Η Πεποίθηση πως οι Δαίμονες υπάρχουν και μπορούν να εισχωρήσουν μέσα στους ανθρώπους καταλαμβάνοντας την ψυχή τους είναι μία πεποίθηση που έχει φυσικά ενδυναμωθεί από την Φανταστική Λογοτεχνία και τις διάφορες θρησκευτικές πεποιθήσεις ανά τον κόσμο. Ο Δαιμονισμός υπάρχει ως έννοια στις περισσότερες θρησκείες που αναφέρουν πως οι άνθρωποι μπορούν να δαιμονιστούν από Πνεύματα και Δαίμονες και κάπου εκεί χρησιμοποιείται ο Εξορκισμός, μία διαδικασία που επιχειρεί να «εξάγει» το Δαιμονικό πνεύμα από το σώμα του ανθρώπου, λυτρώνοντάς τον ίσως και από τον θάνατο.
Ο Δαιμονισμός ως Έννοια στον Πολιτισμό
Η Έννοια της Δαιμονικής κατάληψης (Δαιμονισμός) από νεκρές ψυχές ή και Δαιμονικές οντότητες που κυριεύουν τα σώματα των ανθρώπων βασίζεται στην Καμπαλιστική ιδέα του Gilgul (Μετενσάρκωση) και αναφέρεται στην εισβολή της Καμπαλιστικής Ψυχής στο σώμα ενός αρχαίου σοφού που αποζητά το πνευματικό του ταξίδι. Υπάρχουν κάποιοι λόγιοι που έχουν υποστηρίξει που οι ιστορίες που αφορούν τον Δαιμονισμό, υπάρχουν μόνο για να επιβεβαιώσουν την θεωρία και να αναδείξουν τις μαγικές δυνάμεις του Καμπαλιστή που καλείται να αναλάβει τον Εξορκισμό.
Ο Δαιμονισμός βέβαια είναι και μία Ιουδαιο-Χριστιανική έννοια, ενώ αρκετές είναι οι θρησκείες που αποδέχονται αυτή την Δαιμονοληψία από θετικές αλλά και αρνητικές οντότητες για σύντομο χρονικό διάστημα εξυπηρετώντας ή μπλοκάροντας την πνευματική αναζήτηση του ατόμου. Ο Πνευματισμός διδάσκει πως ο θάνατος είναι μία ψευδαίσθηση και πως όντως τα πνεύματα μπορούν να «καταλάβουν» ένα άνθρωπο. Οι νέες θεωρίες βέβαια έχουν εισάγει και τον όρο του Channeling, σύμφωνα με τον οποίο τα πνεύματα των νεκρών καταλαμβάνουν το διάμεσο για να πραγματοποιήσουν ένα είδος επικοινωνίας με τον κόσμο των ζωντανών.
Το Cinema φυσικά εκμεταλλεύτηκε το έντονο ενδιαφέρον του κοινού, για τον Εξορκισμό και τον Δαιμονισμό δημιουργώντας ταινίες που βασίστηκαν σε «αληθινές ιστορίες». Υπάρχουν αρκετές ταινίες σχετικές με το ζήτημα, όπως το «Ο Τελευταίος Εξορκισμός», ο «Εξορκισμός της Έμιλυ Ρόουζ», «Η Τελετή» αλλά και άλλες παρόμοιες ταινίες που ποικίλουν σε ποιότητα, αυθεντικότητα και παροχή φόβου. Η Μεγαλύτερη επιρροή στο κοινό βέβαια προήλθε από τον περίφημο και κλασσικό «Εξορκιστή» προκαλώντας σχεδόν φρενίτιδα, αφού μερικές εβδομάδες μετά την πρεμιέρα της ταινίας ένα καθολικό κέντρο της Βοστώνης λάμβανε καθημερινά εκατοντάδες αιτήσεις εξορκισμού σε καθημερινή βάση. Το σενάριο γράφτηκε από τον William Peter Blatty και πάρθηκε από το ομώνυμο Best Seller μυθιστόρημα του 1971. Ο Blatty ανέφερε πως εμπνεύστηκε την ιστορία από ένα άρθρο της Washington Post που είχε διαβάσει σχετικά με ένα παιδί του Μέριλαντ που είχε περάσει την διαδικασία του εξορκισμού, και πίστευε πως ήταν μία πραγματική περίπτωση Δαιμονισμού, αν και η έρευνα που πραγματοποιήθηκε αργότερα αποκάλυψε πως η περίπτωση αυτή ήταν αρκετά μακριά από την αλήθεια.
Ο Michael Cuneo στο βιβλίο του “American Exorcism: Expelling Demons in the Land of Plenty,” βασίζει την πίστη του σύγχρονου ανθρώπου στον Δαιμονισμό στην ταινία αυτή. Όσο αφορά την ιστορική καταβολή του Εξορκιστή, ο Cuneo περιγράφει την δουλειά του Blatty ως μία φανταστική ιστορία που στηρίζεται στην ασταθή βάση ενός ημερολογίου του διάσημου πιά παππά που πρωταγωνίστησε. Υπήρχε όντως ένα αγοράκι που πέρασε την διαδικασία του εξορκισμού, όμως οι λεπτομέρειες και οι υπερβολές που παρουσιάζονται στην ταινία είναι εντελώς κατασκευασμένες από την φαντασία του Σεναριογράφου.
Εξορκισμός: Οι πραγματικές υποθέσεις
Ενώ αρκετοί άνθρωποι πιστεύουν πως ο Δαιμονισμός και ο Εξορκισμός αφορούν τις σκοτεινές εποχές του παρελθόντος, η αλήθεια είναι πως στην σύγχρονη εποχή συνεχίζουν αδιάκοπα οι τελετές εξαγνισμού και εξορκισμού των δαιμονισμένων ανθρώπων, που στις περισσότερες περιπτώσεις είναι ψυχικά και διανοητικά διαταραγμένοι. Κανείς δεν γνωρίζει φυσικά αν οι τελετές αυτές αφορούν πραγματικές περιπτώσεις δαιμονισμού ανεξάρτητα από την διανοητική διαταραχή των ανθρώπων αυτών, αφού ο Δαιμονισμός ως έννοια και ο Εξορκισμός ισχυροποιείται και πραγματοποιείται από ανθρώπους με πολύ ισχυρό αίσθημα πίστης. Σε αυτό το σημείο φαίνεται πως ίσως παίζει ρόλο η ψυχολογία, αφού αν κάποιος πιστέψει με όλη του την δύναμη πως είναι δαιμονισμένος, και πως ο Εξορκισμός θα τον θεραπεύσει, τότε ίσως μέσα από την επιβεβαιωμένα πανίσχυρη δύναμη του Νου, το άτομο να δημιουργήσει μέσα από τις σκεπτομορφές αυτή την κατάσταση στον ίδιο του τον εαυτό, αποζητώντας την λύτρωση από την «Δαιμονική» Οντότητα.
Η Λέξη Εξορκισμός πηγάζει από την ελληνική λέξη «Εξουσία». Όπως αναφέρει ο James R. Lewis στο βιβλίο του “Satanism Today: An Encyclopedia of Religion, Folklore, and Popular Culture,” το να εξορκίζεις σημαίνει να «ορκίζεις» το πνεύμα που δαιμονίζει το άτομο, επικαλούμενος μία ανώτερη οντότητα που θα αντιμετωπίσει την δαιμονική οντότητα- αντί να το εξοστρακίσει μακριά από το σώμα. Κάτι τέτοιο γίνεται ξεκάθαρο όταν ο Δαίμονας διατάσσεται να αφήσει το σώμα όχι από τον Ιερέα που τελεί τον Εξορκισμό, αλλά μέσα από την επίκληση των Θεϊκών δυνάμεων.
To Βατικανό δημοσίευσε για πρώτη φορά κανόνες πάνω στον Εξορκισμό το 1614 και τους αναθεώρησε το 1999. Σύμφωνα με την Καθολική εκκλησία, τα σημάδια που αναδεικνύουν περιπτώσεις Δαιμονισμού συμπεριλαμβάνουν υπερφυσικές δυνάμεις, αποστροφή στον αγιασμό και την δυνατότητα ομιλίας σε ακατάληπτες γλώσσες. Άλλα πιθανά σημάδια Δαιμονισμού συμπεριλαμβάνουν τις βωμολοχίες και τον ασταμάτητο αυνανισμό του Δαιμονισμένου.
Πέρα από τους λίγους εξουσιοδοτημένους από το Βατικανό υπάρχουν εκατοντάδες αυτόνομους Εξορκιστές ανά τον κόσμο. Ο Michael Cuneo, αφού παραβρέθηκε σε πάνω από 50 εξορκισμούς, αναφέρει πως δεν παρατήρησε ούτε σε ένα από αυτούς οτιδήποτε παραφυσικό ή ανεξήγητο. Ούτε αιώρηση, ούτε δαιμονικά σημάδια που εμφανίζονται στο σώμα του ασθενούς ξαφνικά. Αυτό που παρατήρησε όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ήταν αρκετοί διαταραγμένοι νοητικά άνθρωποι, και στις δύο πλευρές του τελετουργικού.
Και ενώ μία ταινία παρέχει διασκέδαση μέσα από την πεποίθηση πως ο Δαιμονισμός και ο Εξορκισμός είναι πραγματικός, η αληθινή διαδικασία μπορεί να έχει και θανάσιμες επιπτώσεις. Το 2003 ένα αυτιστικό 8χρονο παιδάκι σκοτώθηκε κατά την διάρκεια ενός εξορκισμού από μέλη της Εκκλησίας που κατηγόρησαν τον Δαίμονα για την δυσλειτουργία του παιδιού. Το 2005 μία νεαρή μοναχή στην Ρουμανία πέθανε στα χέρια ενός ιερέα κατά την διάρκεια του Εξορκισμού και αφού είχε δεθεί στον σταυρό, αφημένη για ημέρες δίχως νερό και φαγητό σε μία προσπάθεια «εξαγωγής» του Δαίμονα. Και τα χριστούγεννα του 2010 στην Αγγλία, ένα 14χρονο αγόρι με όνομα Kristy Bamu ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου από τους συγγενείς του που προσπάθησαν να εξορκίσουν την δαιμονική οντότητα που θεωρούσαν πως βρίσκεται μέσα του.
Όλα τα παραπάνω συνηγορούν στο γεγονός πως η ανθρώπινη πεποίθηση για τον Δαιμονισμό μπορεί, πάνω στην μανία του να επιβεβαιώσε την πραγματική φύση των δαιμόνων, να φτάσει με τις πράξεις της στα άκρα προκειμένου να μην εκλογικεύσει τα σημάδια. Όταν ερευνώνται τέτοιου είδους υποθέσεις, έστω και άν υπάρχει πραγματικά η πιθανότητα εισβολής κάποιου δαίμονα σε ένα άνθρωπο, πρέπει να εστιάζονται με κύριο γνώμονα την λογική και όχι την έπαρση προς τη σκοτεινή φύση του Υπερβατισμού, που μπορεί να φανατίσει μέσα από τις διδαχές της θρησκείας και να επιφέρει καταστροφικά αποτελέσματα. Γιατί μερικές φορές οι Δαίμονες όντως φωλιάζουν μέσα μας, αλλά δημιουργούνται μέσα από τις σκοτεινές διεργασίες του ανθρώπινου νου μας. Και μέσα από δογματικές αντιλήψεις, αυτοί οι Εσωτερικοί δαίμονες μπορούν να γίνουν άκρως επικίνδυνοι!
Πέμπτη 8 Οκτωβρίου 2020
Μην προσπαθείς να περάσεις χαλινάρια στη ζωή, παραδώσου στην κίνησή της
Ως άνθρωποι νομίζω πως όλοι έχουμε κατά καιρούς μπει σε θέση ελέγχου απέναντι στην ζωή μας. Σ’ εκείνη την θέση απαίτησης, που όλα θέλουμε να τα ελέγξουμε, να τα βάλουμε σε σειρά, αυστηρά, συγκρατημένα, γυαλιστερά τακτοποιημένα μέσα σε κουτάκια ασφαλείας. Αυτή η τελευταία λέξη κρύβει όλη την αλήθεια για τον έλεγχο που ο άνθρωπος προσπαθεί, με το ζόρι, να επιβάλλει στην ζωή του.
Ασφάλεια! Αυτός είναι ο λόγος που προσπαθεί ο άνθρωπος, μάταια, να φορέσει χαλινάρια στον ίδιο, στα συναισθήματά του, στις καταστάσεις που τον περιβάλλουν και στην έκβασή τους. Μα τι παράδοξο που είναι όλο αυτό, έχουμε την διάθεση να φέρουμε την ασφάλεια στην ζωή μας και μ’ ένα ατέρμονο κυνηγητό ελέγχου αυτό που τελικά καταφέρνουμε είναι να δημιουργούμε μεγαλύτερες ανισορροπίες στον εσωτερικό μας κόσμο καθώς αργά ή γρήγορα αυτό το ταξίδι θα μας φέρει αντιμέτωπους με την αλήθεια. Πως την ζωή ο άνθρωπος δεν μπορεί να την ελέγχει, κι ακόμη κι αν το προσπαθήσει να κυριαρχήσει επάνω της, όπως όλοι μας κάποτε προσπαθήσαμε, κάποια στιγμή θα κατανοήσει πως κανένας δεν μπορεί να φορέσει χαλινάρια στην ζωή.
Αλήθεια που σοκάρει τον άνθρωπο, τον κάνει να χάσει το σταθερό έδαφος κάτω από τα πόδια του όταν αντιλαμβάνεται πόσο μάταιη είναι αυτή του η προσπάθεια. Είναι τότε που ο άνθρωπος θα κρυφτεί, σα χελωνάκι φοβισμένο με το κεφάλι στο καβούκι του, κι ίσως να παραιτηθεί για λίγο. Αυτή είναι, δυστυχώς, η άλλη άκρη του νήματος. Η παραίτηση, που κρύβει πίσω της λιγάκι θυμό και μια στάλα απογοήτευση για την αποτυχημένη του αυτή προσπάθεια.
Βλέποντας αυτό το τεράστιο χάσμα που δημιουργείται ανάμεσα στα δύο άκρα, τον έλεγχο και την παραίτηση, αναρωτιέμαι αληθινά αν υπάρχει και κάποια άλλη επιλογή να διαλέξει ο άνθρωπος για να διαχειριστεί, μα και για να απολαύσει, την ζωή που του χαρίστηκε. Ίσως εκεί να κρύβεται και η διαφορά, σε μια διαφορετική απόφαση, μια διαφορετική επιλογή με την οποία μπορούμε να προχωρούμε παρέα με την ζωή και όχι κόντρα σε αυτήν.
Σε αυτό το σημείο όλες οι εκπλήξεις, οι ανατροπές, οι αλλαγές, τα γεγονότα που με σημάδεψαν μέσα στην ζωή, εκείνα που ούτε τα γνώριζα ούτε και μπορούσα να τα ελέγξω, έρχονται σαν εικόνες βγαλμένες από ταινία… κι η θύμησή τους κρατά, θαρρώ, ένα μεγάλο μα και συνάμα απλό μυστικό.
Όταν η ζωή μας φέρνει αντιμέτωπους μ’ όλα εκείνα που δεν μπορούμε να ελέγξουμε, η αποδοχή τους είναι μονόδρομος. Η λύση λοιπόν βρίσκεται στην αποδοχή, στο να αποδέχεσαι την ζωή ολόκληρη με ό,τι κι αν την συνοδεύει, χωρίς να προσπαθείς να της επιβληθείς μα και χωρίς να παραιτείσαι στην άκρη της.
Να παραδίνεσαι στα χέρια της, αυτή θα ήταν μια σοφή επιλογή για να προχωρήσεις στην αγκαλιά της. Το συναίσθημα των δύο αυτών λέξεων είναι τελείως διαφορετικό, αφού άλλο το να παραιτείσαι και άλλο το να παραδίνεσαι στην ροή της ζωής.
Είναι όμορφο, όσο κι αν μας φοβίζει, να αφήνουμε την ζωή να μας εκπλήσσει. Να παραδινόμαστε στην κίνησή της με την χαρά και την εμπιστοσύνη του συν-οδηγού, χωρίς παραίτηση μέσα στην καρδιά, απολαμβάνοντας την διαδρομή και συμμετέχοντας ενεργά στις κατευθύνσεις του οχήματος που βρισκόμαστε.
Ας αφήσουμε την ζωή να μας πάρει μαζί της στην διαδρομή, σε κάθε έκπληξη, και να μας γεμίσει με τα δώρα της. Τα δώρα της μάθησης! Γιατί πίσω από κάθε γεγονός που η ζωή σε φέρνει αντιμέτωπο, ευχάριστο ή δυσάρεστο, κρύβεται πάντοτε ενός πολύτιμος θησαυρός, ένα μάθημα.
Μην προσπαθείς λοιπόν να της περάσεις χαλινάρια γιατί η ζωή δεν ελέγχεται, ούτε οι άνθρωποι, ούτε οι καταστάσεις. Άλογο είναι η ζωή μας, που η φύση του είναι να υπάρχει ελεύθερο γιατί αλλιώς θα μαραζώσει φυλακισμένο.
Ταξιδιώτη, μην εξαντλείς άλλο τις δυνάμεις σου προσπαθώντας να ελέγχεις τα πάντα, ούτε να παραιτείσαι, απλά παραδώσου στην ζωή. Ανέβα στο άλογο αυτό και απόλαυσε ελεύθερα την διαδρομή που σου χαρίστηκε ό,τι κι αν αυτή σου φέρει…
Καλό ταξίδι ταξιδιώτη…
Ασφάλεια! Αυτός είναι ο λόγος που προσπαθεί ο άνθρωπος, μάταια, να φορέσει χαλινάρια στον ίδιο, στα συναισθήματά του, στις καταστάσεις που τον περιβάλλουν και στην έκβασή τους. Μα τι παράδοξο που είναι όλο αυτό, έχουμε την διάθεση να φέρουμε την ασφάλεια στην ζωή μας και μ’ ένα ατέρμονο κυνηγητό ελέγχου αυτό που τελικά καταφέρνουμε είναι να δημιουργούμε μεγαλύτερες ανισορροπίες στον εσωτερικό μας κόσμο καθώς αργά ή γρήγορα αυτό το ταξίδι θα μας φέρει αντιμέτωπους με την αλήθεια. Πως την ζωή ο άνθρωπος δεν μπορεί να την ελέγχει, κι ακόμη κι αν το προσπαθήσει να κυριαρχήσει επάνω της, όπως όλοι μας κάποτε προσπαθήσαμε, κάποια στιγμή θα κατανοήσει πως κανένας δεν μπορεί να φορέσει χαλινάρια στην ζωή.
Αλήθεια που σοκάρει τον άνθρωπο, τον κάνει να χάσει το σταθερό έδαφος κάτω από τα πόδια του όταν αντιλαμβάνεται πόσο μάταιη είναι αυτή του η προσπάθεια. Είναι τότε που ο άνθρωπος θα κρυφτεί, σα χελωνάκι φοβισμένο με το κεφάλι στο καβούκι του, κι ίσως να παραιτηθεί για λίγο. Αυτή είναι, δυστυχώς, η άλλη άκρη του νήματος. Η παραίτηση, που κρύβει πίσω της λιγάκι θυμό και μια στάλα απογοήτευση για την αποτυχημένη του αυτή προσπάθεια.
Βλέποντας αυτό το τεράστιο χάσμα που δημιουργείται ανάμεσα στα δύο άκρα, τον έλεγχο και την παραίτηση, αναρωτιέμαι αληθινά αν υπάρχει και κάποια άλλη επιλογή να διαλέξει ο άνθρωπος για να διαχειριστεί, μα και για να απολαύσει, την ζωή που του χαρίστηκε. Ίσως εκεί να κρύβεται και η διαφορά, σε μια διαφορετική απόφαση, μια διαφορετική επιλογή με την οποία μπορούμε να προχωρούμε παρέα με την ζωή και όχι κόντρα σε αυτήν.
Σε αυτό το σημείο όλες οι εκπλήξεις, οι ανατροπές, οι αλλαγές, τα γεγονότα που με σημάδεψαν μέσα στην ζωή, εκείνα που ούτε τα γνώριζα ούτε και μπορούσα να τα ελέγξω, έρχονται σαν εικόνες βγαλμένες από ταινία… κι η θύμησή τους κρατά, θαρρώ, ένα μεγάλο μα και συνάμα απλό μυστικό.
Όταν η ζωή μας φέρνει αντιμέτωπους μ’ όλα εκείνα που δεν μπορούμε να ελέγξουμε, η αποδοχή τους είναι μονόδρομος. Η λύση λοιπόν βρίσκεται στην αποδοχή, στο να αποδέχεσαι την ζωή ολόκληρη με ό,τι κι αν την συνοδεύει, χωρίς να προσπαθείς να της επιβληθείς μα και χωρίς να παραιτείσαι στην άκρη της.
Να παραδίνεσαι στα χέρια της, αυτή θα ήταν μια σοφή επιλογή για να προχωρήσεις στην αγκαλιά της. Το συναίσθημα των δύο αυτών λέξεων είναι τελείως διαφορετικό, αφού άλλο το να παραιτείσαι και άλλο το να παραδίνεσαι στην ροή της ζωής.
Είναι όμορφο, όσο κι αν μας φοβίζει, να αφήνουμε την ζωή να μας εκπλήσσει. Να παραδινόμαστε στην κίνησή της με την χαρά και την εμπιστοσύνη του συν-οδηγού, χωρίς παραίτηση μέσα στην καρδιά, απολαμβάνοντας την διαδρομή και συμμετέχοντας ενεργά στις κατευθύνσεις του οχήματος που βρισκόμαστε.
Ας αφήσουμε την ζωή να μας πάρει μαζί της στην διαδρομή, σε κάθε έκπληξη, και να μας γεμίσει με τα δώρα της. Τα δώρα της μάθησης! Γιατί πίσω από κάθε γεγονός που η ζωή σε φέρνει αντιμέτωπο, ευχάριστο ή δυσάρεστο, κρύβεται πάντοτε ενός πολύτιμος θησαυρός, ένα μάθημα.
Μην προσπαθείς λοιπόν να της περάσεις χαλινάρια γιατί η ζωή δεν ελέγχεται, ούτε οι άνθρωποι, ούτε οι καταστάσεις. Άλογο είναι η ζωή μας, που η φύση του είναι να υπάρχει ελεύθερο γιατί αλλιώς θα μαραζώσει φυλακισμένο.
Ταξιδιώτη, μην εξαντλείς άλλο τις δυνάμεις σου προσπαθώντας να ελέγχεις τα πάντα, ούτε να παραιτείσαι, απλά παραδώσου στην ζωή. Ανέβα στο άλογο αυτό και απόλαυσε ελεύθερα την διαδρομή που σου χαρίστηκε ό,τι κι αν αυτή σου φέρει…
Καλό ταξίδι ταξιδιώτη…
Η στιγμή της νίκης είναι η στιγμή που διατρέχεις τον μεγαλύτερο κίνδυνο
Το 559 π.Χ., ένας νεαρός άντρας, ο Κύρος, συγκέντρωσε έναν τεράστιο στρατό από τις διασκορπισμένες φυλές της Περσίας και βάδισε εναντίον του παππού του Αστυάγη, βασιλιά των Μήδων. Τον νίκησε εύκολα και στέφθηκε βασιλιάς της Μηδίας και της Περσίας και άρχισε να σφυρηλατεί την Περσική Αυτοκρατορία. Οι νίκες γρήγορα διαδέχονταν η μία την άλλη. Ο Κύρος νίκησε τον Κροίσο, ηγεμόνα της Λυδίας και μετά κατέκτησε τα νησιά της Ιωνίας και άλλα μικρότερα βασίλεια. Βάδισε εναντίον της Βαβυλώνας και τη σύντριψε.
Τώρα έγινε γνωστός ως Κύρος ο Μέγας, Βασιλιάς του Κόσμου. Αφού περιήλθαν στα χέρια του τα πλούτη της Βαβυλώνας, ο Κύρος στράφηκε προς την ανατολή, στις ημιβάρβαρες φυλές της Μασαγετίας, ενός τεράστιού βασιλείου στην Κασπία Θάλασσα. Οι Μασαγέτες, οι οποίοι ήταν μια άγρια φυλή πολεμιστών που τούς κυβερνούσε η Βασίλισσα Τομύρη, δεν είχαν τα πλούτη που είχαν οι Βαβυλώνιοι, αλλά ο Κύρος αποφάσισε να τους επιτεθεί όπως και να ήταν πιστεύοντας ότι ήταν υπεράνθρωπος και ακατανίκητος. Οι Μασαγέτες θα υπέκυπταν εύκολα στα στρατεύματά του και η αυτοκρατορία του θα γινόταν απέραντη.
Το 529 π.Χ., ο Κύρος βάδισε προς τον ποταμό Αράξη, που ήταν η πύλη που οδηγούσε στο βασίλειο των Μασαγετών. Αφού στρατοπέδευσε στη δυτική ακτή, έλαβε ένα μήνυμα από τη Βασίλισσα Τομύρη: «Βασιλιά των Μήδων», έγραφε, «σε συμβουλεύω να εγκαταλείψεις τα σχέδιά σου γιατί δεν ξέρεις αν θα σου βγούν σε καλό, στο τέλος. Κυβέρνησε το δικό σου λαό και προσπάθησε να με ανεχτείς να κυβερνώ το δικό μου. Αλλά, φυσικά, θα αρνηθείς τις συμβουλές μου, καθώς το τελευταίο πράγμα που επιθυμείς είναι να ζήσεις ειρηνικά».
Η Τομύρη, επειδή ήταν σίγούρη για τη δύναμη του στρατού της και επειδή επιθυμούσε να καθυστερήσει την αναπόφεύκτη μάχη, προσφέρθηκε να αποσύρει τα στρατεύματά της στη δική της πλευρά του ποταμού και να επιτρέψει στον Κύρο να διασχίσει τα νερά με ασφάλεια και να πολεμήσει το στρατό της στην ανατολική πλευρά, αν το επιθυμούσε. Ο Κύρος συμφώνησε, αλλά αντί να αντιμετωπίσει τον εχθρό ευθέως, αποφάσισε να χρησιμοποιήσει ένα κόλπο. Οι Μασαγέτες δεν ήξεραν από πολυτέλειες.
Αφού ο Κύρος διέσχισε τον ποταμό, στρατοπέδεύσε στην ανατολική πλευρά και ετοίμασε ένα πλουσιοπάροχο γεύμα, με άφθονο κρέας, μεζέδες και δυνατό κρασί. Μετά άφησε το πιο αδύνατο στράτευμα στο στρατόπεδο και απέσυρε τις υπόλοιπες δυνάμεις του στο ποτάμι. ‘Ενα μεγάλο απόσπασμα Μασαγετών επιτέθηκε στο στρατόπεδο και σκότωσε όλους τους Πέρσες στρατιώτες στη διάρκεια μιας άγριας μάχης. Κατόπιν, κάθισαν και έφαγαν όλα τα υπέροχα εδέσματα και ήπιαν το δυνατό κρασί που βρήκαν. Αργότερα, αναπόφεύκτα, κοιμήθηκαν. Ο Περσικός στρατός επέστρεψε στο στρατόπεδο την ίδια νύχτα και αφού σκότωσε πολλούς από τους κοιμισμένούς στρατιώτες, αιχμαλώτισε όσους απόμειναν. Ανάμεσα στους αιχμαλώτούς ήταν ο στρατηγός τους, ένας νεαρός, ο Σπαργαπίσης, γιος της Βασίλισσας Τομύρη.
‘Οταν η βασίλισσα έμαθε τι είχε συμβεί, έστειλε ένα μήνυμα στον Κύρο στο οποίο τον επέπληττε που χρησιμοποίηοε κόλπο για να νικήσει το στρατό της. «Τώρα άκουσέ με», έγραψε, «και θα σε συμβουλέψω για το δικό σου καλό: δώσε μου το γιο μου και φύγε από τη χώρα μου με τις δυνάμεις σου ανέγγιχτες και ικανοποιήσου που νίκησες το ένα τρίτο της δύναμης των Μασαγετών. Αν αρνηθείς, ορκίζομαι στον ήλιο, τον κύριό μας, ότι θα σου δώσω περισσότερο αίμα να πιεις απ’ ό,τι μπορείς παρόλη τη λαιμαργία σου».
Ο Κύρος την κορόιδεψε: Δεν θα απελευθέρωνε το γιο της. Θα συνέτριβε τους βαρβάρους. Ο γιος της βασίλισσας, βλέποντας ότι δεν θα απελευθερωθεί, δεν άντεξε την ταπείνωση και αυτοκτόνησε. Τα νέα της αυτοκτονίας του γιου της κατέβαλλαν την Τομύρη. Συγκέντρωσε όλες τις δυνάμεις που μπορούσε απ’ όλο της το βασίλειο και αφού έφερε τους στρατιώτες σε μια κατάσταση εκδικητικής φρενίτιδας επιτέθηκε εναντίον του Κύρου και ακολούθησε μια βίαιη και ανηλεής μάχη.
Τελικά, οι Μασαγέτες επικράτησαν. Μέσα στο θυμό τους αποδεκάτισαν τον Περσικό στρατό και σκότωσαν και τον ίδιο τον Κύρο. Μετά τη μάχη, η Τομύρη και οι στρατιώτες της έψαξαν το πεδίο της μάχης για το πτώμα τον Κύρου. Όταν το βρήκαν, έκοψαν το κεφάλι και το έβαλαν σε έναν ασκό γεμάτο με ανθρώπινο αίμα, ενώ φώναζε: «Παρόλο που σε έχω νικήσει και ζω, με έχεις καταστρέψει παίρνοντάς μου το γιο με προδοσία. Βλέπεις τώρα – εκπλήρωσα την απειλή μου: Χόρτασε αίμα». Μετά το θάνατο του Κύρου, η Περσική Αυτοκρατορία κατέρρευσε γρήγορα. Μια πράξη αλαζονείας ακύρωσε όλα τα σπουδαία έργα του Κύρου.
Ηροδότου ιστορίαι, Βιβλίο πρώτο 402 – 416
Τώρα έγινε γνωστός ως Κύρος ο Μέγας, Βασιλιάς του Κόσμου. Αφού περιήλθαν στα χέρια του τα πλούτη της Βαβυλώνας, ο Κύρος στράφηκε προς την ανατολή, στις ημιβάρβαρες φυλές της Μασαγετίας, ενός τεράστιού βασιλείου στην Κασπία Θάλασσα. Οι Μασαγέτες, οι οποίοι ήταν μια άγρια φυλή πολεμιστών που τούς κυβερνούσε η Βασίλισσα Τομύρη, δεν είχαν τα πλούτη που είχαν οι Βαβυλώνιοι, αλλά ο Κύρος αποφάσισε να τους επιτεθεί όπως και να ήταν πιστεύοντας ότι ήταν υπεράνθρωπος και ακατανίκητος. Οι Μασαγέτες θα υπέκυπταν εύκολα στα στρατεύματά του και η αυτοκρατορία του θα γινόταν απέραντη.
Το 529 π.Χ., ο Κύρος βάδισε προς τον ποταμό Αράξη, που ήταν η πύλη που οδηγούσε στο βασίλειο των Μασαγετών. Αφού στρατοπέδευσε στη δυτική ακτή, έλαβε ένα μήνυμα από τη Βασίλισσα Τομύρη: «Βασιλιά των Μήδων», έγραφε, «σε συμβουλεύω να εγκαταλείψεις τα σχέδιά σου γιατί δεν ξέρεις αν θα σου βγούν σε καλό, στο τέλος. Κυβέρνησε το δικό σου λαό και προσπάθησε να με ανεχτείς να κυβερνώ το δικό μου. Αλλά, φυσικά, θα αρνηθείς τις συμβουλές μου, καθώς το τελευταίο πράγμα που επιθυμείς είναι να ζήσεις ειρηνικά».
Η Τομύρη, επειδή ήταν σίγούρη για τη δύναμη του στρατού της και επειδή επιθυμούσε να καθυστερήσει την αναπόφεύκτη μάχη, προσφέρθηκε να αποσύρει τα στρατεύματά της στη δική της πλευρά του ποταμού και να επιτρέψει στον Κύρο να διασχίσει τα νερά με ασφάλεια και να πολεμήσει το στρατό της στην ανατολική πλευρά, αν το επιθυμούσε. Ο Κύρος συμφώνησε, αλλά αντί να αντιμετωπίσει τον εχθρό ευθέως, αποφάσισε να χρησιμοποιήσει ένα κόλπο. Οι Μασαγέτες δεν ήξεραν από πολυτέλειες.
