Τρίτη 24 Μαρτίου 2020

Ζωή στο Κλουβί

Η ζωή των υπηκόων σε ρύθμιση από τις δικτατορίες του πλανήτη.(ουπς!... «δημοκρατίες» ήθελα να πω).
 
Ε, μα, για το καλό σου φυσικά!!
 
Για σένα και την υγεία σου νοιάζονται, τι νόμισες;
 
Η ιδέα ότι το «Δημόσιο συμφέρον» προηγείται των ατομικών δικαιωμάτων και συμφερόντων, έχει μόνο μία ερμηνεία, ότι το συμφέρον ορισμένων ατόμων προηγείται των δικαιωμάτων και των συμφερόντων άλλων.
 
Μέσα από την εκφώνηση αυστηρών διαγγελμάτων, αφού εξευρεθούν πρώτα με χειρουργική ακρίβεια οι κατάλληλες λέξεις, για τα απαιτούμενα επικοινωνιακά τρικ και τα AstroTurf εργαλεία της Κοινωνικής Μηχανικής, που δεν θα θίγουν τις ευαίσθητες νοητές κόκκινες γραμμές αμφότερων των μερών που διαβουλεύονται ώστε η ουσία των όσων συμφωνηθούν κι εκβιαστούν στην ξύλινη και νεκρή γλώσσα τους, να είναι όσο το δυνατόν πιο εύπεπτη από τις ανθρωπόμαζες που αναζητούν απεγνωσμένα βοήθεια κι ασφάλεια στο μαντρί τους. Μάταια οι ελάχιστοι λογικοί Ανθρωποι του πλανήτη αναζητούν σε ενημερωμένα λεξικά να μεταφράσουν και να αντιληφθούν τα λόγια των «ειδικών» προχειρολόγων του τίποτα.
 
Οι τρομακτικά κερδοφόρες βιομηχανίες των φαρμάκων και των ασθενειών, των συμμαχικών και αδερφών κρατών της ανθρωπιστικής ένωσης, θα εργάζονται πυρετωδώς και νυχθημερόν για να βρουν λύσεις στα προβλήματά σου δούλε της Ευρώπης, δούλε του βορρά, του νότου, δούλε της ελίτ, κάτοικε ενός τρελού θηριοτροφείου.
 
Τ’ ακούς γιαγιά, τ’ ακούς παππού;
Εργάτη, υπάλληλε, επιστήμονα, αγρότη, νοικοκυρά, μάνα, πατέρα;
Τ’ ακούς υπάλληλε της καθαριότητας, του βιομηχάνου, της τράπεζας του υπουργείου;
 
Θέλει πολύ καλή προετοιμασία για να κάνεις το επιλεγμένο γεγονός να φαίνεται τυχαίο.
 
Όλοι οι υπουργοί, όλοι οι πρωθυπουργοί, τα επιτελεία, οι σύμβουλοι, οι παρατρεχάμενοι, οι λακέδες και οι διανοητικές πόρνες -όλοι μα όλοι- το πιστεύεις, δεν το πιστεύεις, σχεδόν δεν προλαβαίνουν να φάνε ένα πιάτο φαΐ σαν άνθρωποι, για να σου λύσουν τα δικά σου προβλήματα, με μια πανδημία, που είτε οι ίδιοι προκάλεσαν, είτε τους ξέφυγε (αδιάφορο) έδειξε Ολοφάνερα την απόλυτη ανικανότητα των συστημάτων τους. 'Ολων των συστημάτων τους. Έχουν ήδη καταρρεύσει τα δημόσια συστήματα κάθε είδους, (υγείας, θρησκείας, οικονομίας, πολιτικής …) εδώ και χρόνια, το γνωρίζει καλά όποιος χρειάστηκε να συνδιαλλαχτεί μαζί τους.
 
Γιατί νομίζεις σου επιτρέπουν να αθλείσαι δημόσια και να βγάζεις το κατοικίδιο βόλτα; Είναι το ελάχιστο που μπορούν να κάνουν για να μην καταρρεύσεις και χρειαστείς νοσηλεία, αφού γνωρίζουν ότι το σύστημα αρρώστιας (κι όχι υγείας) έχει ήδη προ πολλού καταρρεύσει. Για τα ιδιωτικά που έχουν ένα επίπεδο σοβαρής αντιμετώπισης, σε καιρό πανδημίας είναι αναρμόδια) (sic) κι έχει μονάχα το δημόσιο, ναι, το γνωστό μας δημόσιο, την ευθύνη. Το δημόσιο σύστημα υγείας, το ΕΣΥ, που το αποφεύγουμε όπως ο διάολος την σκορδαλιά και που χρυσοπληρώνουμε ιδιωτική ασφάλεια για να το αποφεύγουμε και που στην «πανδημία» είναι άχρηστη!!! Ξέρεις ότι οι ασφαλιστικές δεν πληρώνουν νοσηλεία σε περιπτώσεις «πανδημίας» στο ‘χουν πει ή είναι στα πολύ μικρούλικα γράμματα κι αυτό!
 
Οι ανθρωπόμαζες έχουν ξεχάσει πως στην Ελλάδα πεθαίνουν κάθε χρόνο γύρω στις 150 χιλιάδες άνθρωποι από διάφορους λόγους. Μετά την απαγόρευση κυκλοφορίας έρχεται η καθολική απαγόρευση ελευθερίας έκφρασης. Ηδη απαγορεύεται, στο ρελαντί ακόμη, να μιλήσεις εναντίον των «ειδικών» του κώλου και των εμβολίων που έχουν ήδη έτοιμα να ρίξουν στην αρένα.
 
Ο Κάρελ Τσάπεκ το 1936 αναφέρει: «Το μέλλον του κόσμου βρίσκεται στην σταθερή αύξηση της παραγωγής και της κατανάλωσης, και γι’ αυτό πρέπει να γεννηθούν ακόμη περισσότερες σαλαμάνδρες για να παράγουν περισσότερα, να τρώνε περισσότερα». Ακόμη περισσότερες σαλαμάνδρες για να  γίνουν πειραματόζωα κι ενεργειακά μπριζολάκια στο τραπέζι του Κυρίου κι Αφέντη τους.
 
Ο πόλεμος με τις σαλαμάνδρες (1936) είναι μια σκοτεινή, ειρωνική αλληγορία της κατάστασης στην Ευρώπη του μεσοπολέμου. Χαρακτηρισμένο από πολλούς ως ένα από τα πρώτα δυστοπικά μυθιστορήματα, το αριστούργημα του Κάρελ Τσάπεκ θεωρείται από τα σημαντικότερα βιβλία του εικοστού αιώνα, κι αυτό γιατί εκείνο που το διακρίνει είναι το χιούμορ και το πικρό σατιρικό του πνεύμα που στρέφεται προς όλες τις κατευθύνσεις, την επιστήμη, την θρησκεία, τον εθνικισμό, τον ρατσισμό, τον καπιταλισμό, τους επιχειρηματίες, αλλά και τους διανοούμενους. Όλα τα έργα του Τσάπεκ αποδείχνουν την μεγάλη θεατρική του δεξιοτεχνία, που την συνεπικουρούσαν έξοχα οι εξπρεσιονιστικές και φουτουριστικές σκηνογραφίες του αδελφού του. Τα έργα του διακρίνονται για το βαθύ κοινωνικό αίσθημα και τον ειρωνικό σκεπτικισμό τους και προδίδουν την έντονη επίδραση του Μπερξόν και των Αμερικανών πραγματιστών. Είναι αναμφίβολο, ότι τα έργα του Τσάπεκ έκαναν το θέατρο της Τσεχοσλοβακίας από τα πιο ζωτικά της προπολεμικής Ευρώπης. Αναζήτησε τα.
 
«Ο πλοίαρχος βαν Τοχ ανακαλύπτει μια αποικία από σαλαμάνδρες στην Σουμάτρα, οι οποίες όχι μόνο μπορούν να εκπαιδευτούν στην αλιεία μαργαριταριών και την χρήση εργαλείων, αλλά και να μιλούν. Καθώς ο υπόλοιπος κόσμος πληροφορείται γι’ αυτά τα πλάσματα και τις θαυμάσιες ιδιότητές τους, γίνεται σαφές ότι το νέο είδος ενδείκνυται για εκμετάλλευση – μπορούν να πωληθούν κατά χιλιάδες, να απασχοληθούν σε δουλειές που ο άνθρωπος δεν θέλει να κάνει, μπορούν ακόμα να εξοπλιστούν και να πολεμήσουν. Αλλά οι άνθρωποι δεν έχουν σκεφτεί τις τρομερές συνέπειες των επιλογών τους.»
 
Και συνεχίζει ακάθεκτος, «Ο άνθρωπος ναι, οπωσδήποτε είναι ικανός να ευτυχήσει, όπως και κάθε πλάσμα, αλλά η ανθρωπότητα με κανέναν τρόπο. Όλη η δυστυχία του ανθρώπου οφείλεται στο γεγονός ότι αναγκάστηκε να γίνει ανθρωπότητα ή ότι έγινε ανθρωπότητα όταν ήταν πια πολύ αργά, όταν είχε διαφοροποιηθεί αμετάκλητα σε λαούς, φυλές, θρησκείες, επαγγέλματα και τάξεις, πλούσιους και φτωχούς, μορφωμένους κι αμόρφωτους, κυρίαρχους και κυριαρχούμενους. Η τραγωδία του ανθρώπινου γένους βαδίζει προς το τέρμα της. Ποτέ η ανθρωπότητα δεν γνώρισε τέτοια οικονομική άνθηση όπως σήμερα, αλλά δείξτε μου έστω κι έναν άνθρωπο που να είναι ευτυχισμένος, δείξτε μου έστω και μία τάξη που να είναι ευχαριστημένη ή έναν λαό που να μην νιώθει ότι απειλείται. Πνευματική κατάσταση του σημερινού κόσμου, αυτό το μείγμα από φόβο και μίσος, δυσπιστία και μεγαλομανία, κυνισμό και μικροψυχία, με μία λέξη απόγνωση.»
 
Ολόκληρη η ανθρωπότητα, ανήκει στις ευπαθείς ομάδες και πάσχει από χρόνια νοσήματα, εγωπάθειας, μονομανίας, νευρώσεις, πολιτική, θρησκεία, δουλοπρέπεια, αμορφωσιά, ξεδιαντροπιά, ηλιθιότητα και άλλα πολλά.
 
Η ανθρωπότητα είναι η μοναδική πανδημία του πλανήτη.
 
Ο πλανήτης Γη ξερνάει την ανθρωπότητα.
 
Όπως το σώμα σου αν πιείς πολύ λάδι θα το ξεράσει από κάθε αποχετευτική οδό, το ίδιο κάνει και η Φύση, η Γη -όπως θέλεις πες το- μας ξερνάει, κάνει απόπτωση την ανθρωπότητα, όπως το σώμα κάνει απόπτωση τα καρκινικά κύτταρα μετά από ενδυνάμωση του ανοσοποιητικού και του μηχανισμού αυτοΐασης.
 
Σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύθηκε από το περιοδικό Science, οι πληθυσμοί άγριων πτηνών στις ΗΠΑ και τον Καναδά έχουν μειωθεί σχεδόν κατά 30% από το 1970.
 
«Αυτή είναι μια καθαρή απώλεια σε όλα τα πουλιά στην ήπειρό μας, και αντιπροσωπεύει απώλεια δισεκατομμυρίων πτηνών», δήλωσε ο ερευνητής της ορνιθολογικής οργάνωσης Cornell Ken Rosenberg, ο οποίος ηγήθηκε διεθνούς ομάδας επιστημόνων από επτά ιδρύματα στην ανάλυση των τάσεων του πληθυσμού 529 είδη πτηνών. Ο Rosenberg, ο οποίος διεξάγει κοινές ερευνητικές πρωτοβουλίες από το Lab Cornell και την American Bird Conservancy, αναφέρει ότι αυτά τα αποτελέσματα της μελέτης ξεπερνούν τον κόσμο των πτηνών.
 
«Τα αποτελέσματά μας σηματοδοτούν μια επείγουσα ανάγκη να αποτραπεί η συνεχιζόμενη απώλεια βιοποικιλότητας και η πιθανή κατάρρευση των πτηνών. Η μελέτη ποσοτικοποιεί για πρώτη φορά την συνολική μείωση των πληθυσμών πτηνών στις ΗΠΑ και τον Καναδά, απώλεια 2,9 δισεκατομμυρίων ενήλικων πτηνών αναπαραγωγής, με καταστροφικές απώλειες μεταξύ των πτηνών σε κάθε βιότοπο. Αυτές οι απώλειες πουλιών είναι ένα ισχυρό μήνυμα ότι τα αλλαγμένα τοπία από τον άνθρωπο (βιότοποι) χάνουν την ικανότητά τους να υποστηρίξουν την ζωή των πτηνών. Αυτό είναι ένας δείκτης μιας επόμενης κατάρρευσης του συνολικού περιβάλλοντος».

Η Γη ξερνάει την ανθρωπότητα με συνοπτικές διαδικασίες.
 
Η πλούσια Β. Ιταλία, θύμα του βιολογικού αόρατου πολέμου, επειδή είπε «όχι» στην παγκοσμιοποίηση δια του Ματέο Σαλβίνι, ώστε να παραδειγματιστεί η ανθρωπόμαζα να παραμείνει στο κελί του σπιτιού της και να σκάσει. Μένει να δούμε πως θα αντιδράσει η ισχυρότατη Νότια Ιταλία. Και το σπουδαιότερο είναι ο τόπος παρκαρίσματος των δυνάμεων του ΝΑΤΟ. Ο Γ’ Π.Π. είναι ο συνεχής άγνωστος πόλεμος στο «1984» του Όργουελ με τον «αόρατο» των ελεγχόμενων δελτίων αποβλάκωσης των ανθρωπομαζών της αγέλης.
 
