ανάμεσα σ' αυτές ήταν και μία των Βοιωτών. Μ' όλο που στεκόταν πλάι τους, για να τους παρουσιάσει, ο Φάραξ που ήταν πρόξενός τους, ο Αγησίλαος τους φέρθηκε πολύ περιφρονητικά, κάνοντας ότι τάχα δεν τους βλέπει· καθισμένος στο κυκλικό κτίριο, κοντά στη λίμνη, παρακολουθούσε όλα όσα έβγαζαν από το Ήραιο. Μερικοί Λακεδαιμόνιοι που είχαν έρθει από το στρατόπεδο με τα δόρατά τους, φρουροί των αιχμαλώτων, τραβούσαν ολωνών τα βλέμματα ― γιατί πάντα εκείνοι που πετυχαίνουν και νικούν φαίνονται ν' αποτελούν κατά κάποιο τρόπο αξιοπερίεργο θέαμα.

Την ώρα που ο Αγησίλαος καθόταν ακόμα εκεί και φαινόταν ενθουσιασμένος με την επιτυχία του, έφτασε καλπάζοντας ένας καβαλάρης με τ' άλογό του βουτηγμένο στον ιδρώτα. Πολλοί τον ρώτησαν τι είδηση έφερνε, μ' απάντηση δεν έδινε σε κανέναν· μόνο σαν βρέθηκε σιμά στον Αγησίλαο πήδηξε κάτω κι έτρεξε κοντά του, πολύ σκυθρωπός, να του αναγγείλει την καταστροφή που είχε πάθει το τάγμα του Λεχαίου. Μόλις τ' άκουσε εκείνος αναπήδησε ευθύς από το κάθισμά του, άρπαξε το δόρυ του και πρόσταξε τον κήρυκα να φωνάξει τους πολέμαρχους, τους πεντηκόνταρχους και τους αξιωματικούς–συνδέσμους. Όταν συγκεντρώθηκαν όλοι βιαστικά, είπε στους άλλους να φάνε κάτι ―γιατί δεν είχαν ακόμα γευματίσει― και να ξεκινήσουν το γρηγορότερο· στο μεταξύ ο ίδιος έφευγε πρώτος, νηστικός, μαζί με τους συντρόφους του. Οι σωματοφύλακές του πήραν τα όπλα τους και τον ακολούθησαν τρέχοντας καθώς προπορευόταν έχοντας τους συντρόφους ξοπίσω του. Είχε κιόλας ξεπεράσει τη θερμοπηγή και φτάσει στην πεδιάδα του Λεχαίου, όταν ήρθαν να τον απαντήσουν τρεις καβαλάρηδες, με την είδηση ότι είχαν πια περισυλλέξει τους νεκρούς. Σαν τ' άκουσε ο Αγησίλαος πρόσταξε τον στρατό να σταματήσει, τον άφησε λίγο να ξεκουραστεί και τον οδήγησε πίσω στο Ήραιο, όπου την άλλη μέρα ξεπούλησε τους αιχμαλώτους και τα λάφυρα.