Αφού ο Κύρος διέσχισε τον ποταμό, στρατοπέδεύσε στην ανατολική πλευρά και ετοίμασε ένα πλουσιοπάροχο γεύμα, με άφθονο κρέας, μεζέδες και δυνατό κρασί. Μετά άφησε το πιο αδύνατο στράτευμα στο στρατόπεδο και απέσυρε τις υπόλοιπες δυνάμεις του στο ποτάμι. ‘Ενα μεγάλο απόσπασμα Μασαγετών επιτέθηκε στο στρατόπεδο και σκότωσε όλους τους Πέρσες στρατιώτες στη διάρκεια μιας άγριας μάχης. Κατόπιν, κάθισαν και έφαγαν όλα τα υπέροχα εδέσματα και ήπιαν το δυνατό κρασί που βρήκαν. Αργότερα, αναπόφεύκτα, κοιμήθηκαν. Ο Περσικός στρατός επέστρεψε στο στρατόπεδο την ίδια νύχτα και αφού σκότωσε πολλούς από τους κοιμισμένούς στρατιώτες, αιχμαλώτισε όσους απόμειναν. Ανάμεσα στους αιχμαλώτούς ήταν ο στρατηγός τους, ένας νεαρός, ο Σπαργαπίσης, γιος της Βασίλισσας Τομύρη.
‘Οταν η βασίλισσα έμαθε τι είχε συμβεί, έστειλε ένα μήνυμα στον Κύρο στο οποίο τον επέπληττε που χρησιμοποίηοε κόλπο για να νικήσει το στρατό της. «Τώρα άκουσέ με», έγραψε, «και θα σε συμβουλέψω για το δικό σου καλό: δώσε μου το γιο μου και φύγε από τη χώρα μου με τις δυνάμεις σου ανέγγιχτες και ικανοποιήσου που νίκησες το ένα τρίτο της δύναμης των Μασαγετών. Αν αρνηθείς, ορκίζομαι στον ήλιο, τον κύριό μας, ότι θα σου δώσω περισσότερο αίμα να πιεις απ’ ό,τι μπορείς παρόλη τη λαιμαργία σου».
Ο Κύρος την κορόιδεψε: Δεν θα απελευθέρωνε το γιο της. Θα συνέτριβε τους βαρβάρους. Ο γιος της βασίλισσας, βλέποντας ότι δεν θα απελευθερωθεί, δεν άντεξε την ταπείνωση και αυτοκτόνησε. Τα νέα της αυτοκτονίας του γιου της κατέβαλλαν την Τομύρη. Συγκέντρωσε όλες τις δυνάμεις που μπορούσε απ’ όλο της το βασίλειο και αφού έφερε τους στρατιώτες σε μια κατάσταση εκδικητικής φρενίτιδας επιτέθηκε εναντίον του Κύρου και ακολούθησε μια βίαιη και ανηλεής μάχη.
Τελικά, οι Μασαγέτες επικράτησαν. Μέσα στο θυμό τους αποδεκάτισαν τον Περσικό στρατό και σκότωσαν και τον ίδιο τον Κύρο. Μετά τη μάχη, η Τομύρη και οι στρατιώτες της έψαξαν το πεδίο της μάχης για το πτώμα τον Κύρου. Όταν το βρήκαν, έκοψαν το κεφάλι και το έβαλαν σε έναν ασκό γεμάτο με ανθρώπινο αίμα, ενώ φώναζε: «Παρόλο που σε έχω νικήσει και ζω, με έχεις καταστρέψει παίρνοντάς μου το γιο με προδοσία. Βλέπεις τώρα – εκπλήρωσα την απειλή μου: Χόρτασε αίμα». Μετά το θάνατο του Κύρου, η Περσική Αυτοκρατορία κατέρρευσε γρήγορα. Μια πράξη αλαζονείας ακύρωσε όλα τα σπουδαία έργα του Κύρου.
Πως πλάθεται ο φόβος του αποχωρισμού;
Ο φόβος του αποχωρισμού δεν είναι τίποτε άλλο από την ιδέα ότι ο άλλος θα μας εγκαταλείψει και φοβόμαστε να μείνουμε μόνοι, σαν να μην νοιώθουμε επαρκής να φροντίσουμε τον εαυτό μας. Αυτή η σκέψη που προαναγγέλλει τον φόβο συνήθως έχει τις ρίζες της στην παιδική ηλικία…που τότε ως βρέφη ή ως παιδιά η μητέρα ή ο πατέρας ή και οι δύο μας άφησαν συναισθηματικά αφρόντιστους, έφευγαν από το σπίτι δίχως να μας ενημερώσουν και ως παιδιά φοβόμασταν την μοναξιά, το σκοτάδι, δεν γνωρίζαμε πώς να φροντίσουμε τον εαυτό μας. Αυτές οι εμπειρίες έχουν γραφτεί στην μνήμη και κάθε φορά που ως ενήλικες πια ερχόμαστε σε επαφή με μία αντίστοιχη κατάσταση παλινδρομούμε στο παρελθόν αναζωπυρώνοντας την τραυματική τότε εμπειρία.
Σε αυτό το σημείο είναι απαραίτητο να υπογραμμίσω ότι η κάθε σχέση που αγγίζει ένα τραύμα είναι ένα δώρο το οποίο αν τολμήσουμε να το ανοίξουμε θα μας οδηγήσει στην απελευθέρωση. Το παιδικό τραύμα είναι ένα σεντούκι με χρυσό το οποίο όσο το κουβαλάμε σφραγισμένο είναι βάρος και με την πάροδο του χρόνου το σεντούκι αυτό βαραίνει όλο και περισσότερο όσο του προσθέτουμε φόβο. Η αίσθηση της ντροπής και της κριτικής είναι ανασταλτικοί παράγοντες της τόλμης και της ελευθερίας. Το κλειδί το έχουμε «εμείς», κάπου το έχουμε καταχωνιάσει… μέσω της συντροφικής σχέσης το σεντούκι όπως και το κλειδί αρχίζει και αναδύεται καθώς φωτίζεται χάρη του συντρόφου μας.
Ο φόβος του αποχωρισμού εντέλει είναι μία πρόκληση….να αποχωριστούμε και να πενθήσουμε παράλληλα την ιδέα της ανημπόριας, να αφήσουμε πίσω το τραύμα που πυροδότησε τη διερεύνηση του εαυτού μας (ευγνωμονώντας το) και με θάρρος να περπατήσουμε λαχταρώντας να γευτούμε τους καρπούς της ενήλικης ζωής.
Αν δεν μπορούμε μόνοι μας να αντιμετωπίσουμε όσα μας δυσκολεύουν μπορούμε να ζητήσουμε την βοήθεια ενός κατάλληλα καταρτισμένου ειδικού Ψυχικής υγείας. Το να ζητάμε βοήθεια δε σημαίνει ότι παραδεχόμαστε ότι είμαστε αδύναμοι και ανίκανοι να κάνουμε καλά τον εαυτό μας. Αντίθετα σημαίνει ότι πιστεύουμε στον εαυτό μας και επιθυμούμε πραγματικά να γίνουμε καλά.
Ακόμη και αν έχουμε προσπαθήσει να ζητήσουμε βοήθεια και δεν έχουμε δει γρήγορα αποτελέσματα χρειάζεται να έχουμε υπομονή. Όσο διάστημα έχουμε αφήσει να πονάμε θέλει τον κατάλληλο χρόνο να επουλωθεί.
Ας σταματήσουμε να σκεφτόμαστε τον κόπο της διαδικασίας και ας συνειδητοποιήσουμε ότι: ΑΞΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΕΜΕΙΣ ΝΑ ΕΙΜΑΣΤΕ ΚΑΛΑ!
Σε αυτό το σημείο είναι απαραίτητο να υπογραμμίσω ότι η κάθε σχέση που αγγίζει ένα τραύμα είναι ένα δώρο το οποίο αν τολμήσουμε να το ανοίξουμε θα μας οδηγήσει στην απελευθέρωση. Το παιδικό τραύμα είναι ένα σεντούκι με χρυσό το οποίο όσο το κουβαλάμε σφραγισμένο είναι βάρος και με την πάροδο του χρόνου το σεντούκι αυτό βαραίνει όλο και περισσότερο όσο του προσθέτουμε φόβο. Η αίσθηση της ντροπής και της κριτικής είναι ανασταλτικοί παράγοντες της τόλμης και της ελευθερίας. Το κλειδί το έχουμε «εμείς», κάπου το έχουμε καταχωνιάσει… μέσω της συντροφικής σχέσης το σεντούκι όπως και το κλειδί αρχίζει και αναδύεται καθώς φωτίζεται χάρη του συντρόφου μας.
Ο φόβος του αποχωρισμού εντέλει είναι μία πρόκληση….να αποχωριστούμε και να πενθήσουμε παράλληλα την ιδέα της ανημπόριας, να αφήσουμε πίσω το τραύμα που πυροδότησε τη διερεύνηση του εαυτού μας (ευγνωμονώντας το) και με θάρρος να περπατήσουμε λαχταρώντας να γευτούμε τους καρπούς της ενήλικης ζωής.
Αν δεν μπορούμε μόνοι μας να αντιμετωπίσουμε όσα μας δυσκολεύουν μπορούμε να ζητήσουμε την βοήθεια ενός κατάλληλα καταρτισμένου ειδικού Ψυχικής υγείας. Το να ζητάμε βοήθεια δε σημαίνει ότι παραδεχόμαστε ότι είμαστε αδύναμοι και ανίκανοι να κάνουμε καλά τον εαυτό μας. Αντίθετα σημαίνει ότι πιστεύουμε στον εαυτό μας και επιθυμούμε πραγματικά να γίνουμε καλά.
Ακόμη και αν έχουμε προσπαθήσει να ζητήσουμε βοήθεια και δεν έχουμε δει γρήγορα αποτελέσματα χρειάζεται να έχουμε υπομονή. Όσο διάστημα έχουμε αφήσει να πονάμε θέλει τον κατάλληλο χρόνο να επουλωθεί.
Ας σταματήσουμε να σκεφτόμαστε τον κόπο της διαδικασίας και ας συνειδητοποιήσουμε ότι: ΑΞΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΕΜΕΙΣ ΝΑ ΕΙΜΑΣΤΕ ΚΑΛΑ!
Δεν θα σταματήσουμε ποτέ να είμαστε ΖΩΗ
Είμαστε αυτοί που έχουμε ακόμα καρδιές αληθινές
και δεν συμβιβαζόμαστε με τις εύκολες απαντήσεις.
Κρατάμε κοντά στον παλμό της ζωής το χτυποκάρδι μας
και μέσα από τους κεραυνούς περνάμε στο Ερεβοκτόνο φως.
Καθημερινά γκρεμίζουμε στο βωμό της εμπειρίας
κάθε τι ψεύτικο επιτρέποντας στην Αγάπη
να διεισδύει μέσα σε κάθε κύτταρο μας.
Κι αν πέφτουμε, σηκωνόμαστε…
Κι αν εγκλωβιζόμαστε, ελευθερωνόμαστε..
Ξανά και ξανά, ακούραστα…
Γευόμαστε το γέλιο και το κλάμα μας, τον πόνο και την χαρά μας,
την σκιά και την λιακάδα μας χορεύοντας εκστατικά
μέσα στις ατέλειωτες βουνοκορφές και κοιλάδες της ζωής μας.
Δεν θα σταματήσουμε ποτέ να φλεγόμαστε,
να απολαμβάνουμε, να γευόμαστε την κάθε στιγμή μας.
Ας μας πουν και τρελούς
Εμείς δεν θα σταματήσουμε ποτέ να είμαστε ΖΩΗ!
και δεν συμβιβαζόμαστε με τις εύκολες απαντήσεις.
Κρατάμε κοντά στον παλμό της ζωής το χτυποκάρδι μας
και μέσα από τους κεραυνούς περνάμε στο Ερεβοκτόνο φως.
Καθημερινά γκρεμίζουμε στο βωμό της εμπειρίας
κάθε τι ψεύτικο επιτρέποντας στην Αγάπη
να διεισδύει μέσα σε κάθε κύτταρο μας.
Κι αν πέφτουμε, σηκωνόμαστε…
Κι αν εγκλωβιζόμαστε, ελευθερωνόμαστε..
Ξανά και ξανά, ακούραστα…
Γευόμαστε το γέλιο και το κλάμα μας, τον πόνο και την χαρά μας,
την σκιά και την λιακάδα μας χορεύοντας εκστατικά
μέσα στις ατέλειωτες βουνοκορφές και κοιλάδες της ζωής μας.
Δεν θα σταματήσουμε ποτέ να φλεγόμαστε,
να απολαμβάνουμε, να γευόμαστε την κάθε στιγμή μας.
Ας μας πουν και τρελούς
Εμείς δεν θα σταματήσουμε ποτέ να είμαστε ΖΩΗ!
Ας ευγνωμονούμε τη φύση λοιπόν
«…Έτσι γίνονται τώρα τα πρώτα πραγματικά βήματα από την ωμότητα στον πολιτισμό, ο οποίος συνίσταται όντως στην κοινωνική αξία του ανθρώπου. Έτσι αναπτύσσονται σιγά-σιγά όλα τα χαρίσματα, διαμορφώνεται η καλαισθησία κι ακόμη γίνεται με την πρόοδο της διαφώτισης η αρχή για τη θεμελίωση ενός τρόπου σκέψης, ο οποίος, με τον καιρό, μπορεί να μεταβάλει την ωμή φυσική καταβολή να διακρίνουμε ηθικά, σε καθορισμένες πρακτικές αρχές και συνεπώς μια παθολογικά αποσπασμένη συναίνεση προς μια κοινωνία τελικά σε ηθικό όλον. Δίχως εκείνες, τις καθ’εαυτές όχι βέβαια αξιαγάπητες ιδιότητες της ακοινωνησίας, από τις οποίες εκπηδά η αντίσταση, την οποία κατ’ανάγκη θ’απαντήσει εγωπαθώς επαιρόμενος ο καθένας, θα παρέμεναν όλα τα χαρίσματα παντοτεινά κρυμμένα μέσα στο βλαστό τους, σε μια αρκαδική ζωή βουκολικού ειδυλλίου, σε τέλεια αρμονία, αυτάρκεια και αμοιβαία αγάπη. Οι άνθρωποι, ήσυχοι σαν τα πρόβατα τα οποία οδηγούν στη βοσκή, δεν θα έδιναν στην ύπαρξή τους αξία μεγαλύτερη απ’ όση έχει η ζωή του κοπαδιού τους. Δεν θα εκπλήρωναν το κενό της δημιουργίας ως προς τον σκοπό ως έλλογη φύση. Ας ευγνωμονούμε τη φύση λοιπόν που είμαστε ασυμβίβαστοι, δυσμενείς και ζηλότυποι ματαιόδοξοι, που έχουμε το ανικανοποίητο πάθος να έχουμε ή και να άρχουμε! Δίχως αυτά δεν θα ύπνωτταν όλες οι εξαίρετες καταβολές στην ανθρωπότητα για πάντα ανανάπτυκτες…» Immanuel Kant, Μεταφυσικές Αρχές της Φυσικής Επιστήμης [Metaphysische Anfangsgründe der Naturwissenschaft] (1786)
Καμιά φορά από ένα μικρό απόσπασμα μπορεί κάποιος, αν είναι ασκημένος στην παρατήρηση να συντάξει κανονική διατριβή. Για τον μεγάλο Καντ έχει ειπωθεί ότι υπήρξε ο πρώτος… μετά τον Πλάτωνα. Οι δυο μεγάλοι πυλώνες της φιλοσοφίας διαχρονικά και παγκόσμια. Δεν έχει σημασία αν συμφωνεί κάποιος ή διαφωνεί. Όμως, μέσα στην καρδιά του Διαφωτισμού, ο ‘ασκητής της Καινιξβέργης’ που μας παρότρυνε να ‘τολμάμε να σκεφτόμαστε’ και πολύ καλά έκανε, διατυπώνει αφορισμούς και… προφητείες που έμελλαν και να πραγματωθούν και να φαντάζουν σήμερα σαν… κόλαση. Η ‘τέλεια αρμονία, αυτάρκεια και αμοιβαία αγάπη’ θεωρούνται αξίες μιας ‘αρκαδικής ζωής βουκολικού ειδυλλίου’, χαρακτηριστικές εκφράσεις της εποχής του με την έντονη επίδραση του Ρουσσώ και της αυταξίας του συναισθήματος και της λατρείας της φύσης. Για να εκπληρώσουν οι άνθρωποι τον σκοπό τους ως ‘έλλογες φύσεις’ –εδώ κάτι θα είχε να μας πει και ο Αριστοτέλης- πρέπει να ξεφύγουν από την ζωή του ‘προβάτου’ και να περάσουν σε έναν άλλο… βιότοπο. ‘Ας ευγνωμονούμε τη φύση λοιπόν που είμαστε ασυμβίβαστοι, δυσμενείς και ζηλότυποι ματαιόδοξοι, που έχουμε το ανικανοποίητο πάθος να έχουμε ή και να άρχουμε! ‘ λέει ο μεγάλος διανοητής που έκοψε την ιστορία της φιλοσοφίας ξανά στα δυο όπως είχε κάνει ο Πλάτων αιώνες πριν.
Και αναρωτιέμαι, τι προετοίμασαν όλα τούτα;
Μήπως το χάος που ζούμε σήμερα μετά από 250 χρόνια; Γιατί και ασυμβίβαστοι είμαστε και ματαιόδοξοι και έχουμε και άρχουμε… και ο πλανήτης στενάζει κάτω απ’ τη ματαιοδοξία μας και την αρχομανία μας…
Και προσβλέπουμε στην ‘αρκαδική’ βουκολική ζωή ως έναν παράδεισο ‘αρμονίας και αγάπης’ για να ξεφύγουμε από τα ψυχοφάρμακα…
Καμιά φορά από ένα μικρό απόσπασμα μπορεί κάποιος, αν είναι ασκημένος στην παρατήρηση να συντάξει κανονική διατριβή. Για τον μεγάλο Καντ έχει ειπωθεί ότι υπήρξε ο πρώτος… μετά τον Πλάτωνα. Οι δυο μεγάλοι πυλώνες της φιλοσοφίας διαχρονικά και παγκόσμια. Δεν έχει σημασία αν συμφωνεί κάποιος ή διαφωνεί. Όμως, μέσα στην καρδιά του Διαφωτισμού, ο ‘ασκητής της Καινιξβέργης’ που μας παρότρυνε να ‘τολμάμε να σκεφτόμαστε’ και πολύ καλά έκανε, διατυπώνει αφορισμούς και… προφητείες που έμελλαν και να πραγματωθούν και να φαντάζουν σήμερα σαν… κόλαση. Η ‘τέλεια αρμονία, αυτάρκεια και αμοιβαία αγάπη’ θεωρούνται αξίες μιας ‘αρκαδικής ζωής βουκολικού ειδυλλίου’, χαρακτηριστικές εκφράσεις της εποχής του με την έντονη επίδραση του Ρουσσώ και της αυταξίας του συναισθήματος και της λατρείας της φύσης. Για να εκπληρώσουν οι άνθρωποι τον σκοπό τους ως ‘έλλογες φύσεις’ –εδώ κάτι θα είχε να μας πει και ο Αριστοτέλης- πρέπει να ξεφύγουν από την ζωή του ‘προβάτου’ και να περάσουν σε έναν άλλο… βιότοπο. ‘Ας ευγνωμονούμε τη φύση λοιπόν που είμαστε ασυμβίβαστοι, δυσμενείς και ζηλότυποι ματαιόδοξοι, που έχουμε το ανικανοποίητο πάθος να έχουμε ή και να άρχουμε! ‘ λέει ο μεγάλος διανοητής που έκοψε την ιστορία της φιλοσοφίας ξανά στα δυο όπως είχε κάνει ο Πλάτων αιώνες πριν.
Και αναρωτιέμαι, τι προετοίμασαν όλα τούτα;
Μήπως το χάος που ζούμε σήμερα μετά από 250 χρόνια; Γιατί και ασυμβίβαστοι είμαστε και ματαιόδοξοι και έχουμε και άρχουμε… και ο πλανήτης στενάζει κάτω απ’ τη ματαιοδοξία μας και την αρχομανία μας…
Και προσβλέπουμε στην ‘αρκαδική’ βουκολική ζωή ως έναν παράδεισο ‘αρμονίας και αγάπης’ για να ξεφύγουμε από τα ψυχοφάρμακα…
Πλάτων: οι απαρχές της ερμηνευτικής διαλεκτικής
Πλάτων: 427 π.Χ. - 347 π.Χ.
Ερμηνευτική διαλεκτική: Η μέγιστη αρχή του Μεγάλου
§1
Ο Νίτσε έλεγε: δεν υπάρχουν γεγονότα, αλλά ερμηνείες γεγονότων. Το γεγονός είναι η κατανόησή του, η ερμηνεία του. Η πρώτη αρχή της ερμηνείας είναι το έργο του Ερμή: να μεταβιβάζει στους ανθρώπους τη βούληση των θεών και να καθιστά έτσι τον ανθρώπινο κόσμο ικανό να ακροάται, να παρακολουθεί, να πληροφορείται, να γνωρίζει, να διαμεσολαβείται από νεύματα και νοήματα. Εδώ ανιχνεύεται η αρχέγονη πράξη του ερμηνεύειν, την οποία ο Ηράκλειτος αποτυπώνει με τον παρακάτω «χρυσό» του λόγο:
«Ὁ ἄναξ οὗ τό μαντεῖόν ἐστι τό ἐν Δελφοῖς οὔτε λέγει οὔτε κρύπτει, ἀλλά σημαίνει» (Β 93).
[=ο άναξ του μαντείου των Δελφών (=ο Απόλλων) δεν κοινοποιεί άμεσα ούτε αποκρύπτει, αλλά υποδεικνύει με σήματα].
Η ερμηνευτική πράξη, ως προκύπτει, είναι μια πολυσύνθετη παραγωγή λόγου και δια-λόγου, πληροφορίας και γνώσης, και συγχρόνως μια κατάσταση έμπνευσης, μια κατάσταση, όπου τα έργα των ανθρώπων αναγνωρίζονται ως έργα, επειδή φέρουν μέσα τους τον ενθουσιασμό, τη «θεία μανία», κατά τον Πλάτωνα, τη «θεία μοίρα»ˑ τούτο σημαίνει ότι «κατέχονται» από το θείο: μια μεγάλη ποίηση, ένα σπουδαίο φιλοσοφείν, κάθε μεγάλο επίτευγμα, φέρει μέσα του τα ένθεο, το βακχικό «σάλεμα», τον ρυθμό και την αρμονία. Ποιος ποιητής, αλήθεια, ποιος γενικότερα δημιουργός θα μπορούσε να επιτύχει το Μεγάλο, χωρίς προηγουμένως να έχει κυριευθεί από τη θεία μανία, από το δαιμόνιο, από ένα συζῆν και ένα ἐξαίφνης (Πλάτων Ζ Επιστολή 341c). Αυτός που αληθινά ερμηνεύει, κατανοεί και δεν φλυαρεί, όπου συμβαίνει η ανθρώπινη ύπαρξη να εκπίπτει σε φημολογία, σε διάδοση, σε σπερμολογία. Κατά την φλυαρία η ανεύθυνη γνώμη, η χωρίς γνωστικά θεμέλια κρίση, εκριζώνουν το ανθρώπινο Είναι από τα πραγματικά του θεμέλια, το καθιστούν μετέωρο και ανέστιο. Αντιθέτως, ο γνήσιος ερμηνευτικής εισχωρεί στη ρίζα του πράγματος και συγχρόνως στο στέρεο έδαφος της αυτο-ερμηνείας του, της αυτο-κατανόησής του: αισθάνεται να τον πλημμυρίζουν κεραυνοβόλες σκέψεις και να τον διαπερνά μια αιφνίδια έλλαμψηˑ ό,τι ακριβώς συμβαίνει με τις μεγάλες επαναστάσεις και αλλαγές μέσα στην ιστορία. Οι επαναστάσεις είναι επαναστάσεις και όχι πραξικοπήματα, επειδή ο λαός –ο οποίος συνήθως πριν και μετά την επανάσταση επιλέγει ή πειθαναγκάζεται να είναι μάζα, όχλος– συμμετέχει φωτισμένα, καταλαμβάνεται από μια αιφνίδια έλλαμψη, από την αίσθηση μιας ανώτερης αξίας, ζωής κ.λπ.
§2
Η ερμηνευτική, ως «τέχνη» και μέθοδος ερμηνείας των φαινομένων αλλά και του κόσμου ως τέτοιου, κάνει τα πρώτα της βήματα στην αρχαία ελληνική σκέψη ευθύς με την έναρξη της φιλοσοφικής δραστηριότητας των ανθρώπων, ανεξάρτητα εάν ως όρος χρησιμοποιήθηκε πολύ αργότερα. Στους Προσωκρατικούς, για παράδειγμα, βλέπουμε να τίθεται με αξιώσεις η ως άνω «τέχνη» σε συνεκτική ενότητα με τα μεγάλα κοσμολογικά ερωτήματα. Τα τελευταία δεν απασχολούν τους Έλληνες διανοητές έτσι απλώς ως κάτι το έξωθεν επιβεβλημένο, αλλά ως ερωτήματα που συνυφαίνονται με τον γενικότερο προβληματισμό γύρω από τον βίο των ανθρώπων. Όπως ρητά παρατηρεί ο Πλάτων, «μάλα γάρ φιλοσόφου τοῦτο τό πάθος, το θαυμάζειν»: η απορία απέναντι στην κατάσταση των πραγμάτων, απέναντι σε μια αυθύπαρκτη τάξη του κόσμου και στη θέση του ανθρώπου εντός αυτής της τάξης, καθώς και η ερμηνευτική πράξη εκ θαυμασμού και έκπληξης προ αυτής της κατάστασης ή τάξης, γεννούν τα μεγάλα ερωτήματα. Το να μπορεί κανείς να εκπλήσσεται και να θαυμάζει, να απορεί και να διερωτάται, αποτελεί χάρισμα, δωρεά που ιδιάζει στη γεμάτη από θείο φως ψυχήˑ δηλαδή ιδιάζει στον άνθρωπο που ταυτίζεται με το ίδιο το πράγμα και από τη συχνή επικοινωνία μαζί του ανασπιθίζει ξαφνικά μέσα του, σαν από μια σπίθα, ένα φως, που τον ευαισθητοποιεί, τον τρέφει και τον ανατρέφει σύγκορμο. Συνδέεται συνεπώς με την έφεση του ανθρώπου να μην παραδίδεται άνευ όρων στην εξωτερική του συνθήκη, στο εξωτερικά υπάρχον –δυναστευτικό ή μη– αλλά να το ερμηνεύει, να το κατανοεί και αναλόγως να ενεργεί. Έτσι, όλο το φιλοσοφικό οικοδόμημα του Πλάτωνος αναγνωρίζεται ως μια τιτάνια απόπειρα διαλεκτικής ερμηνείας του κόσμου και όχι ως ιδεολογικό κατασκεύασμα ή επιτήδευμα, όπως αφελώς ή σκόπιμα διαλαλούν ορισμένοι «μορφωμένοι» αμόρφωτοι της σημερινής παρακμής. Γιατί αλήθεια να είναι η πλατωνική ερμηνευτική ιδεολογικό ή ιδεαλιστικό επιτήδευμα και όχι οι δικές τους οπισθοδρομικο-«προοδευτικές» ανοησίες; Προφανώς, επειδή η πλατωνική σκέψη, σε αντίθεση με τις τελευταίες, δεν δεσμεύεται από κανέναν αρρωστημένο Ιδεολογισμό, αλλά υπηρετεί τον «έμψυχο» λόγο, την ομιλούσα σκέψη.
§3
Σε επίπεδο δυτικής σκέψης, η έννοια της ερμηνευτικής κάνει την εμφάνισή της για πρώτη φορά στον Πλάτωνα. Εδώ λαμβάνει τη σημασία της ερμηνευτικής τέχνης. Ποιο είναι το θεμέλιο της πλατωνικής ερμηνευτικής «τέχνης»; Είναι η ιδέα του αγαθού. Ετούτη η ιδέα είναι η δύναμη και η αρχή, με βάση την οποία τα όντα γίνονται αντικείμενα ερμηνείας και κατανόησης. Η ερμηνευτική οδός που προσφέρει τούτη η ιδέα είναι πιο ασφαλής και σαφής από τους σκοτεινούς διαδρόμους των θεσμικών εμπειριστών. Μια ακόμη αρετή που υπόσχεται αυτή η οδός, λόγω ακριβώς της θαλερότητάς της, είναι η προφορικότητα. Στον Φαίδρο (274-278) ο φιλόσοφος πλέκει το εγκώμιο του προφορικού λόγου έναντι του γραπτού. Γιατί ο προφορικός λόγος υπερέχει; Επειδή μεταγγίζεται άμεσα και εγγράφεται ανεξίτηλα στην ψυχή του μαθητή χωρίς εξωτερικές διαμεσολαβήσεις, όπως είναι η γραφή: αντιστρατεύεται την εκ της γραφής λήθη, ενδυναμώνει τη μνήμη και καθιδρύει την εσωτερίκευση. Η γραφή δεν είναι μνήμη, αλλά υπόμνηση. Ο άνθρωπος, που δεν έχει μάθει να διατηρεί ζωντανή την αλήθεια –ήτοι την ιδέα– του πράγματος, δυνάμει της δικής του εσωτερικότητας αλλά με βάση το εξωτερικό σύμβολο της γραφής, μπορεί να φαίνεται κάτοχος της σοφίας, στην πραγματικότητα όμως είναι δοκησίσοφος. Αμέτρητοι είναι τέτοιας υφής δοκησίσοφοι στα κέντρα και παράκεντρα του σημερινού τοπίου του ανθρώπου. Κατά την ερμηνευτική «τέχνη» του Πλάτωνα, η ζωντανή συνομιλία επιτρέπει στην ομιλία του ενός να εισδύει στην αλήθεια της ομιλίας του άλλου και έτσι να προκύπτει αλληλοκατανόηση αλλά και κατανόηση της ουσίας του αντικειμένου. Η πλατωνική διαλεκτική εκτυλίσσεται με τη μορφή ερώτησης και απάντησης. Η ερώτηση μάς διανοίγει προς το νόημα κάποιου πράγματοςˑ καθίσταται η φωνή αυτού του κάτι, η οποία καλεί την απάντηση να πορευθεί προς το δικό του νόημα, δηλαδή να ξαναγίνει ερώτημα προς περαιτέρω έρευνα ή ερμηνεία. Έτσι η απάντηση αποκτά φιλοσοφικό νόημα. Εάν η γνώση συνδέει την αλήθεια της με την εξέταση, την ερμηνεία των ενάντιων θέσεων, η ερώτηση μας διανοίγει προς αυτή τούτη τη γνώση, με το νόημα ότι αποδομεί τη σταθερότητα, τον απόλυτο υποκειμενισμό της γνώμηςˑ αποκαθηλώνει την παγίωσή της ως αλήθειας και καθιστά τα πάντα μετέωρα. Τότε η συνομιλία ξαναρχίζει με νέες απαιτήσεις και σε υψηλότερο επίπεδο, πιο συγκεκριμένο και πιο πλούσιο από πλευράς εννοιών, αλλά και ερμηνειών.
§4
Η πλατωνική διαλεκτική ανυψώνει τον κατανοητικό Λόγο πάνω από τον καθημερινό, απλοϊκό λόγο των δοξασιών και των γνωμών. Η ερμηνευτική της δεινότητα παρωθεί τους συνομιλητές να ανατρέπουν τις καθιερωμένες απόψεις, τα εδραιωμένα στερεότυπα, καθετί που μπορεί να απολιθώνει τη σκέψη. Γι’ αυτό και αρνείται τη λογική του σοφιστικού/δημαγωγικού επιχειρήματος. Επιζητεί να απελευθερώσει τον άνθρωπο από το ρόλο του διδάσκοντος και διδασκομένου, του καθοδηγητή και καθοδηγούμενου, του εξουσιαστή και εξουσιαζόμενου. Εάν ρίξει κανείς μια ματιά στους πολέμιους της πλατωνικής σκέψης, θα διαπιστώσει ότι οι περισσότεροι σκέπτονται και ενεργούν για λογαριασμό είτε του ενός –ας πούμε του διδάσκοντος ή καθοδηγητή– είτε του άλλου (διδασκόμενου ή καθοδηγούμενου): η πρώτη κατηγορία δεν μπορεί να σταθεί στη ζωή ξεχωριστά από τη δεύτερη και αντίστροφα. Η δια του ερωτάν όμως διασκέλιση των ορίων μάς οδηγεί στην ανοικτότητα των όντων. Προς αυτή την ανοικτότητα δυνάμεθα να πορευθούμε, όταν έχουμε ήδη αρνηθεί διαλεκτικά τη βεβαιότητα μιας ακίνητης, μιας επισφαλούς συνθήκης. Κατ’ αυτό το πνεύμα, ο ερμηνευτής του πλατωνικού κειμένου γίνεται και αυτός ένας σιωπηρός, αλλά ζωντανός, δια-λεκτικός συνομιλητής του συντελεσμένου ήδη διαλόγου μέσα στο κείμενο. Η ερμηνευτική κατανόηση τώρα γίνεται διαλεκτική συμπόρευση του ερμηνευτή με τα υπαρκτά νοήματα του διαλογικού κειμένου. Τι σημαίνει στον Πλάτωνα συμπόρευση; Σημαίνει συνόραση: να βλέπουμε ταυτόχρονα και από κοινού· σαν να είμαστε ένα όλο. Αυτό είναι η μέγιστη κατανοητική πράξη. Αλλά το Μέγιστο τούτο δεν είναι το τέλος παρά η απαρχή· η νέα απαρχή από το ρητό προς το άρρητο, από το αισθητό προς το ιδεατό, από το ανθρώπινο προς το θείο. Και η νέα απαρχή, σύμφωνα με τον Heidegger, δεν μπορεί να αρχίζει παρά ως Μεγάλο. Το τελευταίο τούτο γνωρίζεται, πριν απ’ όλα, ως προ-φητική γλώσσα. Με αυτό τον τρόπο, η γλώσσα γίνεται η ανεμόσκαλα (Wittgenstein) για την ανάβαση της ψυχής στην αλήθεια των όντων. Η εν λόγω ανάβαση είναι το ευθέως αντίθετο από τη συντριβή του Λόγου μέσα στα τάρταρα της καθημερινότητας, όπου διεκδικεί την εξουσία το αναυθεντικό, το επιφανειακό, το πληκτικό, το ασυνάρτητο της μαζικής κουλτούρας.