Η εξουσία, στην χώρα μας και στις λοιπές χώρες, επιδιώκει φαινομενικά να προστατεύσει την δημόσια υγεία από τον κορωναϊό, όπως διαφαίνεται και να προωθήσει τον υποχρεωτικό εμβολιασμό όλου του πληθυσμού της χώρας, κατ’ εφαρμογήν του project (σχεδίου) ID2020, σε συνδυασμό 1) με το Νομοσχέδιο του Υπουργείου Υγείας με τίτλο «Πρόληψη, Προστασία και Προαγωγή της Υγείας – Ανάπτυξη των Υπηρεσιών Δημόσιας Υγείας», το οποίο κατατέθηκε προς ψήφιση στην Βουλή στις 21-02-2020 και 2) με το άρθρο 284 Ποινικού Κώδικα που ποινικοποιεί την παραβίαση μέτρων πρόληψης ασθενειών!!!
 
Στο άρθρο 5 παρ. 3 στοιχείο Α iii) β) του παραπάνω Νομοσχεδίου του Υπουργείου Υγείας προβλέπεται ο υποχρεωτικός εμβολιασμός του πληθυσμού με απόφαση του Υπουργού Υγείας, στην περίπτωση που τούτος εκτιμήσει ότι συντρέχει εμφάνιση κινδύνου διάδοσης μεταδοτικού νοσήματος, που ενδέχεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην δημόσια υγεία. Η εν λόγω διάταξη ορίζει επί λέξει τα εξής:
 
«Σε περιπτώσεις εμφάνισης κινδύνου διάδοσης μεταδοτικού νοσήματος, που ενδέχεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην δημόσια υγεία, μπορεί να επιβάλλεται δυνάμει απόφασης του Υπουργού Υγείας, μετά από σχετική γνωμοδότηση του ΕΕΔΥ, υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού με σκοπό την αποτροπή της διάδοσης της νόσου. Με την ανωτέρω απόφαση ορίζεται η ομάδα του πληθυσμού ως προς την οποία καθίσταται υποχρεωτικός ο εμβολιασμός με καθορισμένο εμβόλιο, η τυχόν καθορισμένη περιοχή υπαγωγής στην υποχρεωτικότητα, το χρονικό διάστημα ισχύος της υποχρεωτικότητας του εμβολιασμού, το οποίο πρέπει πάντοτε να αποφασίζεται ως έκτακτο και προσωρινό μέτρο προστασίας της δημόσιας υγείας για συγκεκριμένη ομάδα του πληθυσμού, η ρύθμιση της διαδικασίας του εμβολιασμού και κάθε άλλη σχετική λεπτομέρεια».
 
Κατά το άρθρο 284 Ποινικού Κώδικα για την παραβίαση μέτρων πρόληψης ασθενειών: «1. Όποιος παραβιάζει τα μέτρα που έχει διατάξει ο νόμος ή η αρμόδια αρχή για να αποτραπεί η εισβολή ή η διάδοση μιας μεταδοτικής ασθένειας τιμωρείται με φυλάκιση (έως 5 έτη). Αν η παραβίαση αυτή είχε ως συνέπεια να μεταδοθεί η ασθένεια σε άνθρωπο, επιβάλλεται κάθειρξη μέχρι δέκα ετών. 2. Αν η πράξη τελέστηκε από αμέλεια, επιβάλλεται φυλάκιση μέχρι ενός έτους ή χρηματική ποινή».
 
Για τους υποχρεωτικούς εμβολιασμούς, όχι μόνο παιδιών, προσχολικής ή μη ηλικίας, αλλά και ενηλίκων, σε εποχές εύστοχα ή άστοχα χαρακτηριζόμενες ως «πανδημίες», ως γνωστόν υπάρχουν οι υποστηρικτές και οι επικριτές, δεδομένου ότι επειδή τα εμβόλια είναι χημικά φάρμακα, είναι αναμενόμενο να ‘χουν και παρενέργειες. Η προαιρετική, μέχρι σήμερα, εμφύτευση microchip στο χέρι -όπως συμβαίνει σε ορισμένες κατηγορίες του πληθυσμού σε ΗΠΑ, Σουηδία και σε άλλες χώρες- γίνεται με σύριγγα, δηλαδή με εμβολιασμό.
 
Χώρες ολόκληρες μετατρέπονται σε πειραματόζωα σε μεγάλης κλίμακας κοινωνικά πειράματα. Τι συμβαίνει όταν όλοι εργάζονται από το σπίτι κι επικοινωνούν μόνο εξ αποστάσεως; Τι συμβαίνει όταν σχολεία και πανεπιστήμια κάνουν τα μαθήματα διαδικτυακά; Υπό κανονικές συνθήκες οι κυβερνήσεις, οι επιχειρήσεις και τα εκπαιδευτικά συμβούλια ουδέποτε θα συναινούσαν στην διεξαγωγή τέτοιων πειραμάτων. Αλλά αυτές δεν είναι κανονικές συνθήκες, τους λένε!! υπάρχει η κορώνα.
 
Ούτε το παραπάνω νομοσχέδιο του Υπουργείου Υγείας, ούτε η ανωτέρω διάταξη του Ποινικού Κώδικα αναγνωρίζουν αντίρρηση συνειδήσεως για θρησκευτικούς ή άλλους λόγους στους υποχρεωτικούς εμβολιασμούς. Αντίρρηση συνειδήσεως για θρησκευτικούς λόγους στους υποχρεωτικούς εμβολιασμούς παιδιών προσχολικής ηλικίας αναγνωρίζουν 45 από τα 51 κράτη των ΗΠΑ. Αντίρρηση συνειδήσεως για ιατρικούς λόγους στους ίδιους υποχρεωτικούς εμβολιασμούς λόγω ιατρικών αντενδείξεων στους εμβολιασμούς, αναγνωρίζουν και τα 51 κράτη των ΗΠΑ.
 
Για να πουλήσεις φάρμακο ή εμβόλιο φτιάξε πρώτα την αρρώστια.
 
Όπως είπε ο μετρ της καταστολής Στάλιν, ο οποίος κάτι γνώριζε για την έννοια της προπαγάνδας, «ένας θάνατος αποτελεί τραγωδία, ένα εκατομμύριο θάνατοι είναι μια στατιστική». Οι στατιστικές αγαπητοί μου, μένουν σιωπηλές μέσα σου και σε ελέγχουν καθολικά κι αόρατα, όπως τα σύμβολα, ακόμη κι όταν το ίδιο το γεγονός απουσιάζει. Αυτό κτίζουν σήμερα, στατιστικές και σύμβολα.
 
Ο Κρατισμός χρειάζεται τον πόλεμο. Μια ελεύθερη χώρα, όχι. Ο Κρατισμός επιβιώνει με την λεηλασία. Μια ελεύθερη χώρα επιβιώνει με την παραγωγή. Η πανδημία είναι η πόρτα για να περάσουν από την κοινωνία των 2/3 στην κοινωνία του 1/5 και για να το πετύχουν αυτό χρησιμοποιούν σε υψηλές δόσεις τον αρχέγονο φόβο θανάτου και την καταστολή. Τώρα απλά πραγματοποιούν ασκήσεις. Αύριο θα είναι ο πραγματικός πόλεμος.
 
Εκεί στις Βρυξέλλες των «λαών» πολύ βολικά κι επιδεικτικά ξεχάσαν τις εκατόμβες των νεκρών που οι ίδιοι δημιούργησαν από τα οικονομικά παιχνίδια των αγορών με τα δημοσιονομικά τερτίπια και τον άκρατο δανεισμό. Ξέρω, ξέρω, «μαζί τα φάγαμε». Σήμερα με την παγκόσμια δικτατορία που ετοιμάζουν χωρίς να πέσει σφαίρα, (τα φιλαράκια Στάλιν, Χίτλερ, Τσόρτσιλ, Τρούμαν, θα γυρίζουν στον τάφο τους που άφησαν το κόλπο μιας πανδημίας να πάει χαμένο κι έκαναν πόλεμο) θα σου ξαναπούν «δεν φταίμε εμείς, η κορώνα φταίει» όταν σκάσει η τεράστια τσιχλόφουσκα με τις τράπεζες τους κι εσύ ζωντόβολο θα το καταπιείς αμάσητο, όπως πάντα.
 
Η Αμερική πήρε μια δεύτερη ώθηση από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο οποίος κατέστρεψε τις Ευρωπαϊκές οικονομίες και επέτρεψε την εμφάνιση των ΗΠΑ ως εκκολαπτόμενη παγκόσμια δύναμη. Ο Β ‘Παγκόσμιος Πόλεμος αποτελείωσε την Ευρώπη κι έθεσε την στρατιωτική και φαινομενικά την οικονομική υπεροχή στα χέρια της Ουάσιγκτον, (ενώ το αληθινό οικονομικό κέντρο παρέμεινε στα χέρια της μοναδικής παγκόσμιας οικονομίας, στο City του Λονδίνου). Το αμερικανικό δολάριο επιβλήθηκε στον ρόλο του παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος επιτρέποντας στις ΗΠΑ να πληρώνουν τα χρέη εκτυπώνοντας χρήματα. Ο νομισματικός ρόλος του δολαρίου, περισσότερο από τα πυρηνικά όπλα, είναι η πηγή της αμερικανικής εξουσίας.
 
Η Ρωσία έχει ισοδύναμη ή μεγαλύτερη ισχύ πυρηνικών όπλων, αλλά το δολάριο δεν είναι ρούβλι, το νόμισμα με το οποίο διεκπεραιώνονται οι διεθνείς συναλλαγές. Ο παγκόσμιος ρόλος του νομίσματος έκανε τις ΗΠΑ παγκόσμιο ηγεμόνα. Αυτή η εξουσία, μαζί με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την Παγκόσμια Τράπεζα, επέτρεψε στις ΗΠΑ να λεηλατούν ξένους πόρους, καθώς ο τρόπος με τον οποίο εξαφανίστηκαν οι αμερικανικοί πόροι ήταν η λεηλασία.  Η λεηλασία των φυσικών πόρων και η δυνατότητα να εκτοπίσουν μεγάλο μέρος του κόστους ήταν σημαντικοί συντελεστές μέχρι σήμερα στην επιτυχία του αμερικανικού επεκτατισμού. Αλλά ο παγκόσμιος γίγαντας αποδείχτηκε πως έχει πήλινα πόδια και η κατάρρευση τους είναι τρομακτικά μεγαλειώδης. Πόσο πολύ τους βολεύει να βρίσκονται οι δούλοι τους φοβισμένοι μέχρι θανάτου και σε καραντίνα!!!
 
Η ζωή στον ζωολογικό κήπο των μαϊμούδων της Ουτοπίας, σε καραντίνα. Ναι, στον 21ο αιώνα, στον θαυμαστό καταπράσινο πλανήτη μας, σήμερα που ανθίζει η γη κι οργιάζει η φύση τα ανθρωπόζωα βρίσκονται σε καραντίνα και κυκλοφορούν, αν κι όταν, όχι ελεύθερα όπως αναφέρει το ποτισμένο με αίμα Δημοκρατικό Σύνταγμά τους, αλλά υπό τον έλεγχο των δυνάμεων κατοχής, την σύγχρονη Kommandantur που ζητάει τα «Ihre Papiere» για να ταυτοποιείσαι που ζεις, αναπνέεις και κινείσαι. Ναι, φυσικά με πιστευτή δικαιολογία, μα, «για το καλό σου».
 
Όμως μην σκας και τόσο ανθρωπόζωο, πιστέ δούλε των αγορών της Ευρώπης και του κόσμου. Τι κι αν δεν πολυκαταλαβαίνεις τις δυσνόητες ανακοινώσεις και τις μπλεγμένες απαντήσεις τους; Τι κι αν έχεις ήδη πάρει χαμπάρι το θέατρο που σου παίζουν. Γιατί ακόμη κι όταν αφελώς ρωτάς «άντε να επιστρέψουμε στα προ ιού πράγματα» μέσα σου ξέρεις πολύ καλά ότι ουδέποτε θα επιστρέψουμε ξανά στα προ ιού, γιατί όπως πολύ καλά γνωρίζεις «ουδέν μονιμότερο του προσωρινού» του έκτακτου, του ειδικής φύσεως κι ανάγκης. Ήρθαν για να μείνουν τα μέτρα. Πάντα με μια πιστευτή κι αληθοφανή δικαιολογία, όπου την επόμενη κι' όλας στιγμή, όλα τα μέσα μαζικής αποβλάκωσης με τις διανοητικές πόρνες, (δημοσιογράφοι, έμπειροι αναλυτές, ειδικοί πεϊπερολόγοι και λοιποί παπαρολόγοι της εξουσίας) θα στα μασήσουν τόσο καλά που εσύ δεν θα χρειαστεί να κάνεις καν τον κόπο να σκεφτείς (αν κι όποτε το κάνεις) θ’ ανοίξεις το στόμα σαν χρυσόψαρο, σαν υπάκουο δουλάκι και ααααμμμμ…
 
Ταυτόχρονα σου βάζουν κάτι να σε κρατήσει απασχολημένο μην τυχόν και χρησιμοποιήσεις το αδρανές μυαλό σου, περίσσια από γυμνό, άνοστη περιπέτεια, ανοησία κι αυτό είναι όλο που σου επιφυλάσσουν. Η διαστροφή, η υποκρισία, η αθλιότητα και η χυδαιότητα, μοιάζουν να μην έχουν κανένα απολύτως όριο, ανάμεσα σε όλους αυτούς που παίρνουν αποφάσεις για τις ζωές των πολιτών του κόσμου μας.
 
Έχουν μιαν απίστευτη, μια εμετική, γλοιώδη ευκολία κι ένα σιχαμερό ψεύτικο χαμόγελο, όταν μιλάνε κι αναλύουν αόρατους εχθρούς κι ανύπαρκτους πολέμους, στατιστικές, αριθμούς, θανάτους, καραντίνες, ποσοστά, προγράμματα, ισοδύναμα μέτρα, εμβόλια (με ποιόν άραγε  πειραματόζωο) και φάρμακα που απέτυχαν αλλού και ω, τι θαύμα, είναι χρήσιμα εδωνά … κι όλα αυτά, υποτίθεται, προς χάριν δική σου καλέ μου, του πιστού υπηκόου που τους ψήφισε, που τους πίστεψε, αντί να βάλει το μυαλό του να δουλέψει για να μην τον δουλεύουν οι λακέδες…

Μπήκαν τα γίδια στο μαντρί, τα πρόβατα στην στρούγκα…
 
Ο διάσημος Ισραηλινός ιστορικός και στοχαστής Γιουβάλ Νώε Χαράρι, συγγραφέας των βιβλίων «Sapiens: Μια σύντομη ιστορία του ανθρώπου» και «Homo Deus: Μια σύντομη ιστορία του μέλλοντος», διερωτάται σε άρθρο του στους Financial Times κατά πόσον πρέπει να θυσιαστεί η ιδιωτικότητα στον βωμό της υγείας.
 
«Για να σταματήσει η πανδημία, ολόκληροι πληθυσμοί καλούνται να συμμορφωθούν με ορισμένες κατευθυντήριες γραμμές και δύο βασικοί τρόποι υπάρχουν για να επιτευχθεί αυτό, ο ένας είναι να παρακολουθεί η κυβέρνηση τους πολίτες και να τιμωρεί όσους παραβιάζουν τους κανόνες. Σήμερα, για πρώτα φορά στην ανθρώπινη ιστορία, η τεχνολογία καθιστά εφικτή την διαρκή παρακολούθηση όλων. Πριν από πενήντα χρόνια, η KGB αδυνατούσε να παρακολουθεί τα 240 εκατ. πολιτών της ΕΣΣΔ επί 24 ώρες το 24ωρο, αλλά ούτε θα μπορούσε να επεξεργαστεί αποτελεσματικά όλες τις συλλεγείσες πληροφορίες. Η KGB στηριζόταν σε πράκτορες και αναλυτές και δεν μπορούσε να διαθέσει από έναν πράκτορα για κάθε πολίτη. Τώρα όμως, οι κυβερνήσεις μπορούν να βασίζονται σε πανταχού παρόντες αισθητήρες και ισχυρούς αλγορίθμους.
 
Στην μάχη τους ενάντια στην πανδημία, αρκετές κυβερνήσεις έχουν ήδη αναπτύξει νέα εργαλεία παρακολούθησης, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα την Κίνα. Παρακολουθώντας προσεκτικά τα «έξυπνα κινητά» των πολιτών, χρησιμοποιώντας εκατοντάδες εκατομμύρια κάμερες με προγράμματα αναγνώρισης προσώπου και υποχρεώνοντας τους κατοίκους να ελέγχουν και να αναφέρουν την θερμοκρασία του σώματος και την ιατρική τους κατάσταση, οι κινεζικές αρχές όχι μόνο είναι σε θέση να εντοπίσουν άμεσα τους ύποπτους φορείς, αλλά και τις κινήσεις τους και όποιον ήλθε σε επαφή μαζί τους. Εφαρμογές κινητών προειδοποιούν τους πολίτες για το πόσο κοντά βρίσκονται σε μολυσμένους ασθενείς», σημειώνει ο Ισραηλινός ιστορικός. (Αναφέρεται στο παράδειγμα της χώρας του, όπου ο πρωθυπουργός Μπέντζαμιν Νετανιάχου άναψε πρόσφατα το πράσινο φως στη Σιν Μπετ (υπηρεσία Εσωτερικής Ασφάλειας του Ισραήλ) να αναπτύξει τεχνολογικά εργαλεία, που συνήθως χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση τρομοκρατών, για να εντοπίζει φορείς του ιού.)
 
Ίσως υποστηρίξετε ότι όλα αυτά δεν είναι κάτι νέο, αφού τα τελευταία χρόνια κυβερνήσεις και εταιρείες χρησιμοποιούν τις πιο εξελιγμένες τεχνολογίες για την παρακολούθηση και την χειραγώγηση ανθρώπων. Ωστόσο, εάν η επιδημία μπορεί να σηματοδοτήσει μια σημαντική καμπή στην ιστορία της παρακολούθησης. Όχι μόνο επειδή θα μπορούσε να λειάνει το δρόμο για την ανάπτυξη εργαλείων μαζικής επιτήρησης σε χώρες που τις έχουν απορρίψει μέχρι τώρα, αλλά ακόμη περισσότερο επειδή σηματοδοτεί μια δραματική μετάβαση από την επιδερμική στην λεπτομερή παρακολούθηση.
 
Μέχρι τώρα, όταν το δάχτυλό σας άγγιζε την οθόνη του έξυπνου κινητού σας που είχατε κι έκανε κλικ πάνω σε ένα σύνδεσμο, η κυβέρνηση ήθελε να μάθει που ακριβώς «κλικάρατε». Αλλά με την πανδημία μετατοπίζεται η εστίαση του ενδιαφέροντος. Τώρα η κυβέρνηση θέλει να γνωρίζει την θερμοκρασία του δακτύλου σας και την αρτηριακή πίεση κάτω από την επιδερμίδα του.»
 
Φόβος και στυγνή τρομοκρατία από την ελίτ και τους λακέδες της. Μια ματιά να δώσεις στην επικαιρότητα είναι σίγουρο ότι ο μισός πληθυσμός έχει πεθάνει από την κορώνα και ο άλλος μισός είναι ήδη ετοιμοθάνατος, όπερ σημαίνει ότι αυτές τις γραμμές τις διαβάζουν οι αλγόριθμοι της Τεχνητής Νοημοσύνης, μέχρι να πέσει και το ιντερνέτ. Ετσι προκύπτει το εξαιρετικά δυσάρεστο δεδομένο ότι καμία εμπιστοσύνη δεν μπορούμε να ‘χουμε στην πλειονότητα των ανθρωπόμαζων και των εξουσιαστών αυτού. Οχι που δεν το γνωρίζαμε ήδη, αλλά είναι τρομακτική η συνειδητοποίηση.
 
Αν πας μόνος σου στο δάσος είσαι επικίνδυνος για την ανθρωπότητα, με ποινικές ευθύνες. Αν πας, αλλά έχεις κι ένα σκύλο μαζί σου, ή γυμνάζεσαι είσαι σύννομος. Αν πας χωρίς χαρτιά στο σούπερ μάρκετ είσαι εγκληματίας. Αν πας με χαρτιά δεν κολλάς κανέναν και τίποτα. Η παράνοια της ανθρωπόμαζας είναι διάχυτη στην ατμόσφαιρα και η τρομερή Σκεπτομορφή του φοβισμένου ανθρωπάκου έχει ήδη υλοποιηθεί. Αυτή την Σκεπτομορφή να φοβάσαι κι όχι την κορώνα, γιατί αυτή θα φύγει, αλλά η Σκεπτομορφή θα μείνει και θα τρέφεται με την σάρκα σου και το αίμα σου.
 
«Δεν είναι δείγμα υγείας να είσαι καλά προσαρμοσμένος σε μια βαθιά άρρωστη κοινωνία» αναφέρει ο Κρισναμούρτι και σήμερα είναι πιο επίκαιρο από ποτέ.
 
Η αλήθεια είναι πως η τύχη ορίζει τις μισές μας πράξεις, αλλά αφήνει σε μας να κανονίσουμε τις άλλες μισές.
 
Διάβασα κάπου ένα άρθρο ψυχίατρου που έγραφε τι του έλεγαν οι ετοιμοθάνατοι στην κλινική. Ανησυχούσαν που δεν πήγαιναν στην δουλειά τους και δεν τελείωσαν το άλφα ή το βήτα πρόγραμμα. Είχαν ελάχιστο χρόνο ζωής και τους ένοιαζε η δουλειά τους. Δούλοι από επιλογή. Ο Κάρελ Τσάπεκ λέγει «Δεν έχουμε καμία ένδειξη ότι οι σαλαμάνδρες υποφέρουν. Απεναντίας. Βλέπουμε ότι σε γενικές γραμμές δεν έχουν ανάγκη από αυτά που δίνουν παρηγοριά και ανακούφιση στις μεταφυσικές ανησυχίες και φόβους των ανθρώπων μπροστά στη ζωή.»
 
Καλιμπράρισμα της αγέλης κάνουν σήμερα. Εις αύριον τα χειρότερα.
 
Πολέμησε την λεγόμενη «Νέα Τάξη Πραγμάτων» Τώρα.
Βρες τι δεν θέλουν να ξέρεις.
Κάνε τι δεν θέλουν να κάνεις.
 
Ακόνισε τα νύχια σου όσο κι όσοι προλαβαίνετε.
 
Το αν θα ζήσεις ή θα πεθάνεις και πότε εξαρτάται από την ΔΥΝΑΜΗ ΣΟΥ και μόνο.
 
Γι’ αυτό στην καθημερινότητα μας συσσωρεύουμε ΔΥΝΑΜΗ, για να μας σέβεται και η Ζωή και ο Θάνατος.
 
Μην με πνίγετε στα μηνύματα που ζητάτε να μάθετε τι να κάνετε τώρα που η κορώνα βγήκε στο σεργιάνι. Δεν μπορώ ν’ απαντάω στον καθένα σας προσωπικά, τα γράφουμε εδώ μέσα και στις άλλες ιστοσελίδες μας εδώ και μερικές δεκαετίες, αναλαμβάνοντας ολόκληρο το κόστος και την ευθύνη του εγχειρήματος. Να κάνετε ό,τι κάνατε μέχρι σήμερα. Αν αυτό είναι σε κόντρα με τους νέους νόμους της σαλαμάνδρας, είναι γιατί δεν ζούσατε ως άνθρωποι, ήρθε η ώρα λοιπόν, για πειθαρχία, μοναχικότητα και συσσώρευση Δύναμης. Η δράση μοιάζει ν’ ακολουθεί την διάθεση αλλά στην πραγματικότητα πάνε μαζί. Ρυθμίζοντας την δράση που είναι κάτω από τον άμεσο έλεγχο της θέλησης, μπορείς να επηρεάσεις έμμεσα και την διάθεση, που δεν είναι.
 
Αναρωτιέμαι αν μπορείς κλεισμένος μέσα στο κλουβί που αποκαλείς σπίτι σου -που δεν αντέχεις τα παιδιά και τον σύντροφο σου, ούτε τον εαυτό σου- να οραματιστείς, να αισθανθείς, να περιγράψεις, να μυρίσεις, ένα ηλιοβασίλεμα, την αλμύρα της θάλασσας, τα δέντρα σ’ ένα πυκνό δάσος, παιδιά που παίζουν. Αυτό πρέπει να σε προβληματίζει σοβαρά, γιατί η πραγματικότητα βρίσκεται μονάχα μέσα στο μυαλό σου, εκεί θα την φτιάξεις όπως θέλεις κι όχι όπως συμφωνείς να στην παρουσιάζουν οι άλλοι. Εκεί παίζεται το παιχνίδι, μονάχα μέσα στο μυαλό βρίσκονται οι σοβαροί παίχτες που έχεις ν’ αντιμετωπίσεις αν διαθέτεις την απαιτούμενη Δύναμη.
 
Πολλά πράγματα στερούμαστε από την στιγμή που συναθροιζόμαστε για να φτιάξουμε κοινωνία. Για να κάνεις ομελέτα πρέπει να σπάσεις τ’ αυγά!
 
Εγώ συνεχίζω να κάνω ό,τι έκανα και πριν.
 
Πολεμιστής όπως η ΑΝΤΙΓΟΝΗ και ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ, ΘΗΣΕΑΣ και ΗΡΑΚΛΗΣ, πάντα και παντού …και σε καμία περίπτωση *ρίψασπις Σωκράτης.
 
Σπουδαίο πράγμα η πειθαρχία και η μοναχικότητα στην Ζωή.
 
Η πειθαρχία είναι η μοναδική ελευθερία.
-----------------------------
*Ρίψασπις: γενικότερα, κάποιος που σταματάει να αγωνίζεται από δειλία. ≈ συνώνυμα: δειλός, λιπόψυχος, ολιγόψυχος, φυγόμαχος, απατεωνίσκος. Οι ΗΡΩΕΣ σηματοδοτούν τον σκληροτράχηλο, επίπονο, δρόμο του αγώνα, του πολεμιστή, της ανυπακοής σε Θεούς και Νόμους (θεϊκούς ή ανθρώπινους) πληρώνοντας κάθε τίμημα που απαιτείται αγόγγυστα και με πειθαρχημένη άκαμπτη στάση. Ο Σωκράτης από την άλλη σηματοδοτεί τον δρόμο της υπακοής του πιστού δούλου στον Κύριο κι Αφέντη του, γι’ αυτό ήπιε το κώνειο και δεν το ‘σκασε από την φυλακή όπως του πρότειναν οι μαθητές του. Εκ διαμέτρου αντίθετες θέσεις και στάσεις που καθορίζουν σε ποιο σημείο του παιχνιδιού βρίσκεσαι· του Ήρωα πολεμιστή ή του δούλου υποτακτικού.

Hegel: Πώς κουβεντιάζεται ο Διαφωτισμός;

HEGEL: Διαλεκτική του Διαφωτισμού

    §1. Ο Διαφωτισμός σχετίζεται με εκείνο το πνευματικό κίνημα της Δύσης, που έδωσε έμφαση στον ορθό Λόγο έναντι της θρησκευτικής πίστης και τον προήγαγε ως τη μόνη αυθεντική αρχή και πηγή της ανθρώπινης ζωής. Πρωτοεμφανίστηκε στην Αγγλία κατά το τέλος του 17ου αι. και έφτασε στο αποκορύφωμά του στη Γαλλία κατά τον 18ο αι. Παράλληλα εξαπλώθηκε στη Γερμανία και στην υπόλοιπη Ευρώπη αλλά και πέραν τούτης.