Ερμηνευτική διαλεκτική: Η μέγιστη αρχή του Μεγάλου
§1
Ο Νίτσε έλεγε: δεν υπάρχουν γεγονότα, αλλά ερμηνείες γεγονότων. Το γεγονός είναι η κατανόησή του, η ερμηνεία του. Η πρώτη αρχή της ερμηνείας είναι το έργο του Ερμή: να μεταβιβάζει στους ανθρώπους τη βούληση των θεών και να καθιστά έτσι τον ανθρώπινο κόσμο ικανό να ακροάται, να παρακολουθεί, να πληροφορείται, να γνωρίζει, να διαμεσολαβείται από νεύματα και νοήματα. Εδώ ανιχνεύεται η αρχέγονη πράξη του ερμηνεύειν, την οποία ο Ηράκλειτος αποτυπώνει με τον παρακάτω «χρυσό» του λόγο:
«Ὁ ἄναξ οὗ τό μαντεῖόν ἐστι τό ἐν Δελφοῖς οὔτε λέγει οὔτε κρύπτει, ἀλλά σημαίνει» (Β 93).
[=ο άναξ του μαντείου των Δελφών (=ο Απόλλων) δεν κοινοποιεί άμεσα ούτε αποκρύπτει, αλλά υποδεικνύει με σήματα].
Η ερμηνευτική πράξη, ως προκύπτει, είναι μια πολυσύνθετη παραγωγή λόγου και δια-λόγου, πληροφορίας και γνώσης, και συγχρόνως μια κατάσταση έμπνευσης, μια κατάσταση, όπου τα έργα των ανθρώπων αναγνωρίζονται ως έργα, επειδή φέρουν μέσα τους τον ενθουσιασμό, τη «θεία μανία», κατά τον Πλάτωνα, τη «θεία μοίρα»ˑ τούτο σημαίνει ότι «κατέχονται» από το θείο: μια μεγάλη ποίηση, ένα σπουδαίο φιλοσοφείν, κάθε μεγάλο επίτευγμα, φέρει μέσα του τα ένθεο, το βακχικό «σάλεμα», τον ρυθμό και την αρμονία. Ποιος ποιητής, αλήθεια, ποιος γενικότερα δημιουργός θα μπορούσε να επιτύχει το Μεγάλο, χωρίς προηγουμένως να έχει κυριευθεί από τη θεία μανία, από το δαιμόνιο, από ένα συζῆν και ένα ἐξαίφνης (Πλάτων Ζ Επιστολή 341c). Αυτός που αληθινά ερμηνεύει, κατανοεί και δεν φλυαρεί, όπου συμβαίνει η ανθρώπινη ύπαρξη να εκπίπτει σε φημολογία, σε διάδοση, σε σπερμολογία. Κατά την φλυαρία η ανεύθυνη γνώμη, η χωρίς γνωστικά θεμέλια κρίση, εκριζώνουν το ανθρώπινο Είναι από τα πραγματικά του θεμέλια, το καθιστούν μετέωρο και ανέστιο. Αντιθέτως, ο γνήσιος ερμηνευτικής εισχωρεί στη ρίζα του πράγματος και συγχρόνως στο στέρεο έδαφος της αυτο-ερμηνείας του, της αυτο-κατανόησής του: αισθάνεται να τον πλημμυρίζουν κεραυνοβόλες σκέψεις και να τον διαπερνά μια αιφνίδια έλλαμψηˑ ό,τι ακριβώς συμβαίνει με τις μεγάλες επαναστάσεις και αλλαγές μέσα στην ιστορία. Οι επαναστάσεις είναι επαναστάσεις και όχι πραξικοπήματα, επειδή ο λαός –ο οποίος συνήθως πριν και μετά την επανάσταση επιλέγει ή πειθαναγκάζεται να είναι μάζα, όχλος– συμμετέχει φωτισμένα, καταλαμβάνεται από μια αιφνίδια έλλαμψη, από την αίσθηση μιας ανώτερης αξίας, ζωής κ.λπ.
§2
Η ερμηνευτική, ως «τέχνη» και μέθοδος ερμηνείας των φαινομένων αλλά και του κόσμου ως τέτοιου, κάνει τα πρώτα της βήματα στην αρχαία ελληνική σκέψη ευθύς με την έναρξη της φιλοσοφικής δραστηριότητας των ανθρώπων, ανεξάρτητα εάν ως όρος χρησιμοποιήθηκε πολύ αργότερα. Στους Προσωκρατικούς, για παράδειγμα, βλέπουμε να τίθεται με αξιώσεις η ως άνω «τέχνη» σε συνεκτική ενότητα με τα μεγάλα κοσμολογικά ερωτήματα. Τα τελευταία δεν απασχολούν τους Έλληνες διανοητές έτσι απλώς ως κάτι το έξωθεν επιβεβλημένο, αλλά ως ερωτήματα που συνυφαίνονται με τον γενικότερο προβληματισμό γύρω από τον βίο των ανθρώπων. Όπως ρητά παρατηρεί ο Πλάτων, «μάλα γάρ φιλοσόφου τοῦτο τό πάθος, το θαυμάζειν»: η απορία απέναντι στην κατάσταση των πραγμάτων, απέναντι σε μια αυθύπαρκτη τάξη του κόσμου και στη θέση του ανθρώπου εντός αυτής της τάξης, καθώς και η ερμηνευτική πράξη εκ θαυμασμού και έκπληξης προ αυτής της κατάστασης ή τάξης, γεννούν τα μεγάλα ερωτήματα. Το να μπορεί κανείς να εκπλήσσεται και να θαυμάζει, να απορεί και να διερωτάται, αποτελεί χάρισμα, δωρεά που ιδιάζει στη γεμάτη από θείο φως ψυχήˑ δηλαδή ιδιάζει στον άνθρωπο που ταυτίζεται με το ίδιο το πράγμα και από τη συχνή επικοινωνία μαζί του ανασπιθίζει ξαφνικά μέσα του, σαν από μια σπίθα, ένα φως, που τον ευαισθητοποιεί, τον τρέφει και τον ανατρέφει σύγκορμο. Συνδέεται συνεπώς με την έφεση του ανθρώπου να μην παραδίδεται άνευ όρων στην εξωτερική του συνθήκη, στο εξωτερικά υπάρχον –δυναστευτικό ή μη– αλλά να το ερμηνεύει, να το κατανοεί και αναλόγως να ενεργεί. Έτσι, όλο το φιλοσοφικό οικοδόμημα του Πλάτωνος αναγνωρίζεται ως μια τιτάνια απόπειρα διαλεκτικής ερμηνείας του κόσμου και όχι ως ιδεολογικό κατασκεύασμα ή επιτήδευμα, όπως αφελώς ή σκόπιμα διαλαλούν ορισμένοι «μορφωμένοι» αμόρφωτοι της σημερινής παρακμής. Γιατί αλήθεια να είναι η πλατωνική ερμηνευτική ιδεολογικό ή ιδεαλιστικό επιτήδευμα και όχι οι δικές τους οπισθοδρομικο-«προοδευτικές» ανοησίες; Προφανώς, επειδή η πλατωνική σκέψη, σε αντίθεση με τις τελευταίες, δεν δεσμεύεται από κανέναν αρρωστημένο Ιδεολογισμό, αλλά υπηρετεί τον «έμψυχο» λόγο, την ομιλούσα σκέψη.
§3
Σε επίπεδο δυτικής σκέψης, η έννοια της ερμηνευτικής κάνει την εμφάνισή της για πρώτη φορά στον Πλάτωνα. Εδώ λαμβάνει τη σημασία της ερμηνευτικής τέχνης. Ποιο είναι το θεμέλιο της πλατωνικής ερμηνευτικής «τέχνης»; Είναι η ιδέα του αγαθού. Ετούτη η ιδέα είναι η δύναμη και η αρχή, με βάση την οποία τα όντα γίνονται αντικείμενα ερμηνείας και κατανόησης. Η ερμηνευτική οδός που προσφέρει τούτη η ιδέα είναι πιο ασφαλής και σαφής από τους σκοτεινούς διαδρόμους των θεσμικών εμπειριστών. Μια ακόμη αρετή που υπόσχεται αυτή η οδός, λόγω ακριβώς της θαλερότητάς της, είναι η προφορικότητα. Στον Φαίδρο (274-278) ο φιλόσοφος πλέκει το εγκώμιο του προφορικού λόγου έναντι του γραπτού. Γιατί ο προφορικός λόγος υπερέχει; Επειδή μεταγγίζεται άμεσα και εγγράφεται ανεξίτηλα στην ψυχή του μαθητή χωρίς εξωτερικές διαμεσολαβήσεις, όπως είναι η γραφή: αντιστρατεύεται την εκ της γραφής λήθη, ενδυναμώνει τη μνήμη και καθιδρύει την εσωτερίκευση. Η γραφή δεν είναι μνήμη, αλλά υπόμνηση. Ο άνθρωπος, που δεν έχει μάθει να διατηρεί ζωντανή την αλήθεια –ήτοι την ιδέα– του πράγματος, δυνάμει της δικής του εσωτερικότητας αλλά με βάση το εξωτερικό σύμβολο της γραφής, μπορεί να φαίνεται κάτοχος της σοφίας, στην πραγματικότητα όμως είναι δοκησίσοφος. Αμέτρητοι είναι τέτοιας υφής δοκησίσοφοι στα κέντρα και παράκεντρα του σημερινού τοπίου του ανθρώπου. Κατά την ερμηνευτική «τέχνη» του Πλάτωνα, η ζωντανή συνομιλία επιτρέπει στην ομιλία του ενός να εισδύει στην αλήθεια της ομιλίας του άλλου και έτσι να προκύπτει αλληλοκατανόηση αλλά και κατανόηση της ουσίας του αντικειμένου. Η πλατωνική διαλεκτική εκτυλίσσεται με τη μορφή ερώτησης και απάντησης. Η ερώτηση μάς διανοίγει προς το νόημα κάποιου πράγματοςˑ καθίσταται η φωνή αυτού του κάτι, η οποία καλεί την απάντηση να πορευθεί προς το δικό του νόημα, δηλαδή να ξαναγίνει ερώτημα προς περαιτέρω έρευνα ή ερμηνεία. Έτσι η απάντηση αποκτά φιλοσοφικό νόημα. Εάν η γνώση συνδέει την αλήθεια της με την εξέταση, την ερμηνεία των ενάντιων θέσεων, η ερώτηση μας διανοίγει προς αυτή τούτη τη γνώση, με το νόημα ότι αποδομεί τη σταθερότητα, τον απόλυτο υποκειμενισμό της γνώμηςˑ αποκαθηλώνει την παγίωσή της ως αλήθειας και καθιστά τα πάντα μετέωρα. Τότε η συνομιλία ξαναρχίζει με νέες απαιτήσεις και σε υψηλότερο επίπεδο, πιο συγκεκριμένο και πιο πλούσιο από πλευράς εννοιών, αλλά και ερμηνειών.
§4
Η πλατωνική διαλεκτική ανυψώνει τον κατανοητικό Λόγο πάνω από τον καθημερινό, απλοϊκό λόγο των δοξασιών και των γνωμών. Η ερμηνευτική της δεινότητα παρωθεί τους συνομιλητές να ανατρέπουν τις καθιερωμένες απόψεις, τα εδραιωμένα στερεότυπα, καθετί που μπορεί να απολιθώνει τη σκέψη. Γι’ αυτό και αρνείται τη λογική του σοφιστικού/δημαγωγικού επιχειρήματος. Επιζητεί να απελευθερώσει τον άνθρωπο από το ρόλο του διδάσκοντος και διδασκομένου, του καθοδηγητή και καθοδηγούμενου, του εξουσιαστή και εξουσιαζόμενου. Εάν ρίξει κανείς μια ματιά στους πολέμιους της πλατωνικής σκέψης, θα διαπιστώσει ότι οι περισσότεροι σκέπτονται και ενεργούν για λογαριασμό είτε του ενός –ας πούμε του διδάσκοντος ή καθοδηγητή– είτε του άλλου (διδασκόμενου ή καθοδηγούμενου): η πρώτη κατηγορία δεν μπορεί να σταθεί στη ζωή ξεχωριστά από τη δεύτερη και αντίστροφα. Η δια του ερωτάν όμως διασκέλιση των ορίων μάς οδηγεί στην ανοικτότητα των όντων. Προς αυτή την ανοικτότητα δυνάμεθα να πορευθούμε, όταν έχουμε ήδη αρνηθεί διαλεκτικά τη βεβαιότητα μιας ακίνητης, μιας επισφαλούς συνθήκης. Κατ’ αυτό το πνεύμα, ο ερμηνευτής του πλατωνικού κειμένου γίνεται και αυτός ένας σιωπηρός, αλλά ζωντανός, δια-λεκτικός συνομιλητής του συντελεσμένου ήδη διαλόγου μέσα στο κείμενο. Η ερμηνευτική κατανόηση τώρα γίνεται διαλεκτική συμπόρευση του ερμηνευτή με τα υπαρκτά νοήματα του διαλογικού κειμένου. Τι σημαίνει στον Πλάτωνα συμπόρευση; Σημαίνει συνόραση: να βλέπουμε ταυτόχρονα και από κοινού· σαν να είμαστε ένα όλο. Αυτό είναι η μέγιστη κατανοητική πράξη. Αλλά το Μέγιστο τούτο δεν είναι το τέλος παρά η απαρχή· η νέα απαρχή από το ρητό προς το άρρητο, από το αισθητό προς το ιδεατό, από το ανθρώπινο προς το θείο. Και η νέα απαρχή, σύμφωνα με τον Heidegger, δεν μπορεί να αρχίζει παρά ως Μεγάλο. Το τελευταίο τούτο γνωρίζεται, πριν απ’ όλα, ως προ-φητική γλώσσα. Με αυτό τον τρόπο, η γλώσσα γίνεται η ανεμόσκαλα (Wittgenstein) για την ανάβαση της ψυχής στην αλήθεια των όντων. Η εν λόγω ανάβαση είναι το ευθέως αντίθετο από τη συντριβή του Λόγου μέσα στα τάρταρα της καθημερινότητας, όπου διεκδικεί την εξουσία το αναυθεντικό, το επιφανειακό, το πληκτικό, το ασυνάρτητο της μαζικής κουλτούρας.
ΠΛΑΤΩΝ: Πολιτεία (441d-443a)
[441d] Καὶ ᾧ δὴ ἀνδρεῖος ἰδιώτης καὶ ὥς, τούτῳ καὶ πόλιν ἀνδρείαν καὶ οὕτως, καὶ τἆλλα πάντα πρὸς ἀρετὴν ὡσαύτως ἀμφότερα ἔχειν;Ἀνάγκη.
Καὶ δίκαιον δή, ὦ Γλαύκων, οἶμαι φήσομεν ἄνδρα εἶναι τῷ αὐτῷ τρόπῳ ᾧπερ καὶ πόλις ἦν δικαία.
Καὶ τοῦτο πᾶσα ἀνάγκη.
Ἀλλ᾽ οὔ πῃ μὴν τοῦτό γε ἐπιλελήσμεθα, ὅτι ἐκείνη γε τῷ τὸ ἑαυτοῦ ἕκαστον ἐν αὐτῇ πράττειν τριῶν ὄντων γενῶν δικαία ἦν.
Οὔ μοι δοκοῦμεν, ἔφη, ἐπιλελῆσθαι.
Μνημονευτέον ἄρα ἡμῖν ὅτι καὶ ἡμῶν ἕκαστος, ὅτου ἂν [441e] τὰ αὑτοῦ ἕκαστον τῶν ἐν αὐτῷ πράττῃ, οὗτος δίκαιός τε ἔσται καὶ τὰ αὑτοῦ πράττων.
Καὶ μάλα, ἦ δ᾽ ὅς, μνημονευτέον.
Οὐκοῦν τῷ μὲν λογιστικῷ ἄρχειν προσήκει, σοφῷ ὄντι καὶ ἔχοντι τὴν ὑπὲρ ἁπάσης τῆς ψυχῆς προμήθειαν, τῷ δὲ θυμοειδεῖ ὑπηκόῳ εἶναι καὶ συμμάχῳ τούτου;
Πάνυ γε.
Ἆρ᾽ οὖν οὐχ, ὥσπερ ἐλέγομεν, μουσικῆς καὶ γυμναστικῆς κρᾶσις σύμφωνα αὐτὰ ποιήσει, τὸ μὲν ἐπιτείνουσα καὶ [442a] τρέφουσα λόγοις τε καλοῖς καὶ μαθήμασιν, τὸ δὲ ἀνιεῖσα παραμυθουμένη, ἡμεροῦσα ἁρμονίᾳ τε καὶ ῥυθμῷ;
Κομιδῇ γε, ἦ δ᾽ ὅς.
Καὶ τούτω δὴ οὕτω τραφέντε καὶ ὡς ἀληθῶς τὰ αὑτῶν μαθόντε καὶ παιδευθέντε προστήσεσθον τοῦ ἐπιθυμητικοῦ —ὃ δὴ πλεῖστον τῆς ψυχῆς ἐν ἑκάστῳ ἐστὶ καὶ χρημάτων φύσει ἀπληστότατον— ὃ τηρήσετον μὴ τῷ πίμπλασθαι τῶν περὶ τὸ σῶμα καλουμένων ἡδονῶν πολὺ καὶ ἰσχυρὸν γενόμενον [442b] οὐκ αὖ τὰ αὑτοῦ πράττῃ, ἀλλὰ καταδουλώσασθαι καὶ ἄρχειν ἐπιχειρήσῃ ὧν οὐ προσῆκον αὐτῷ γένει, καὶ σύμπαντα τὸν βίον πάντων ἀνατρέψῃ.
Πάνυ μὲν οὖν, ἔφη.
Ἆρ᾽ οὖν, ἦν δ᾽ ἐγώ, καὶ τοὺς ἔξωθεν πολεμίους τούτω ἂν κάλλιστα φυλαττοίτην ὑπὲρ ἁπάσης τῆς ψυχῆς τε καὶ τοῦ σώματος, τὸ μὲν βουλευόμενον, τὸ δὲ προπολεμοῦν, ἑπόμενον [δὲ] τῷ ἄρχοντι καὶ τῇ ἀνδρείᾳ ἐπιτελοῦν τὰ βουλευθέντα;
Ἔστι ταῦτα.
Καὶ ἀνδρεῖον δὴ οἶμαι τούτῳ τῷ μέρει καλοῦμεν ἕνα [442c] ἕκαστον, ὅταν αὐτοῦ τὸ θυμοειδὲς διασῴζῃ διά τε λυπῶν καὶ ἡδονῶν τὸ ὑπὸ τῶν λόγων παραγγελθὲν δεινόν τε καὶ μή.
Ὀρθῶς γ᾽, ἔφη.
Σοφὸν δέ γε ἐκείνῳ τῷ σμικρῷ μέρει, τῷ ὃ ἦρχέν τ᾽ ἐν αὐτῷ καὶ ταῦτα παρήγγελλεν, ἔχον αὖ κἀκεῖνο ἐπιστήμην ἐν αὑτῷ τὴν τοῦ συμφέροντος ἑκάστῳ τε καὶ ὅλῳ τῷ κοινῷ σφῶν αὐτῶν τριῶν ὄντων.
Πάνυ μὲν οὖν.
Τί δέ; σώφρονα οὐ τῇ φιλίᾳ καὶ συμφωνίᾳ τῇ αὐτῶν τούτων, ὅταν τό τε ἄρχον καὶ τὼ ἀρχομένω τὸ λογιστικὸν [442d] ὁμοδοξῶσι δεῖν ἄρχειν καὶ μὴ στασιάζωσιν αὐτῷ;
Σωφροσύνη γοῦν, ἦ δ᾽ ὅς, οὐκ ἄλλο τί ἐστιν ἢ τοῦτο, πόλεώς τε καὶ ἰδιώτου.
Ἀλλὰ μὲν δὴ δίκαιός γε, ᾧ πολλάκις λέγομεν, τούτῳ καὶ οὕτως ἔσται.
Πολλὴ ἀνάγκη.
Τί οὖν; εἶπον ἐγώ· μή πῃ ἡμῖν ἀπαμβλύνεται ἄλλο τι δικαιοσύνη δοκεῖν εἶναι ἢ ὅπερ ἐν τῇ πόλει ἐφάνη;
Οὐκ ἔμοιγε, ἔφη, δοκεῖ.
Ὧδε γάρ, ἦν δ᾽ ἐγώ, παντάπασιν ἂν βεβαιωσαίμεθα [442e] εἴ τι ἡμῶν ἔτι ἐν τῇ ψυχῇ ἀμφισβητεῖ, τὰ φορτικὰ αὐτῷ προσφέροντες.
Ποῖα δή;
Οἷον εἰ δέοι ἡμᾶς ἀνομολογεῖσθαι περί τε ἐκείνης τῆς πόλεως καὶ τοῦ ἐκείνῃ ὁμοίως πεφυκότος τε καὶ τεθραμμένου ἀνδρός, εἰ δοκεῖ ἂν παρακαταθήκην χρυσίου ἢ ἀργυρίου δεξάμενος ὁ τοιοῦτος ἀποστερῆσαι, τίν᾽ ἂν οἴει οἰηθῆναι [443a] τοῦτον αὐτὸ δρᾶσαι μᾶλλον ἢ ὅσοι μὴ τοιοῦτοι;
Οὐδέν᾽ ἄν, ἔφη.
Οὐκοῦν καὶ ἱεροσυλιῶν καὶ κλοπῶν καὶ προδοσιῶν, ἢ ἰδίᾳ ἑταίρων ἢ δημοσίᾳ πόλεων, ἐκτὸς ἂν οὗτος εἴη;
Ἐκτός.
Καὶ μὴν οὐδ᾽ ὁπωστιοῦν γ᾽ ἂν ἄπιστος ἢ κατὰ ὅρκους ἢ κατὰ τὰς ἄλλας ὁμολογίας.
Πῶς γὰρ ἄν;
Μοιχεῖαί γε μὴν καὶ γονέων ἀμέλειαι καὶ θεῶν ἀθεραπευσίαι παντὶ ἄλλῳ μᾶλλον ἢ τῷ τοιούτῳ προσήκουσι.
Παντὶ μέντοι, ἔφη.
Ανάγκη πάσα.
Και δίκαιος λοιπόν θα πούμε, Γλαύκων, πως είναι ένας άνθρωπος κατά τον ίδιο τρόπο που ήταν δίκαιη και η πόλη.
Κι αυτό ανάγκη πάσα.
Μα δεν μπορεί βέβαια να έχομε ξεχάσει πως η πόλη ήταν δίκαιη με το να περιορίζεται καθεμιά από τις τρεις τάξεις που την αποτελούν στη δική της δουλειά.
Δε μου φαίνεται να το ᾽χομε ξεχάσει.
Ας θυμόμαστε λοιπόν πως και καθένας από μας, εφόσον [441e] το κάθε μέρος της ψυχής του κάνει τη δική του τη δουλειά, θα είναι δίκαιος και θα περιορίζεται να κάνει τη δουλειά του.
Και πολύ μάλιστα πρέπει να το θυμόμαστε.
Δεν ανήκει λοιπόν στο λογικό το δικαίωμα να κυβερνά, αφού αυτό έχει τη σοφία και την υποχρέωση να έχει έγνοια για ολόκληρη την ψυχή; και το θυμοειδές πάλι να είναι βοηθός και σύμμαχός του;
Βεβαιότατα.
Και δε θα είναι το συγκέρασμα της μουσικής και της γυμναστικής εκείνο που λέγαμε πως θα τα φέρει σε τέλεια συμφωνία μεταξύ τους, με το να δυναμώνει και [442a] να τρέφει το ένα με καλά λόγια και μαθήματα, και να χαλαρώνει και να πρααίνει του άλλου την ορμή, ημερώνοντάς το με την αρμονία και το ρυθμό;
Χωρίς καμιά αμφιβολία.
Κι αφού λοιπόν με αυτό τον τρόπο ανατραφούν τα δυο τους και μάθουν αληθινά το μάθημά τους και συμπληρώσουν την εκπαίδευσή τους, τότε αυτά θα κυβερνούν το επιθυμητικό, που είναι το μεγαλύτερο μέρος της ψυχής του καθενός και το πιο αχόρταγο για χρηματισμό· και θα το προσέχουν μήπως, με το να παραγεμίζεται με τις σωματικές λεγόμενες ηδονές, πολύνει και δυναμώσει [442b] και δεν κάνει πια τη δουλειά του, αλλά επιχειρήσει να υποδουλώσει και εξουσιάσει εκείνα που κανένα φυσικό δικαίωμα δεν έχει (να τα εξουσιάσει) και φέρει έτσι άνω κάτω ολάκερη τη ζωή των ανθρώπων.
Και πολύ μάλιστα.
Δε θα φυλάγουν λοιπόν αυτά τα δυο και τους εξωτερικούς εχθρούς με τον καλύτερο για την ασφάλεια ολάκερης της ψυχής και του κορμιού τρόπο, όταν από τη μια μεριά το λογικό θα σκέπτεται και θα αποφασίζει, και από την άλλη το θυμοειδές θα πολεμά και ακολουθώντας τον άρχοντα θα εκτελεί τις αποφάσεις εκείνου;
Έτσι είναι.
Και ανδρείο λοιπόν, νομίζω, ονομάζομε κάθε άνθρωπο απ᾽ αυτό το μέρος [442c] της ψυχής του, όταν δηλαδή το θυμοειδές, μες απ᾽ όλες τις λύπες και τις ηδονές κρατάει απαρασάλευτα όσα του έμαθε και του πρόσταξε το λογικό να θεωρεί φοβερά ή όχι.
Πολύ σωστά.
Σοφό πάλι ονομάζομε τον άνθρωπο από κείνο το μικρό μέρος της ψυχής που είχε την ανώτατη εξουσία μέσα της και έδινε όλες εκείνες τις προσταγές, κι έχει πάλι το ίδιο την επιστήμη να γνωρίζει ποιό είναι το συμφέρον και για το καθένα από τα τρία χωριστά και για το σύνολό τους.
Βεβαιότατα.
Και τί; δεν ονομάζομε σώφρονα τον άνθρωπο από τη φιλία και συμφωνία ανάμεσα σ᾽ αυτά, όταν και το μέρος που έχει την εξουσία και τ᾽ άλλα δυο, που είναι υπάκουά του, [442d] μένουν σύμφωνα πως το λογικό είναι εκείνο που πρέπει να εξουσιάζει και δεν επαναστατούν εναντίον του;
Τίποτ᾽ άλλο βέβαια, παρά αυτό είναι η σωφροσύνη και της πόλης και του πολίτη.
Δίκαιος τέλος θα είναι από κείνο βέβαια που τόσες φορές είπαμε, και με τον ίδιο τρόπο.
Ανάγκη πάσα.
Τί όμως; Μήπως εν τω μεταξύ αδυνάτισε κάπως η όρασή μας και μας φαίνεται η δικαιοσύνη κάτι άλλο από κείνο που βρήκαμε μες στην πόλη;
Δεν το πιστεύω εγώ τουλάχιστο.
Έτσι όμως θα μπορούσαμε ν᾽ αποκτήσομε την τέλεια βεβαιότητα, [442e] αν υπάρχει καμιά ακόμη αμφιβολία μες στην ψυχή, βάζοντας σε ενέργεια τα βαρετά εκείνα παραδείγματα.
Τα ποιά;
Να, λόγου χάρη: αν επρόκειτο σχετικά με κείνη την πόλη και με τον άνθρωπο που από φυσικού του και από ανατροφή είναι όμοιος μ᾽ αυτήν, να συμφωνήσομε μεταξύ μας αν θα μπορούσε ένας τέτοιος να καταχραστεί μια παρακαταθήκη χρυσάφι ή ασήμι που του εμπιστευτήκανε — νομίζεις πως θα βρισκότανε κανείς να πιστέψει [443a] πως αυτός περισσότερο θα ήταν ικανός να κάμει τέτοιο πράγμα, παρά οι άλλοι όσοι δεν είναι τέτοιοι;
Κανείς βέβαια.
Δε θα ήταν ακόμη ανίκανος αυτός να κάμει ιεροσυλία, ή να κλέψει, ή να προδώσει είτε τους ατομικούς φίλους του είτε όλη την πόλη;
Ανίκανος βέβαια.
Ούτε, εννοείται, θα μπορούσε κατά κανένα τρόπο να πατήσει τον όρκο του ή όποιαν άλλη συμφωνία.
Πώς θα μπορούσε;
Μοιχείες επίσης και αδιαφορίες για την περιποίηση των γονιών και για τη λατρεία των θεών είναι βέβαια πράγματα που σε κάθε άλλον ταιριάζουν παρά σ᾽ αυτόν.
Σε κάθε άλλον.
Καὶ δίκαιον δή, ὦ Γλαύκων, οἶμαι φήσομεν ἄνδρα εἶναι τῷ αὐτῷ τρόπῳ ᾧπερ καὶ πόλις ἦν δικαία.
Καὶ τοῦτο πᾶσα ἀνάγκη.
Ἀλλ᾽ οὔ πῃ μὴν τοῦτό γε ἐπιλελήσμεθα, ὅτι ἐκείνη γε τῷ τὸ ἑαυτοῦ ἕκαστον ἐν αὐτῇ πράττειν τριῶν ὄντων γενῶν δικαία ἦν.
Οὔ μοι δοκοῦμεν, ἔφη, ἐπιλελῆσθαι.
Μνημονευτέον ἄρα ἡμῖν ὅτι καὶ ἡμῶν ἕκαστος, ὅτου ἂν [441e] τὰ αὑτοῦ ἕκαστον τῶν ἐν αὐτῷ πράττῃ, οὗτος δίκαιός τε ἔσται καὶ τὰ αὑτοῦ πράττων.
Καὶ μάλα, ἦ δ᾽ ὅς, μνημονευτέον.
Οὐκοῦν τῷ μὲν λογιστικῷ ἄρχειν προσήκει, σοφῷ ὄντι καὶ ἔχοντι τὴν ὑπὲρ ἁπάσης τῆς ψυχῆς προμήθειαν, τῷ δὲ θυμοειδεῖ ὑπηκόῳ εἶναι καὶ συμμάχῳ τούτου;
Πάνυ γε.
Ἆρ᾽ οὖν οὐχ, ὥσπερ ἐλέγομεν, μουσικῆς καὶ γυμναστικῆς κρᾶσις σύμφωνα αὐτὰ ποιήσει, τὸ μὲν ἐπιτείνουσα καὶ [442a] τρέφουσα λόγοις τε καλοῖς καὶ μαθήμασιν, τὸ δὲ ἀνιεῖσα παραμυθουμένη, ἡμεροῦσα ἁρμονίᾳ τε καὶ ῥυθμῷ;
Κομιδῇ γε, ἦ δ᾽ ὅς.