O Hegel, ενώ κατά τα έτη των σπουδών του στο Τύμπικεν (Tübingen) ήταν, μαζί με τον Schelling και τον Hölderlin, ένθερμος θιασώτης του Διαφωτισμού αλλά και της Γαλλικής Επανάστασης, στα μετέπειτα χρόνια, ειδικά κατά την περίοδο που έγραψε τη Φαινομενολογία του πνεύματος αποστασιοποιήθηκε αισθητά από τον Διαφωτισμό για να αποστασιοποιηθεί ακόμη περισσότερο στη συνέχεια. Σε κάθε περίπτωση, ο Χέγκελ θεωρεί πως η περίοδος του Διαφωτισμού αποτελεί σημαντικό στάδιο στην ανάπτυξη του πνευματικού πολιτισμού της νεωτερικής εποχής. Είναι το αποκορύφωμα ενός πολιτισμού (Bildung), κατά τη μακρά πορεία του οποίου ο αυτοπροσδιορισμός του ανθρώπινου πνεύματος διαμεσολαβείται από την αλλοτρίωση και τον αυτοδιχασμό του. Στη Φαινομενολογία του πνεύματος πραγματεύεται τον Διαφωτισμό στο τμήμα: Το αυτo-αλλοτριωμένο πνεύμα[1]. Καθ’ όλη την πραγμάτευση παρουσιάζει μια κίνηση του πνεύματος, που δια της αποξένωσης από τη φύση και την κοινωνία, αισθάνεται την ανάγκη για επαναπροσδιορισμό τους και τελειοποίησή τους. Πρόκειται για μια κριτική στάση του Χέγκελ απέναντι στο πνεύμα της νεωτερικότητας.

     §2. Αλλά πώς εννοεί ο φιλόσοφος το πνεύμα (Geist); Ως την ακατάλυτη μορφή της ανθρώπινης συνείδησης. Αυτή η μορφή δεν είναι απλώς συνείδηση του εαυτού, αλλά η συνείδηση, που μέσα από τον ιστορικο-φιλοσοφικό διάλογο[2] έφτασε να γνωρίζει τον εαυτό της ως την αλήθεια του διέποντος τον κόσμο Λόγου. Το πνεύμα έτσι, από άποψη αρχής, είναι η ολόκληρη πραγματικότητα, ο σύμπας κόσμος, ιδεατά ιδωμένος ως η απόλυτη ενότητα του περατού και του απείρου, του παραστασιακού και του νοητού. Στη ρεαλιστική του ύπαρξη, αυτό το πνεύμα το γνωρίζουμε να είναι η διχοτόμηση του κόσμου σε Πίστη και Λόγο (Glaube und Vernunft). Η Πίστη αντιστοιχεί στο Λόγο της θρησκείας, ο Λόγος απηχεί τον Λόγο του Διαφωτισμού, τον διαφωτιστικό Λόγο του ανθρώπου. Αυτή η αντίθεση ομιλεί τη γλώσσα της διχασμένης συνείδησης του νεωτερικού κόσμου και συγχρόνως εκφράζει την αρχή του τέλους αυτής της αλλοτρίωσης. Ενόσω αυτή η συνείδηση δεν έφτασε να γίνει φιλοσοφική συνείδηση, δηλαδή απόλυτη Γνώση ή συμφιλίωση της υποκειμενικότητας και της αντικειμενικότητας υπό το νόημα της πνευματικής ολοκλήρωσης, η μεν Πίστη δραπετεύει σε ένα αφηρημένο επέκεινα, ο δε Λόγος περιορίζεται σε έναν κόσμο αισθητών πραγμάτων. Έτσι ο μεν Λόγος της θρησκευτικής συνείδησης μας γνωρίζει με το Απόλυτο ως μια κενή έννοια ενός υπέρτατου όντος, ο δε Λόγος του Διαφωτισμού μας καθηλώνει σε μια απολυτοποίηση της περατότητας.

     §3. Αμφότερες οι μορφές του Λόγου παραγνωρίζουν τη σημασία του ανθρώπινου υποκειμένου. Ούτε η Πίστη ούτε ο Λόγος μπορούν να συμφιλιώσουν τον αισθητό με τον νοητό κόσμο. Γι’ αυτό, το ζητούμενο παραμένει: η πρόοδος που επιφέρει ο Διαφωτισμός είναι πρόοδος της αλλοτρίωσης του πολιτισμού. Αυτή η πρόοδος εγκλείει κριτική του χρόνου, εντός του οποίου συμβαίνει, ο Διαφωτισμός ως πολιτισμός να βιώνει αυτή την κριτική ως διαμάχη με τον εαυτό του: η κριτική του διαφωτιστικού Λόγου στην πίστη είναι στην πράξη μια κριτική του πολιτισμού που απευθύνεται στον εαυτό του. Εν τέλει, αυτή η κριτική φέρνει σε ισχύ την αξίωση του Λόγου της νεωτερικής εποχής για διαλεκτικό εξ-ορθολογισμό τόσο της ιστορικής πραγματικότητας όσο και των ανθρώπινων ατόμων που την αναζωογονούν. Τούτη η αξίωση στηρίζεται στη ρητή συνειδητοποίηση των προϋποθέσεων του πνευματικού πολιτισμού και στην αναγνώριση της γλώσσας του ως της σταθερής δύναμης ή ικανότητας του ιστορικού ανθρώπου, που πραγματώνει ή ενσαρκώνει την ολότητα του πνεύματος, να δια-λέγεται με τον εαυτό του και με τον κόσμο.

     §4. Ο Διαφωτισμός προτάσσει την καθαρή διανόηση[3] του Λόγου. Ανάμεσα σε τούτη και στην θρησκευτική πίστη ο Χέγκελ διακρίνει μια ταυτότητα, που κείται στη βάση αμφοτέρων: και οι δυο αναζητούν μια απόλυτη ενότητα πέρα από τα φαινόμενα. Η πίστη συλλαμβάνει αυτή την απόλυτη ενότητα ως θεό, απρόσιτο στην κατανόηση. Η καθαρή διανόηση χρησιμοποιεί τον Λόγο για να αναζητήσει κάποια πηγή ή αρχή πίσω από όλα τα πράγματα - κάποια τελική προϋπόθεση ή όρο, μια έσχατη εξήγηση για το γιατί τα πράγματα είναι όπως είναι. Η καθαρή διανόηση βέβαια υπονομεύει και γελοιοποιεί τη θρησκεία, αλλά και οι δύο εμπλέκονται, κατά τον Χέγκελ, σε μεταφυσικούς σκοπούς, οι οποίοι, τελικά, είναι ουσιαστικά δυσδιάκριτοι. Για παράδειγμα, ο υλισμός (ένα από τα συνηθισμένα δόγματα του Διαφωτισμού) αποδίδει τα πάντα σε μια αφαίρεση που ονομάζεται «ύλη» η οποία τελικά είναι εξίσου μυστηριώδης, αινιγματική, όπως και η αφαίρεση που ονομάζεται «θεός». Στην πραγματικότητα, ο υλισμός και ο αθεϊσμός ‒τουλάχιστο δυνητικά‒ του Διαφωτισμού ευθύς αποβαίνουν δόγμα και ο Διαφωτισμός γίνεται ένα άλλο είδος θρησκείας που υποκαθιστά την θρησκευτική πίστη. Τελικά, ο Διαφωτισμός καταλήγει να είναι μια απόλυτα εγκόσμια άποψη του κόσμου, βλέποντας τα πάντα από την άποψη της ωφελιμότητας. Έχοντας καταστρέψει την ιδέα ότι τα πράγματα έχουν κάποια αξία ή σημασία σε σχέση με ένα Επέκεινα, θέτει την αξία των πραγμάτων εξ ολοκλήρου σε σχέση με την ωφελιμότητά τους. Αυτό τείνει αναπόφευκτα να έχει ως αποτέλεσμα να βλέπει κανείς τον εαυτό του από την άποψη της ωφελιμότητας, τουτέστι από την πλευρά μιας απάνθρωπης ιδεολογίας. Τούτο δεν απέχει και πολύ από τον «Τρόμο» της Γαλλικής Επανάστασης[4].
---------------------------------
[1] Βλ. Φαινομενολογία του πνεύματος τ. ΙΙ
[2] Βλ. Hegel, Διαλεκτική του Συγκεκριμένου. Εκδ. Διανόηση Αθήνα 2019, σσ. 68 κ.εξ.
[3] Φαινομενολογία του πνεύματος, ό.π., σσ. 369 κ.εξ.
[4] Ό.π., σσ. 432 κ.εξ.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ρητορική (1401b-1402a)

Ἄλλος διὰ τὸ συμβεβηκός, οἷον ὃ λέγει Πολυκράτης εἰς τοὺς μῦς, ὅτι ἐβοήθησαν διατραγόντες τὰς νευράς· ἢ εἴ τις φαίη τὸ ἐπὶ δεῖπνον κληθῆναι τιμιώτατον· διὰ γὰρ τὸ μὴ κληθῆναι ὁ Ἀχιλλεὺς ἐμήνισε τοῖς Ἀχαιοῖς ἐν Τενέδῳ· ὁ δ᾽ ὡς ἀτιμαζόμενος ἐμήνισεν, συνέβη δὲ τοῦτο διὰ τὸ μὴ κληθῆναι.

Ἄλλος τὸ παρὰ τὸ ἑπόμενον, οἷον ἐν τῷ Ἀλεξάνδρῳ, ὅτι μεγαλόψυχος· ὑπεριδὼν γὰρ τὴν πολλῶν ὁμιλίαν ἐν τῇ Ἴδῃ διέτριβεν καθ᾽ αὑτόν· ὅτι γὰρ οἱ μεγαλόψυχοι τοιοῦτοι, καὶ οὗτος μεγαλόψυχος δόξειεν ἄν. καὶ ἐπεὶ καλλωπιστὴς καὶ νύκτωρ πλανᾶται, μοιχός· τοιοῦτοι γάρ. ὅμοιον δὲ καὶ ὅτι ἐν τοῖς ἱεροῖς οἱ πτωχοὶ καὶ ᾄδουσι καὶ ὀρχοῦνται, καὶ ὅτι τοῖς φυγάσιν ἔξεστιν οἰκεῖν ὅπου ἂν θέλωσιν· ὅτι γὰρ τοῖς δοκοῦσιν εὐδαιμονεῖν ὑπάρχει ταῦτα, καὶ οἷς ταῦτα ὑπάρχει δόξαιεν ἂν εὐδαιμονεῖν, διαφέρει δὲ τῷ πῶς· διὸ καὶ εἰς τὴν ἔλλειψιν ἐμπίπτει.

Ἄλλος παρὰ τὸ ἀναίτιον ὡς αἴτιον, οἷον τῷ ἅμα ἢ μετὰ τοῦτο γεγονέναι· τὸ γὰρ μετὰ τοῦτο ὡς διὰ τοῦτο λαμβάνουσιν, καὶ μάλιστα οἱ ἐν ταῖς πολιτείαις, οἷον ὡς ὁ Δημάδης τὴν Δημοσθένους πολιτείαν πάντων τῶν κακῶν αἰτίαν· μετ᾽ ἐκείνην γὰρ συνέβη ὁ πόλεμος.

Ἄλλος παρὰ τὴν ἔλλειψιν τοῦ πότε καὶ πῶς, οἷον ὅτι δικαίως Ἀλέξανδρος ἔλαβε τὴν Ἑλένην· αἵρεσις γὰρ αὐτῇ ἐδόθη παρὰ τοῦ πατρός. οὐ γὰρ ἀεὶ ἴσως, ἀλλὰ τὸ

[1402a] πρῶτον· καὶ γὰρ ὁ πατὴρ μέχρι τούτου κύριος. ἢ εἴ τις φαίη τὸ τύπτειν τοὺς ἐλευθέρους ὕβριν εἶναι· οὐ γὰρ πάντως, ἀλλ᾽ ὅταν ἄρχῃ χειρῶν ἀδίκων.

Ἔτι ὥσπερ ἐν τοῖς ἐριστικοῖς παρὰ τὸ ἁπλῶς καὶ μὴ ἁπλῶς, ἀλλὰ τί, γίγνεται φαινόμενος συλλογισμός, οἷον ἐν μὲν τοῖς διαλεκτικοῖς ὅτι ἔστι τὸ μὴ ὄν [ὄν], ἔστι γὰρ τὸ μὴ ὂν μὴ ὄν, καὶ ὅτι ἐπιστητὸν τὸ ἄγνωστον, ἔστιν γὰρ ἐπιστητὸν τὸ ἄγνωστον ὅτι ἄγνωστον, οὕτως καὶ ἐν τοῖς ῥητορικοῖς ἐστιν φαινόμενον ἐνθύμημα παρὰ τὸ μὴ ἁπλῶς εἰκὸς ἀλλὰ τὶ εἰκός. ἔστιν δὲ τοῦτο οὐ καθόλου, ὥσπερ καὶ Ἀγάθων λέγει,

τάχ᾽ ἄν τις εἰκὸς αὐτὸ τοῦτ᾽ εἶναι λέγοι,
βροτοῖσι πολλὰ τυγχάνειν οὐκ εἰκότα
.

γίγνεται γὰρ τὸ παρὰ τὸ εἰκός, ὥστε εἰκὸς καὶ τὸ παρὰ τὸ εἰκός, εἰ δὲ τοῦτο, ἔσται τὸ μὴ εἰκὸς εἰκός. ἀλλ᾽ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ᾽ ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἐριστικῶν τὸ κατὰ τί καὶ πρὸς τί καὶ πῇ οὐ προστιθέμενα ποιεῖ τὴν συκοφαντίαν, καὶ ἐνταῦθα παρὰ τὸ εἰκὸς εἶναι μὴ ἁπλῶς ἀλλὰ τὶ εἰκός. ἔστι δ᾽ ἐκ τούτου τοῦ τόπου ἡ Κόρακος τέχνη συγκειμένη· ἄν τε γὰρ μὴ ἔνοχος ᾖ τῇ αἰτίᾳ, οἷον ἀσθενὴς ὢν αἰκίας φεύγει· οὐ γὰρ εἰκός· κἂν ἔνοχος ᾖ, οἷον ἰσχυρὸς ὤν (οὐ γὰρ εἰκός, ὅτι εἰκὸς ἔμελλε δόξειν). ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων· ἢ γὰρ ἔνοχον ἀνάγκη ἢ μὴ ἔνοχον εἶναι τῇ αἰτίᾳ· φαίνεται μὲν οὖν ἀμφότερα εἰκότα, ἔστι δὲ τὸ μὲν εἰκός, τὸ δὲ οὐχ ἁπλῶς ἀλλ᾽ ὥσπερ εἴρηται· καὶ τὸ τὸν ἥττω δὲ λόγον κρείττω ποιεῖν τοῦτ᾽ ἔστιν. καὶ ἐντεῦθεν δικαίως ἐδυσχέραινον οἱ ἄνθρωποι τὸ Πρωταγόρου ἐπάγγελμα· ψεῦδός τε γάρ ἐστιν, καὶ οὐκ ἀληθὲς ἀλλὰ φαινόμενον εἰκός, καὶ ἐν οὐδεμιᾷ τέχνῃ ἀλλ᾽ ‹ἢ› ἐν ῥητορικῇ καὶ ἐριστικῇ.

***
Ένας άλλος είναι ο τόπος που λαμβάνει υπόψη του ένα συμπτωματικό αποτέλεσμα. Παράδειγμα αυτό που λέει ο Πολυκράτης στο εγκώμιο των ποντικών, ότι πρόσφεραν βοήθεια κατατρώγοντας τις χορδές των τόξων. Ή αν έλεγε κανείς ότι αποτελεί εξαιρετικά μεγάλη τιμή η πρόσκληση σε δείπνο, αφού, ακριβώς επειδή δεν προσκλήθηκε, ο Αχιλλέας θύμωσε με τους Αχαιούς στην Τένεδο· αυτός, βέβαια, θύμωσε επειδή θεώρησε ότι του φέρθηκαν προσβλητικά, αυτό όμως είχε συμπτωματική σχέση με το ότι δεν προσκλήθηκε.

Ένας άλλος τόπος βασίζεται στο επακολούθημα. Όπως αυτό, π.χ., που λέγεται στον Αλέξανδρο, πως ήταν μεγαλόψυχος, γιατί, αδιαφορώντας για τη συνάφεια με τους πολλούς, ζούσε μόνος του στην Ίδη. Επειδή δηλαδή οι μεγαλόψυχοι συμπεριφέρονται με αυτόν τον τρόπο, μπορεί και αυτός να θεωρηθεί μεγαλόψυχος. Επίσης: Επειδή ο τάδε είναι κομψευόμενος και «κυκλοφορεί» τη νύχτα, θα πει ότι είναι μοιχός· γιατί οι μοιχοί κάνουν τέτοιου είδους πράγματα. Παρόμοιο είναι και όταν λέμε ότι, επειδή οι επαίτες τραγουδούν και χορεύουν στα ιερά· επειδή οι εξόριστοι μπορούν να ζουν όπου θέλουν, οι άνθρωποι αυτοί πρέπει να θεωρούνται ευτυχισμένοι, επειδή αυτοί που τα κάνουν όλα αυτά θεωρούνται ευτυχισμένοι. Η διαφορά όμως βρίσκεται στο πώς. Αυτός είναι ο λόγος που η περίπτωση αυτή εμπίπτει και στην κατηγορία του απατηλού συλλογισμού λόγω παράλειψης.

Ένας άλλος είναι ο τόπος που εκλαμβάνει ως αιτία κάτι που δεν είναι αιτία· για τον λόγο, π.χ., ότι κάτι έγινε μαζί ή ύστερα από κάτι άλλο· οι άνθρωποι, δηλαδή, θεωρούν ότι το «ύστερα από αυτό» θα πει «εξαιτίας αυτού» — κάτι που συμβαίνει ιδιαίτερα στον χώρο της πολιτικής· ο Δημάδης π.χ. θεωρούσε την πολιτική του Δημοσθένη αιτία όλων των κακών, επειδή ύστερα από αυτήν ήρθε ο πόλεμος.

Ένας άλλος είναι ο τόπος από την παράλειψη του πότε και του πώς, π.χ. ότι ο Αλέξανδρος είχε το δίκαιο με το μέρος του όταν άρπαξε την Ελένη, αφού της είχε δοθεί από τον πατέρα της το δικαίωμα να επιλέξει σύζυγο. Όμως το δικαίωμα αυτό δεν της είχε δοθεί, όπως πρέπει να υποθέσει κανείς, για πάντα, αλλά μόνο

[1402a] για την πρώτη φορά· γιατί ώς εκεί φτάνει η εξουσία του πατέρα. Επίσης αν κάποιος υποστήριζε ότι αποτελεί εξύβριση να δείρει κανείς έναν ελεύθερο άνθρωπο· αυτό όμως, φυσικά, δεν ισχύει σε όλες τις περιπτώσεις, αλλά μόνο όταν κάποιος σηκώνει πρώτος το χέρι του άδικα.

Φαινομενικός συλλογισμός γεννιέται, επίσης, όταν —όπως και στις εριστικές συζητήσεις— εκλαμβάνει κανείς κατιτί τη μια φορά γενικά και απόλυτα και την άλλη όχι γενικά και απόλυτα, αλλά ως κάτι το μερικό και συγκεκριμένο· όπως π.χ. υποστηρίζει κανείς στη διαλεκτική ότι το «μη ον» υπάρχει, αφού το μη ον είναι μη ον· επίσης ότι το άγνωστο είναι επιστητό, αφού είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε ότι το άγνωστο είναι άγνωστο· έτσι και στη ρητορική υπάρχει φαινομενικό ενθύμημα που βασίζεται σε κάτι που δεν είναι γενικά και απόλυτα πιθανό, είναι όμως πιθανό σε συγκεκριμένη και επιμέρους περίπτωση — σ᾽ αυτό όμως δεν πρέπει να προσδίδονται τα χαρακτηριστικά του γενικά και καθολικά πιθανού, όπως ακριβώς το λέει και ο Αγάθωνας:

 αυτό, θαρρώ, κανείς θα έλεγε πως είναι πιθανό,
πράγματα απίθανα πολλά στους ανθρώπους να τυχαίνουν.

Συμβαίνει, πράγματι, και αυτό που δεν είναι πιθανό· επομένως, και αυτό που δεν είναι πιθανό είναι πιθανό. Αν είναι έτσι, τότε και το μη πιθανό είναι πιθανό, όχι όμως γενικά και απόλυτα, αλλά, όπως στις εριστικές συζητήσεις με την παράλειψη του «σε ποιό βαθμό», του «ενσχέσει με τί», του «πώς» ο συλλογισμός γίνεται απατηλός, έτσι και εδώ, στη ρητορική, συμβαίνει το ίδιο επειδή το πιθανό δεν είναι το γενικά και απόλυτα πιθανό, αλλά το πιθανό σε μια επιμέρους συγκεκριμένη περίπτωση. Αυτός ο τόπος βρίσκεται στη βάση όλης της ρητορικής διδασκαλίας του Κόρακα: στην περίπτωση που κάποιος δεν δίνει λαβή ώστε να θεωρηθεί ένοχος για την κατηγορία που του αποδίδεται (αν, π.χ., ένας σωματικά αδύναμος άνθρωπος κατηγορείται ότι έδειρε κάποιον), θα πρέπει να αθωωθεί, επειδή το πράγμα δεν είναι πιθανό· στην περίπτωση, πάλι, που δίνει πράγματι λαβή ώστε να θεωρηθεί ένοχος για την κατηγορία που του αποδίδεται (αν, π.χ., είναι σωματικά δυνατός), θα πρέπει επίσης να αθωωθεί, επειδή το πράγμα δεν είναι πιθανό για τον απλό λόγο ότι δεν θα μπορούσε παρά να θεωρηθεί πιθανό. Το ίδιο και στις άλλες περιπτώσεις. Γιατί ένας άνθρωπος δεν μπορεί παρά ή να είναι ένοχος για τη συγκεκριμένη κατηγορία ή να μην είναι ένοχος. Και τα δύο ενδεχόμενα φαίνονται πιθανά, το ένα όμως είναι πραγματικά πιθανό, ενώ το άλλο δεν είναι γενικά και απόλυτα πιθανό, αλλά πιθανό με τον τρόπο που είπαμε πρωτύτερα. Αυτό ακριβώς είναι και το νόημα της φράσης «να αναδεικνύει κανείς σε πιο ισχυρή την πιο αδύνατη άποψη». Γι᾽ αυτό και δικαιολογημένα δυσανασχετούσε ο κόσμος με την επαγγελία του Πρωταγόρα· γιατί είναι ένα ψέμα και μια απάτη, και δεν είναι μια αληθινή, αλλά μια φαινομενική πιθανότητα, που δεν τη βρίσκουμε σε καμιά άλλη τέχνη, παρά μόνο στη ρητορική και στη σοφιστική.

Δευτέρα 23 Μαρτίου 2020

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Ἑκάβη (1187-1239)

Αποτέλεσμα εικόνας για ἙκάβηΕΚ. Ἀγάμεμνον, ἀνθρώποισιν οὐκ ἐχρῆν ποτε
τῶν πραγμάτων τὴν γλῶσσαν ἰσχύειν πλέον·
ἀλλ᾽, εἴτε χρήστ᾽ ἔδρασε, χρήστ᾽ ἔδει λέγειν,
1190 εἴτ᾽ αὖ πονηρά, τοὺς λόγους εἶναι σαθρούς,
καὶ μὴ δύνασθαι τἄδικ᾽ εὖ λέγειν ποτέ.
σοφοὶ μὲν οὖν εἰσ᾽ οἱ τάδ᾽ ἠκριβωκότες,
ἀλλ᾽ οὐ δύνανται διὰ τέλους εἶναι σοφοί,
κακῶς δ᾽ ἀπώλοντ᾽· οὔτις ἐξήλυξέ πω.
1195 καί μοι τὸ μὲν σὸν ὧδε φροιμίοις ἔχει·
πρὸς τόνδε δ᾽ εἶμι καὶ λόγοις ἀμείψομαι·
ὃς φῂς Ἀχαιῶν πόνον ἀπαλλάσσων διπλοῦν
Ἀγαμέμνονός θ᾽ ἕκατι παῖδ᾽ ἐμὸν κτανεῖν.
ἀλλ᾽, ὦ κάκιστε, πρῶτον οὔποτ᾽ ἂν φίλον
1200 τὸ βάρβαρον γένοιτ᾽ ἂν Ἕλλησιν γένος
οὐδ᾽ ἂν δύναιτο. τίνα δὲ καὶ σπεύδων χάριν
πρόθυμος ἦσθα; πότερα κηδεύσων τινὰ
ἢ συγγενὴς ὤν, ἢ τίν᾽ αἰτίαν ἔχων;
ἢ σῆς ἔμελλον γῆς τεμεῖν βλαστήματα
1205 πλεύσαντες αὖθις; τίνα δοκεῖς πείσειν τάδε;
ὁ χρυσός, εἰ βούλοιο τἀληθῆ λέγειν,
ἔκτεινε τὸν ἐμὸν παῖδα καὶ κέρδη τὰ σά.
ἐπεὶ δίδαξον τοῦτο· πῶς, ὅτ᾽ εὐτύχει
Τροία, πέριξ δὲ πύργος εἶχ᾽ ἔτι πτόλιν,
1210 ἔζη τε Πρίαμος Ἕκτορός τ᾽ ἤνθει δόρυ,
τί δ᾽ οὐ τότ᾽, εἴπερ τῷδ᾽ ἐβουλήθης χάριν
θέσθαι, τρέφων τὸν παῖδα κἀν δόμοις ἔχων
ἔκτεινας ἢ ζῶντ᾽ ἦλθες Ἀργείοις ἄγων;
ἀλλ᾽ ἡνίχ᾽ ἡμεῖς οὐκέτ᾽ ἐσμὲν ἐν φάει,
1215 καπνῷ δ᾽ ἐσήμην᾽ ἄστυ, πολεμίων ὕπο,
ξένον κατέκτας σὴν μολόντ᾽ ἐφ᾽ ἑστίαν.
πρὸς τοῖσδε νῦν ἄκουσον ὡς φανῇς κακός.
χρῆν σ᾽, εἴπερ ἦσθα τοῖς Ἀχαιοῖσιν φίλος,
τὸν χρυσόν, ὃν φῂς οὐ σὸν ἀλλὰ τοῦδ᾽ ἔχειν,
1220 δοῦναι φέροντα πενομένοις τε καὶ χρόνον
πολὺν πατρῴας γῆς ἀπεξενωμένοις·
σὺ δ᾽ οὐδὲ νῦν πω σῆς ἀπαλλάξαι χερὸς
τολμᾷς, ἔχων δὲ καρτερεῖς ἔτ᾽ ἐν δόμοις.
καὶ μὴν τρέφων μὲν ὥς σε παῖδ᾽ ἐχρῆν τρέφειν
1225 σώσας τε τὸν ἐμόν, εἶχες ἂν καλὸν κλέος·
ἐν τοῖς κακοῖς γὰρ ἁγαθοὶ σαφέστατοι
φίλοι· τὰ χρηστὰ δ᾽ αὔθ᾽ ἕκαστ᾽ ἔχει φίλους.
εἰ δ᾽ ἐσπάνιζες χρημάτων, ὁ δ᾽ εὐτύχει,
θησαυρὸς ἄν σοι παῖς ὑπῆρχ᾽ οὑμὸς μέγας·
1230 νῦν δ᾽ οὔτ᾽ ἐκεῖνον ἄνδρ᾽ ἔχεις σαυτῷ φίλον
χρυσοῦ τ᾽ ὄνησις οἴχεται παῖδές τε σοί,
αὐτός τε πράσσεις ὧδε. σοὶ δ᾽ ἐγὼ λέγω,
Ἀγάμεμνον, εἰ τῷδ᾽ ἀρκέσεις, κακὸς φανῇ·
οὔτ᾽ εὐσεβῆ γὰρ οὔτε πιστὸν οἷς ἐχρῆν,
1235 οὐχ ὅσιον, οὐ δίκαιον εὖ δράσεις ξένον·
αὐτὸν δὲ χαίρειν τοῖς κακοῖς σε φήσομεν
τοιοῦτον ὄντα· δεσπότας δ᾽ οὐ λοιδορῶ.
ΧΟ. φεῦ φεῦ· βροτοῖσιν ὡς τὰ χρηστὰ πράγματα
χρηστῶν ἀφορμὰς ἐνδίδωσ᾽ ἀεὶ λόγων.