Καὶ τούτω δὴ οὕτω τραφέντε καὶ ὡς ἀληθῶς τὰ αὑτῶν μαθόντε καὶ παιδευθέντε προστήσεσθον τοῦ ἐπιθυμητικοῦ —ὃ δὴ πλεῖστον τῆς ψυχῆς ἐν ἑκάστῳ ἐστὶ καὶ χρημάτων φύσει ἀπληστότατον— ὃ τηρήσετον μὴ τῷ πίμπλασθαι τῶν περὶ τὸ σῶμα καλουμένων ἡδονῶν πολὺ καὶ ἰσχυρὸν γενόμενον [442b] οὐκ αὖ τὰ αὑτοῦ πράττῃ, ἀλλὰ καταδουλώσασθαι καὶ ἄρχειν ἐπιχειρήσῃ ὧν οὐ προσῆκον αὐτῷ γένει, καὶ σύμπαντα τὸν βίον πάντων ἀνατρέψῃ.
Πάνυ μὲν οὖν, ἔφη.
Ἆρ᾽ οὖν, ἦν δ᾽ ἐγώ, καὶ τοὺς ἔξωθεν πολεμίους τούτω ἂν κάλλιστα φυλαττοίτην ὑπὲρ ἁπάσης τῆς ψυχῆς τε καὶ τοῦ σώματος, τὸ μὲν βουλευόμενον, τὸ δὲ προπολεμοῦν, ἑπόμενον [δὲ] τῷ ἄρχοντι καὶ τῇ ἀνδρείᾳ ἐπιτελοῦν τὰ βουλευθέντα;
Ἔστι ταῦτα.
Καὶ ἀνδρεῖον δὴ οἶμαι τούτῳ τῷ μέρει καλοῦμεν ἕνα [442c] ἕκαστον, ὅταν αὐτοῦ τὸ θυμοειδὲς διασῴζῃ διά τε λυπῶν καὶ ἡδονῶν τὸ ὑπὸ τῶν λόγων παραγγελθὲν δεινόν τε καὶ μή.
Ὀρθῶς γ᾽, ἔφη.
Σοφὸν δέ γε ἐκείνῳ τῷ σμικρῷ μέρει, τῷ ὃ ἦρχέν τ᾽ ἐν αὐτῷ καὶ ταῦτα παρήγγελλεν, ἔχον αὖ κἀκεῖνο ἐπιστήμην ἐν αὑτῷ τὴν τοῦ συμφέροντος ἑκάστῳ τε καὶ ὅλῳ τῷ κοινῷ σφῶν αὐτῶν τριῶν ὄντων.
Πάνυ μὲν οὖν.
Τί δέ; σώφρονα οὐ τῇ φιλίᾳ καὶ συμφωνίᾳ τῇ αὐτῶν τούτων, ὅταν τό τε ἄρχον καὶ τὼ ἀρχομένω τὸ λογιστικὸν [442d] ὁμοδοξῶσι δεῖν ἄρχειν καὶ μὴ στασιάζωσιν αὐτῷ;
Σωφροσύνη γοῦν, ἦ δ᾽ ὅς, οὐκ ἄλλο τί ἐστιν ἢ τοῦτο, πόλεώς τε καὶ ἰδιώτου.
Ἀλλὰ μὲν δὴ δίκαιός γε, ᾧ πολλάκις λέγομεν, τούτῳ καὶ οὕτως ἔσται.
Πολλὴ ἀνάγκη.
Τί οὖν; εἶπον ἐγώ· μή πῃ ἡμῖν ἀπαμβλύνεται ἄλλο τι δικαιοσύνη δοκεῖν εἶναι ἢ ὅπερ ἐν τῇ πόλει ἐφάνη;
Οὐκ ἔμοιγε, ἔφη, δοκεῖ.
Ὧδε γάρ, ἦν δ᾽ ἐγώ, παντάπασιν ἂν βεβαιωσαίμεθα [442e] εἴ τι ἡμῶν ἔτι ἐν τῇ ψυχῇ ἀμφισβητεῖ, τὰ φορτικὰ αὐτῷ προσφέροντες.
Ποῖα δή;
Οἷον εἰ δέοι ἡμᾶς ἀνομολογεῖσθαι περί τε ἐκείνης τῆς πόλεως καὶ τοῦ ἐκείνῃ ὁμοίως πεφυκότος τε καὶ τεθραμμένου ἀνδρός, εἰ δοκεῖ ἂν παρακαταθήκην χρυσίου ἢ ἀργυρίου δεξάμενος ὁ τοιοῦτος ἀποστερῆσαι, τίν᾽ ἂν οἴει οἰηθῆναι [443a] τοῦτον αὐτὸ δρᾶσαι μᾶλλον ἢ ὅσοι μὴ τοιοῦτοι;
Οὐδέν᾽ ἄν, ἔφη.
Οὐκοῦν καὶ ἱεροσυλιῶν καὶ κλοπῶν καὶ προδοσιῶν, ἢ ἰδίᾳ ἑταίρων ἢ δημοσίᾳ πόλεων, ἐκτὸς ἂν οὗτος εἴη;
Ἐκτός.
Καὶ μὴν οὐδ᾽ ὁπωστιοῦν γ᾽ ἂν ἄπιστος ἢ κατὰ ὅρκους ἢ κατὰ τὰς ἄλλας ὁμολογίας.
Πῶς γὰρ ἄν;
Μοιχεῖαί γε μὴν καὶ γονέων ἀμέλειαι καὶ θεῶν ἀθεραπευσίαι παντὶ ἄλλῳ μᾶλλον ἢ τῷ τοιούτῳ προσήκουσι.
Παντὶ μέντοι, ἔφη.
***
[441d] Και με ό,τι και όπως ανδρείος ο ιδιώτης, με το ίδιο και με τον ίδιο τρόπο να είναι ανδρεία η πόλη, και όλα τ᾽ άλλα που συντείνουν για την τέλεια αρετή να υπάρχουν κατά τον ίδιο τρόπο και σε κείνον και σ᾽ αυτήν;Ανάγκη πάσα.
Και δίκαιος λοιπόν θα πούμε, Γλαύκων, πως είναι ένας άνθρωπος κατά τον ίδιο τρόπο που ήταν δίκαιη και η πόλη.
Κι αυτό ανάγκη πάσα.
Μα δεν μπορεί βέβαια να έχομε ξεχάσει πως η πόλη ήταν δίκαιη με το να περιορίζεται καθεμιά από τις τρεις τάξεις που την αποτελούν στη δική της δουλειά.
Δε μου φαίνεται να το ᾽χομε ξεχάσει.
Ας θυμόμαστε λοιπόν πως και καθένας από μας, εφόσον [441e] το κάθε μέρος της ψυχής του κάνει τη δική του τη δουλειά, θα είναι δίκαιος και θα περιορίζεται να κάνει τη δουλειά του.
Και πολύ μάλιστα πρέπει να το θυμόμαστε.
Δεν ανήκει λοιπόν στο λογικό το δικαίωμα να κυβερνά, αφού αυτό έχει τη σοφία και την υποχρέωση να έχει έγνοια για ολόκληρη την ψυχή; και το θυμοειδές πάλι να είναι βοηθός και σύμμαχός του;
Βεβαιότατα.
Και δε θα είναι το συγκέρασμα της μουσικής και της γυμναστικής εκείνο που λέγαμε πως θα τα φέρει σε τέλεια συμφωνία μεταξύ τους, με το να δυναμώνει και [442a] να τρέφει το ένα με καλά λόγια και μαθήματα, και να χαλαρώνει και να πρααίνει του άλλου την ορμή, ημερώνοντάς το με την αρμονία και το ρυθμό;
Χωρίς καμιά αμφιβολία.
Κι αφού λοιπόν με αυτό τον τρόπο ανατραφούν τα δυο τους και μάθουν αληθινά το μάθημά τους και συμπληρώσουν την εκπαίδευσή τους, τότε αυτά θα κυβερνούν το επιθυμητικό, που είναι το μεγαλύτερο μέρος της ψυχής του καθενός και το πιο αχόρταγο για χρηματισμό· και θα το προσέχουν μήπως, με το να παραγεμίζεται με τις σωματικές λεγόμενες ηδονές, πολύνει και δυναμώσει [442b] και δεν κάνει πια τη δουλειά του, αλλά επιχειρήσει να υποδουλώσει και εξουσιάσει εκείνα που κανένα φυσικό δικαίωμα δεν έχει (να τα εξουσιάσει) και φέρει έτσι άνω κάτω ολάκερη τη ζωή των ανθρώπων.
Και πολύ μάλιστα.
Δε θα φυλάγουν λοιπόν αυτά τα δυο και τους εξωτερικούς εχθρούς με τον καλύτερο για την ασφάλεια ολάκερης της ψυχής και του κορμιού τρόπο, όταν από τη μια μεριά το λογικό θα σκέπτεται και θα αποφασίζει, και από την άλλη το θυμοειδές θα πολεμά και ακολουθώντας τον άρχοντα θα εκτελεί τις αποφάσεις εκείνου;
Έτσι είναι.
Και ανδρείο λοιπόν, νομίζω, ονομάζομε κάθε άνθρωπο απ᾽ αυτό το μέρος [442c] της ψυχής του, όταν δηλαδή το θυμοειδές, μες απ᾽ όλες τις λύπες και τις ηδονές κρατάει απαρασάλευτα όσα του έμαθε και του πρόσταξε το λογικό να θεωρεί φοβερά ή όχι.
Πολύ σωστά.
Σοφό πάλι ονομάζομε τον άνθρωπο από κείνο το μικρό μέρος της ψυχής που είχε την ανώτατη εξουσία μέσα της και έδινε όλες εκείνες τις προσταγές, κι έχει πάλι το ίδιο την επιστήμη να γνωρίζει ποιό είναι το συμφέρον και για το καθένα από τα τρία χωριστά και για το σύνολό τους.
Βεβαιότατα.
Και τί; δεν ονομάζομε σώφρονα τον άνθρωπο από τη φιλία και συμφωνία ανάμεσα σ᾽ αυτά, όταν και το μέρος που έχει την εξουσία και τ᾽ άλλα δυο, που είναι υπάκουά του, [442d] μένουν σύμφωνα πως το λογικό είναι εκείνο που πρέπει να εξουσιάζει και δεν επαναστατούν εναντίον του;
Τίποτ᾽ άλλο βέβαια, παρά αυτό είναι η σωφροσύνη και της πόλης και του πολίτη.
Δίκαιος τέλος θα είναι από κείνο βέβαια που τόσες φορές είπαμε, και με τον ίδιο τρόπο.
Ανάγκη πάσα.
Τί όμως; Μήπως εν τω μεταξύ αδυνάτισε κάπως η όρασή μας και μας φαίνεται η δικαιοσύνη κάτι άλλο από κείνο που βρήκαμε μες στην πόλη;
Δεν το πιστεύω εγώ τουλάχιστο.
Έτσι όμως θα μπορούσαμε ν᾽ αποκτήσομε την τέλεια βεβαιότητα, [442e] αν υπάρχει καμιά ακόμη αμφιβολία μες στην ψυχή, βάζοντας σε ενέργεια τα βαρετά εκείνα παραδείγματα.
Τα ποιά;
Να, λόγου χάρη: αν επρόκειτο σχετικά με κείνη την πόλη και με τον άνθρωπο που από φυσικού του και από ανατροφή είναι όμοιος μ᾽ αυτήν, να συμφωνήσομε μεταξύ μας αν θα μπορούσε ένας τέτοιος να καταχραστεί μια παρακαταθήκη χρυσάφι ή ασήμι που του εμπιστευτήκανε — νομίζεις πως θα βρισκότανε κανείς να πιστέψει [443a] πως αυτός περισσότερο θα ήταν ικανός να κάμει τέτοιο πράγμα, παρά οι άλλοι όσοι δεν είναι τέτοιοι;
Κανείς βέβαια.
Δε θα ήταν ακόμη ανίκανος αυτός να κάμει ιεροσυλία, ή να κλέψει, ή να προδώσει είτε τους ατομικούς φίλους του είτε όλη την πόλη;
Ανίκανος βέβαια.
Ούτε, εννοείται, θα μπορούσε κατά κανένα τρόπο να πατήσει τον όρκο του ή όποιαν άλλη συμφωνία.
Πώς θα μπορούσε;
Μοιχείες επίσης και αδιαφορίες για την περιποίηση των γονιών και για τη λατρεία των θεών είναι βέβαια πράγματα που σε κάθε άλλον ταιριάζουν παρά σ᾽ αυτόν.
Σε κάθε άλλον.
Τετάρτη 7 Οκτωβρίου 2020
ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι (1036-1097)
ΧΟ. τίς ἄρ᾽ Ὑμέναιος διὰ λωτοῦ Λίβυος [στρ.]
λιβυκό, με καλαμόφτιαχτης φλογέρας
τους ρυθμούς, σαν τί αχολόι ο Υμέναιος τάχα
να ᾽στησε, όταν
1040 οι ωριοπλέξουδες Πιερίδες,
τα χρυσά στο χώμα πέδιλα βροντώντας,
ανηφόρισαν στο Πήλιο για το γάμο
του Πηλέα, μες στων θεών το φαγοπότι;
Με λαλιές μελωδικές
τον Αιακίδη και τη Θέτη τραγουδούσαν
μες στο σύδεντρο του Πήλιου,
στων Κενταύρων το βουνό.
Ο Τρωαδίτης Γανυμήδης,
που βλαστός του Δάρδανου είναι
1050 και, στο Δία, της κλίνης δρόσισμα ακριβό,
μέσ᾽ από βαθιούς κρατήρες
κέρναγε πιοτό θεϊκό.
Αλλά εκεί που ασπρολογούσε
η κατάφωτη αμμουδιά πενήντα κόρες
του Νηρέα γι᾽ αυτόν το γάμο
τον κυκλόσυρτο χορέψανε χορό.
Μ᾽ ελατόκλαρα και πράσινα στεφάνια
πήγε απάνω αλογοπόδηδων Κενταύρων
1060 συντροφιά, στων θεών το δείπνο και στου Βάκχου
τον κρατήρα.
Κι έσυραν φωνή μεγάλη:
«Ω Νηρηίδα εσύ, ξεκάθαρα ο προφήτης
είπε ο Χείρωνας, που ξέρει από μαντείες,
πως θα κάμεις ένα γιο, της Θεσσαλίας
φως λαμπρό· στην ξακουστή
Τροία θα πάει με Μυρμιδόνες λογχοφόρους
και του Πρίαμου την πατρίδα
1070 στάχτη θα την κάμει αυτός·
το κορμί του θα το ντύνουν,
θα του τ᾽ αρματώνουν όπλα
δουλεμέν᾽ από τον Ήφαιστο, χρυσά,
που θα του τα πάει για δώρο η Θέτη,
η μητέρα του η θεά.»
Τότε του Πηλέα το γάμο
με μια τέτοια αρχοντογέννητη, την πρώτη
μες στις κόρες του Νηρέα,
τρισμακάριστο τον κάμανε οι θεοί.
1080 Μα, ω κοπέλα, εσέ οι Αργείοι
το κεφάλι, τα ωριοπλέξουδα μαλλιά,
θα σου στεφανώσουν
και, σα να ᾽σουνα δαμάλα τρυφερή
παρδαλή
που από βράχους και σπηλιές, απ᾽ το βουνό
ήρθε αγνή,
το λαιμό σου, λαιμό ανθρώπου, θα ματώσουν·
κι όμως μέσα στους αχούς
σουραυλιών, σε σφυριξιές
γελαδάρηδων, εσύ
δε μεγάλωσες, παρά
στη μητέρα σου κοντά, για ταίρι κάποιου
απ᾽ του Ίναχου την αρχοντογενιά.
Τώρα πού
έχει καμιά δύναμη
της Ντροπής το πρόσωπο
1090 ή της Αρετής, αφού
κυβερνά η Ασέβεια,
αφού οι άνθρωποι αψηφούν την Αρετή
και τους νόμους η Ανομία καταπονεί
και δεν κάνουν οι θνητοί κοινόν αγώνα
μην τους βρει θεών οργή;
μετά τε φιλοχόρου κιθάρας
συρίγγων θ᾽ ὑπὸ καλαμοεσ-
σᾶν ἔστασεν ἰαχάν,
1040 ὅτ᾽ ἀνὰ Πήλιον αἱ καλλιπλόκαμοι
Πιερίδες δαιτὶ θεῶν ἔνι
χρυσεοσάνδαλον ἴχνος
ἐν γᾷ κρούουσαι
Πηλέως εἰς γάμον ἦλθον,
1045 μελῳδοῖς Θέτιν ἀχήμασι τόν τ᾽ Αἰακίδαν,
Κενταύρων ἐν ὄρος κλέουσαι
Πηλιάδα καθ᾽ ὕλαν.
ὁ δὲ Δαρδανίδας, Διὸς
1050 λέκτρων τρύφημα φίλον,
χρυσέοισιν ἄφυσσε λοιβὰν
ἐκ κρατήρων γυάλοις,
ὁ Φρύγιος Γανυμήδης.
παρὰ δὲ λευκοφαῆ ψάμαθον
1055 εἱλισσόμεναι κύκλια
πεντήκοντα κόραι γάμους
Νηρέως ἐχόρευσαν.
ἀνὰ δ᾽ ἐλάταισι στεφανώδει τε χλόᾳ [ἀντ.]
θίασος ἔμολεν ἱπποβάτας
1060 Κενταύρων ἐπὶ δαῖτα τὰν
θεῶν κρατῆρά τε Βάκχου.
μέγα δ᾽ ἀνέκλαγον· Ὦ Νηρηὶ κόρα,
παῖδα σὲ Θεσσαλίᾳ μέγα φῶς
μάντις ὁ φοιβάδα μοῦσαν
1065 εἰδὼς γεννάσειν
Χείρων ἐξονόμαζεν,
ὃς ἥξει χθόνα λογχήρεσι σὺν Μυρμιδόνων
ἀσπισταῖς Πριάμοιο κλεινὰν
1070 γαῖαν ἐκπυρώσων,
περὶ σώματι χρυσέων
ὅπλων Ἡφαιστοπόνων
κεκορυθμένος ἔνδυτ᾽, ἐκ θεᾶς
ματρὸς δωρήματ᾽ ἔχων
1075 Θέτιδος, ἅ νιν ἔτικτεν.
μακάριον τότε δαίμονες
τᾶς εὐπάτριδος γάμον
Νηρῄδων ἔθεσαν πρώτας
Πηλέως θ᾽ ὑμεναίους.
1080 σὲ δ᾽ ἐπὶ κάρᾳ στέψουσι καλλικόμαν
πλόκαμον Ἀργεῖοι, βαλιὰν
ὥστε πετραίων ἀπ᾽ ἄντρων
†ἐλθοῦσαν ὀρέων†
μόσχον ἀκήρατον, βρότειον
αἱμάσσοντες λαιμόν·
1085 οὐ σύριγγι τραφεῖσαν, οὐδ᾽
ἐν ῥοιβδήσεσι βουκόλων,
παρὰ δὲ ματέρι νυμφοκόμον
Ἰναχίδαις γάμον.
ποῦ τὸ τᾶς Αἰδοῦς
1090 ἢ τὸ τᾶς Ἀρετᾶς ἔχει
σθένειν τι πρόσωπον,
ὁπότε τὸ μὲν ἄσεπτον ἔχει
δύνασιν, ἁ δ᾽ Ἀρετὰ κατόπι-
σθεν θνατοῖς ἀμελεῖται,
1095 Ἀνομία δὲ νόμων κρατεῖ,
καὶ μὴ κοινὸς ἀγὼν βροτοῖς,
μή τις θεῶν φθόνος ἔλθῃ;
συρίγγων θ᾽ ὑπὸ καλαμοεσ-
σᾶν ἔστασεν ἰαχάν,
1040 ὅτ᾽ ἀνὰ Πήλιον αἱ καλλιπλόκαμοι
Πιερίδες δαιτὶ θεῶν ἔνι
χρυσεοσάνδαλον ἴχνος
ἐν γᾷ κρούουσαι
Πηλέως εἰς γάμον ἦλθον,
1045 μελῳδοῖς Θέτιν ἀχήμασι τόν τ᾽ Αἰακίδαν,
Κενταύρων ἐν ὄρος κλέουσαι
Πηλιάδα καθ᾽ ὕλαν.
ὁ δὲ Δαρδανίδας, Διὸς
1050 λέκτρων τρύφημα φίλον,
χρυσέοισιν ἄφυσσε λοιβὰν
ἐκ κρατήρων γυάλοις,
ὁ Φρύγιος Γανυμήδης.
παρὰ δὲ λευκοφαῆ ψάμαθον
1055 εἱλισσόμεναι κύκλια
πεντήκοντα κόραι γάμους
Νηρέως ἐχόρευσαν.
ἀνὰ δ᾽ ἐλάταισι στεφανώδει τε χλόᾳ [ἀντ.]
θίασος ἔμολεν ἱπποβάτας
1060 Κενταύρων ἐπὶ δαῖτα τὰν
θεῶν κρατῆρά τε Βάκχου.
μέγα δ᾽ ἀνέκλαγον· Ὦ Νηρηὶ κόρα,
παῖδα σὲ Θεσσαλίᾳ μέγα φῶς
μάντις ὁ φοιβάδα μοῦσαν
1065 εἰδὼς γεννάσειν
Χείρων ἐξονόμαζεν,
ὃς ἥξει χθόνα λογχήρεσι σὺν Μυρμιδόνων
ἀσπισταῖς Πριάμοιο κλεινὰν
1070 γαῖαν ἐκπυρώσων,
περὶ σώματι χρυσέων
ὅπλων Ἡφαιστοπόνων
κεκορυθμένος ἔνδυτ᾽, ἐκ θεᾶς
ματρὸς δωρήματ᾽ ἔχων
1075 Θέτιδος, ἅ νιν ἔτικτεν.
μακάριον τότε δαίμονες
τᾶς εὐπάτριδος γάμον
Νηρῄδων ἔθεσαν πρώτας
Πηλέως θ᾽ ὑμεναίους.
1080 σὲ δ᾽ ἐπὶ κάρᾳ στέψουσι καλλικόμαν
πλόκαμον Ἀργεῖοι, βαλιὰν
ὥστε πετραίων ἀπ᾽ ἄντρων
†ἐλθοῦσαν ὀρέων†
μόσχον ἀκήρατον, βρότειον
αἱμάσσοντες λαιμόν·
1085 οὐ σύριγγι τραφεῖσαν, οὐδ᾽
ἐν ῥοιβδήσεσι βουκόλων,
παρὰ δὲ ματέρι νυμφοκόμον
Ἰναχίδαις γάμον.
ποῦ τὸ τᾶς Αἰδοῦς
1090 ἢ τὸ τᾶς Ἀρετᾶς ἔχει
σθένειν τι πρόσωπον,
ὁπότε τὸ μὲν ἄσεπτον ἔχει
δύνασιν, ἁ δ᾽ Ἀρετὰ κατόπι-
σθεν θνατοῖς ἀμελεῖται,
1095 Ἀνομία δὲ νόμων κρατεῖ,
καὶ μὴ κοινὸς ἀγὼν βροτοῖς,
μή τις θεῶν φθόνος ἔλθῃ;
***
ΧΟΡ. Με φιλόχορη κιθάρα, με σουραύλιλιβυκό, με καλαμόφτιαχτης φλογέρας
τους ρυθμούς, σαν τί αχολόι ο Υμέναιος τάχα
να ᾽στησε, όταν
1040 οι ωριοπλέξουδες Πιερίδες,
τα χρυσά στο χώμα πέδιλα βροντώντας,
ανηφόρισαν στο Πήλιο για το γάμο
του Πηλέα, μες στων θεών το φαγοπότι;
Με λαλιές μελωδικές
τον Αιακίδη και τη Θέτη τραγουδούσαν
μες στο σύδεντρο του Πήλιου,
στων Κενταύρων το βουνό.
Ο Τρωαδίτης Γανυμήδης,
που βλαστός του Δάρδανου είναι
1050 και, στο Δία, της κλίνης δρόσισμα ακριβό,
μέσ᾽ από βαθιούς κρατήρες
κέρναγε πιοτό θεϊκό.
Αλλά εκεί που ασπρολογούσε
η κατάφωτη αμμουδιά πενήντα κόρες
του Νηρέα γι᾽ αυτόν το γάμο
τον κυκλόσυρτο χορέψανε χορό.
Μ᾽ ελατόκλαρα και πράσινα στεφάνια
πήγε απάνω αλογοπόδηδων Κενταύρων
1060 συντροφιά, στων θεών το δείπνο και στου Βάκχου
τον κρατήρα.
Κι έσυραν φωνή μεγάλη:
«Ω Νηρηίδα εσύ, ξεκάθαρα ο προφήτης
είπε ο Χείρωνας, που ξέρει από μαντείες,
πως θα κάμεις ένα γιο, της Θεσσαλίας
φως λαμπρό· στην ξακουστή
Τροία θα πάει με Μυρμιδόνες λογχοφόρους
και του Πρίαμου την πατρίδα
1070 στάχτη θα την κάμει αυτός·
το κορμί του θα το ντύνουν,
θα του τ᾽ αρματώνουν όπλα
δουλεμέν᾽ από τον Ήφαιστο, χρυσά,
που θα του τα πάει για δώρο η Θέτη,
η μητέρα του η θεά.»
Τότε του Πηλέα το γάμο
με μια τέτοια αρχοντογέννητη, την πρώτη
μες στις κόρες του Νηρέα,
τρισμακάριστο τον κάμανε οι θεοί.
1080 Μα, ω κοπέλα, εσέ οι Αργείοι
το κεφάλι, τα ωριοπλέξουδα μαλλιά,
θα σου στεφανώσουν
και, σα να ᾽σουνα δαμάλα τρυφερή
παρδαλή
που από βράχους και σπηλιές, απ᾽ το βουνό
ήρθε αγνή,
το λαιμό σου, λαιμό ανθρώπου, θα ματώσουν·
κι όμως μέσα στους αχούς
σουραυλιών, σε σφυριξιές
γελαδάρηδων, εσύ
δε μεγάλωσες, παρά
στη μητέρα σου κοντά, για ταίρι κάποιου
απ᾽ του Ίναχου την αρχοντογενιά.
Τώρα πού
έχει καμιά δύναμη
της Ντροπής το πρόσωπο
1090 ή της Αρετής, αφού
κυβερνά η Ασέβεια,
αφού οι άνθρωποι αψηφούν την Αρετή
και τους νόμους η Ανομία καταπονεί
και δεν κάνουν οι θνητοί κοινόν αγώνα
μην τους βρει θεών οργή;
Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΣΤΑ ΝΕΟΤΕΡΑ ΧΡΟΝΙΑ: Αναγέννηση και αρχαία Ελληνική τέχνη
9.2.9. Ραφαήλ: «Σκέπτεται, ενεργεί, αισθάνεται πέρα για πέρα σαν Έλληνας»Το 1504 ήταν μια πολύ ενδιαφέρουσα χρονιά να έρθει κανείς στη Φλωρεντία: ο Λεονάρντο και ο Μιχαήλ Άγγελος συναγωνίζονταν όπως είδαμε στο Palazzo della Signoria, ο πρώτος δούλευε επίσης την περίφημη Μόνα Λίζα (Τζιοκόντα), ο δεύτερος τον Δαβίδ και τη Μαντόνα Taddei (περ. 1504· Λονδίνο, Royal Academy), έργο που εντυπωσίασε ιδιαίτερα τον νεαρό Ραφαήλ, ο οποίος τη χρονιά αυτή έφθασε από το Ουρμπίνο, την πατρίδα του, στη Φλωρεντία. Ο Ραφαήλ (1483-1520), νεότερος από τους δύο προηγούμενους, δεν είχε ούτε τις απέραντες γνώσεις του Λεονάρντο ούτε τη δύναμη του Μιχαήλ Αγγέλου, ούτε όμως και τον δύσκολο χαρακτήρα τους στην επικοινωνία με τους ανθρώπους. Είχε ένα βαθύ αίσθημα αρμονίας και χάρης, αποτέλεσμα βαθιάς καλλιέργειας και παιδείας, αναζητούσε την ιδανική ομορφιά, όπως την παραδίδουν τα αριστουργήματα της Αρχαιότητας και διατηρούσε ένα μεγάλο εργαστήριο μαθητών, σχεδιαστών σε όλη την Ιταλία ακόμη και στην Ελλάδα, για να του προμηθεύουν ό,τι μπορούσε να τον βελτιώσει. Αν και πέθανε πολύ νέος, σε ηλικία 37 χρόνων, όσο περίπου και ο Μότσαρτ, άφησε ένα πολυσήμαντο έργο, ιδιαίτερα όσον αφορά τη δημιουργία του νέου ύφους στη ζωγραφική (maniera moderna) κατά τον αρχαίο τρόπο (all᾽antico).
Ο Ραφαήλ, μετά από σύντομη παραμονή στη Φλωρεντία, πήγε στη Ρώμη την εποχή που ο Μιχαήλ Άγγελος δούλευε την οροφή της Καπέλα Σιστίνα στο Βατικανό (1508-1512)· εκεί ήρθε σε επαφή με αρχαία μνημεία, αγάλματα, σαρκοφάγους, πλήθος έργων μικροτεχνίας, πολύτιμους λίθους, νομίσματα κ.ά., που του παρέχουν μια σπουδαία πηγή τύπων και μοτίβων για χειρονομίες, στάσεις μορφών, συνθέσεις κτλ.
Μόλις ο Ραφαήλ έφθασε στη Ρώμη, ο πάπας Ιούλιος Β' του ανέθεσε ένα σημαντικό έργο, να διακοσμήσει με νωπογραφίες τις αίθουσες (stanze) της ιδιωτικής του βιβλιοθήκης στα μέγαρα του Βατικανού. Στην Αίθουσα της Υπογραφής (γνωστής ως Stanza della Segnatura) ο κόσμος της ελληνικής κλασικής Αρχαιότητας βρίσκεται σε άμεση συνομιλία με τον χριστιανικό κόσμο. Στην περίφημη Σχολή των Αθηνών δεσπόζουν στο κέντρο οι μορφές του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, όπου ο πρώτος κρατάει τον Τίμαιο και ο δεύτερος τα Ηθικά, δηλαδή τα πιο σημαντικά τους κείμενα για τον χριστιανισμό. Εδώ η απόδοση της αρχιτεκτονικής δεν θυμίζει απλώς αρχαίο κτήριο, αλλά μεταφέρει όλη την ένταση του χώρου, όπως ο ίδιος ο Ραφαήλ ή ο Μπραμάντε τη γνώρισαν στο Πάνθεον της Ρώμης. Απέναντι από τη σκηνή αυτή είναι τοποθετημένη η Θεολογική συζήτηση, με τον ένθρονο Ιησού σαν αρχαίο ήρωα στο κέντρο και δίπλα στον βορινό τοίχο η σκηνή του Παρνασσού με τον Απόλλωνα και τις εννέα Μούσες, που περιστοιχίζονται από τους σημαντικότερους ποιητές της Αρχαιότητας αλλά και της νεότερης εποχής. Ο Απόλλωνας καθισμένος στο κέντρο παίζει βιόλα ντα μπράτσο (viola da braccio), ένα έγχορδο συνοδείας, με το οποίο συνοδεύει την απαγγελία του Ομήρου: η μουσική του Απόλλωνα εμπνέει και καθοδηγεί τον Όμηρο, τον οποίο ακολουθούν ο Δάντης, ο Βιργίλιος και άλλοι σπουδαίοι Λατίνοι ποιητές. Στον ίδιο χώρο συνυπάρχουν τα μεγάλα έπη όλων των εποχών, της ελληνικής και της ρωμαϊκής Αρχαιότητας καθώς και της ιταλικής λογοτεχνίας. Στην τοιχογραφία αυτή ο Ραφαήλ χρησιμοποίησε πολλά παραθέματα από αρχαία γλυπτά του Belvedere. Για να παραστήσει π.χ. τη Μούσα Καλλιόπη πήρε πρότυπο την Κοιμωμένη Αριάδνη, γνωστή ως Κλεοπάτρα. Για τον Όμηρο, καθώς το αρχαίο πορτρέτο του τυφλού ποιητή ήταν άγνωστο εκείνη την εποχή, ο Ραφαήλ χρησιμοποίησε το κεφάλι του Λαοκόοντα.