***
ΕΚΑΒΗ
Ποτέ, Αγαμέμνονα, δεν θα ᾽πρεπε τα λόγια
να ᾽χουνε πέραση απ᾽ τα έργα πιο μεγάλη.
Αν έπραξε κανείς καλά, καλά να μας τα λέει,
1190 κι αν πονηρά, τα λόγια του να μην μπορούν
την αδικία να ομορφύνουν. Έξυπνοι
είναι όσοι βρήκαν τέτοιους τρόπους, όμως
η εξυπνάδα τους για πάντα δεν κρατάει
κι έχουν άσκημο τέλος· κανένας
δεν γλίτωσε ως τα σήμερα. Ό,τι θα ᾽θελα
να πω σε σένα πρώτα πρώτα, το είπα·
τώρα έρχομαι σ᾽ αυτόν και του αποκρίνομαι:
(Στον Πολυμήστορα.)
Είπες πως το παιδί μου σκότωσες για χάρη
του Αγαμέμνονα και για να γλιτώσεις
τους Αχαιούς από άλλες περιπέτειες.
Μα, κακούργε, των Ελλήνων το γένος
1200 με βαρβάρους ποτέ δεν φιλιώνει· δεν το ᾽ξερες
πως κάτι τέτοιο δεν γίνεται; Μήπως
έδειξες τόση προθυμιά για να πετύχεις
κάποιο καλό; συγγενής ήσουν,
παντρολογήματα ζητούσες, ποιά η αιτία;
Μήπως το άλλο;
Πως θα ρημάζαν τα σπαρτά σου οι Έλληνες
αν ξαναστέλνανε καράβια κατά δώθε;
Και θαρρείς
πως θα τα πιστέψει κανείς όλα τούτα;
Το χρυσάφι, αν θες να πεις την αλήθεια,
σκότωσε το παιδί μου, και το κέρδος
που καρτερούσες. Διαφορετικά,
εξήγησέ μου αυτό: πώς όταν
η Τροία καλοτυχούσε
και γύρω την προστάτευαν τα κάστρα
1210 και ζούσε ο Πρίαμος και του Έκτορα το δόρυ
χτυπούσε ακόμα, πώς δεν σκέφτηκες τότε,
για χάρη του Αγαμέμνονα,
το παιδί να σκοτώσεις, που κρατούσες
στο σπίτι σου κι έτρεφες,
ή ζωντανό να το φέρεις στους Έλληνες;
Μα όταν εμείς απ᾽ τους εχθρούς αφανιστήκαμε,
όπως σου το ᾽δειξε ο καπνός πάνω απ᾽ την πόλη,
τότε, τον ξένο σκότωσες που γύρεψε
στο σπιτικό σου μια γωνιά. Κι ακόμα κάτι
που δείχνει φανερά πόσο είσαι φαύλος.
Αν ένιωθες φιλία για τους Αχαιούς,
το χρήμα, που δεν ήτανε δικό σου,
μα του νεκρού, καθώς ο ίδιος παραδέχτηκες,
θα ᾽πρεπε να το φέρεις να το παραδώσεις
1220 σ᾽ αυτούς που το χρειαζόντανε,
που χρόνια παραδέρνανε σε ξένους τόπους.
Μα εσένα ουδέ και τώρα δεν το λέει η καρδιά σου
να το αποχωριστείς.
Κι ακόμα το κρατάς στο σπίτι σου κρυμμένο.
Κι όμως, αν εμεγάλωνες τον γιο μου,
όπως ήταν το χρέος σου, και τον νοιαζόσουν,
η φήμη σου θα ᾽ταν λαμπρή· γιατί στις συμφορές
φαίνονται οι φίλοι αν πράγματι είναι φίλοι.
Αν σου ᾽ρχονται όλα ευνοϊκά, φίλοι δεν λείπουν.
Κι αν από χρήματα είχες ανάγκη και καλοτυχούσε
ο γιος μου, θα ᾽τανε για σένα θησαυρός μεγάλος.
1230 Τώρα, ούτ᾽ εκείνον έχεις φίλο, και το κέρδος
απ᾽ το χρυσάφι χάθηκε, χαθήκαν
και τα παιδιά σου
κι ο ίδιος εσύ στη δυστυχία έχεις βουλιάξει.
Και σε σένα, Αγαμέμνονα, λέω τούτα:
αν βοηθήσεις αυτόν από δω, κακός
θα φανείς· γιατί θα ευεργετήσεις
άνθρωπον άσεβο, άπιστο, ανόσιο,
που το δίκιο δεν αγαπά·
και για σένα τον ίδιο θα πούμε
πως τους κακούς συμπαθάς. Μα τον αφέντη
δεν θέλω να κατηγορήσω.
ΧΟΡΟΣ
Έτσι είναι· τα καλά φερσίματα
δίνουνε πάντα στους ανθρώπους αφορμή
για καλά λόγια.

Μακεδονία εν μύθοις φθεγγομένη: Μύθοι πανελλαδικοί - Διόνυσος

Φιλολογικές πηγές

Ο χαρακτήρας της λατρείας στη Μακεδονία, όπως στη Θράκη, το ΒΑ Αιγαίο, τη Βοιωτία, είναι διονυσιακός και οργιαστικός. Αυτό μπορεί να συνδεθεί και με τη δράση του Διόνυσου στον χώρο.

i. Ο Ευριπίδης στην τραγωδία Βάκχες*, την οποία γράφει κατά τη δεκαοκτάμηνη παραμονή του στη Μακεδονία, δίνει μιαν άλλην εκδοχή του μύθου, που θέλει τον Διόνυσο να γεννιέται από τον μηρό του Δία, και τοποθετεί τη γέννησή του στον Όλυμπο (στ. 287-296):
Όταν ο Ζευς τον άρπαξε από το πυρ του κεραυνού
και ανέβασε το τρυφερό βρέφος στον Όλυμπο,
η Ήρα ήθελε να τον πετάξει από τον ουρανό.
Ο Ζευς, καθ’ ο θεός, ιδού τι μηχανεύτηκε:
Απέσπασε ένα κομμάτι από τον αιθέρα που ζώνει τη γη,
έπλασε ομοίωμα του θεού, έδωσε αυτό ως όμηρο
και προστάτευσε τον Διόνυσο από τον πόλεμο της Ήρας.
Με τον καιρό οι θνητοί παρήλλαξαν τη λέξη
και είπαν ότι ερράφη στου Διός τον μηρό·
επινόησαν την ιστορία, επειδή τον θεό η θεά τον κράτησε όμηρο
.
ii. Όταν ο Διόνυσος ενηλικιώνεται δίπλα στις Υάδες**, η Ήρα τον ανακαλύπτει ξανά. Τρελαμένος εκείνος, θα φύγει στην Αίγυπτο παίρνοντας και το μυστικό του κρασιού. Εκεί θα τον δεχτεί ο βασιλιάς Πρωτέας, θα πολεμήσει τους Τιτάνες με τη βοήθεια των Αμαζόνων, θα αποκαταστήσει στον θρόνο τον βασιλιά Άμμωνα και θα ιδρύσει μαντείο του. Μετά πηγαίνει στη Συρία, όπου εκτείνει γέφυρα πάνω από τον ποταμό Ευφράτη πλέκοντας κομμάτια κισσού και αμπελιού. Όταν φτάνει στην Ινδία, την καταλαμβάνει σχεδόν στο σύνολό της και ιδρύει σημαντικές πόλεις, διαδίδοντας στο πέρασμά του το μυστικό της παρασκευής του κρασιού. Κατά την επιστροφή του πολεμά μια αρκετά μεγάλη ομάδα Αμαζόνων, οι οποίες αναζητούν καταφύγιο στην Έφεσο και τη Σάμο. Φτάνοντας στη Φρυγία, δέχεται την κάθαρση από τη Ρέα και μυείται στα μυστήριά της. Τέλος, όταν αποβιβάζεται στη Θράκη, κοντά στις εκβολές του Στρυμόνα, αντιμετωπίζει την εχθρότητα του βασιλιά Λυκούργου που αιχμαλωτίζει όλο τον θίασο των Μαινάδων και των Σατύρων. Ο Διόνυσος αναζητά καταφύγιο στη θάλασσα, κοντά στη Νηρηίδα Θέτιδα. Λίγο αργότερα, οι Μαινάδες δραπετεύουν και τρελαίνουν τον Λυκούργο, ο οποίος σκοτώνει με ένα τσεκούρι τον γιο του Δρύαντα νομίζοντας ότι έκοβε παρακλάδι αμπελιού.

Έργα των τεχνών


Πολύ συχνή είναι η απεικόνιση του Διόνυσου, η οποία δικαιολογείται απόλυτα από τη δράση του θεού στην περιοχή και από τη λατρεία που είναι διονυσιακού περιεχομένου και χαρακτήρα. Οι παραστάσεις του αποκαλύπτουν  ότι οι κάτοικοι της Μακεδονίας, αριστοκράτες και λαϊκά στρώματα, γνώριζαν τη διονυσιακή μυθολογία, καθώς και την αντίληψη που είχαν για την ουσία του θεού και τον διττό του χαρακτήρα, τον χθόνιο και τον κοσμικό, αγροτικού χαρακτήρα, αλλά και τη σχέση του με το θέατρο, καθώς η μορφή του κοσμεί γραπτές παραστάσεις σε τάφους ή ταφικά αγγεία, σε οικίες, σε θέατρα, σε λατρευτικούς χώρους. Πιο συγκεκριμένα:

Γνωστά είναι η αρπαγή της Αριάδνης από τον Διόνυσο στη Νάξο και ο γάμος με αυτήν (επανέρχεται εδώ το θέμα της αρπαγής και του ιερού γάμου, οι μαιναδικές εξάρσεις, με τον χορό, την έκσταση, τον σπαραγμό, οι φόνοι, που κάποιες φορές συνοδεύουν τη λατρεία του Διόνυσου στους μύθους, το ιερό ζώο του θεού, ο πάνθηρας, όπως αυτό εμφανίζεται λ.χ. στον κρατήρα του Δερβενίου ή σε ψηφιδωτό δάπεδο ανδρώνα σε σπίτι στην Πέλλα. Γνωστοί είναι και οι μύθοι του Λυκούργου ή και του βασιλιά των Θηβών Πενθέα και ο συμποτικός χαρακτήρας του θεού με την έξαρση του γλεντιού, της χαράς, του έρωτα (σπίτι στην Πέλλα, έπαυλη του Διόνυσου στο Δίον), αλλά και ως εγγύηση για μια συνεύρεση του νεκρού με τον θεό σε ένα διαρκές συμπόσιο (δεύτερος τάφος του αγροκτήματος Μπέλλα, μακεδονικός τάφος Ποτίδαιας). Τη γνώση αυτή τεκμηριώνουν τα αρχαιολογικά ευρήματα, σε μερικά από τα οποία θα σταθούμε και θα περιγράψουμε, ώστε να αναδυθεί η ουσία του θεού, καταρχάς η χθόνια και μετά η κοσμική. 

 i. Ο κρατήρας του Δερβενίου (330 π.Χ.), οστεοφυλάκιο και τεφροδόχο σκεύος, μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα εικαστικό μυθολογικό βιβλίο. Εδώ θα συνοψίσουμε την εικονογραφία και μέσα από αυτή τη διονυσιακή θεολογία και μυθολογία. Θυμίζουμε μόνο ότι ο μαιναδισμός περιλαμβάνει: ορειβασία, κράτημα φιδιών, αντοχή στο κρύο, στη φωτιά (φωτιά καίει τα μαλλιά των βακχευτών χωρίς οι ίδιοι να νιώθουν κάψιμο).

Η κεντρική σκηνή του κρατήρα καλύπτεται από το ζευγάρι Διόνυσος - Αριάδνη σε μια στιγμή χαλάρωσης του ζεύγους αλλά και σε μια χαρακτηριστική στάση που αποκαλύπτει την ερωτική στιγμή που είχε προηγηθεί. Ο αγένειος Διόνυσος ακουμπά το δεξί του πόδι πάνω στο αριστερό της Αριάδνης, τη στιγμή που η εγκαταλειμμένη από τον Θησέα βασιλικόρη της Κρήτης κάνει τη χαρακτηριστική κίνηση της αποκάλυψης του προσώπου της. Πάνω ακριβώς από το ανάγλυφο ζεύγος στέκονται δύο ολόγλυφες ένθετες φιγούρες, μία γυναικεία παραδομένη σε ύπνο και μία αγένεια ημίγυμνη ανδρική που στηρίζει το βάρος του στο αριστερό χέρι, ενώ τείνει το δεξί προς τη γυναίκα που κοιμάται. Οι δύο ένθετες μορφές στέκονται χιαστί με το θεϊκό ζευγάρι στο σώμα του κρατήρα. Ποιες είναι αυτές οι ένθετες φιγούρες; Αναρωτιέται κανείς αν πρόκειται για το ίδιο θεϊκό ζευγάρι σε μια προγενέστερη στιγμή. Όταν δηλαδή ο αθηναίος βασιλόπαις Θησέας εγκαταλείπει κοιμισμένη την Αριάδνη στην παραλία της Νάξου, ύστερα από εντολή των θεών, και φεύγει με το καράβι του, τη στιγμή που πλησιάζει ο θεός Διόνυσος για τον οποίο προορίζεται η Αριάδνη, πάνω σε άρμα ζεμένο με πάνθηρες –ένας στέκεται δίπλα στον θεό, άλλοι, ανάγλυφοι, τριγυρνούν κάτω από το χείλος του κρατήρα, υπόμνηση του τρόπου και του τόπου έλευσης του θεού. Βρισκόμαστε μπροστά σε παράσταση ενός ιερού γάμου, όπως προφανώς και στην περίπτωση της  αρπαγής της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα.

Αριστερά από την ανάγλυφη Αριάδνη δύο Μαινάδες βρίσκονται σε έκσταση όπως φανερώνουν τα κεφάλια τους που είναι ριγμένα προς τα πίσω. Οι δυο τους κρατούν από κοινού ένα ζώο, από τα μπροστινά του πόδια η μια, από τα πίσω η άλλη. Μοιάζουν έτοιμες να το διαμελίσουν, παραπέμποντας στους στ. 734-745*** από τις Βάκχες του Ευριπίδη.

Δίπλα τους ακριβώς στέκονται τρεις άλλες γυναικείες φιγούρες, τρεις μαινάδες, χαρακτηριστικοί τύποι των γυναικών που ακολουθούν τον Διόνυσο και καθαρά αναφέρονται στις Βάκχες ως νέαι παλαιαί παρθένοι τ’ έτι άζυγες**** (στ. 694). Η ακριανή που έχει καθίσει και συγκρατεί μιαν άλλη είναι προφανώς η «παλαιά», αυτή δηλαδή που είναι μυημένη και βοηθά μιαν άπειρη «άζυγον παρθένον» στον χορό της· το κορίτσι έχει πέσει σχεδόν ημιλιπόθυμο από την πρωτόγνωρη εμπειρία της έκστασης, ενώ το ρούχο της έχει πέσει αφήνοντας ημίγυμνο και το κορμί.  Αντίθετα, η τρίτη, που ακουμπά με τα ακροδάχτυλα του αριστερού χεριού τα δάχτυλα του δεξιού χεριού της νεαρής άπειρης, είναι προφανώς μια «νέα» που ήδη γνωρίζει τον εκστατικό χορό. Δίπλα της στέκεται ο Σιληνός που, σε ιθυφαλλική κατάσταση και όρθιος, με το αριστερό του χέρι συγκρατεί το κλαδί του αμπελιού που περιβάλλει τον κρατήρα πάνω ακριβώς από τα κεφάλια των μορφών. Πάνω ακριβώς κάθεται ένθετος Σάτυρος που κρατά ασκό στα χέρια του και κοιμάται, προφανώς μεθυσμένος.

Η τέταρτη ένθετη μορφή στον λαιμό του κρατήρα είναι μια μαινάδα που επίσης έχει αποκοιμηθεί, προφανώς ύστερα από το τέλος της εκστατικής μύησης, υποδεικνύοντας μια μεταγενέστερη στιγμή από αυτή που παρακολουθεί ο θεατής στο σώμα του κρατήρα. Οι δύο ένθετες φιγούρες στον λαιμό του κρατήρα, ο Σιληνός με τον ασκό και η αποκοιμισμένη Μαινάδα, στέκονται σε μια κατάσταση ησυχίας που αντιδιαστέλλεται με τη γεμάτη κίνηση σκηνή που συντελείται ακριβώς από κάτω τους (με τις τρεις Μαινάδες και τον Σιληνό) και στην οποία πιθανόν είχαν συμμετάσχει νωρίτερα και οι δυο.

Αντιστικτικά σε αυτόν και με τελείως διαφορετική κίνηση, βίαιη, στέκεται ένας άνδρας γενειοφόρος, μονοσάνδαλος, με τον χιτώνα του να ανεμίζει, υποδηλώνοντας τη βίαιη κίνηση του σπαθιού στο δεξί του χέρι. Ζευγάρι με αυτόν σχηματίζει μια γυναίκα, η οποία έχει ρίξει το κεφάλι προς τα πίσω και με το αριστερό της χέρι κρατά από το πόδι στον ώμο της ένα μωρό, ριγμένο προς τα πίσω. Αντιστικτικά επίσης σχηματίζει ζευγάρι με τον Διόνυσο. Αν δούμε αυτή τη γυναίκα ως μεμονωμένη φιγούρα, θα μπορούσαμε και πάλι να σκεφτούμε τους στ. από τις Βάκχες που αναφέρουν ότι οι Μαινάδες «άρπαζαν παιδιά από τα σπίτια. / Κι ό,τι έβαζαν στον ώμο τους έστεκε χωρίς να το δέσουν·» (στ. 754-755). Αν όμως δούμε τις δύο μορφές μαζί, τότε ίσως θα πρέπει να σκεφτούμε ένα άλλο επεισόδιο από τη διονυσιακή θεολογία. Όταν ο Διόνυσος αποβιβάστηκε στη Θράκη, κοντά στις εκβολές του Στρυμόνα, αντιμετώπισε την εχθρότητα του βασιλιά Λυκούργου που αιχμαλώτισε όλο τον θίασο των Μαινάδων και των Σατύρων. Ο Διόνυσος αναζήτησε καταφύγιο στη θάλασσα, κοντά στη Θέτιδα. Λίγο αργότερα, οι Μαινάδες δραπετεύουν και τρελαίνουν τον Λυκούργο, ο οποίος σκοτώνει με ένα τσεκούρι τον γιο του Δρύαντα νομίζοντας ότι έκοβε παρακλάδι αμπελιού. Τότε ο Διόνυσος εξέθεσε τον Λυκούργο στους πάνθηρες πάνω στη Ροδόπη, που πιθανόν τον κατασπάραξαν. Ένας τέτοιος πάνθηρας στέκεται δίπλα στη γυναίκα, με το πρόσωπο προς τον Διόνυσο, υπενθυμίζοντας όχι μόνο το τέλος του Λυκούργου αλλά και τη θριαμβική έλευση του Διόνυσου στη Νάξο πάνω σε άρμα που το έσερναν πάνθηρες. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή η ανδρική φιγούρα δεν είναι ο Λυκούργος αλλά ο Πενθέας. Ωστόσο, ο Πενθέας στην τραγωδία είναι νεότερος, μεταμφιέζεται σε Μαινάδα και πουθενά στο κείμενο δεν γίνεται υπαινιγμός για γενειάδα*****.
Ο λαιμός του κρατήρα χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο κάτω τον περιβάλλει κισσός, ενώ στο επάνω εμφανίζονται δώδεκα ένθετα ανάγλυφα ζώα που κυνηγούν, λιοντάρια που κυνηγούν ελάφια ή κουβαλούν επάνω τους νεκρά ζώα, γρύπες, πάνθηρες κτλ.

Οι λαβές του κοσμούνται από τέσσερα κεφαλάκια που περιβάλλονται από φίδια. Ποια είναι η σημασία των φιδιών στον μαιναδισμό το λέει ο Ευριπίδης και πάλι στις Βάκχες: «έσφιξαν [οι Μαινάδες] τα κατάστικτα δέρματα ελαφιών / […] / και τα έζωσαν με φίδια που τους έγλειφαν το μάγουλο» (στ. 696-698)· οι Μαινάδες «ξέπλυναν το αίμα·  / τις σταγόνες στα μάγουλά τους τις έγλειφαν με τη γλώσσα τους φίδια» (στ. 767-768).

Με ποιους όμως μπορούμε να ταυτίσουμε τα τέσσερα πρόσωπα στα λαβές του κρατήρα; Όποια απάντηση κι αν δώσουμε, αυτή δεν μπορεί να είναι άσχετη με τη διονυσιακή θεολογία. Ένα από τα πρόσωπα/προσωπεία που στολίζουν τον οφθαλμό της ελικωτής λαβής στην Α όψη με την κεντρική σκηνή του Διόνυσου και της Αριάδνης είναι του «ταυρόκερω θεού», πάνω από την ανάγλυφη Αριάδνη και την ένθετη ολόγλυφη ημίγυμνη ανδρική φιγούρα του λαιμού. Δύο μικρά κέρατα και δύο μεγάλα ζωόμορφα αυτιά το χαρακτηρίζουν, ενώ το πρόσωπο πλαισιώνεται από «κοντά φλογωτά βοστρυχίδια» για μαλλιά και από γένι με «κυματιστές φωτοσκιασμένες εγχαράξεις που δημιουργούν την εντύπωση της υγρότητας», σημειώνει η Ευγενία Γιούρη στη μελέτη της για τον κρατήρα. Ο γερμανός μελετητής H.P. Isler, στη μονογραφία του για τον Αχελώο και τους εικονογραφικούς τύπους του θεού-ποταμού ταύτισε το συγκεκριμένο προσωπείο με του Αχελώου και τον συσχέτισε με τον Ηρακλή, που αναγνωρίζεται στο προσωπείο με τη λεοντοκεφαλή, και τον μύθο της πάλης του ήρωα με τον ποταμό ( Ηρακλής - «ήρως θεός» του κάτω κόσμου******). Σε κάθε περίπτωση οι τέσσερις κεφαλές θα πρέπει να σχετίζονται με το ευρύτερο εικονογραφικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται και τη χρήση του κρατήρα.

Καταρχάς θυμίζουμε ότι ο κρατήρας βρέθηκε σε τάφο (τάφος Β’ Δερβενίου, 330-310 π.Χ.) και ότι χρησιμοποιήθηκε «ως οστεοφυλάκιο και τεφροδόχο σκεύος μετά την καύση του νεκρού σε κιβωτιόσχημο τάφο στο νεκροταφείο που αποδίδεται στην αρχαία Λητή» (Σουέρεφ, 2001, 64). Αλλά ποια είναι η ιδέα που λειτουργεί ενοποιητικά στις επιμέρους παραστάσεις; «Οι σκηνές από το ιερό μυθολόγιο του Διόνυσου κρυσταλλώνουν ολόκληρη θεολογική εσχατολογία. Ο Διόνυσος κομματιάστηκε αλλά επανήλθε στη μέθη της ζωής και της φύσης, αενάως ερωτεύεται και ζευγαρώνει διαιωνίζοντας τον σπόρο του. Ο θεός εκφράζει τη λυτρωτική ελπίδα του ανθρώπου και τη δυναμική της ζωής» (ό.π.). Μέσα σε αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να αναγνωρίσουμε τις τέσσερις μορφές. Δεχόμαστε καταρχάς ως σωστή την ταύτιση του Isler. Εις επίρρωσιν των ισχυρισμών του, θα αναφερθούμε σε έναν μύθο που συνδέει τον Αχελώο με τον Διόνυσο –η ταύτιση δεν είναι μόνο εικονογραφική. Λέγεται ότι ο Διόνυσος έκανε δώρο στον Οινέα την πρώτη ρίζα αμπέλου που φύτρωσε στην Ελλάδα και ότι ένας δούλος του βασιλιά πρόσεξε ότι ένας τράγος από το κοπάδι έτρωγε τους καρπούς του φυτού που ο ίδιος δεν γνώριζε. Ο βοσκός μάζεψε μερικούς από αυτούς του καρπούς, έστυψε τον χυμό τους που τον ανακάτεψε με το νερό του ποταμού Αχελώου. Αλλά και από άλλη άποψη δικαιολογείται η παρουσία του Αχελώου στον κρατήρα: ο Αχελώος με τα νερά του γονιμοποιεί τη γη, είναι όμως συνδεδεμένος και με τον κάτω κόσμο, όπως θα δούμε και παρακάτω. Ωστόσο, η Γιούρη, λαμβάνοντας υπόψη τους στ. 100-102 των Βακχών του Ευριπίδη – «ταυρόκερων θεόν / στεφάνωσέν τε δρακόντων / στεφάνος» –, θεωρεί ότι δεν είναι λιγότερο πιθανό να παριστάνεται ο ίδιος ο Διόνυσος. Όσο για τα άλλα τρία πορτραίτα η Γιούρη ταυτίζει το ένα με του Ηρακλή, λόγω της λεοντοκεφαλής. Από την άποψη της ουσίας, εμείς θα δικαιολογούσαμε την παρουσία του Ηρακλή στον κρατήρα, γιατί η λατρεία του συνδέθηκε με τη γονιμότητα, καθώς μετά τον θάνατό του λατρεύτηκε ως «ήρως θεός» του κάτω κόσμου (Πίνδ. Νέμεα 3,22). Στα άλλα δύο η ερευνήτρια αναγνωρίζει τη μορφή του Πλούτωνα, ενός θεού που παίρνει ζωή, είναι όμως και πλουτοδότης. Γιατί όμως να αποδώσουμε τα δύο σε μία μόνο μορφή; Πράγματι, από άποψη εικονογραφική μοιάζουν πολύ, το ίδιο όμως μοιάζουν και τα τέσσερα μεταξύ τους με ελάχιστες διαφορές. Θα λέγαμε, δηλαδή, ότι αποτελούν μια παραλλαγή του ίδιου, μιας και μόνο μορφής σε διάφορες εκφάνσεις. Θεωρούμε ότι το ζήτημα των ταυτίσεων παραμένει ανοιχτό και ότι θα πρέπει να διερευνηθούν, μέχρι να αποκλειστούν, διάφορες περιπτώσεις που συνδέονται με τον διονυσιακό κύκλο, όπως λ.χ. ο Ερμής, ή με τη μετά θάνατο ζωή, όπως είναι ο γίγαντας κυνηγός Ωρίωνας, γιος της παμμήτειρας Γης, σε σχέση, όπως φανερώνει το όνομά του, με τους καιρούς και τις εποχές. Όπως επίσης θα πρέπει να διερευνηθεί κατά πόσο οι κεφαλές στους λαβωτούς έλικες του κρατήρα θα πρέπει να ταυτιστούν με μεγάλους ή μικρότερους θεούς. Η κάθε πρόταση νομίζουμε ότι θα πρέπει να εντάσσεται στο πλαίσιο της «θεολογικής εσχατολογίας» που μαρτυρά ο κρατήρας.