Εμπνεόμενος από τις περιγραφές του Λουκιανού, ανέπλασε για τον τραπεζίτη Αγκοστίνο Κίτζι στη Βίλα Φαρνεζίνα (Villa Farnesina) μια χαμένη αρχαία ζωγραφιά του Αετίωνα (σύγχρονου του Απελλή), την παράσταση των Γάμων του Μεγάλου Αλεξάνδρου με τη Ρωξάνη —που τελικά ζωγράφισε ο Σοντόμα (1477-1549) σε σχέδια του Ραφαήλ —, δίνοντας στον Αλέξανδρο τη στάση του Απόλλωνα του Belvedere. Το έργο αυτό θα επηρεάσει στο μέλλον, σε όλη την Αναγέννηση και το μπαρόκ, μια σειρά παραγγελιών για τοιχογραφίες ή ταπισερί με θέματα από τη ζωή του Μεγάλου Αλεξάνδρου (π.χ. τη σειρά ταπισερί για τον Λουδοβίκο ΙΔ' το 1670 σε σχέδια του Λεμπρέν). Πιο φανερή η χρήση αρχαίου προτύπου γίνεται στην Αποκαθήλωση του 1507, όπου για τη μορφή του Χριστού ο Ραφαήλ δανείζεται τον νεκρό Μελέαγρο, έναν πολύ γνωστό τύπο από τη ρωμαϊκή σαρκοφάγο του Μελεάγρου στο Βατικανό, στο Museo Chiaramonti. Το δεξί χέρι που πέφτει χαλαρό στα πλάγια επαναλαμβάνει ακριβώς το αντίστοιχο μοτίβο του Μελεάγρου. Το σχήμα αυτό του νεκρού Μελεάγρου, το οποίο συναντούμε ήδη στην Αρχαιότητα σε αγγεία με διάφορα θέματα, ως μεταφορά του νεκρού πολεμιστή (ή του Μέμνονα ή του Σαρπηδόνα ή του Έκτορα), μετατρέπεται σε Χριστό από τον Ραφαήλ. Η μορφή αυτή του Μελεάγρου, που επαναλαμβάνεται σε πολλές ρωμαϊκές σαρκοφάγους, πρέπει να επηρέασε και τον νεαρό Μιχαήλ Άγγελο για το σώμα του Χριστού στην Πιετά ("θρήνο") του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη.
Οπωσδήποτε ο κλασικισμός του Ραφαήλ δεν περιορίζεται σε μεμονωμένα στοιχεία, αλλά αφορά τη γενικότερη αντίληψη της εποχής του για την ιδανική τέχνη που πρέπει να συνδυάζει την ελληνική χάρη και τη ρωμαϊκή dignitas. Ο Γκέτε θα πει γι᾽ αυτόν: «Δεν Ελληνοποιεί τίποτε, σκέπτεται, ενεργεί, αισθάνεται πέρα για πέρα σαν Έλληνας».
Σε επιστολή του στον πάπα Λέοντα Ι', ο Λεονάρντο τον εκλιπαρεί να φροντίσει για τη συντήρηση των πρωτότυπων αρχαίων έργων και να ενθαρρύνει τους καλλιτέχνες να τα μιμηθούν και να τα ξεπεράσουν. Σε λίγα χρόνια, το 1515, ο πάπας Λέων Ι' ανέθεσε στον Ραφαήλ την επίβλεψη της αναστήλωσης και της συγκέντρωσης των αρχαίων μνημείων στη Ρώμη, οπότε ολοκληρώνεται η αρχαιολογική "ωρίμανση" του Ραφαήλ. Οι παρατηρήσεις του Ραφαήλ σε αρχές συντήρησης των μνημείων παραμένουν πρωτοποριακές ακόμη και σήμερα.
Το «Πνεύμα» του Ζεν (1)
Οι θεωρητικές βάσεις
ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ, στην Φύση του, (στην Πραγματική Κατάστασή του), ΕΙΝΑΙ ΑΚΙΝΗΤΟ.
Όταν το ΠΝΕΥΜΑ Κινείται τότε ονομάζεται το «Πνεύμα» του Ζεν.
Το «Πνεύμα» Είναι Έξω από Κάθε χώρο, αλλά Εισέρχεται και στο Χώρο (σε Χώρους). Οι Χώροι δεν είναι παρά Καταστάσεις και Προσωρινές Διαμονές του «Πνεύματος».
Όταν το «Πνεύμα» Εισέρχεται στον Χώρο του Φυσικού Σύμπαντος (με όλες τις Δυνάμεις ή Δυνατότητες που ανέπτυξε σε «άλλους» κόσμους) Είναι Ατοπικό (Μη-Τοπικό) αλλά συνδέεται και με τον υλικό φορέα του, εισέρχεται στον «τόπο» του σώματος.
Εξαιτίας ακριβώς της «σύνδεσης» του «Πνεύματος» με το σώμα αναδύονται παράλληλες λειτουργίες (δηλαδή διαδικασίες που εκδηλώνονται και στο «Πνεύμα» και στο σώμα), φαινόμενα που στην τρέχουσα ψυχολογική ορολογία ονομάζονται «ψυχοσωματικά» (από τους Ελληνικούς όρους ψυχή και σώμα).
Τέτοιες «ψυχοσωματικές» λειτουργίες είναι η ΑΝΤΙΛΗΨΗ-Αίσθηση Σώματος, η Αντίληψη-σκέψη, η Συναίσθηση-συγκίνηση και οι Αίσθηση-αισθήσεις κι ασφαλώς η Δράση-δραστηριότητες… Στην πραγματικότητα πρόκειται πάντα για μία και την ίδια λειτουργία που βιώνεται σε διάφορα επίπεδα και με την ταυτόχρονη συμμετοχή «Πνεύματος», σώματος… Αυτή είναι η εμπειρία της φυσικής, βιολογικής, υλικής ζωής.
Η διδασκαλία
Υπάρχει Ένα και Μοναδικό Πνεύμα… κι είναι Έμφυτο στον καθένα.
Αν και το Πνεύμα Είναι Ένα οι άνθρωποι «διαχωρίζονται» με τις ενέργειές τους κι έτσι οδηγούνται στην σύγχυση.
Το Πνεύμα Είναι Ελεύθερο και Δρα όπου χρειάζεται. Όταν χρειάζεται να υπάρχει, απλά υπάρχει. Όταν χρειάζεται να είναι παρόν στο σώμα, είναι παρόν στο σώμα. Όταν χρειάζεται να σκεφτεί, απλά σκέφτεται. Όταν χρειάζεται να συναισθανθεί, απλά συναισθάνεται. Όταν χρειάζεται να αισθανθεί, απλά αισθάνεται. Όταν χρειάζεται να δράσει, απλά δρα…
Αλλά το πνεύμα των ανθρώπων δεν είναι ελεύθερο… είναι «σκλαβωμένο» στο σώμα, περιορίζεται άλλοτε στην περιοχή της σκέψης (και σκέφτεται, ζει μέσα από την σκέψη), άλλοτε στη περιοχή του συναισθήματος (και «πάσχει»), άλλοτε στην περιοχή των αισθήσεων (και βιώνει σαν μοναδική πραγματικότητα τον «εξωτερικό» κόσμο), άλλοτε στην περιοχή των δραστηριοτήτων (κι απορροφιέται στις «επαφές» με την ύλη)… Κι έτσι ο άνθρωπος αποτυγχάνει να ζήσει ολοκληρωτικά, αποπροσανατολίζεται και γίνεται δυστυχισμένος.
Ποιο είναι το «Πνεύμα του Ζεν»; Το Πνεύμα που Είναι Ελεύθερο και δεν περιορίζεται, δεν προσκολλάται σε καμιά ιδιαίτερη δραστηριότητα (Είναι σαν το ζωντανό τρεχούμενο νερό που δεν γίνεται βάλτος).
Πως αποδεικνύεται το «Πνεύμα του Ζεν»; Από την Ζωντάνια του και την υγιή άμεση αυθόρμητη αντίδρασή του. Δεν καθυστερεί, δεν σκέφτεται, δεν επεξεργάζεται (με βάση μνήμη, εμπειρίες, πεποιθήσεις, γνώσεις…)… Οι άνθρωποι δεν έχουν ζωντανό πνεύμα, σκέφτονται υπερβολικά και βαλτώνουν. Προσπαθούν να ανοίξουν δρόμο και χάνονται σε αδιέξοδα… κι όλα αποτυγχάνουν.
Η πρακτική
Το Πνεύμα Είναι Ελεύθερο, Βρίσκεται Παντού.
Αν και το Πνεύμα δεν είναι Τοπικό, βρίσκεται και μέσα στο σώμα, λειτουργεί μέσα στο σώμα (στο σώμα γενικά, στον εγκέφαλο γενικά, στον μετωπιαίο εγκέφαλο, στο νευρικό σύστημα, στο υπογάστριο νευρικό σύστημα, στα αισθητήρια όργανα και στου κινητικούς μηχανισμούς…).
Που πρέπει λοιπόν να τοποθετηθεί το Πνεύμα;
Αν κάνουμε αυτή την ερώτηση σημαίνει ότι δεν έχουμε καταλάβει τίποτα (από την Αληθινή Φύση μας, τη σύνδεσή μας με το σώμα, τις λειτουργίες του σώματος, τις δραστηριότητές μας, και την ζωή στον φυσικό κόσμο…).
Αν λοιπόν δεν «θέτουμε» το πνεύμα πουθενά, τότε υπάρχει έξω από το σώμα και μέσα στο σώμα, παντού μέσα στο σώμα.
Αν πρέπει να σκεφτούμε, θα σκεφτούμε.
Αν πρέπει να κοιτάξουμε, θα κοιτάξουμε.
Αν πρέπει να δράσουμε, θα δράσουμε.
Πάντοτε χωρίς να προσκολλούμαστε πουθενά. Αν προσκολληθούμε έστω και μια στιγμή, έχουμε «πεθάνει».
Έτσι το Πνεύμα, Είναι Παντού Παρόν, Έξω από το σώμα, μέσα στο σώμα, παντού, Ελεύθερο Πνέει Παντού… Κι Είναι Ελεύθερο, να «αφήσει» το σώμα και να Υψωθεί σε «άλλους» κόσμους…
Όσο όμως υπάρχει ένα έργο εδώ, δεν πρέπει να εγκαταλείπεται το εδώ…
Η ζωή
Έτσι, το μόνο που έχουμε να κάνουμε είναι να Υπάρχουμε, να Ζούμε… Το Πνεύμα πρέπει να απλώνεται ελεύθερο παντού, σε όλο το σώμα… να είναι παρόν σε ό,τι συμβαίνει.
Ένας άνθρωπος που ζει έτσι δεν έχει απορίες, δεν έχει κατευθύνσεις, δεν έχει προορισμούς, ή τρόπους ζωής… Απλά Ζει!
Ένας άνθρωπος που «κρατά» το πνεύμα είτε στην σκέψη, είτε σε εξωτερικές δραστηριότητες… είναι ένας ανάπηρος άνθρωπος, ένας σχιζοφρενής άνθρωπος που αποχωρίζεται από το όλον (της ύπαρξής του)… ζει περιορισμένα, αντιλαμβάνεται και δρα περιορισμένα.
Μην το κάνετε!
ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ, στην Φύση του, (στην Πραγματική Κατάστασή του), ΕΙΝΑΙ ΑΚΙΝΗΤΟ.
Όταν το ΠΝΕΥΜΑ Κινείται τότε ονομάζεται το «Πνεύμα» του Ζεν.
Το «Πνεύμα» Είναι Έξω από Κάθε χώρο, αλλά Εισέρχεται και στο Χώρο (σε Χώρους). Οι Χώροι δεν είναι παρά Καταστάσεις και Προσωρινές Διαμονές του «Πνεύματος».
Όταν το «Πνεύμα» Εισέρχεται στον Χώρο του Φυσικού Σύμπαντος (με όλες τις Δυνάμεις ή Δυνατότητες που ανέπτυξε σε «άλλους» κόσμους) Είναι Ατοπικό (Μη-Τοπικό) αλλά συνδέεται και με τον υλικό φορέα του, εισέρχεται στον «τόπο» του σώματος.
Εξαιτίας ακριβώς της «σύνδεσης» του «Πνεύματος» με το σώμα αναδύονται παράλληλες λειτουργίες (δηλαδή διαδικασίες που εκδηλώνονται και στο «Πνεύμα» και στο σώμα), φαινόμενα που στην τρέχουσα ψυχολογική ορολογία ονομάζονται «ψυχοσωματικά» (από τους Ελληνικούς όρους ψυχή και σώμα).
Τέτοιες «ψυχοσωματικές» λειτουργίες είναι η ΑΝΤΙΛΗΨΗ-Αίσθηση Σώματος, η Αντίληψη-σκέψη, η Συναίσθηση-συγκίνηση και οι Αίσθηση-αισθήσεις κι ασφαλώς η Δράση-δραστηριότητες… Στην πραγματικότητα πρόκειται πάντα για μία και την ίδια λειτουργία που βιώνεται σε διάφορα επίπεδα και με την ταυτόχρονη συμμετοχή «Πνεύματος», σώματος… Αυτή είναι η εμπειρία της φυσικής, βιολογικής, υλικής ζωής.
Η διδασκαλία
Υπάρχει Ένα και Μοναδικό Πνεύμα… κι είναι Έμφυτο στον καθένα.
Αν και το Πνεύμα Είναι Ένα οι άνθρωποι «διαχωρίζονται» με τις ενέργειές τους κι έτσι οδηγούνται στην σύγχυση.
Το Πνεύμα Είναι Ελεύθερο και Δρα όπου χρειάζεται. Όταν χρειάζεται να υπάρχει, απλά υπάρχει. Όταν χρειάζεται να είναι παρόν στο σώμα, είναι παρόν στο σώμα. Όταν χρειάζεται να σκεφτεί, απλά σκέφτεται. Όταν χρειάζεται να συναισθανθεί, απλά συναισθάνεται. Όταν χρειάζεται να αισθανθεί, απλά αισθάνεται. Όταν χρειάζεται να δράσει, απλά δρα…
Αλλά το πνεύμα των ανθρώπων δεν είναι ελεύθερο… είναι «σκλαβωμένο» στο σώμα, περιορίζεται άλλοτε στην περιοχή της σκέψης (και σκέφτεται, ζει μέσα από την σκέψη), άλλοτε στη περιοχή του συναισθήματος (και «πάσχει»), άλλοτε στην περιοχή των αισθήσεων (και βιώνει σαν μοναδική πραγματικότητα τον «εξωτερικό» κόσμο), άλλοτε στην περιοχή των δραστηριοτήτων (κι απορροφιέται στις «επαφές» με την ύλη)… Κι έτσι ο άνθρωπος αποτυγχάνει να ζήσει ολοκληρωτικά, αποπροσανατολίζεται και γίνεται δυστυχισμένος.
Ποιο είναι το «Πνεύμα του Ζεν»; Το Πνεύμα που Είναι Ελεύθερο και δεν περιορίζεται, δεν προσκολλάται σε καμιά ιδιαίτερη δραστηριότητα (Είναι σαν το ζωντανό τρεχούμενο νερό που δεν γίνεται βάλτος).
Πως αποδεικνύεται το «Πνεύμα του Ζεν»; Από την Ζωντάνια του και την υγιή άμεση αυθόρμητη αντίδρασή του. Δεν καθυστερεί, δεν σκέφτεται, δεν επεξεργάζεται (με βάση μνήμη, εμπειρίες, πεποιθήσεις, γνώσεις…)… Οι άνθρωποι δεν έχουν ζωντανό πνεύμα, σκέφτονται υπερβολικά και βαλτώνουν. Προσπαθούν να ανοίξουν δρόμο και χάνονται σε αδιέξοδα… κι όλα αποτυγχάνουν.
Η πρακτική
Το Πνεύμα Είναι Ελεύθερο, Βρίσκεται Παντού.
Αν και το Πνεύμα δεν είναι Τοπικό, βρίσκεται και μέσα στο σώμα, λειτουργεί μέσα στο σώμα (στο σώμα γενικά, στον εγκέφαλο γενικά, στον μετωπιαίο εγκέφαλο, στο νευρικό σύστημα, στο υπογάστριο νευρικό σύστημα, στα αισθητήρια όργανα και στου κινητικούς μηχανισμούς…).
Που πρέπει λοιπόν να τοποθετηθεί το Πνεύμα;
Αν κάνουμε αυτή την ερώτηση σημαίνει ότι δεν έχουμε καταλάβει τίποτα (από την Αληθινή Φύση μας, τη σύνδεσή μας με το σώμα, τις λειτουργίες του σώματος, τις δραστηριότητές μας, και την ζωή στον φυσικό κόσμο…).
Αν λοιπόν δεν «θέτουμε» το πνεύμα πουθενά, τότε υπάρχει έξω από το σώμα και μέσα στο σώμα, παντού μέσα στο σώμα.
Αν πρέπει να σκεφτούμε, θα σκεφτούμε.
Αν πρέπει να κοιτάξουμε, θα κοιτάξουμε.
Αν πρέπει να δράσουμε, θα δράσουμε.
Πάντοτε χωρίς να προσκολλούμαστε πουθενά. Αν προσκολληθούμε έστω και μια στιγμή, έχουμε «πεθάνει».
Έτσι το Πνεύμα, Είναι Παντού Παρόν, Έξω από το σώμα, μέσα στο σώμα, παντού, Ελεύθερο Πνέει Παντού… Κι Είναι Ελεύθερο, να «αφήσει» το σώμα και να Υψωθεί σε «άλλους» κόσμους…
Όσο όμως υπάρχει ένα έργο εδώ, δεν πρέπει να εγκαταλείπεται το εδώ…
Η ζωή
Έτσι, το μόνο που έχουμε να κάνουμε είναι να Υπάρχουμε, να Ζούμε… Το Πνεύμα πρέπει να απλώνεται ελεύθερο παντού, σε όλο το σώμα… να είναι παρόν σε ό,τι συμβαίνει.
Ένας άνθρωπος που ζει έτσι δεν έχει απορίες, δεν έχει κατευθύνσεις, δεν έχει προορισμούς, ή τρόπους ζωής… Απλά Ζει!
Ένας άνθρωπος που «κρατά» το πνεύμα είτε στην σκέψη, είτε σε εξωτερικές δραστηριότητες… είναι ένας ανάπηρος άνθρωπος, ένας σχιζοφρενής άνθρωπος που αποχωρίζεται από το όλον (της ύπαρξής του)… ζει περιορισμένα, αντιλαμβάνεται και δρα περιορισμένα.
Μην το κάνετε!
Πώς πραγματικά ήταν οι άνθρωποι σχεδιασμένοι να λειτουργούν
Καθώς οι αναμνήσεις σας καθορίζουν την κάθε σκέψη σας, το κάθε συναίσθημά σας, την κάθε πεποίθησή σας και όλες τις χημικές αντιδράσεις στο σώμα σας, θέλω να σας βοηθήσω να το δείτε αυτό στην πράξη.
Δώστε στον εαυτό σας ένα λεπτό για να θυμηθεί την πιο πρόσφατη πραγματικά καλή σας μέρα. Πότε ήταν; Τι συνέβη τότε; Κλείστε τα μάτια και προσπαθήστε να τη βιώσετε αληθινά για άλλη μία φορά, να τη γευτείτε, να νιώσετε ξανά τη μυρωδιά της, την υφή της, την αίσθησή της – με άλλα λόγια, να επιστρέψετε σε αυτή μόνο για μια στιγμή.
Τώρα, θυμηθείτε την πιο πρόσφατη κακή σας μέρα. Πότε ήταν; Τι συνέβη τότε; Κλείστε τα μάτια και προσπαθήστε να τη βιώσετε αληθινά για άλλη μια φορά, να τη γευτείτε, να νιώσετε ξανά τη μυρωδιά της, το άγγιγμά της, την αίσθησή της – με άλλα λόγια, να επιστρέψετε σε αυτή για λίγα δευτερόλεπτα. Τι ήταν αυτό που έκανε εκείνες τις μέρες να είναι καλές ή άσχημες; Τι νιώσατε, τι σκεφτήκατε για τα βιώματα εκείνων των ημερών;
Αν είστε σαν τους περισσότερους ανθρώπους, τότε αυτό που διέκρινε τη μέρα σας σε καλή ή κακή ήταν το πώς βιώσατε εσείς οι ίδιοι τις εξωτερικές συνθήκες της στιγμής. Κάτι το πολύ σημαντικό και σπουδαίο συνέβη μέσα στον κόσμο σας, ή κάτι δυσάρεστο που σας προξενούσε ανησυχία είχε τελικά αίσια έκβαση, κι έτσι τώρα εσείς θυμάστε εκείνη τη μέρα –τη «νιώθετε»– ως μια σπουδαία μέρα. Από την άλλη πλευρά, όταν κάτι δυσάρεστο συνέβη στη ζωή σας ή όταν κάτι που λαχταρούσατε να συμβεί δεν έγινε, θυμάστε εκείνη τη μέρα –τη «νιώθετε»– ως μια άσχημη μέρα.
Κι ενώ αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό, η πεποίθηση πως η ποιότητα της ζωής σας εξαρτάται από τις εξωτερικές συνθήκες είναι εσφαλμένη. Για να το θέσουμε πιο ξεκάθαρα, βιώνετε ένα ψέμα. Και είναι αυτό ακριβώς το ψέμα που αποτελεί τη ρίζα και την πηγή του μεγαλύτερου μέρους του ανθρώπινου πόνου σε τούτο τον κόσμο. Κι αν σας έλεγα ότι σχεδόν κάθε μέρα της ζωής σας θα ήταν δυνατόν να είναι μια καλή μέρα, ανεξάρτητα από το τι θα συμβεί; Δεν εννοώ ότι θα μπορούσατε με κάποιον τρόπο να αποτελέσετε την εξαίρεση στον κανόνα, αλλά ότι όλοι οι άνθρωποι θα ήταν σχεδιασμένοι να βιώνουν μια καλή μέρα, σχεδόν καθημερινά.
Κι ότι ακόμα και όταν προκύπτει η –όχι και τόσο συχνή– πραγματική καταστροφή, είστε σχεδιασμένοι να υποχωρήσετε αθόρυβα και να ξαναβρείτε τη διαδοχή των προηγούμενων καλών σας ημερών; Το γεγονός πως οι περισσότεροι άνθρωποι δεν βιώνουν με αυτόν τον τρόπο τη ζωή είναι αποτέλεσμα μιας δυσλειτουργίας που έχει εμφανιστεί και αναπτυχθεί στον εγκέφαλό μας εδώ και χιλιάδες χρόνια – της ίδιας εκείνης δυσλειτουργίας στην οποία αναφέρθηκα στην εισαγωγή και την οποία θα επιχειρήσω να εξηγήσω στα αμέσως επόμενα κεφάλαια.
Αλλά όταν όλα δείχνουν πως οι πάντες γύρω σας έχουν κατά κανόνα κακές ή έστω «αδιάφορες» μέρες, είναι δύσκολο να πιστέψετε ότι οι κακές μέρες είναι απλώς αποτέλεσμα μιας δυσλειτουργίας – μα πώς είναι δυνατόν να είμαστε όλοι δυσλειτουργικοί; Κι όμως, η αλήθεια είναι πως σχεδόν όλοι είμαστε. Νομίζουμε πως το κατά πόσο η μέρα μας θα είναι καλή, κακή ή «έτσι κι έτσι» καθορίζεται από τις εκάστοτε συνθήκες, με συνέπεια να μην υπάρχει δυνατότητα άλλης επιλογής, όμως αυτό είναι εσφαλμένο.
Πρόκειται για μια δυσλειτουργία, για ένα είδος εσωτερικού ιού, που μας κάνει να βιώνουμε τον κόσμο μέσα από ένα αλλοιωμένο φίλτρο. Γι’ αυτό, λοιπόν, σε αυτό το κεφάλαιο θέλω να ξεκινήσω δείχνοντάς σας εν συντομία τον τρόπο με τον οποίο πιστεύω εγώ πως είχαν σχεδιαστεί να λειτουργούν τα ανθρώπινα όντα.
Είμαστε προγραμματισμένοι να αγαπάμε – εκτός αν βρισκόμαστε σε κίνδυνο
Σύμφωνα με τη νευροψυχολόγο δρα Κάρολιν Λιφ, δεν διαθέτουμε απολύτως κανέναν μηχανισμό –είτε πρόκειται για το σώμα είτε για το νου είτε για το πνεύμα μας– του οποίου η λειτουργία να συνίσταται στη δημιουργία αρνητικών βιωμάτων ή αρνητικής ψυχολογίας. Ο σκοπός κάθε μηχανισμού ή διαδικασίας που ανήκει στον άνθρωπο είναι να παράγει ένα θετικό αποτέλεσμα.
«Για παράδειγμα, υπάρχει στον εγκέφαλό μας μια περιοχή που αποκαλείται “ραβδωτό σώμα” (βασικά γάγγλια) και που φαίνεται πως έχει σχέση με τη θετική ενδυνάμωση. Αυτό το σύστημα, που αποτελεί και τον προγραμματισμό μας για αγάπη, είναι σχεδιασμένο να ανταποκρίνεται σε κατάσταση ηρεμίας, γαλήνης και ευεξίας, και πιο ειδικά όταν νιώθουμε μέσα μας αυτοπεποίθηση και αυτοεκτίμηση. Όταν, για οποιοδήποτε λόγο, νιώθουμε ανασφαλείς, δεν μπορεί να ενεργοποιηθεί».
Ομοίως, η Ρεμπέκα Τέρνερ, δρ του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, και η Μάργκαρετ Άλτεμους, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Κορνέλ, αναφέρονται σε έρευνες που απέδειξαν πως η οξυτοκίνη, η ορμόνη της ευεξίας, απελευθερώνεται όταν το άτομο βιώνει αναμνήσεις και σχέσεις βασισμένες στην αγάπη και υπό την προϋπόθεση ως δεν υπάρχουν πολλές αναμνήσεις βασισμένες στον φόβο.
Αν δεν αισθανόμαστε ασφαλείς, ένας μηχανισμός του εγκεφάλου που έχει την έδρα του στον υποθάλαμο απελευθερώνει μια ροή χημικών που αποσκοπούν να μας βγάλουν όσο το δυνατόν ταχύτερα από τον κίνδυνο ώστε να επιστρέψουμε σε εκείνη την κατάσταση του «προγραμματισμού για αγάπη».
Παράλληλα με αυτή τη χημικής φύσεως θετική προεπιλογή, υπάρχουν δύο ακόμα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης εμπειρίας που συνεισφέρουν στη γενική θετική προεπιλογή του προγραμματισμού μας: ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η καρδιά μας και ο τρόπος με τον οποίο είμαστε προγραμματισμένοι για να δημιουργούμε σχέσεις.
Η καρδιά μας κυβερνά το κάθε μας βίωμα
Εδώ και περισσότερα από τρεις χιλιάδες χρόνια, ο βασιλιάς Σολομώντας έγραφε στα αποφθέγματά του: «Φύλα την καρδιά σου περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, καθώς από αυτήν πηγάζουν όλα τα προβλήματα της ζωής σου». Εδώ ο Σολομών δεν αναφέρεται στην καρδιά ως το όργανο με το οποίο ασχολείται η καρδιολογία, αλλά στην πνευματική μας καρδιά – ή σε αυτό που στο εξής θα αποκαλούμε απλώς «καρδιά».
Ένας από τους παιδικούς φίλους μου με τον οποίο μεγαλώσαμε μαζί, ο Τζίμι Νέτερβιλ, είναι τώρα αναγνωρισμένος νευροχειρουργός στο Ιατρικό Κέντρο του Βάντερμπιλτ. Μου είπε το εξής σχετικά με την ιδιότητά του ως νευροχειρουργού: «Οι άνθρωποι εντυπωσιάζονται με την ειδικότητά μου, αλλά στην πραγματικότητα αυτό που κάνω είναι σαν να κόβω το χαλασμένο κομμάτι ενός μήλου – και τις περισσότερες φορές, μάλιστα, αυτό επανέρχεται! Είναι καιρός που έχω αρχίσει να σκέφτομαι πως θα πρέπει να υπάρχει κάποιος πιο αποτελεσματικός τρόπος».
Θεωρώ ότι το ίδιο πράγμα ισχύει και αναφορικά με το πώς αντιμετωπίζουμε και επιχειρούμε να θεραπεύσουμε τις συναισθηματικές δυσλειτουργίες μας. Δεν μπορείτε να λύσετε το πρόβλημα χωρίς να φτάσετε στην πηγή. Και είμαι πεπεισμένος ότι η πηγή όλων των προβλημάτων μας, όπως ακριβώς είπε ο Σολομών, εντοπίζεται στην καρδιά.
Δώστε στον εαυτό σας ένα λεπτό για να θυμηθεί την πιο πρόσφατη πραγματικά καλή σας μέρα. Πότε ήταν; Τι συνέβη τότε; Κλείστε τα μάτια και προσπαθήστε να τη βιώσετε αληθινά για άλλη μία φορά, να τη γευτείτε, να νιώσετε ξανά τη μυρωδιά της, την υφή της, την αίσθησή της – με άλλα λόγια, να επιστρέψετε σε αυτή μόνο για μια στιγμή.
Τώρα, θυμηθείτε την πιο πρόσφατη κακή σας μέρα. Πότε ήταν; Τι συνέβη τότε; Κλείστε τα μάτια και προσπαθήστε να τη βιώσετε αληθινά για άλλη μια φορά, να τη γευτείτε, να νιώσετε ξανά τη μυρωδιά της, το άγγιγμά της, την αίσθησή της – με άλλα λόγια, να επιστρέψετε σε αυτή για λίγα δευτερόλεπτα. Τι ήταν αυτό που έκανε εκείνες τις μέρες να είναι καλές ή άσχημες; Τι νιώσατε, τι σκεφτήκατε για τα βιώματα εκείνων των ημερών;
Αν είστε σαν τους περισσότερους ανθρώπους, τότε αυτό που διέκρινε τη μέρα σας σε καλή ή κακή ήταν το πώς βιώσατε εσείς οι ίδιοι τις εξωτερικές συνθήκες της στιγμής. Κάτι το πολύ σημαντικό και σπουδαίο συνέβη μέσα στον κόσμο σας, ή κάτι δυσάρεστο που σας προξενούσε ανησυχία είχε τελικά αίσια έκβαση, κι έτσι τώρα εσείς θυμάστε εκείνη τη μέρα –τη «νιώθετε»– ως μια σπουδαία μέρα. Από την άλλη πλευρά, όταν κάτι δυσάρεστο συνέβη στη ζωή σας ή όταν κάτι που λαχταρούσατε να συμβεί δεν έγινε, θυμάστε εκείνη τη μέρα –τη «νιώθετε»– ως μια άσχημη μέρα.
Κι ενώ αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό, η πεποίθηση πως η ποιότητα της ζωής σας εξαρτάται από τις εξωτερικές συνθήκες είναι εσφαλμένη. Για να το θέσουμε πιο ξεκάθαρα, βιώνετε ένα ψέμα. Και είναι αυτό ακριβώς το ψέμα που αποτελεί τη ρίζα και την πηγή του μεγαλύτερου μέρους του ανθρώπινου πόνου σε τούτο τον κόσμο. Κι αν σας έλεγα ότι σχεδόν κάθε μέρα της ζωής σας θα ήταν δυνατόν να είναι μια καλή μέρα, ανεξάρτητα από το τι θα συμβεί; Δεν εννοώ ότι θα μπορούσατε με κάποιον τρόπο να αποτελέσετε την εξαίρεση στον κανόνα, αλλά ότι όλοι οι άνθρωποι θα ήταν σχεδιασμένοι να βιώνουν μια καλή μέρα, σχεδόν καθημερινά.
Κι ότι ακόμα και όταν προκύπτει η –όχι και τόσο συχνή– πραγματική καταστροφή, είστε σχεδιασμένοι να υποχωρήσετε αθόρυβα και να ξαναβρείτε τη διαδοχή των προηγούμενων καλών σας ημερών; Το γεγονός πως οι περισσότεροι άνθρωποι δεν βιώνουν με αυτόν τον τρόπο τη ζωή είναι αποτέλεσμα μιας δυσλειτουργίας που έχει εμφανιστεί και αναπτυχθεί στον εγκέφαλό μας εδώ και χιλιάδες χρόνια – της ίδιας εκείνης δυσλειτουργίας στην οποία αναφέρθηκα στην εισαγωγή και την οποία θα επιχειρήσω να εξηγήσω στα αμέσως επόμενα κεφάλαια.
Αλλά όταν όλα δείχνουν πως οι πάντες γύρω σας έχουν κατά κανόνα κακές ή έστω «αδιάφορες» μέρες, είναι δύσκολο να πιστέψετε ότι οι κακές μέρες είναι απλώς αποτέλεσμα μιας δυσλειτουργίας – μα πώς είναι δυνατόν να είμαστε όλοι δυσλειτουργικοί; Κι όμως, η αλήθεια είναι πως σχεδόν όλοι είμαστε. Νομίζουμε πως το κατά πόσο η μέρα μας θα είναι καλή, κακή ή «έτσι κι έτσι» καθορίζεται από τις εκάστοτε συνθήκες, με συνέπεια να μην υπάρχει δυνατότητα άλλης επιλογής, όμως αυτό είναι εσφαλμένο.
Πρόκειται για μια δυσλειτουργία, για ένα είδος εσωτερικού ιού, που μας κάνει να βιώνουμε τον κόσμο μέσα από ένα αλλοιωμένο φίλτρο. Γι’ αυτό, λοιπόν, σε αυτό το κεφάλαιο θέλω να ξεκινήσω δείχνοντάς σας εν συντομία τον τρόπο με τον οποίο πιστεύω εγώ πως είχαν σχεδιαστεί να λειτουργούν τα ανθρώπινα όντα.
Είμαστε προγραμματισμένοι να αγαπάμε – εκτός αν βρισκόμαστε σε κίνδυνο
Σύμφωνα με τη νευροψυχολόγο δρα Κάρολιν Λιφ, δεν διαθέτουμε απολύτως κανέναν μηχανισμό –είτε πρόκειται για το σώμα είτε για το νου είτε για το πνεύμα μας– του οποίου η λειτουργία να συνίσταται στη δημιουργία αρνητικών βιωμάτων ή αρνητικής ψυχολογίας. Ο σκοπός κάθε μηχανισμού ή διαδικασίας που ανήκει στον άνθρωπο είναι να παράγει ένα θετικό αποτέλεσμα.
«Για παράδειγμα, υπάρχει στον εγκέφαλό μας μια περιοχή που αποκαλείται “ραβδωτό σώμα” (βασικά γάγγλια) και που φαίνεται πως έχει σχέση με τη θετική ενδυνάμωση. Αυτό το σύστημα, που αποτελεί και τον προγραμματισμό μας για αγάπη, είναι σχεδιασμένο να ανταποκρίνεται σε κατάσταση ηρεμίας, γαλήνης και ευεξίας, και πιο ειδικά όταν νιώθουμε μέσα μας αυτοπεποίθηση και αυτοεκτίμηση. Όταν, για οποιοδήποτε λόγο, νιώθουμε ανασφαλείς, δεν μπορεί να ενεργοποιηθεί».
Ομοίως, η Ρεμπέκα Τέρνερ, δρ του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, και η Μάργκαρετ Άλτεμους, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Κορνέλ, αναφέρονται σε έρευνες που απέδειξαν πως η οξυτοκίνη, η ορμόνη της ευεξίας, απελευθερώνεται όταν το άτομο βιώνει αναμνήσεις και σχέσεις βασισμένες στην αγάπη και υπό την προϋπόθεση ως δεν υπάρχουν πολλές αναμνήσεις βασισμένες στον φόβο.
Αν δεν αισθανόμαστε ασφαλείς, ένας μηχανισμός του εγκεφάλου που έχει την έδρα του στον υποθάλαμο απελευθερώνει μια ροή χημικών που αποσκοπούν να μας βγάλουν όσο το δυνατόν ταχύτερα από τον κίνδυνο ώστε να επιστρέψουμε σε εκείνη την κατάσταση του «προγραμματισμού για αγάπη».
Παράλληλα με αυτή τη χημικής φύσεως θετική προεπιλογή, υπάρχουν δύο ακόμα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης εμπειρίας που συνεισφέρουν στη γενική θετική προεπιλογή του προγραμματισμού μας: ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η καρδιά μας και ο τρόπος με τον οποίο είμαστε προγραμματισμένοι για να δημιουργούμε σχέσεις.
Η καρδιά μας κυβερνά το κάθε μας βίωμα
Εδώ και περισσότερα από τρεις χιλιάδες χρόνια, ο βασιλιάς Σολομώντας έγραφε στα αποφθέγματά του: «Φύλα την καρδιά σου περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, καθώς από αυτήν πηγάζουν όλα τα προβλήματα της ζωής σου». Εδώ ο Σολομών δεν αναφέρεται στην καρδιά ως το όργανο με το οποίο ασχολείται η καρδιολογία, αλλά στην πνευματική μας καρδιά – ή σε αυτό που στο εξής θα αποκαλούμε απλώς «καρδιά».
Ένας από τους παιδικούς φίλους μου με τον οποίο μεγαλώσαμε μαζί, ο Τζίμι Νέτερβιλ, είναι τώρα αναγνωρισμένος νευροχειρουργός στο Ιατρικό Κέντρο του Βάντερμπιλτ. Μου είπε το εξής σχετικά με την ιδιότητά του ως νευροχειρουργού: «Οι άνθρωποι εντυπωσιάζονται με την ειδικότητά μου, αλλά στην πραγματικότητα αυτό που κάνω είναι σαν να κόβω το χαλασμένο κομμάτι ενός μήλου – και τις περισσότερες φορές, μάλιστα, αυτό επανέρχεται! Είναι καιρός που έχω αρχίσει να σκέφτομαι πως θα πρέπει να υπάρχει κάποιος πιο αποτελεσματικός τρόπος».
Θεωρώ ότι το ίδιο πράγμα ισχύει και αναφορικά με το πώς αντιμετωπίζουμε και επιχειρούμε να θεραπεύσουμε τις συναισθηματικές δυσλειτουργίες μας. Δεν μπορείτε να λύσετε το πρόβλημα χωρίς να φτάσετε στην πηγή. Και είμαι πεπεισμένος ότι η πηγή όλων των προβλημάτων μας, όπως ακριβώς είπε ο Σολομών, εντοπίζεται στην καρδιά.
Σωκράτης: Η απώλεια της διπλής άγνοιας
Ο φιλόσοφος Σωκράτης πρέσβευε ότι, για να φιλοσοφήσει κανείς πραγματικά και να συλλάβει την αλήθεια, θα έπρεπε να γνωρίσει τον πραγματικό εαυτό του (αυτογνωσία).
Ποιος ήταν, κατά τη γνώμη του, ο τρόπος που επιτυγχάνεται η γνώση του πραγματικού εαυτού μας; Η απώλεια της διπλής άγνοιας.
Δηλαδή, μας λέει ο Σωκράτης ότι όλοι οι άνθρωποι αρχικά αγνοούν δύο πράγματα νομίζοντας:
ότι είναι βέβαιοι για οτιδήποτε γνωρίζουν (ακόμα και τον εαυτό τους)
ότι γνωρίζουν πώς είναι ο κόσμος και η ζωή
Και τα δύο, μας λέει ο Σωκράτης, αποτελούν άγνοια, αμαρτάνουν (δεν έχει σχέση με τη χριστιανική θεώρηση –αμαρτάνω σημαίνει κινούμαι έξω από τις μοίρες > εκ του ρήματος “μείρομαι”).
Για να συλλάβει κανείς τον πραγματικό εαυτό του και να γνωρίσει τον τρόπο που υπάρχει ο κόσμος, πρέπει:
να σταματήσει να νομίζει ότι είναι βέβαιος για αυτά που γνωρίζει
να σταματήσει να νομίζει ότι ξέρει πώς είναι ο κόσμος
Αν αποβάλλει κανείς αυτές τις δύο μορφές άγνοιας, τότε έχει τη δυνατότητα να εισέλθει στην ΕΝΔΟΣΚΟΠΗΣΗ και να διανύσει τον δρόμο προς το γνώθι σ’ αυτόν!
Να θυμίσουμε τον μύθο με τον Οιδίποδα και τη Σφίγγα. Γιατί κανείς περαστικός δεν έβρισκε τη λύση του αινίγματος της Σφίγγας που είχε σχέση με το πόσα πόδια “έχει” ο άνθρωπος σε κάθε ηλικία; Γιατί απλά δεν γνώριζαν ότι ήταν άνθρωποι! (Γνώθι σ΄αυτόν).
Ας σκεφτούμε επίσης ότι μόνο ο Οιδίποδας βρήκε τη λύση. Αλήθεια, γιατί το όνομά του σήμαινε “αυτόν με το πρησμένο πόδι” και είχε σχέση με τα πόδια του αινίγματος;
Η αιώνια σοφία για τον άνθρωπο, το θείο και τον κόσμο, είναι κρυμμένη μέσα στην ελληνική φιλοσοφία και μυθολογία.
Παρατίθεται στο βίντεο ένα απόσπασμα από τον διάλογο Αλκιβιάδης του Πλάτωνα, στον οποίο ο Σωκράτης αναλύει αυτήν τη διπλή άγνοια.
Ποιος ήταν, κατά τη γνώμη του, ο τρόπος που επιτυγχάνεται η γνώση του πραγματικού εαυτού μας; Η απώλεια της διπλής άγνοιας.
Δηλαδή, μας λέει ο Σωκράτης ότι όλοι οι άνθρωποι αρχικά αγνοούν δύο πράγματα νομίζοντας:
ότι είναι βέβαιοι για οτιδήποτε γνωρίζουν (ακόμα και τον εαυτό τους)
ότι γνωρίζουν πώς είναι ο κόσμος και η ζωή
Και τα δύο, μας λέει ο Σωκράτης, αποτελούν άγνοια, αμαρτάνουν (δεν έχει σχέση με τη χριστιανική θεώρηση –αμαρτάνω σημαίνει κινούμαι έξω από τις μοίρες > εκ του ρήματος “μείρομαι”).
Για να συλλάβει κανείς τον πραγματικό εαυτό του και να γνωρίσει τον τρόπο που υπάρχει ο κόσμος, πρέπει:
να σταματήσει να νομίζει ότι είναι βέβαιος για αυτά που γνωρίζει
να σταματήσει να νομίζει ότι ξέρει πώς είναι ο κόσμος
Αν αποβάλλει κανείς αυτές τις δύο μορφές άγνοιας, τότε έχει τη δυνατότητα να εισέλθει στην ΕΝΔΟΣΚΟΠΗΣΗ και να διανύσει τον δρόμο προς το γνώθι σ’ αυτόν!
Να θυμίσουμε τον μύθο με τον Οιδίποδα και τη Σφίγγα. Γιατί κανείς περαστικός δεν έβρισκε τη λύση του αινίγματος της Σφίγγας που είχε σχέση με το πόσα πόδια “έχει” ο άνθρωπος σε κάθε ηλικία; Γιατί απλά δεν γνώριζαν ότι ήταν άνθρωποι! (Γνώθι σ΄αυτόν).
Ας σκεφτούμε επίσης ότι μόνο ο Οιδίποδας βρήκε τη λύση. Αλήθεια, γιατί το όνομά του σήμαινε “αυτόν με το πρησμένο πόδι” και είχε σχέση με τα πόδια του αινίγματος;
Η αιώνια σοφία για τον άνθρωπο, το θείο και τον κόσμο, είναι κρυμμένη μέσα στην ελληνική φιλοσοφία και μυθολογία.
Παρατίθεται στο βίντεο ένα απόσπασμα από τον διάλογο Αλκιβιάδης του Πλάτωνα, στον οποίο ο Σωκράτης αναλύει αυτήν τη διπλή άγνοια.
André Maurois: Οι τέσσερις κανόνες της ζωής
Σας είπαν ότι οι παλαιές ηθικές αξίες είναι ξεπερασμένες. Λάθος. Εάν απογυμνώσετε τη σημερινή ανθρωπότητα από τις λέξεις που την περιβάλλουν, αυτό που ξεπροβάλλει είναι πάντα ο ίδιος προαιώνιος άνθρωπος.
Συγγραφείς εξαγγέλλουν το τέλος του κλασικού πολιτισμού. Ισχυρίζονται ότι «οφείλουμε να αποδεχτούμε το αυτονόητο». «Με τον 20ό αιώνα» λένε «κλείνει οριστικά μία περίοδος πέντε χιλιάδων χρόνων της ανθρωπότητας –η περίοδος των μεγάλων κλασικών πολιτισμών– και έρχεται μια νέα, που δεν θα έχει πλέον καμία σχέση με την προηγούμενη· και δεν πρόκειται για μια νέα παραλλαγή της ψυχής, που θα πραγματωθεί μέσα σ’ ένα ιστορικά προκαθορισμένο σώμα, αλλά για μια εντελώς νέα ψυχή μέσα σ’ ένα νέο σώμα».
Πώς; Μια νέα ψυχή μέσα σ’ ένα νέο σώμα; Διαφωνώ. Δεν υπάρχει νέο σώμα. Σάμπως όλοι δεν διαθέτουμε μία καρδιά, ένα συκώτι, αρτηρίες και νεύρα, ακριβώς όπως και ο άνθρωπος του Κρο-Μανιόν; Όσο για την ψυχή, οι ηθικές αξίες δεν επινοήθηκαν αυθαίρετα από τίποτα ξεμωραμένους ηθικολόγους. Υφίστανται γιατί, χωρίς αυτές, καμία κοινωνία αλλά και καμία ευτυχία δεν μπορούν να επιβιώσουν.
Θα ξεκινήσω λοιπόν υπενθυμίζοντάς σας ορισμένους κανόνες τόσο παλαιούς όσο και ο πολιτισμός, οι οποίοι εξακολουθούν να ισχύουν ακόμα και στη σημερινή εποχή της νέας τεχνολογίας και των μηδενιστικών φιλοσοφιών.
Ο πρώτος είναι ότι δεν πρέπει να ζεις μόνο για τον εαυτό σου.
Ο άνθρωπος που ομφαλοσκοπεί βρίσκει πάντα χίλιους λόγους για να είναι δυστυχής. Ποτέ δεν θα έχει κάνει όλα όσα θα ήθελε και όφειλε να κάνει, ποτέ δεν θα έχει αποκτήσει όσα θεωρεί ότι έπρεπε να αποκτήσει, και σπανίως θα τον έχουν αγαπήσει όσο ο ίδιος ονειρεύτηκε να αγαπηθεί. Αν αρχίσει να αναμοχλεύει το παρελθόν, θα νιώσει ματαίως τύψεις κι ενοχές. «Τα λάθη μας είναι προορισμένα για τη λήθη και αυτό είναι το μόνο που τους αρμόζει». Αντί λοιπόν να διαγράφετε ένα παρελθόν που τίποτα δεν μπορεί να το καταργήσει, προσπαθήστε να οικοδομήσετε ένα παρόν για το οποίο θα είστε, κάποια μέρα, υπερήφανος. Η ασυμφωνία με τον εαυτό μας είναι το χειρότερο δεινό. Όποιος ζει για τους άλλους, για την πατρίδα του, για μια γυναίκα, για ένα δημιούργημα, για τους λιμοκτονούντες, για τους κυνηγημένους, ξεχνά με θαυμαστό τρόπο τις δικές του αγωνίες, τις ταπεινές του έγνοιες. «Ο πραγματικός εξωτερικός κόσμος είναι ο πραγματικός εσωτερικός κόσμος».
Ο δεύτερος κανόνας είναι ότι πρέπει να πράττεις.
Αντί να μεμψιμοιρούμε για τον παράλογο κόσμο, ας προσπαθήσουμε να μεταμορφώσουμε, ο καθένας από εμάς, τον μικρόκοσμο στον οποίο μάς μέλει να ζήσουμε. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε ολόκληρο το σύμπαν, αλλά ποιος στ’ αλήθεια θα ήθελε κάτι τέτοιο; Οι στόχοι μας είναι πιο κοντινοί και πιο απλοί: να ασκήσουμε ένα επάγγελμα, να το επιλέξουμε σωστά, να το μάθουμε σε βάθος και να γίνουμε ειδήμονες σ’ αυτό. Ο καθένας έχει το δικό του πεδίο δράσης: εγώ γράφω βιβλία, ο ξυλουργός συναρμολογεί τα ράφια για τη βιβλιοθήκη μου, ο τροχονόμος ρυθμίζει την κίνηση, ο μηχανικός κατασκευάζει, ο δήμαρχος διοικεί το δήμο. Όλοι, όταν αναλαμβάνουν εργασίες που ξέρουν να κάνουν καλά, χαίρονται τη στιγμή που τις διεκπεραιώνουν και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που, ακόμα και στον ελεύθερό τους χρόνο, επιβάλλουν στον εαυτό τους δράσεις φαινομενικά άχρηστες, όπως τα παιχνίδια ή τα αθλήματα. Ο παίκτης του ράγκμπι που κυλιέται μέσα στις λάσπες από το σπρώξιμο του αντιπάλου είναι ευτυχισμένος. Όσο για τις κοινωφελείς δράσεις, ωφελούμαστε από την αποτελεσματικότητά τους: ο δραστήριος δήμαρχος κρατάει καθαρή την πόλη, ο δραστήριος ιερέας ζωντανή την ενορία και οι επιτυχίες αυτές τούς προσφέρουν ικανοποίηση.
Ο τρίτος κανόνας είναι ότι πρέπει να πιστεύεις στη δύναμη της θέλησης.
Είναι λάθος να θεωρείς το μέλλον πλήρως προδιαγεγραμμένο. Ένας σπουδαίος άνθρωπος μπορεί να αλλάξει το ρου της ιστορίας· και όποιος έχει τη δύναμη της θέλησης μπορεί να αλλάξει το ίδιο του το μέλλον. Φυσικά κανείς δεν είναι παντοδύναμος και η ελευθερία κάθε ανθρώπου έχει τα όριά της. Η ελευθερία ζει στο μεταίχμιο μεταξύ θέλησης και δυνατοτήτων. Δεν είναι στο χέρι μου να εμποδίσω έναν πόλεμο, μπορώ όμως με τα λόγια και τα γραπτά μου να κάνω μια πράξη που, αν πολλαπλασιαστεί από εκατομμύρια άλλες, θα περιορίσει τις πιθανότητες πολέμου. Μπορώ να αποφύγω να λέω στους συμπατριώτες μου, σε κάθε ευκαιρία ή και χωρίς κάποια συγκεκριμένη ευκαιρία, ότι έχουν θιγεί και ότι για να σώσουν την τιμή τους πρέπει να αυτοκτονήσουν μαζί με τη χώρα μας. Δεν εξαρτάται από μένα να κερδίζω τις μάχες, είναι όμως στο χέρι μου να είμαι ένας θαρραλέος στρατιώτης, πάντα στο πόστο μου και «σε ετοιμότητα». Και, καθώς «το όριο της θέλησης εξαρτάται από τη δική μας τόλμη», οφείλουμε πάντα, χωρίς να μας απασχολούν τα όρια, να κυβερνούμε τις ζωές μας όσο καλύτερα μπορούμε. Η οκνηρία και η δειλία είναι κινήσεις εγκατάλειψης· η εργασία και η τόλμη, ηθελημένες κινήσεις δράσης. Και πιθανότατα η δύναμη της θέλησης να είναι η βασίλισσα όλων των αρετών.
Εντούτοις, ως τέταρτο κανόνα, θα σας πρότεινα μιαν άλλη αρετή εξίσου πολύτιμη με τη θέληση: την πίστη.
Πίστη στις υποσχέσεις, στις δεσμεύσεις απέναντι στους άλλους, απέναντι στον εαυτό μας. Πρέπει να είναι κανείς αξιόπιστος και να μην απογοητεύει ποτέ τους άλλους. Η πίστη δεν είναι εύκολη αρετή. Χίλιοι πειρασμοί ξεπηδούν στην πορεία προς την τήρηση της δέσμευσης. Θα μου πείτε: «Μα πώς είναι δυνατόν; Αν η γυναίκα που παντρεύτηκα αποδειχτεί φιλάρεσκη, άπιστη και ανόητη, εγώ οφείλω να της είμαι πιστός; Αν επιλέξω ένα επάγγελμα και συνειδητοποιήσω ότι δεν ανταποκρίνεται εντέλει στις προσδοκίες μου, θα απαγορεύσω στον εαυτό μου να κάνει μια νέα αρχή; Αν έχω ενταχθεί σε ένα κόμμα και ανακαλύψω ότι απαρτίζεται από ένα σωρό άπληστους και αποπροσανατολισμένους ανθρώπους, θα αρνηθώ να μεταπηδήσω σε κάποιο άλλο, το οποίο, τώρα που είμαι καλύτερα πληροφορημένος, αναγνωρίζω ως εντιμότερο;». Όχι. Πίστη δεν σημαίνει τύφλωση. Ωστόσο δεν πρέπει να αποδίδουμε σε μια προηγούμενη κακή επιλογή μας τις απιστίες που ενδεχομένως αποτελούν ένδειξη ελλιπούς γενναιοδωρίας. «Αντιθέτως, το σωστό είναι να σκεφτούμε» λέει ο Αλαίν «ότι όλες οι επιλογές είναι κακές όταν είναι αποτέλεσμα αδράνειας και ότι όλες μπορούν να γίνουν καλές χάρη στην ισχυρή θέληση. Κανείς δεν επιλέγει το επάγγελμά του για τους σωστούς λόγους, αφού για να το επιλέξει πρέπει πρώτα να το γνωρίζει. Αλλά ούτε και τους έρωτές του επιλέγει». Συχνά όμως μπορεί να διαπλάσει μια γυναίκα, να κάνει καλά τη δουλειά που έχει επιλέξει και να μεταμορφώσει ένα κόμμα. Η πίστη παράγει αυτό που τη δικαιώνει.
Φαντάζομαι ότι οι εν λόγω κανόνες ζωής σάς φαίνονται συνοπτικοί και συγχρόνως αυστηροί. Το ξέρω αλλά αυτοί είναι· δεν υπάρχουν άλλοι. Δεν σας ζητώ να διασχίσετε τη ζωή ως ένας αδιάλλακτος στωικός. Να έχετε πάντοτε την αίσθηση του χιούμορ. Να μπορείτε να χαμογελάτε ακόμα και με τον εαυτό σας – και με εμένα, επίσης. Αν δεν μπορείτε να τιθασεύετε τις αδυναμίες σας, να τις αποδέχεστε, αλλά να διατηρείτε, παρά την ύπαρξή τους, μια γερή θωράκιση. Κάθε κοινωνία της οποίας οι πολίτες δεν ζουν παρά μόνο για τις φιλοδοξίες ή τις ακολασίες τους, κάθε κοινωνία που ανέχεται τη βία και την αδικία, κάθε κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι δεν έχουν πλέον καμία εμπιστοσύνη ο ένας στον άλλον και τα μέλη της παύουν να έχουν βούληση, είναι καταδικασμένη.
Όσο η Ρώμη παρέμενε η Ρώμη των ηρώων, ευημερούσε. Μόλις έπαψε να σέβεται τις αξίες πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε, κατέρρευσε. Οι νέες τεχνικές αλλάζουν τους τρόπους δράσης. Δεν αλλάζουν όμως ούτε την αξία της δράσης ούτε τις αιτίες της. Έτσι ήταν εξαρχής κι έτσι θα είναι πάντα.
André Maurois, Ανοιχτή επιστολή σε έναν νέο για την πορεία του στη ζωή
Συγγραφείς εξαγγέλλουν το τέλος του κλασικού πολιτισμού. Ισχυρίζονται ότι «οφείλουμε να αποδεχτούμε το αυτονόητο». «Με τον 20ό αιώνα» λένε «κλείνει οριστικά μία περίοδος πέντε χιλιάδων χρόνων της ανθρωπότητας –η περίοδος των μεγάλων κλασικών πολιτισμών– και έρχεται μια νέα, που δεν θα έχει πλέον καμία σχέση με την προηγούμενη· και δεν πρόκειται για μια νέα παραλλαγή της ψυχής, που θα πραγματωθεί μέσα σ’ ένα ιστορικά προκαθορισμένο σώμα, αλλά για μια εντελώς νέα ψυχή μέσα σ’ ένα νέο σώμα».
Πώς; Μια νέα ψυχή μέσα σ’ ένα νέο σώμα; Διαφωνώ. Δεν υπάρχει νέο σώμα. Σάμπως όλοι δεν διαθέτουμε μία καρδιά, ένα συκώτι, αρτηρίες και νεύρα, ακριβώς όπως και ο άνθρωπος του Κρο-Μανιόν; Όσο για την ψυχή, οι ηθικές αξίες δεν επινοήθηκαν αυθαίρετα από τίποτα ξεμωραμένους ηθικολόγους. Υφίστανται γιατί, χωρίς αυτές, καμία κοινωνία αλλά και καμία ευτυχία δεν μπορούν να επιβιώσουν.
Θα ξεκινήσω λοιπόν υπενθυμίζοντάς σας ορισμένους κανόνες τόσο παλαιούς όσο και ο πολιτισμός, οι οποίοι εξακολουθούν να ισχύουν ακόμα και στη σημερινή εποχή της νέας τεχνολογίας και των μηδενιστικών φιλοσοφιών.
Ο πρώτος είναι ότι δεν πρέπει να ζεις μόνο για τον εαυτό σου.
Ο άνθρωπος που ομφαλοσκοπεί βρίσκει πάντα χίλιους λόγους για να είναι δυστυχής. Ποτέ δεν θα έχει κάνει όλα όσα θα ήθελε και όφειλε να κάνει, ποτέ δεν θα έχει αποκτήσει όσα θεωρεί ότι έπρεπε να αποκτήσει, και σπανίως θα τον έχουν αγαπήσει όσο ο ίδιος ονειρεύτηκε να αγαπηθεί. Αν αρχίσει να αναμοχλεύει το παρελθόν, θα νιώσει ματαίως τύψεις κι ενοχές. «Τα λάθη μας είναι προορισμένα για τη λήθη και αυτό είναι το μόνο που τους αρμόζει». Αντί λοιπόν να διαγράφετε ένα παρελθόν που τίποτα δεν μπορεί να το καταργήσει, προσπαθήστε να οικοδομήσετε ένα παρόν για το οποίο θα είστε, κάποια μέρα, υπερήφανος. Η ασυμφωνία με τον εαυτό μας είναι το χειρότερο δεινό. Όποιος ζει για τους άλλους, για την πατρίδα του, για μια γυναίκα, για ένα δημιούργημα, για τους λιμοκτονούντες, για τους κυνηγημένους, ξεχνά με θαυμαστό τρόπο τις δικές του αγωνίες, τις ταπεινές του έγνοιες. «Ο πραγματικός εξωτερικός κόσμος είναι ο πραγματικός εσωτερικός κόσμος».
Ο δεύτερος κανόνας είναι ότι πρέπει να πράττεις.
Αντί να μεμψιμοιρούμε για τον παράλογο κόσμο, ας προσπαθήσουμε να μεταμορφώσουμε, ο καθένας από εμάς, τον μικρόκοσμο στον οποίο μάς μέλει να ζήσουμε. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε ολόκληρο το σύμπαν, αλλά ποιος στ’ αλήθεια θα ήθελε κάτι τέτοιο; Οι στόχοι μας είναι πιο κοντινοί και πιο απλοί: να ασκήσουμε ένα επάγγελμα, να το επιλέξουμε σωστά, να το μάθουμε σε βάθος και να γίνουμε ειδήμονες σ’ αυτό. Ο καθένας έχει το δικό του πεδίο δράσης: εγώ γράφω βιβλία, ο ξυλουργός συναρμολογεί τα ράφια για τη βιβλιοθήκη μου, ο τροχονόμος ρυθμίζει την κίνηση, ο μηχανικός κατασκευάζει, ο δήμαρχος διοικεί το δήμο. Όλοι, όταν αναλαμβάνουν εργασίες που ξέρουν να κάνουν καλά, χαίρονται τη στιγμή που τις διεκπεραιώνουν και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που, ακόμα και στον ελεύθερό τους χρόνο, επιβάλλουν στον εαυτό τους δράσεις φαινομενικά άχρηστες, όπως τα παιχνίδια ή τα αθλήματα. Ο παίκτης του ράγκμπι που κυλιέται μέσα στις λάσπες από το σπρώξιμο του αντιπάλου είναι ευτυχισμένος. Όσο για τις κοινωφελείς δράσεις, ωφελούμαστε από την αποτελεσματικότητά τους: ο δραστήριος δήμαρχος κρατάει καθαρή την πόλη, ο δραστήριος ιερέας ζωντανή την ενορία και οι επιτυχίες αυτές τούς προσφέρουν ικανοποίηση.
Ο τρίτος κανόνας είναι ότι πρέπει να πιστεύεις στη δύναμη της θέλησης.
Είναι λάθος να θεωρείς το μέλλον πλήρως προδιαγεγραμμένο. Ένας σπουδαίος άνθρωπος μπορεί να αλλάξει το ρου της ιστορίας· και όποιος έχει τη δύναμη της θέλησης μπορεί να αλλάξει το ίδιο του το μέλλον. Φυσικά κανείς δεν είναι παντοδύναμος και η ελευθερία κάθε ανθρώπου έχει τα όριά της. Η ελευθερία ζει στο μεταίχμιο μεταξύ θέλησης και δυνατοτήτων. Δεν είναι στο χέρι μου να εμποδίσω έναν πόλεμο, μπορώ όμως με τα λόγια και τα γραπτά μου να κάνω μια πράξη που, αν πολλαπλασιαστεί από εκατομμύρια άλλες, θα περιορίσει τις πιθανότητες πολέμου. Μπορώ να αποφύγω να λέω στους συμπατριώτες μου, σε κάθε ευκαιρία ή και χωρίς κάποια συγκεκριμένη ευκαιρία, ότι έχουν θιγεί και ότι για να σώσουν την τιμή τους πρέπει να αυτοκτονήσουν μαζί με τη χώρα μας. Δεν εξαρτάται από μένα να κερδίζω τις μάχες, είναι όμως στο χέρι μου να είμαι ένας θαρραλέος στρατιώτης, πάντα στο πόστο μου και «σε ετοιμότητα». Και, καθώς «το όριο της θέλησης εξαρτάται από τη δική μας τόλμη», οφείλουμε πάντα, χωρίς να μας απασχολούν τα όρια, να κυβερνούμε τις ζωές μας όσο καλύτερα μπορούμε. Η οκνηρία και η δειλία είναι κινήσεις εγκατάλειψης· η εργασία και η τόλμη, ηθελημένες κινήσεις δράσης. Και πιθανότατα η δύναμη της θέλησης να είναι η βασίλισσα όλων των αρετών.
Εντούτοις, ως τέταρτο κανόνα, θα σας πρότεινα μιαν άλλη αρετή εξίσου πολύτιμη με τη θέληση: την πίστη.
Πίστη στις υποσχέσεις, στις δεσμεύσεις απέναντι στους άλλους, απέναντι στον εαυτό μας. Πρέπει να είναι κανείς αξιόπιστος και να μην απογοητεύει ποτέ τους άλλους. Η πίστη δεν είναι εύκολη αρετή. Χίλιοι πειρασμοί ξεπηδούν στην πορεία προς την τήρηση της δέσμευσης. Θα μου πείτε: «Μα πώς είναι δυνατόν; Αν η γυναίκα που παντρεύτηκα αποδειχτεί φιλάρεσκη, άπιστη και ανόητη, εγώ οφείλω να της είμαι πιστός; Αν επιλέξω ένα επάγγελμα και συνειδητοποιήσω ότι δεν ανταποκρίνεται εντέλει στις προσδοκίες μου, θα απαγορεύσω στον εαυτό μου να κάνει μια νέα αρχή; Αν έχω ενταχθεί σε ένα κόμμα και ανακαλύψω ότι απαρτίζεται από ένα σωρό άπληστους και αποπροσανατολισμένους ανθρώπους, θα αρνηθώ να μεταπηδήσω σε κάποιο άλλο, το οποίο, τώρα που είμαι καλύτερα πληροφορημένος, αναγνωρίζω ως εντιμότερο;». Όχι. Πίστη δεν σημαίνει τύφλωση. Ωστόσο δεν πρέπει να αποδίδουμε σε μια προηγούμενη κακή επιλογή μας τις απιστίες που ενδεχομένως αποτελούν ένδειξη ελλιπούς γενναιοδωρίας. «Αντιθέτως, το σωστό είναι να σκεφτούμε» λέει ο Αλαίν «ότι όλες οι επιλογές είναι κακές όταν είναι αποτέλεσμα αδράνειας και ότι όλες μπορούν να γίνουν καλές χάρη στην ισχυρή θέληση. Κανείς δεν επιλέγει το επάγγελμά του για τους σωστούς λόγους, αφού για να το επιλέξει πρέπει πρώτα να το γνωρίζει. Αλλά ούτε και τους έρωτές του επιλέγει». Συχνά όμως μπορεί να διαπλάσει μια γυναίκα, να κάνει καλά τη δουλειά που έχει επιλέξει και να μεταμορφώσει ένα κόμμα. Η πίστη παράγει αυτό που τη δικαιώνει.
Φαντάζομαι ότι οι εν λόγω κανόνες ζωής σάς φαίνονται συνοπτικοί και συγχρόνως αυστηροί. Το ξέρω αλλά αυτοί είναι· δεν υπάρχουν άλλοι. Δεν σας ζητώ να διασχίσετε τη ζωή ως ένας αδιάλλακτος στωικός. Να έχετε πάντοτε την αίσθηση του χιούμορ. Να μπορείτε να χαμογελάτε ακόμα και με τον εαυτό σας – και με εμένα, επίσης. Αν δεν μπορείτε να τιθασεύετε τις αδυναμίες σας, να τις αποδέχεστε, αλλά να διατηρείτε, παρά την ύπαρξή τους, μια γερή θωράκιση. Κάθε κοινωνία της οποίας οι πολίτες δεν ζουν παρά μόνο για τις φιλοδοξίες ή τις ακολασίες τους, κάθε κοινωνία που ανέχεται τη βία και την αδικία, κάθε κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι δεν έχουν πλέον καμία εμπιστοσύνη ο ένας στον άλλον και τα μέλη της παύουν να έχουν βούληση, είναι καταδικασμένη.
Όσο η Ρώμη παρέμενε η Ρώμη των ηρώων, ευημερούσε. Μόλις έπαψε να σέβεται τις αξίες πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε, κατέρρευσε. Οι νέες τεχνικές αλλάζουν τους τρόπους δράσης. Δεν αλλάζουν όμως ούτε την αξία της δράσης ούτε τις αιτίες της. Έτσι ήταν εξαρχής κι έτσι θα είναι πάντα.
André Maurois, Ανοιχτή επιστολή σε έναν νέο για την πορεία του στη ζωή
Σε αναζήτηση γυμνής βαρυτικής ιδιομορφίας
Βαρυτική ιδιαιτερότητα ή ιδιομορφία ονομάζεται η στενή περιοχή του χωροχρόνου όπου εκεί το βαρυτικό πεδίο ενός αντικειμένου γίνεται άπειρο, οπότε οι νόμοι του φυσιολογικού χωροχρόνου δεν μπορούν να ισχύουν εκεί. Η υπόθεση τώρα της «κοσμικής λογοκρισίας» λέει ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχει η ιδιαιτερότητα χωρίς ορίζοντα γεγονότων και έξω από τις μαύρες τρύπες,, αλλά είναι πιθανό ότι τις έχουμε ήδη εντοπίσει και παρερμηνεύσαμε τη φύση τους;
Οι μαύρες τρύπες κρύβονται πίσω από τον ορίζοντα γεγονότων και γι αυτό ό, τι συμβαίνει μέσα στον ορίζοντα, μένει αόρατο μέσα στον ορίζοντα. Δεν έχουμε διαρροές πληροφοριών.
Ένας ορίζοντας γεγονότων μιας μαύρης τρύπας έχει το πρόσθετο πλεονέκτημα της απόκρυψης της αμήχανης θεωρίας που την προβλέπει. Η ύλη που πέφτει σε μια μαύρη τρύπα καταλήγει σε μια ιδιομορφία (Singularity) όπου η καμπυλότητα του χωροχρόνου διαφοροποιείται και οι εξισώσεις της γενικής σχετικότητας του Αϊνστάιν καταρρέουν. Ευτυχώς, η αδυναμία μας να προσδιορίσουμε το πού βρίσκεται η ύλη που πέφτει μέσα της, καθώς η πυκνότητά της αποκλίνει κοντά σε αυτήν την ιδιομορφία δεν επηρεάζει τον εξωτερικό κόσμο, ο οποίος παραμένει προστατευμένος από τον ορίζοντα γεγονότων.
Αλλά μπορούν οι εξισώσεις του Αϊνστάιν να δημιουργήσουν « γυμνές ιδιομορφίες », που να μην κρύβονται πίσω από έναν ορίζοντα γεγονότων; Εάν αυτές οι περιοχές του χωροχρόνου μας επηρεάζουν, δεν θα είμαστε σε θέση να προβλέψουμε το μέλλον μας χρησιμοποιώντας τη γενική σχετικότητα.
Για να αποφευχθεί μια τέτοια κρίση, ο φυσικός Roger Penrose υποστήριξε το 1969 την υπόθεση της κοσμικής λογοκρισίας , η οποία υποθέτει ότι ενδέχεται να υπάρχουν περιορισμοί που απαγορεύουν τις γυμνές ιδιομορφίες στη φύση. Εάν ισχύει, η γενική σχετικότητα έχει έναν τρόπο διατήρησης του ντετερμινισμού περιορίζοντας την επιρροή των περιοχών των οποίων η μελλοντική συμπεριφορά δεν μπορεί να προβλεφθεί.
Υπάρχει όμως ανάγκη για κοσμική λογοκρισία; Γνωρίζουμε ότι οι εξισώσεις γενικής σχετικότητας του Αϊνστάιν είναι ελλιπείς επειδή λείπει ένα κρίσιμο στοιχείο της σύγχρονης φυσικής, δηλαδή η κβαντική μηχανική. Μια ολοκληρωμένη θεωρία της κβαντικής βαρύτητας, την οποία δεν έχουμε επί του παρόντος, μπορεί να θεραπεύσει τις ανωμαλίες στις ιδιαιτερότητες και να επιτρέψει στον συνηθισμένο ντετερμινισμό να εκδηλωθεί σε ολόκληρο τον χωροχρόνο. Σε αυτήν τη θεωρία, δεν θα ήταν απαραίτητο να λογοκρίνουμε οποιαδήποτε περιοχή μέσω περιορισμών που υπερβαίνουν τις θεμελιώδεις φυσικές αρχές.
Στην πραγματικότητα, έχουμε ήδη μια ισχυρή υπόδειξη ότι αυτό μπορεί να ισχύει. Το 1974, ο Stephen Hawking έδειξε ότι οι μαύρες τρύπες ακτινοβολούν. Αναδρομικά, το αποτέλεσμα είναι προφανές. Δεν υπάρχει τρόπος περιορισμού των σωματιδίων του φωτός σε ένα κελί που να είναι μικρότερο από το μήκος κύματος τους, καθώς η θέση τους δεν μπορεί να εντοπιστεί με αυτήν την ακρίβεια. Με αποτέλεσμα οι διακυμάνσεις του κενού κοντά σε μια μαύρη τρύπα να παράγουν φωτόνια που διαρρέουν προς τα έξω, επειδή το μήκος κύματος τους είναι μεγαλύτερο από την κλίμακα του ορίζοντα. Αυτή η λεγόμενη « ακτινοβολία Hawking » ενεργοποιείται από τη βαρυτική ενέργεια δέσμευσης των εικονικών σωματιδίων που καταλήγουν μέσα στη μαύρη τρύπα.
Οι εξατμιζόμενες μαύρες τρύπες με αυτό τον τρόπο είναι γυμνές ιδιαιτερότητες, καθώς δεν κρύβονται πλήρως από τον ορίζοντα των γεγονότων τους. Δυστυχώς, η ακτινοβολία είναι πολύ αδύναμη για να ανιχνευθεί στις αστροφυσικές μαύρες τρύπες με μάζα πάνω από τρεις ήλιους και με μέγεθος του ορίζοντα μεγαλύτερο από το μήκος του Μανχάταν. Οι μαύρες τρύπες μικρής μάζας, οι οποίες μπορεί να έχουν παραχθεί στο πρώιμο σύμπαν, έχουν έναν ορίζοντα μικρότερο από το μέγεθος ενός πρωτονίου και θα μπορούσαν να έχουν εκραγεί από τότε. Αν και δεν έχουμε εντοπίσει μέχρι τώρα εξάτμιση μαύρων τρυπών, προβλέπονται από την απλή ημικλασική διατύπωση της κβαντικής βαρύτητας.
Παρά αυτό το πολύ γνωστό παράδειγμα, οι μαθηματικοί και οι φιλόσοφοι εξακολουθούν να υποστηρίζουν εάν η κοσμική λογοκρισία θα πρέπει να περιορίσει το εύρος των «λογικών» χωροχρόνων στη γενική σχετικότητα. Παράλληλα, χρησιμοποιούνται υπολογιστές για την επίλυση των εξισώσεων του Αϊνστάιν και την αναζήτηση παθολογικών γυμνών ιδιομορφιών κάτω από ακραίες συνθήκες.
Σε ένα πρόσφατο συνέδριο στο Harvard ένας φιλόσοφος καθόρισε την κοσμική λογοκρισία ως ένα από τα πιο διεγερτικά ερωτήματα στις τρέχουσες μελέτες της γενικής σχετικότητας. Όταν τελείωσε τη διάλεξη, είχα μόνο μία ερώτηση: «Λαμβάνοντας υπόψη αυτές τις μαθηματικές και φιλοσοφικές σκέψεις, οι αστρονόμοι μπορούσαν να αναζητήσουν γυμνές ιδιομορφίες στον ουρανό. Αν τις βρούμε, θα υπήρχε ανάγκη λογοκρισίας; ”
Αντί να βρούμε λόγους για να αποφύγουμε τις γυμνές ιδιαιτερότητες, θα πρέπει να εκτιμήσουμε την ευκαιρία να τις βρούμε ως μια πορεία για την εξερεύνηση της νέας φυσικής. Φυσικά, το κρίσιμο άγνωστο από την άποψη αυτή είναι: “Πώς μοιάζουν οι γυμνές ιδιομορφίες;” Λόγω της ακραίας καμπυλότητας του χωροχρόνου στην περιοχή τους, οι γυμνές ιδιομορφίες μπορεί να παράγουν σωματίδια υψηλής ενέργειας σε μια ισχυρή φωτοβολίδα ενέργειας. Παρατηρούμε τέτοιες βολίδες στον ουρανό; Είναι πιθανό ότι έχουμε ήδη εντοπίσει γυμνές ιδιομορφίες αλλά να παρερμηνεύσαμε τη φύση τους;
Μία οικογένεια τεκμηριωμένων τέτοιων φωτοβολίδων υψηλής ενέργειας είναι εκρήξεις ακτίνων γάμμα . Αυτές οι αστροφυσικές εκρήξεις σχετίζονται συνήθως με τη γέννηση των μαύρων τρυπών ή τη σύγκρουση των αστεριών νετρονίων, αλλά όχι με τις γυμνές ιδιομορφίες. Παρατηρούμε επίσης γρήγορες ραδιοφωνικές εκρήξεις των οποίων η φύση είναι άγνωστη μέχρι τώρα.
Πρέπει να κρατήσουμε τα μάτια μας ανοιχτά. Εάν ανιχνευθούν από τα τηλεσκόπια μας, οι γυμνές ιδιομορφίες θα ήταν τα καλύτερα εργαστήρια για τη δοκιμή των θεωριών της κβαντικής βαρύτητας, όπως η θεωρία χορδών . Το πρόβλημα είναι ότι οι υποψήφιες θεωρίες της κβαντικής βαρύτητας δεν προβλέπουν πώς θα μοιάζουν τέτοιες πηγές. Και δεν έχουν «κάλυμμα». Ως εκ τούτου, οι παρατηρητές θα πρέπει να ηγηθούν του δρόμου, μεταξύ άλλων μέσω του προκλητικού κυνηγιού των βαρυτικών κυμάτων από την αρχέγονη ιδιομορφία του big bang.
Μια εργασία του 2017, που δημοσιεύτηκε στο Physical Review Letters συνδέει απροσδόκητα την κοσμική λογοκρισία με την υπόθεση της ασθενούς βαρύτητας του 2006, που ισχυρίζεται ότι η βαρύτητα πρέπει πάντα να είναι η πιο αδύναμη δύναμη σε οποιοδήποτε βιώσιμο σύμπαν, όπως είναι στο δικό μας. (Η βαρύτητα είναι μακράν η πιο ασθενής από τις τέσσερις θεμελιώδεις δυνάμεις. Δύο ηλεκτρόνια απωθούνται ηλεκτρικά το ένα το άλλο 1 εκατομμύριο τρισεκατομμύρια τρισεκατομμύρια τρισεκατομμύρια φορές πιο δυνατά από ότι έλκουν βαρυτικά το ένα ηλεκτρόνιο το άλλο.) Οι θεωρητικοί φυσικοί μπόρεσαν να προσομοιώσουν το σχηματισμό μιας γυμνής ιδιομορφίας στο τετραδιάστατο σύμπαν με διαφορετική γεωμετρία χωροχρόνου από τη δική μας. Αλλά διαπίστωσαν ότι εάν υπάρχει μια άλλη δύναμη σε αυτό το σύμπαν που επηρεάζει τα σωματίδια πιο έντονα από τη βαρύτητα, η ιδιομορφία μεταμφιέζεται σε μια μαύρη τρύπα. Με άλλα λόγια, όπου διαφορετικά θα δημιουργούσε ένα ανώμαλο τρύπημα στον ιστό του χωροχρόνου, γυμνό για να το δει όλος ο κόσμος, η σχετική αδυναμία της βαρύτητας το αποτρέπει.
Οι μαύρες τρύπες κρύβονται πίσω από τον ορίζοντα γεγονότων και γι αυτό ό, τι συμβαίνει μέσα στον ορίζοντα, μένει αόρατο μέσα στον ορίζοντα. Δεν έχουμε διαρροές πληροφοριών.
Ένας ορίζοντας γεγονότων μιας μαύρης τρύπας έχει το πρόσθετο πλεονέκτημα της απόκρυψης της αμήχανης θεωρίας που την προβλέπει. Η ύλη που πέφτει σε μια μαύρη τρύπα καταλήγει σε μια ιδιομορφία (Singularity) όπου η καμπυλότητα του χωροχρόνου διαφοροποιείται και οι εξισώσεις της γενικής σχετικότητας του Αϊνστάιν καταρρέουν. Ευτυχώς, η αδυναμία μας να προσδιορίσουμε το πού βρίσκεται η ύλη που πέφτει μέσα της, καθώς η πυκνότητά της αποκλίνει κοντά σε αυτήν την ιδιομορφία δεν επηρεάζει τον εξωτερικό κόσμο, ο οποίος παραμένει προστατευμένος από τον ορίζοντα γεγονότων.
Αλλά μπορούν οι εξισώσεις του Αϊνστάιν να δημιουργήσουν « γυμνές ιδιομορφίες », που να μην κρύβονται πίσω από έναν ορίζοντα γεγονότων; Εάν αυτές οι περιοχές του χωροχρόνου μας επηρεάζουν, δεν θα είμαστε σε θέση να προβλέψουμε το μέλλον μας χρησιμοποιώντας τη γενική σχετικότητα.
Για να αποφευχθεί μια τέτοια κρίση, ο φυσικός Roger Penrose υποστήριξε το 1969 την υπόθεση της κοσμικής λογοκρισίας , η οποία υποθέτει ότι ενδέχεται να υπάρχουν περιορισμοί που απαγορεύουν τις γυμνές ιδιομορφίες στη φύση. Εάν ισχύει, η γενική σχετικότητα έχει έναν τρόπο διατήρησης του ντετερμινισμού περιορίζοντας την επιρροή των περιοχών των οποίων η μελλοντική συμπεριφορά δεν μπορεί να προβλεφθεί.
Υπάρχει όμως ανάγκη για κοσμική λογοκρισία; Γνωρίζουμε ότι οι εξισώσεις γενικής σχετικότητας του Αϊνστάιν είναι ελλιπείς επειδή λείπει ένα κρίσιμο στοιχείο της σύγχρονης φυσικής, δηλαδή η κβαντική μηχανική. Μια ολοκληρωμένη θεωρία της κβαντικής βαρύτητας, την οποία δεν έχουμε επί του παρόντος, μπορεί να θεραπεύσει τις ανωμαλίες στις ιδιαιτερότητες και να επιτρέψει στον συνηθισμένο ντετερμινισμό να εκδηλωθεί σε ολόκληρο τον χωροχρόνο. Σε αυτήν τη θεωρία, δεν θα ήταν απαραίτητο να λογοκρίνουμε οποιαδήποτε περιοχή μέσω περιορισμών που υπερβαίνουν τις θεμελιώδεις φυσικές αρχές.
Στην πραγματικότητα, έχουμε ήδη μια ισχυρή υπόδειξη ότι αυτό μπορεί να ισχύει. Το 1974, ο Stephen Hawking έδειξε ότι οι μαύρες τρύπες ακτινοβολούν. Αναδρομικά, το αποτέλεσμα είναι προφανές. Δεν υπάρχει τρόπος περιορισμού των σωματιδίων του φωτός σε ένα κελί που να είναι μικρότερο από το μήκος κύματος τους, καθώς η θέση τους δεν μπορεί να εντοπιστεί με αυτήν την ακρίβεια. Με αποτέλεσμα οι διακυμάνσεις του κενού κοντά σε μια μαύρη τρύπα να παράγουν φωτόνια που διαρρέουν προς τα έξω, επειδή το μήκος κύματος τους είναι μεγαλύτερο από την κλίμακα του ορίζοντα. Αυτή η λεγόμενη « ακτινοβολία Hawking » ενεργοποιείται από τη βαρυτική ενέργεια δέσμευσης των εικονικών σωματιδίων που καταλήγουν μέσα στη μαύρη τρύπα.
Οι εξατμιζόμενες μαύρες τρύπες με αυτό τον τρόπο είναι γυμνές ιδιαιτερότητες, καθώς δεν κρύβονται πλήρως από τον ορίζοντα των γεγονότων τους. Δυστυχώς, η ακτινοβολία είναι πολύ αδύναμη για να ανιχνευθεί στις αστροφυσικές μαύρες τρύπες με μάζα πάνω από τρεις ήλιους και με μέγεθος του ορίζοντα μεγαλύτερο από το μήκος του Μανχάταν. Οι μαύρες τρύπες μικρής μάζας, οι οποίες μπορεί να έχουν παραχθεί στο πρώιμο σύμπαν, έχουν έναν ορίζοντα μικρότερο από το μέγεθος ενός πρωτονίου και θα μπορούσαν να έχουν εκραγεί από τότε. Αν και δεν έχουμε εντοπίσει μέχρι τώρα εξάτμιση μαύρων τρυπών, προβλέπονται από την απλή ημικλασική διατύπωση της κβαντικής βαρύτητας.
Παρά αυτό το πολύ γνωστό παράδειγμα, οι μαθηματικοί και οι φιλόσοφοι εξακολουθούν να υποστηρίζουν εάν η κοσμική λογοκρισία θα πρέπει να περιορίσει το εύρος των «λογικών» χωροχρόνων στη γενική σχετικότητα. Παράλληλα, χρησιμοποιούνται υπολογιστές για την επίλυση των εξισώσεων του Αϊνστάιν και την αναζήτηση παθολογικών γυμνών ιδιομορφιών κάτω από ακραίες συνθήκες.
Σε ένα πρόσφατο συνέδριο στο Harvard ένας φιλόσοφος καθόρισε την κοσμική λογοκρισία ως ένα από τα πιο διεγερτικά ερωτήματα στις τρέχουσες μελέτες της γενικής σχετικότητας. Όταν τελείωσε τη διάλεξη, είχα μόνο μία ερώτηση: «Λαμβάνοντας υπόψη αυτές τις μαθηματικές και φιλοσοφικές σκέψεις, οι αστρονόμοι μπορούσαν να αναζητήσουν γυμνές ιδιομορφίες στον ουρανό. Αν τις βρούμε, θα υπήρχε ανάγκη λογοκρισίας; ”
Αντί να βρούμε λόγους για να αποφύγουμε τις γυμνές ιδιαιτερότητες, θα πρέπει να εκτιμήσουμε την ευκαιρία να τις βρούμε ως μια πορεία για την εξερεύνηση της νέας φυσικής. Φυσικά, το κρίσιμο άγνωστο από την άποψη αυτή είναι: “Πώς μοιάζουν οι γυμνές ιδιομορφίες;” Λόγω της ακραίας καμπυλότητας του χωροχρόνου στην περιοχή τους, οι γυμνές ιδιομορφίες μπορεί να παράγουν σωματίδια υψηλής ενέργειας σε μια ισχυρή φωτοβολίδα ενέργειας. Παρατηρούμε τέτοιες βολίδες στον ουρανό; Είναι πιθανό ότι έχουμε ήδη εντοπίσει γυμνές ιδιομορφίες αλλά να παρερμηνεύσαμε τη φύση τους;
Μία οικογένεια τεκμηριωμένων τέτοιων φωτοβολίδων υψηλής ενέργειας είναι εκρήξεις ακτίνων γάμμα . Αυτές οι αστροφυσικές εκρήξεις σχετίζονται συνήθως με τη γέννηση των μαύρων τρυπών ή τη σύγκρουση των αστεριών νετρονίων, αλλά όχι με τις γυμνές ιδιομορφίες. Παρατηρούμε επίσης γρήγορες ραδιοφωνικές εκρήξεις των οποίων η φύση είναι άγνωστη μέχρι τώρα.
Πρέπει να κρατήσουμε τα μάτια μας ανοιχτά. Εάν ανιχνευθούν από τα τηλεσκόπια μας, οι γυμνές ιδιομορφίες θα ήταν τα καλύτερα εργαστήρια για τη δοκιμή των θεωριών της κβαντικής βαρύτητας, όπως η θεωρία χορδών . Το πρόβλημα είναι ότι οι υποψήφιες θεωρίες της κβαντικής βαρύτητας δεν προβλέπουν πώς θα μοιάζουν τέτοιες πηγές. Και δεν έχουν «κάλυμμα». Ως εκ τούτου, οι παρατηρητές θα πρέπει να ηγηθούν του δρόμου, μεταξύ άλλων μέσω του προκλητικού κυνηγιού των βαρυτικών κυμάτων από την αρχέγονη ιδιομορφία του big bang.
Μια εργασία του 2017, που δημοσιεύτηκε στο Physical Review Letters συνδέει απροσδόκητα την κοσμική λογοκρισία με την υπόθεση της ασθενούς βαρύτητας του 2006, που ισχυρίζεται ότι η βαρύτητα πρέπει πάντα να είναι η πιο αδύναμη δύναμη σε οποιοδήποτε βιώσιμο σύμπαν, όπως είναι στο δικό μας. (Η βαρύτητα είναι μακράν η πιο ασθενής από τις τέσσερις θεμελιώδεις δυνάμεις. Δύο ηλεκτρόνια απωθούνται ηλεκτρικά το ένα το άλλο 1 εκατομμύριο τρισεκατομμύρια τρισεκατομμύρια τρισεκατομμύρια φορές πιο δυνατά από ότι έλκουν βαρυτικά το ένα ηλεκτρόνιο το άλλο.) Οι θεωρητικοί φυσικοί μπόρεσαν να προσομοιώσουν το σχηματισμό μιας γυμνής ιδιομορφίας στο τετραδιάστατο σύμπαν με διαφορετική γεωμετρία χωροχρόνου από τη δική μας. Αλλά διαπίστωσαν ότι εάν υπάρχει μια άλλη δύναμη σε αυτό το σύμπαν που επηρεάζει τα σωματίδια πιο έντονα από τη βαρύτητα, η ιδιομορφία μεταμφιέζεται σε μια μαύρη τρύπα. Με άλλα λόγια, όπου διαφορετικά θα δημιουργούσε ένα ανώμαλο τρύπημα στον ιστό του χωροχρόνου, γυμνό για να το δει όλος ο κόσμος, η σχετική αδυναμία της βαρύτητας το αποτρέπει.
Άγιοι καταστροφείς: Ο Άγιος Καισάριος
Άγιοι της χριστιανοσύνης που φέρονται ως καταστροφείς του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού ή των αντιπάλων τους ή και δολοφόνοι!Ένας από τους γνωστούς ισχυρισμούς των χριστιανών απολογητών είναι ότι: "Οι χριστιανοί δεν έκαναν καταστροφές, ο ελληνικός πολιτισμός κατέπεσε από μόνος του και αν έγιναν κάποιες ελάχιστες καταστροφές από κάποιους φανατικούς· αυτό έγινε λόγω των διωγμών που υπέστησαν από τους εθνικούς". Θα δούμε αν ευσταθεί αυτός ο πολύ συχνός ισχυρισμός τους, με βάση τα δικά τους κείμενα που είναι τα συναξάρια των αγίων, από τα οποία θα δούμε αποσπάσματα καταστροφών, όπως και από την ιστορία, τι αναφέρει για όσους από αυτούς τους αγίους, έχουμε ιστορικά στοιχεία.
Τα Συναξάρια είναι οι βιογραφίες των αγίων του Χριστιανισμού, άσχετα αν περιλαμβάνουν πλήθος μυθικών και υπερφυσικών στοιχείων, ή πολλές από αυτές είναι δημιουργήματα μεταγενέστερης ανάγκης για ύπαρξη πληθώρας μαρτύρων.
Τα σχετικά με καταστροφές αποσπάσματα που ακολουθούν, είναι κυρίως από την συλλογή του Άγιου Νικόδημου του Αγιορείτη. Ακολουθεί ο "σύνδεσμος 1" στο πρωτότυπο. Ο δεύτερος "σύνδεσμος 2", είναι ένα διαδομένο συναξάρι στο Διαδίκτυο, που έχει μεταφρασμένα τα κείμενα, και ίσως πληροφορίες και από άλλα συναξάρια, αλλά όπως θα διαπιστώσετε και αρκετά αλλοιωμένα. Όταν ο δεύτερος σύνδεσμος είναι σε παρένθεση, υπάρχει αλλοίωση που συνήθως σημειώνεται δίπλα του σε παρένθεση. Για τα ιστορικά πρόσωπα χρησιμοποιήθηκαν άλλες πηγές.
Ο Άγιος Καισάριος (εορτάζει για την Εκκλησία στις 7 Οκτωβρίου).
“Tότε δε και ο μακάριος ούτος Kαισάριος ελθών από την Aφρικήν εις την πόλιν την ονομαζομένην Tαρακηνήν, και βλέπωντας τας σιγχαμεράς θυσίας των Eλλήνων, έπτυσεν επάνω εις αυτάς, και τας εκαταπάτησεν. Όθεν πιασθείς, εβάλθη εις φυλακήν. Kαι αφ’ ου επέρασεν εις αυτήν τρεις ημέρας νηστικός, παρεδόθη εις τον ανθύπατον. Δεθείς λοιπόν οπίσω τας χείρας ο του Xριστού αθλητής, ετραβίζετο από τους στρατιώτας έμπροσθεν της καρότζας του άρχοντος. Όταν δε έφθασαν εις τον ναόν του Aπόλλωνος, επροσευχήθη ο Άγιος, και ευθύς έπεσεν ο ναός από τα θεμέλια, και κατεπλάκωσε μέσα τον αρχιερέα των ειδώλων και άλλους πολλούς".
σύνδεσμος 1
σύνδεσμος 2) -όταν είδε τους ειδωλολάτρες να θυσιάζουν στα είδωλα, τους έκανε δριμύτατες παρατηρήσεις!)
Η αλήθεια είναι ότι τα συναξάρια είναι σε απίστευτο βαθμό μυθολογήματα και εφόσον δεν μπορούμε να δεχτούμε ως αληθή τα εξόφθαλμα θαύματα που περιέχουν, άλλο τόσο και τις ιστορίες τους. Αυτά όμως μαζί και με τις πράξεις των ιστορικών αγίων, αλλά και ότι έχουμε δει ήδη για το πως επικράτησε ο Χριστιανισμός, δείχνουν την ιδεολογία των χριστιανών διαχρονικά στο πως έβλεπαν τις άλλες θρησκείες και το μίσος τους για τις θεωρήσεις των άλλων που δεν άντεχαν, κυρίως των αρχαίων Ελλήνων που τους θεωρούσαν "μιαρούς", και "διεφθαρμένους". Αντικατοπτρίζουν τελικά το ποιοι κατέστρεφαν τα αρχαία ιερά, επίσης αντικατοπτρίζει τον πραγματικό λόγο που έγιναν οι σχετικά λίγοι διωγμοί των χριστιανών: Έγιναν εξαιτίας της επιθετικής τους δράσης κατά της αρχαίας θρησκείας, αφού εκείνη την εποχή και μέχρι να επικρατήσουν, υπήρχε πραγματική ανεξιθρησκεία.
Βλέπετε, για τους χριστιανούς τότε δεν εθεωρείτο κακό να καταστρέψεις τον ναό μιας άλλης θρησκείας ή τα αγάλματα της, υπήρχαν άλλωστε και οι κανόνες του Δευτερονομίου που δεν φαίνεται κανείς στον Χριστιανισμό να τους θεωρεί ως άκυρους, το αντίθετο. Υπάρχουν επίσης και οι εντολές του ίδιου του Ιησού, που είπε: ότι όποιος δεν είναι μαζί του είναι εναντίον του, ότι θα φέρει διχόνοια και ότι όποιος είναι έξω από την διδασκαλία του, πρέπει να αποβληθεί και να ριφθεί στην φωτιά. Έτσι δεν μας κάνουν εντύπωση τα κατορθώματα και οι καταστροφές αγίων χριστιανών, αφού συμφωνούν και με την θεωρία του. Μια θεωρία που η σύγχρονη Εκκλησία θέλει να ξεχάσει ή να συμβολοποιήσει.
Η μελέτη αυτή μπήκε για να ξεκαθαρίσουμε άλλη μια φορά, ότι ο Χριστιανισμός στην ουσία του και συχνά με την πράξη του, δεν έχει καμιά σχέση με την αγάπη και την ειρήνη που δήθεν θέλει να μας πει, ειδικά στον τρόπο που εξαπλώθηκε. Ήταν φονταμενταλιστικός, δηλαδή επικροτούσε και εφάρμοσε την βία στους άλλους όπως κάνουν τώρα οι μουσουλμάνοι, το προβάλει αυτό σαν επίτευγμα στα κείμενα αλλά και σε εικόνες του. Έτσι εξαπλώθηκε και δυστυχώς δεν υπάρχει καμιά διασφάλιση ότι δεν μπορεί να ξαναγίνει κάποια στιγμή το ίδιο.
ΔΕΣ: Άγιοι καταστροφείς
Δ. Σολωμός: οι «Στοχασμοί» και ο Χέγκελ
Διονύσιος Σολωμός: 1798–1859 Στοχασμοί στους Ελεύθερους Πολιορκημένους
§1 Εισαγωγικές παρατηρήσεις
Οι Στοχασμοί αποτελούν σημειώσεις του ποιητή, γραμμένες στα ιταλικά και σχετιζόμενες άμεσα με τους Ελεύθερους Πολιορκημένους. Περιέχουν αποκρυσταλλώσεις κατά βάση εγελιανών ιδεών του ποιητή, δυνάμει των οποίων τείνει να διαμορφώνει φιλοσοφικά την θεμελιώδη ποιητική Ιδέα των Ελεύθερων Πολιορκημένων. Το πνεύμα των Στοχασμών αισθητοποιείται ως ο φιλοσοφικός-ποιητικός νους που διανοίγει τον ποιητή σε εσωτερικό διάλογο με τον εαυτό του και τον προτρέπει, τον «προστάζει» κυριολεκτικά, καταπώς δείχνουν και οι άφθονες προστακτικές της εκφραστικής γλώσσας των Στοχασμών, να εφαρμόσει την ποιητική Ιδέα σύμφωνα με τις απαρέγκλιτες αρχές της εγελιανής κυρίως διαλεκτικής. Μια τέτοια εφαρμογή προϋποθέτει ότι η φιλοσοφική σύλληψη της ποιητικής Ιδέας προηγείται της ποιητικής πράξης. Γι’ αυτό και σε ένα επόμενο απόσπασμα των Στοχασμών γράφει ο Σολωμός πως το ποίημα έχει συντεθεί μόνο χάρη της Σκέψης. Εξάλλου είναι γνωστή και η ρήση του πως πρέπει πρώτα με δύναμη να συλλαμβάνει ο νους και έπειτα η καρδιά θερμά να αισθανθεί ό,τι ο νους συνέλαβε. Είχε κατηγορηθεί από κάποιους συγχρόνους του λόγιους, αλλά και ορισμένους μεταγενέστερους σχολιαστές του για αυτή του την εμμονή στην εγελιανή διαλεκτικοποίηση της ποίησής του. Χωρίς όμως ετούτη την εμμονή δεν θα υπήρχε ο Σολωμός των Ελεύθερων Πολιορκημένων και των άλλων υψηλών ποιητικών του συνθεμάτων. Στη συνέχεια παρουσιάζουμε και σχολιάζουμε τον πρώτο Στοχασμό.
§2 Απόσπασμα
Εφάρμοσε στην πνευματική μορφή την ιστορία του φυτού, που αρχίζει από τον σπόρο και επιστρέφει σε αυτόν, αφού διατρέξει, ως βαθμίδες εξέλιξης, όλες τις φυτικές μορφές, δηλαδή τη ρίζα, τον κορμό, τα φύλλα, τα άνθη, τους καρπούς. Εφάρμοσέ την σκεπτόμενος βαθιά για την υπόσταση/ουσία του αντικειμένου καθώς και για τη μορφή της τέχνης. Πρόσεξε ώστε αυτή η διαδικασία να πραγματοποιηθεί χωρίς την παραμικρή διακοπή.
§3 Ένα σχόλιο
1. Σε αυτόν τον στοχασμό αποτυπώνεται περιεκτικά και παραστατικά η διαλεκτική κίνηση της Έννοιας του Χέγκελ. Αυτή η αποτύπωση δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά γίνεται σε συνδυασμό με την εφαρμογή της εν λόγω φιλοσοφικής Έννοιας στην ποιητική πράξη. Τι ζητά από τον ποιητικό εαυτό του ο Σολωμός; Να εφαρμόσει ποιητικά την ιστορία του φυτού, όλη δηλαδή την εξελικτική του πορεία, την κυκλοτερή του κίνηση από τη ρίζα ως τους καρπούς, αλλά υπό τη μορφή του Πνεύματος, της Έννοιας, της Ιδέας. Τι μας λέει σχετικά με αυτή την κίνηση ο Χέγκελ και μάλιστα με την ίδια παραστατική εικόνα του φυτού; Στη Φαινομενολογία του πνεύματος Ι, §2 ο Χέγκελ παρουσιάζει τη διαφορετικότητα των φιλοσοφικών συστημάτων ως την προοδευτική ανάπτυξη της αλήθειας σε εναντίωση προς τον κοινό νου που βλέπει μόνο εξωτερική αντίθεση, αντιπαλότητα, αποκλεισμό του ενός για χάρη του άλλου. Γράφει σχετικά:
«το μπουμπούκι εξαφανίζεται στην εκκόλαψη του άνθους και θα μπορούσαμε να πούμε πως το μπουμπούκι ανασκευάζεται από το άνθος· με τον ίδιο τρόπο το άνθος, όταν εμφανίζεται ο καρπός, χαρακτηρίζεται ως μια ψευδής ύπαρξη του φυτού, και ο καρπός παίρνει τη θέση του άνθους ως η αλήθεια του. Αυτές οι μορφές όχι μόνο διαφέρουν μεταξύ τους, αλλά και απωθούν η μια την άλλη ως αμοιβαία ασυμβίβαστες. Η ρευστή τους φύση ωστόσο τις κάνει συγχρόνως στοιχεία της οργανικής ενότητας, μέσα στην οποία όχι μόνο δεν είναι αντιμαχόμενες, αλλά η μια είναι τόσο αναγκαία όσο και η άλλη, και αυτή η ίση αναγκαιότητα μόνο είναι που αποτελεί τη ζωή του όλου».
2. Πρώτο μέλημα λοιπόν του Σολωμού είναι να συλλάβει τη σύνθεση των Ελεύθερων Πολιορκημένων ως ένα ποιητικά ζωντανό, αυτοκινούμενο Όλο, κατά τη δυναμική του οποίου ο πολιορκημένος δεν είναι ο σκλάβος που μοιραία αποθνήσκει σαν σκλάβος, αλλά ο μαχόμενος πολιορκημένος που αρνείται να υποταχθεί και διεξάγει έναν αγώνα ζωής και θανάτου ως ελεύθερος πολιορκημένος· δηλαδή ως ο πολιορκημένος που ενσαρκώνει την Ιδέα της ελευθερίας και αίρεται έτσι πάνω από τη χθαμαλή ζωή του φοβισμένου θνητού, του δουλόφρονος που πρωτίστως τον παραλύει ο φόβος του και στη συνέχεια τον διαμελίζει εύκολα ο εχθρός του.
3. Η εφαρμογή στην ποιητική πράξη της ανέλιξης της Έννοιας ή της Ιδέας, δηλαδή η κίνηση αυτοπροσδιορισμού και αυτο-ανάπτυξης της ποιητικής Μορφής στη διαλεκτική της συνάφεια με τα διαφορετικά της εκάστοτε περιεχόμενα, έτσι όπως δείχνει και η εικόνα της εξέλιξης του φυτού, απαιτεί βαθιά-σφαιρική στοχαστική σύλληψη: το ποιητικό υποκείμενο εισδύει με τη δύναμη της σκέψης στο εσωτερικό της εν έργω αυτο-ανέλιξης της Έννοιας ή της Ιδέας ως της Μορφής της τέχνης και γίνεται ένα με αυτή: τη μεταστοχάζεται ως διαλεκτική καλλιτεχνικής Μορφής και ουσιακών/υποστασιακών θεμάτων, αντικειμένων· δηλαδή περιεχομένων, καθοριστικών για την πραγμάτωση εν χώρω και χρόνω της Ιδέας της τέχνης. Τέτοια περιεχόμενα π.χ. είναι το Μεσολόγγι, οι ανδρείοι, η πολιορκία, η πείνα, ο πειρασμός κ.λπ. Αυτός ο διαλεκτικός μεταστοχασμός αισθητοποιείται σε ποιητικό σύνθεμα, δηλαδή στους Ελεύθερους Πολιορκημένους, και μπορεί να αισθητοποιείται στην εντέλειά του, όταν δεν κατακερματίζεται, αλλά αντικρίζεται στην ολοποιητική του κινητικότητα.
§1 Εισαγωγικές παρατηρήσεις
Οι Στοχασμοί αποτελούν σημειώσεις του ποιητή, γραμμένες στα ιταλικά και σχετιζόμενες άμεσα με τους Ελεύθερους Πολιορκημένους. Περιέχουν αποκρυσταλλώσεις κατά βάση εγελιανών ιδεών του ποιητή, δυνάμει των οποίων τείνει να διαμορφώνει φιλοσοφικά την θεμελιώδη ποιητική Ιδέα των Ελεύθερων Πολιορκημένων. Το πνεύμα των Στοχασμών αισθητοποιείται ως ο φιλοσοφικός-ποιητικός νους που διανοίγει τον ποιητή σε εσωτερικό διάλογο με τον εαυτό του και τον προτρέπει, τον «προστάζει» κυριολεκτικά, καταπώς δείχνουν και οι άφθονες προστακτικές της εκφραστικής γλώσσας των Στοχασμών, να εφαρμόσει την ποιητική Ιδέα σύμφωνα με τις απαρέγκλιτες αρχές της εγελιανής κυρίως διαλεκτικής. Μια τέτοια εφαρμογή προϋποθέτει ότι η φιλοσοφική σύλληψη της ποιητικής Ιδέας προηγείται της ποιητικής πράξης. Γι’ αυτό και σε ένα επόμενο απόσπασμα των Στοχασμών γράφει ο Σολωμός πως το ποίημα έχει συντεθεί μόνο χάρη της Σκέψης. Εξάλλου είναι γνωστή και η ρήση του πως πρέπει πρώτα με δύναμη να συλλαμβάνει ο νους και έπειτα η καρδιά θερμά να αισθανθεί ό,τι ο νους συνέλαβε. Είχε κατηγορηθεί από κάποιους συγχρόνους του λόγιους, αλλά και ορισμένους μεταγενέστερους σχολιαστές του για αυτή του την εμμονή στην εγελιανή διαλεκτικοποίηση της ποίησής του. Χωρίς όμως ετούτη την εμμονή δεν θα υπήρχε ο Σολωμός των Ελεύθερων Πολιορκημένων και των άλλων υψηλών ποιητικών του συνθεμάτων. Στη συνέχεια παρουσιάζουμε και σχολιάζουμε τον πρώτο Στοχασμό.
§2 Απόσπασμα
Εφάρμοσε στην πνευματική μορφή την ιστορία του φυτού, που αρχίζει από τον σπόρο και επιστρέφει σε αυτόν, αφού διατρέξει, ως βαθμίδες εξέλιξης, όλες τις φυτικές μορφές, δηλαδή τη ρίζα, τον κορμό, τα φύλλα, τα άνθη, τους καρπούς. Εφάρμοσέ την σκεπτόμενος βαθιά για την υπόσταση/ουσία του αντικειμένου καθώς και για τη μορφή της τέχνης. Πρόσεξε ώστε αυτή η διαδικασία να πραγματοποιηθεί χωρίς την παραμικρή διακοπή.
§3 Ένα σχόλιο
1. Σε αυτόν τον στοχασμό αποτυπώνεται περιεκτικά και παραστατικά η διαλεκτική κίνηση της Έννοιας του Χέγκελ. Αυτή η αποτύπωση δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά γίνεται σε συνδυασμό με την εφαρμογή της εν λόγω φιλοσοφικής Έννοιας στην ποιητική πράξη. Τι ζητά από τον ποιητικό εαυτό του ο Σολωμός; Να εφαρμόσει ποιητικά την ιστορία του φυτού, όλη δηλαδή την εξελικτική του πορεία, την κυκλοτερή του κίνηση από τη ρίζα ως τους καρπούς, αλλά υπό τη μορφή του Πνεύματος, της Έννοιας, της Ιδέας. Τι μας λέει σχετικά με αυτή την κίνηση ο Χέγκελ και μάλιστα με την ίδια παραστατική εικόνα του φυτού; Στη Φαινομενολογία του πνεύματος Ι, §2 ο Χέγκελ παρουσιάζει τη διαφορετικότητα των φιλοσοφικών συστημάτων ως την προοδευτική ανάπτυξη της αλήθειας σε εναντίωση προς τον κοινό νου που βλέπει μόνο εξωτερική αντίθεση, αντιπαλότητα, αποκλεισμό του ενός για χάρη του άλλου. Γράφει σχετικά:
«το μπουμπούκι εξαφανίζεται στην εκκόλαψη του άνθους και θα μπορούσαμε να πούμε πως το μπουμπούκι ανασκευάζεται από το άνθος· με τον ίδιο τρόπο το άνθος, όταν εμφανίζεται ο καρπός, χαρακτηρίζεται ως μια ψευδής ύπαρξη του φυτού, και ο καρπός παίρνει τη θέση του άνθους ως η αλήθεια του. Αυτές οι μορφές όχι μόνο διαφέρουν μεταξύ τους, αλλά και απωθούν η μια την άλλη ως αμοιβαία ασυμβίβαστες. Η ρευστή τους φύση ωστόσο τις κάνει συγχρόνως στοιχεία της οργανικής ενότητας, μέσα στην οποία όχι μόνο δεν είναι αντιμαχόμενες, αλλά η μια είναι τόσο αναγκαία όσο και η άλλη, και αυτή η ίση αναγκαιότητα μόνο είναι που αποτελεί τη ζωή του όλου».
2. Πρώτο μέλημα λοιπόν του Σολωμού είναι να συλλάβει τη σύνθεση των Ελεύθερων Πολιορκημένων ως ένα ποιητικά ζωντανό, αυτοκινούμενο Όλο, κατά τη δυναμική του οποίου ο πολιορκημένος δεν είναι ο σκλάβος που μοιραία αποθνήσκει σαν σκλάβος, αλλά ο μαχόμενος πολιορκημένος που αρνείται να υποταχθεί και διεξάγει έναν αγώνα ζωής και θανάτου ως ελεύθερος πολιορκημένος· δηλαδή ως ο πολιορκημένος που ενσαρκώνει την Ιδέα της ελευθερίας και αίρεται έτσι πάνω από τη χθαμαλή ζωή του φοβισμένου θνητού, του δουλόφρονος που πρωτίστως τον παραλύει ο φόβος του και στη συνέχεια τον διαμελίζει εύκολα ο εχθρός του.
3. Η εφαρμογή στην ποιητική πράξη της ανέλιξης της Έννοιας ή της Ιδέας, δηλαδή η κίνηση αυτοπροσδιορισμού και αυτο-ανάπτυξης της ποιητικής Μορφής στη διαλεκτική της συνάφεια με τα διαφορετικά της εκάστοτε περιεχόμενα, έτσι όπως δείχνει και η εικόνα της εξέλιξης του φυτού, απαιτεί βαθιά-σφαιρική στοχαστική σύλληψη: το ποιητικό υποκείμενο εισδύει με τη δύναμη της σκέψης στο εσωτερικό της εν έργω αυτο-ανέλιξης της Έννοιας ή της Ιδέας ως της Μορφής της τέχνης και γίνεται ένα με αυτή: τη μεταστοχάζεται ως διαλεκτική καλλιτεχνικής Μορφής και ουσιακών/υποστασιακών θεμάτων, αντικειμένων· δηλαδή περιεχομένων, καθοριστικών για την πραγμάτωση εν χώρω και χρόνω της Ιδέας της τέχνης. Τέτοια περιεχόμενα π.χ. είναι το Μεσολόγγι, οι ανδρείοι, η πολιορκία, η πείνα, ο πειρασμός κ.λπ. Αυτός ο διαλεκτικός μεταστοχασμός αισθητοποιείται σε ποιητικό σύνθεμα, δηλαδή στους Ελεύθερους Πολιορκημένους, και μπορεί να αισθητοποιείται στην εντέλειά του, όταν δεν κατακερματίζεται, αλλά αντικρίζεται στην ολοποιητική του κινητικότητα.
ΠΛΑΤΩΝ: Πολιτεία (440c-441c)
[440c] Τί δέ, ἦν δ᾽ ἐγώ, ὅταν τις οἴηται ἀδικεῖν; οὐχ ὅσῳ ἂν γενναιότερος ᾖ, τοσούτῳ ἧττον δύναται ὀργίζεσθαι καὶ πεινῶν καὶ ῥιγῶν καὶ ἄλλο ὁτιοῦν τῶν τοιούτων πάσχων ὑπ᾽ ἐκείνου ὃν ἂν οἴηται δικαίως ταῦτα δρᾶν, καί, ὃ λέγω, οὐκ ἐθέλει πρὸς τοῦτον αὐτοῦ ἐγείρεσθαι ὁ θυμός;Ἀληθῆ, ἔφη.
Τί δὲ ὅταν ἀδικεῖσθαί τις ἡγῆται; οὐκ ἐν τούτῳ ζεῖ τε καὶ χαλεπαίνει καὶ συμμαχεῖ τῷ δοκοῦντι δικαίῳ καί, διὰ τὸ πεινῆν καὶ διὰ τὸ ῥιγοῦν καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα πάσχειν, [440d] ὑπομένων καὶ νικᾷ καὶ οὐ λήγει τῶν γενναίων, πρὶν ἂν ἢ διαπράξηται ἢ τελευτήσῃ ἢ ὥσπερ κύων ὑπὸ νομέως ὑπὸ τοῦ λόγου τοῦ παρ᾽ αὑτῷ ἀνακληθεὶς πραϋνθῇ;
Πάνυ μὲν οὖν, ἔφη, ἔοικε τούτῳ ᾧ λέγεις· καίτοι γ᾽ ἐν τῇ ἡμετέρᾳ πόλει τοὺς ἐπικούρους ὥσπερ κύνας ἐθέμεθα ὑπηκόους τῶν ἀρχόντων ὥσπερ ποιμένων πόλεως.
Καλῶς γάρ, ἦν δ᾽ ἐγώ, νοεῖς ὃ βούλομαι λέγειν. ἀλλ᾽ ἦ πρὸς τούτῳ καὶ τόδε ἐνθυμῇ;
[440e] Τὸ ποῖον;
Ὅτι τοὐναντίον ἢ ἀρτίως ἡμῖν φαίνεται περὶ τοῦ θυμοειδοῦς. τότε μὲν γὰρ ἐπιθυμητικόν τι αὐτὸ ᾠόμεθα εἶναι, νῦν δὲ πολλοῦ δεῖν φαμεν, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον αὐτὸ ἐν τῇ τῆς ψυχῆς στάσει τίθεσθαι τὰ ὅπλα πρὸς τὸ λογιστικόν.
Παντάπασιν, ἔφη.
Ἆρ᾽ οὖν ἕτερον ὂν καὶ τούτου, ἢ λογιστικοῦ τι εἶδος, ὥστε μὴ τρία ἀλλὰ δύο εἴδη εἶναι ἐν ψυχῇ, λογιστικὸν καὶ ἐπιθυμητικόν; ἢ καθάπερ ἐν τῇ πόλει συνεῖχεν αὐτὴν τρία [441a] ὄντα γένη, χρηματιστικόν, ἐπικουρητικόν, βουλευτικόν, οὕτως καὶ ἐν ψυχῇ τρίτον τοῦτό ἐστι τὸ θυμοειδές, ἐπίκουρον ὂν τῷ λογιστικῷ φύσει, ἐὰν μὴ ὑπὸ κακῆς τροφῆς διαφθαρῇ;
Ἀνάγκη, ἔφη, τρίτον.
Ναί, ἦν δ᾽ ἐγώ, ἄν γε τοῦ λογιστικοῦ ἄλλο τι φανῇ, ὥσπερ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ ἐφάνη ἕτερον ὄν.
Ἀλλ᾽ οὐ χαλεπόν, ἔφη, φανῆναι· καὶ γὰρ ἐν τοῖς παιδίοις τοῦτό γ᾽ ἄν τις ἴδοι, ὅτι θυμοῦ μὲν εὐθὺς γενόμενα μεστά ἐστι, λογισμοῦ δ᾽ ἔνιοι μὲν ἔμοιγε δοκοῦσιν οὐδέποτε [441b] μεταλαμβάνειν, οἱ δὲ πολλοὶ ὀψέ ποτε.
Ναὶ μὰ Δί᾽, ἦν δ᾽ ἐγώ, καλῶς γε εἶπες. ἔτι δὲ ἐν τοῖς θηρίοις ἄν τις ἴδοι ὃ λέγεις, ὅτι οὕτως ἔχει. πρὸς δὲ τούτοις καὶ ὃ ἄνω που [ἐκεῖ] εἴπομεν, τὸ τοῦ Ὁμήρου μαρτυρήσει, τὸ—
στῆθος δὲ πλήξας κραδίην ἠνίπαπε μύθῳ·
ἐνταῦθα γὰρ δὴ σαφῶς ὡς ἕτερον ἑτέρῳ ἐπιπλῆττον [441c] πεποίηκεν Ὅμηρος τὸ ἀναλογισάμενον περὶ τοῦ βελτίονός τε καὶ χείρονος τῷ ἀλογίστως θυμουμένῳ.
Κομιδῇ, ἔφη, ὀρθῶς λέγεις.
Ταῦτα μὲν ἄρα, ἦν δ᾽ ἐγώ, μόγις διανενεύκαμεν, καὶ ἡμῖν ἐπιεικῶς ὡμολόγηται τὰ αὐτὰ μὲν ἐν πόλει, τὰ αὐτὰ δ᾽ ἐν ἑνὸς ἑκάστου τῇ ψυχῇ γένη ἐνεῖναι καὶ ἴσα τὸν ἀριθμόν.
Ἔστι ταῦτα.
Οὐκοῦν ἐκεῖνό γε ἤδη ἀναγκαῖον, ὡς πόλις ἦν σοφὴ καὶ ᾧ, οὕτω καὶ τὸν ἰδιώτην καὶ τούτῳ σοφὸν εἶναι;
Τί μήν;
Αλήθεια.
Εάν όμως πιστεύει κανείς πως αδικείται, δεν αναβράζει τότε μέσα του ο θυμός και αγριεύει και πηγαίνει σύμμαχος με το μέρος εκείνου που του φαίνεται δίκιο, και υπομένοντας πείνα και κρύο και ό,τι άλλο τέτοιο πάσχει, [440d] δεν κατορθώνει να τα κατανικήσει και τότε μόνο τελειώνει τις γενναίες του προσπάθειες, όταν πετύχει ή όταν πεθάνει, ή όταν, καθώς ο σκύλος από το βοσκό, έτσι κι αυτός τραβηχτεί πίσω από το λογικό που είναι μέσα του και μερέψει;
Πραγματικώς μοιάζει μ᾽ αυτό το παράδειγμα που έφερες, αφού μάλιστα παραδεχτήκαμε πως στη δική μας τουλάχιστο πόλη πρέπει οι πολεμιστές να υπακούουν στους άρχοντες σαν τα σκυλιά στους βοσκούς.
Πολύ καλά κατάλαβες αυτό που θέλω να πω. Μα βάζεις ακόμη στο νου σου και κάτι άλλο εκτός απ᾽ αυτό;
[440e] Το ποιό;
Ότι ο θυμοειδής χαρακτήρας μάς φανερώνεται τώρα αντίθετος απ᾽ ό,τι λίγο πριν; Γιατί τότε τον θεωρήσαμε σαν ένα είδος επιθυμητικό κι αυτόν, ενώ κάθε άλλο παρά τέτοιο λέμε τώρα πως είναι, αφού όταν ξεσπάσει καμιά στάση μες στην ψυχή, παίρνει τα όπλα με το μέρος του λογικού.
Αμφιβολία δεν χωρεί.
Μη δεν είναι λοιπόν κι αυτό τίποτ᾽ άλλο παρά ένα κάποιο είδος του λογικού, ώστε να μην είναι τρία τα είδη μες στην ψυχή αλλά δυο μονάχα, το λογικό και το επιθυμητικό; Ή όπως στην πόλη μας μέσα υπήρχαν τρεις [441a] τάξεις που την αποτελούσαν, των εργατικών, των πολεμιστών και των αρχόντων, έτσι και μέσα στην ψυχή υπάρχει κι αυτό το τρίτο είδος, ο θυμοειδής δηλαδή χαρακτήρας, που είναι ο φυσικός επίκουρος του λογικού, αν τουλάχιστο δεν διαφθαρεί από την κακή ανατροφή;
Ανάγκη να υπάρχει κι αυτό το τρίτο.
Ναι βέβαια, αν τουλάχιστο φανεί πως είναι διαφορετικό από το λογικό, καθώς εφάνηκε πως είναι διαφορετικό από το επιθυμητικό.
Μα δεν είναι δύσκολο ν᾽ αποδειχτεί αυτό· γιατί στα παιδιά θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει πως, ευθύς όταν γεννηθούν, είναι γεμάτα από θυμό, όσο όμως για λογικό, μερικοί μου φαίνεται πως ποτέ τους δεν [441b] αποκτούν, και οι περισσότεροι πάλι πολύ αργά.
Πολύ σωστή, μά την αλήθεια, αυτή σου η παρατήρηση. Κι αυτό που λες θα μπορούσε κανείς να το παρατηρήσει και στα ζώα, πως έτσι είναι. Θα μπορούσε ακόμα να το μαρτυρήσει κι εκείνος ο στίχος του Ομήρου, που κάπου και πριν τον αναφέραμε, που λέει:
και χτύπησε το στήθος του κι έτσι είπε της καρδιάς του·
γιατί εγώ παρουσιάζει ο Όμηρος δυο ξεχωριστά πράγματα, που μαλώνει το ένα το άλλο· [441c] εκείνο που με το λογικό έκρινε για το καλύτερο και το χειρότερο, και κείνο που απερίσκεπτα το παίρνει ο θυμός.
Πολύ σωστά το λες.
Έτσι λοιπόν το περάσαμε, αν και με πολύ κόπο, αυτό το πέλαγος, κι έχομε αρκετά οπωσδήποτε συμφωνήσει να παραδεχτούμε πως υπάρχουν οι ίδιες και στον ίδιο αριθμό αυτές οι δυνάμεις μες στην ψυχή του καθενός ανθρώπου, όπως και μέσα στην πόλη.
Έτσι είναι.
Δεν είναι λοιπόν τώρα ανάγκη, όπως και με ό,τι ήταν η πόλη σοφή, έτσι και με το ίδιο πράγμα να είναι σοφός και ο ιδιώτης;
Πώς όχι;
Τί δὲ ὅταν ἀδικεῖσθαί τις ἡγῆται; οὐκ ἐν τούτῳ ζεῖ τε καὶ χαλεπαίνει καὶ συμμαχεῖ τῷ δοκοῦντι δικαίῳ καί, διὰ τὸ πεινῆν καὶ διὰ τὸ ῥιγοῦν καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα πάσχειν, [440d] ὑπομένων καὶ νικᾷ καὶ οὐ λήγει τῶν γενναίων, πρὶν ἂν ἢ διαπράξηται ἢ τελευτήσῃ ἢ ὥσπερ κύων ὑπὸ νομέως ὑπὸ τοῦ λόγου τοῦ παρ᾽ αὑτῷ ἀνακληθεὶς πραϋνθῇ;
Πάνυ μὲν οὖν, ἔφη, ἔοικε τούτῳ ᾧ λέγεις· καίτοι γ᾽ ἐν τῇ ἡμετέρᾳ πόλει τοὺς ἐπικούρους ὥσπερ κύνας ἐθέμεθα ὑπηκόους τῶν ἀρχόντων ὥσπερ ποιμένων πόλεως.
Καλῶς γάρ, ἦν δ᾽ ἐγώ, νοεῖς ὃ βούλομαι λέγειν. ἀλλ᾽ ἦ πρὸς τούτῳ καὶ τόδε ἐνθυμῇ;
[440e] Τὸ ποῖον;
Ὅτι τοὐναντίον ἢ ἀρτίως ἡμῖν φαίνεται περὶ τοῦ θυμοειδοῦς. τότε μὲν γὰρ ἐπιθυμητικόν τι αὐτὸ ᾠόμεθα εἶναι, νῦν δὲ πολλοῦ δεῖν φαμεν, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον αὐτὸ ἐν τῇ τῆς ψυχῆς στάσει τίθεσθαι τὰ ὅπλα πρὸς τὸ λογιστικόν.
Παντάπασιν, ἔφη.
Ἆρ᾽ οὖν ἕτερον ὂν καὶ τούτου, ἢ λογιστικοῦ τι εἶδος, ὥστε μὴ τρία ἀλλὰ δύο εἴδη εἶναι ἐν ψυχῇ, λογιστικὸν καὶ ἐπιθυμητικόν; ἢ καθάπερ ἐν τῇ πόλει συνεῖχεν αὐτὴν τρία [441a] ὄντα γένη, χρηματιστικόν, ἐπικουρητικόν, βουλευτικόν, οὕτως καὶ ἐν ψυχῇ τρίτον τοῦτό ἐστι τὸ θυμοειδές, ἐπίκουρον ὂν τῷ λογιστικῷ φύσει, ἐὰν μὴ ὑπὸ κακῆς τροφῆς διαφθαρῇ;
Ἀνάγκη, ἔφη, τρίτον.
Ναί, ἦν δ᾽ ἐγώ, ἄν γε τοῦ λογιστικοῦ ἄλλο τι φανῇ, ὥσπερ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ ἐφάνη ἕτερον ὄν.
Ἀλλ᾽ οὐ χαλεπόν, ἔφη, φανῆναι· καὶ γὰρ ἐν τοῖς παιδίοις τοῦτό γ᾽ ἄν τις ἴδοι, ὅτι θυμοῦ μὲν εὐθὺς γενόμενα μεστά ἐστι, λογισμοῦ δ᾽ ἔνιοι μὲν ἔμοιγε δοκοῦσιν οὐδέποτε [441b] μεταλαμβάνειν, οἱ δὲ πολλοὶ ὀψέ ποτε.
Ναὶ μὰ Δί᾽, ἦν δ᾽ ἐγώ, καλῶς γε εἶπες. ἔτι δὲ ἐν τοῖς θηρίοις ἄν τις ἴδοι ὃ λέγεις, ὅτι οὕτως ἔχει. πρὸς δὲ τούτοις καὶ ὃ ἄνω που [ἐκεῖ] εἴπομεν, τὸ τοῦ Ὁμήρου μαρτυρήσει, τὸ—
στῆθος δὲ πλήξας κραδίην ἠνίπαπε μύθῳ·
ἐνταῦθα γὰρ δὴ σαφῶς ὡς ἕτερον ἑτέρῳ ἐπιπλῆττον [441c] πεποίηκεν Ὅμηρος τὸ ἀναλογισάμενον περὶ τοῦ βελτίονός τε καὶ χείρονος τῷ ἀλογίστως θυμουμένῳ.
Κομιδῇ, ἔφη, ὀρθῶς λέγεις.
Ταῦτα μὲν ἄρα, ἦν δ᾽ ἐγώ, μόγις διανενεύκαμεν, καὶ ἡμῖν ἐπιεικῶς ὡμολόγηται τὰ αὐτὰ μὲν ἐν πόλει, τὰ αὐτὰ δ᾽ ἐν ἑνὸς ἑκάστου τῇ ψυχῇ γένη ἐνεῖναι καὶ ἴσα τὸν ἀριθμόν.
Ἔστι ταῦτα.
Οὐκοῦν ἐκεῖνό γε ἤδη ἀναγκαῖον, ὡς πόλις ἦν σοφὴ καὶ ᾧ, οὕτω καὶ τὸν ἰδιώτην καὶ τούτῳ σοφὸν εἶναι;
Τί μήν;
***
[440c] Τί γίνεται όμως, όταν κανείς συναισθάνεται πως έχει άδικο; Δεν οργίζεται τόσο πιο λίγο, όσο ευγενικότερα αισθήματα έχει, ό,τι και να του επιβάλει, είτε πείνα είτε ψύχος είτε κι όποιαν άλλη κακομεταχείριση, εκείνος που αναγνωρίζει πως έχει δίκιο να τον μεταχειρίζεται μ᾽ αυτό τον τρόπο, και ούτε θα θελήσει, αυτό δα που λέγω, να σηκωθεί ο θυμός του εναντίον του;Αλήθεια.
Εάν όμως πιστεύει κανείς πως αδικείται, δεν αναβράζει τότε μέσα του ο θυμός και αγριεύει και πηγαίνει σύμμαχος με το μέρος εκείνου που του φαίνεται δίκιο, και υπομένοντας πείνα και κρύο και ό,τι άλλο τέτοιο πάσχει, [440d] δεν κατορθώνει να τα κατανικήσει και τότε μόνο τελειώνει τις γενναίες του προσπάθειες, όταν πετύχει ή όταν πεθάνει, ή όταν, καθώς ο σκύλος από το βοσκό, έτσι κι αυτός τραβηχτεί πίσω από το λογικό που είναι μέσα του και μερέψει;
Πραγματικώς μοιάζει μ᾽ αυτό το παράδειγμα που έφερες, αφού μάλιστα παραδεχτήκαμε πως στη δική μας τουλάχιστο πόλη πρέπει οι πολεμιστές να υπακούουν στους άρχοντες σαν τα σκυλιά στους βοσκούς.
Πολύ καλά κατάλαβες αυτό που θέλω να πω. Μα βάζεις ακόμη στο νου σου και κάτι άλλο εκτός απ᾽ αυτό;
[440e] Το ποιό;
Ότι ο θυμοειδής χαρακτήρας μάς φανερώνεται τώρα αντίθετος απ᾽ ό,τι λίγο πριν; Γιατί τότε τον θεωρήσαμε σαν ένα είδος επιθυμητικό κι αυτόν, ενώ κάθε άλλο παρά τέτοιο λέμε τώρα πως είναι, αφού όταν ξεσπάσει καμιά στάση μες στην ψυχή, παίρνει τα όπλα με το μέρος του λογικού.
Αμφιβολία δεν χωρεί.
Μη δεν είναι λοιπόν κι αυτό τίποτ᾽ άλλο παρά ένα κάποιο είδος του λογικού, ώστε να μην είναι τρία τα είδη μες στην ψυχή αλλά δυο μονάχα, το λογικό και το επιθυμητικό; Ή όπως στην πόλη μας μέσα υπήρχαν τρεις [441a] τάξεις που την αποτελούσαν, των εργατικών, των πολεμιστών και των αρχόντων, έτσι και μέσα στην ψυχή υπάρχει κι αυτό το τρίτο είδος, ο θυμοειδής δηλαδή χαρακτήρας, που είναι ο φυσικός επίκουρος του λογικού, αν τουλάχιστο δεν διαφθαρεί από την κακή ανατροφή;
Ανάγκη να υπάρχει κι αυτό το τρίτο.
Ναι βέβαια, αν τουλάχιστο φανεί πως είναι διαφορετικό από το λογικό, καθώς εφάνηκε πως είναι διαφορετικό από το επιθυμητικό.
Μα δεν είναι δύσκολο ν᾽ αποδειχτεί αυτό· γιατί στα παιδιά θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει πως, ευθύς όταν γεννηθούν, είναι γεμάτα από θυμό, όσο όμως για λογικό, μερικοί μου φαίνεται πως ποτέ τους δεν [441b] αποκτούν, και οι περισσότεροι πάλι πολύ αργά.
Πολύ σωστή, μά την αλήθεια, αυτή σου η παρατήρηση. Κι αυτό που λες θα μπορούσε κανείς να το παρατηρήσει και στα ζώα, πως έτσι είναι. Θα μπορούσε ακόμα να το μαρτυρήσει κι εκείνος ο στίχος του Ομήρου, που κάπου και πριν τον αναφέραμε, που λέει:
και χτύπησε το στήθος του κι έτσι είπε της καρδιάς του·
γιατί εγώ παρουσιάζει ο Όμηρος δυο ξεχωριστά πράγματα, που μαλώνει το ένα το άλλο· [441c] εκείνο που με το λογικό έκρινε για το καλύτερο και το χειρότερο, και κείνο που απερίσκεπτα το παίρνει ο θυμός.
Πολύ σωστά το λες.
Έτσι λοιπόν το περάσαμε, αν και με πολύ κόπο, αυτό το πέλαγος, κι έχομε αρκετά οπωσδήποτε συμφωνήσει να παραδεχτούμε πως υπάρχουν οι ίδιες και στον ίδιο αριθμό αυτές οι δυνάμεις μες στην ψυχή του καθενός ανθρώπου, όπως και μέσα στην πόλη.
Έτσι είναι.
Δεν είναι λοιπόν τώρα ανάγκη, όπως και με ό,τι ήταν η πόλη σοφή, έτσι και με το ίδιο πράγμα να είναι σοφός και ο ιδιώτης;
Πώς όχι;
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις
(
Atom
)