ii. Σε ερυθρόμορφη αττική πελίκη του τρίτου τέταρτου του 4ου αι. π.Χ. από την Πέλλα, ανατολικό νεκροταφείο, στην κύρια όψη εικονίζονται ο Διόνυσος και η Αριάδνη, πλαισιωμένοι από τρεις Μαινάδες σε χορευτική κίνηση και δύο ερωτιδείς· στην άλλη όψη υπάρχει σκηνή γαμήλιας τελετής. Οι δύο σκηνές είναι στενά δεμένες. Τόσο η αρπαγή, όσο και ο γάμος, έργα της Αφροδίτης και του Έρωτα, που εικονίζονται στη σκηνή του γάμου, παραπέμπουν στον μυθικό γάμο της θεάς του κάτω κόσμου, που γίνεται δωρήτρια της ζωής, καθώς ενώνεται με τον άρχοντα του κάτω κόσμου. Οι σκηνές, καθώς απεικονίζονται σε αγγείο νεκροταφείου, απηχούν την αντίληψη για τον θρίαμβο της ζωής επί του θανάτου με την κυριαρχία του έρωτα. 

iii. Μια αττική υδρία του τέλους του 5ου αι. π.Χ. ήταν τοποθετημένη στον τάφο άγνωστου, επιφανούς ανδρός στην Πέλλα. Διόνυσος, Απόλλωνας, Νίκη, Ειρήνη, Αθηνά, Ποσειδώνας συνυπάρχουν σε μια παράσταση που αφηγείται τη νίκη της Αθηνάς επί του Ποσειδώνα αλλά και της δημοκρατίας. Ο Διόνυσος, κισσοστεφής όπως και ο Απόλλωνας που στέκεται δίπλα του, κρατά θύρσο και φορά δέρμα ζώου και ψηλά υποδήματα που θυμίζουν τη θρακική καταγωγή του. Η μικρή φτερωτή Νίκη ετοιμάζεται να στεφανώσει τον θεό, που ιππεύει μεγάλο λευκό γρύπα. Η θεά Ειρήνη, που ήλθε στην Αθήνα με απόφαση του Δία προς βοήθεια του Διόνυσου, φορά πάνω από τον χιτώνα δορά ζώου και κρατά δάδα θυμίζοντας Μαινάδα.

Η θεματική της υδρίας παραπέμπει στον τόπο προέλευσης του αγγείου, την Αθήνα, είναι όμως σχεδόν βέβαιο ότι ο αγοραστής επέλεξε το συγκεκριμένο αγγείο για την κυρίαρχη μορφή του Διόνυσου, πρωτεύοντα θεού του μακεδονικού χώρου και με την πολιτική του διάσταση, προφανώς όχι με το ίδιο περιεχόμενο, δηλαδή ως εγγυητής******* της δημοκρατίας, αλλά ως εγγυητής του πολιτικού συστήματος γενικά. 

iv. Στον δεύτερο τάφο του αγροκτήματος Μπέλλα ξεχωρίζουν μικρογραφικές παραστάσεις στο μέτωπο με διονυσιακά θέματα. Ο Διόνυσος απεικονίζεται ανακεκλιμένος, ενώ μια λεοπάρδαλη τον πλησιάζει μαλακά.

v. Σε μαρμάρινη κλίνη με ζωγραφιστή διακόσμηση από μακεδονικό τάφο της Ποτίδαιας, η άνω από τις τρεις ζωφόρους παριστάνει σκηνή από υπαίθριο ιερό με κεντρική μορφή αυτή του Διόνυσου.

vi. Ο τάφος του Αγίου Αθανασίου ελληνιστικών χρόνων, κοσμείται με εξαιρετικά σημαντική παράσταση συμποσίου.

vii. Ψηφιδωτό δάπεδο με τον θεό Διόνυσο πάνω σε πάνθηρα (325-300 π.Χ.) σε σπίτι στην Πέλλα διακοσμούσε δάπεδο ανδρώνα, ταιριαστό θέμα για τα συμπόσια που θα τελούνταν εκεί. Εξαίρετη είναι και η πήλινη προτομή του θεού ελληνιστικών χρόνων στο Μουσείο της Πέλλας.

viii. Έντονη είναι η παρουσία του Διόνυσου και στο Δίον με παραστάσεις περισσότερο συμποτικού-κοσμικού χαρακτήρα:

α) Στις Θέρμες του Δίου, στα χαλάσματα της αίθουσας για το κρύο νερό βρέθηκε άγαλμα του Διόνυσου του 2ου αι. μ.Χ.
β) Στον χώρο λατρείας του θεού, στην ομώνυμη έπαυλη, ο θεός παριστάνεται σε ψηφιδωτό στεφανωμένος πάνω σε άρμα με το κέρας για το κρασί στο δεξί και θύρσο με ταινίες στο αριστερό. Ηνίοχος και στήριγμά του είναι ο παπποσιληνός. Το άρμα βγαίνει από νερά, οι πάνθηρες που το σέρνουν έχουν ουρά θαλάσσιου κήτους, ενώ τους πάνθηρες οδηγούν από τα χαλινάρια θαλάσσιοι Κένταυροι. Ο γενειοφόρος έχει στον ώμο καλυκωτό κρατήρα για τη μίξη του κρασιού, ο άλλος κλειστό αγγείο με (μάλλον) τα μυστικά σύμβολα της λατρείας του θεού. Έξι θεατρικά προσωπεία πλαισιώνουν τη σκηνή (πάνω και κάτω). Εικάζεται ότι το κεντρικό στην ανατολική πλευρά παριστάνει τον Διόνυσο που πλαισιώνεται από σάτυρο και γενειοφόρο άνδρα με βαρβαρική όψη και διαπεραστικό βλέμμα –αυτός ο δεύτερος εικάζεται ότι είναι ο Λυκούργος της Θράκης. Στην άλλη πλευρά το προσωπείο μοιάζει γυναικείο, ίσως να είναι η Αριάδνη ανάμεσα σε Σάτυρο και Σιληνό (2ος αι. μ.Χ.). Αν οι εικασίες αυτές ευσταθούν, τότε η θεματολογία προσομοιάζει του κρατήρα του Δερβενίου, και το υδάτινο τοπίο παραπέμπει στην έλευση του Διόνυσου στο νησί, όπου εγκαταλείφθηκε η Αριάδνη από τον Θησέα.
γ) Από το μεγάλο αίθριο στα νότια της αίθουσας των συμποσίων στο Δίον περνάει ο επισκέπτης σε επιμήκη προθάλαμο που οδηγούσε σε δύο συνεχόμενα δωμάτια και σε αίθουσα με αψίδα στην ανατολική πλευρά. Η αίθουσα ήταν χώρος λατρείας όπως προκύπτει από το ψηφιδωτό με τον ένθρονο κισσοστεφανωμένο Διόνυσο – στο δεξί σκήπτρο σαν ηγεμόνας – και το άγαλμα του θεού στην κόγχη.
δ) Στο σπίτι της Λήδας βρέθηκε τραπεζοφόρος με Διόνυσο, κληματαριά και πάνθηρα  (2ος αι. μ.Χ.).

ix. Κοντά σε ταφικό κτίσμα 1,5 χλμ. Ν-ΝΑ από την Κύρρο βρέθηκε ασβεστολιθικό σύμπλεγμα με την παράδοση του Διόνυσου στον Παπποσειληνό, τον Πάνα και τις Νύμφες. Ο Παπποσειληνός στέκεται κατενώπιον, όρθιος στα αριστερά, με τον μικρό Διόνυσο ήδη στα χέρια του. Ψηλότερα κάθεται ο Πάνας με σταυρωμένα πόδια, ενώ όρθιος δεξιότερα στέκεται ο Ερμής κατενώπιον. Πώς μπορεί να ερμηνευθεί το συγκεκριμένο σύμπλεγμα μέσα στο πλαίσιο εύρεσής του, του ιερού δηλαδή της Κύρρου, των μέσων του 3ου αι. μ.Χ., όπου υπάρχουν και παιδικές ταφές; Αναπόφευκτα αναρωτιέται κανείς αν ο μύθος της ανατροφής του Διόνυσου σχετίζεται με την εισδοχή των παίδων στα διονυσιακά μυστήρια. Ή αν ο θάνατός τους εκλαμβάνεται ως μύηση στα μυστήρια ενός θεού που εγγυάται μια συμποτική μετά θάνατον ζωή.

x. Σε τμήματα κτιρίων από τους πρώιμους ρωμαϊκούς χρόνους μέχρι και τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους, βρέθηκε ψηφιδωτό από το οποίο σώζεται τμήμα του μεγάλου πίνακα που σχετίζεται με τη λατρεία του Διόνυσου. Σε χορευτική κίνηση, γυναικεία μορφή, προφανώς μαινάδα, κρατά με το αριστερό της χέρι τύμπανο, που το αγγίζουν ελαφρά τα δάχτυλα του δεξιού.

xi. Γνωστή στη Θεσσαλονίκη είναι η λεγόμενη Στοά των Ειδώλων ή των Μαγεμένων ή των Incantadas, στη σεφαραδίτικη γλώσσα, διάλεκτο των Ισπανοεβραίων, της ύστερης ελληνιστικής περιόδου.

Στους αμφίπλευρους ανάγλυφους πεσσούς  αναγνωρίζονται (σύμφωνα με την αναπαράσταση του αρχαιολόγου, αρχιτέκτονα, ζωγράφου Stuart, 1713-1788, και του αρχαιολόγου και αρχιτέκτονα Revett, 1720-1804) στη μια πλευρά οι μορφές μιας Νίκης, της Αύρας, ενός από τους Διοσκούρους, του Γανυμήδη με τον Αετό-Δία · στην άλλη πλευρά γοητεύουν οι παραστάσεις μιας Μαινάδας, του Διόνυσου, της Αριάδνης και της Λήδας με τον Κύκνο-Δία. Ποιον ακριβώς μύθο αφηγούνταν οι μορφές αυτές που κοσμούσαν, προφανώς, ένα από τα πιο σημαντικά δημόσια κτήρια της πόλης, παραμένει άγνωστο. Έπειτα, μήπως δεν πρόκειται για την αφήγηση ενός μόνο μύθου; Μήπως πρόκειται για υπαινικτική αναφορά σε περισσότερους; Ωστόσο, δεν μπορούμε να μην υποψιαστούμε, τουλάχιστον για τις φιγούρες της Αριάδνης, του Διόνυσου και της Μαινάδας, τον πολύ γνωστό στον μακεδονικό χώρο μύθο του ιερού γάμου του θεού με την κόρη του Μίνωα και τον οργιαστικό χαρακτήρα της λατρείας του. Εξάλλου, στα νομίσματα που έκοβε η πόλη κυριαρχούσαν οι απεικονίσεις του Διόνυσου, του Κάβειρου, της Νίκης. Επισημαίνουμε ακόμη τη διπλή παρουσία του Δία με τη μορφή του αετού και του κύκνου. Στην πρώτη περίπτωση, ανακαλούμε στη μνήμη μας τον γνωστό μύθο της αρπαγής του νεαρού βοσκού στην Τροία, του «ωραιότερου των θνητών», τον οποίο ο θεός μετέφερε στον Όλυμπο, όπου υπηρέτησε ως οινοχόος των θεών. Η ανάκληση σκηνής συμποσίου σ’ έναν άλλον κόσμο, όχι των θνητών, παραπέμπει στην υπόσχεση για διαρκή συμποτική ζωή μετά θάνατον μέσα στα πλαίσια της διονυσιακής μύησης. Όσο για την ένωση της Λήδας με τον Κύκνο-Δία, σε μία από τις εκδοχές του μύθου το ζεύγος Κλυταιμνήστρα - Πολυδεύκης (ένας από τους Διόσκουρους) είναι παιδιά της Λήδας και του Τυνδάρεου, ενώ το ζεύγος Ελένη - Κάστορας (ο άλλος Διόσκουρος) προήλθε από την ένωση της Λήδας με τον Δία. Ένας από τους Διόσκουρους κοσμεί τη στοά. Αν, μάλιστα, λάβουμε υπόψη μας ότι οι Διόσκουροι εμπλέκονται ως συνοδοί θεοί στη λατρεία των Μεγάλων Θεών της Σαμοθράκης, τότε θα μπορούσε κανείς να βρει τους λεπτούς δεσμούς στις έξι από τις οκτώ ανάγλυφες μορφές των πεσσών. Μένουν η Νίκη και η Αύρα. Όμως και αυτή η τελευταία συνδέεται με τον Διόνυσο. Και όχι μόνο αυτό, αλλά υπαινίσσεται και φρυγικές καταβολές στη μυθολογία της Μακεδονίας. Η Αύρα ήταν κόρη της Περίβοιας από τη Φρυγία και του Τιτάνα Λέλαντα. Ανήκε στον κύκλο της Άρτεμης και μοιραζόταν με τις συντρόφισσές της την εμπειρία του κυνηγιού. Την ερωτεύτηκε ο Διόνυσος, εκείνη όμως, πιο ανάλαφρη, είχε το πλεονέκτημα να τρέχει σαν τον άνεμο και να του ξεφεύγει, μέχρι που η Αφροδίτη την έκαμε, ύστερα από παράκληση του ίδιου του Διόνυσου, να χάσει τα λογικά της και να του παραδοθεί. Από την ένωσή τους προέκυψαν δίδυμα, τα οποία όμως η ίδια η μάνα τα κομμάτιασε μέσα στην τρέλα της. Ύστερα, έπεσε στον ποταμό Σαγγάριο. Ο Δίας –διπλή η παρουσία του στη στοά– τη μεταμόρφωσε σε πηγή (Νόνν., Διον. 48.242 κ.ε. Πρβ. Μέγα Ετυμ., λ. Δίνδυμον). Και πάντως, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τη σχέση ανάμεσα στις τρεις ανδρικές φιγούρες: Δίας, Διόνυσος, Διόσκουρος. Ο Δίας πατέρας του Διόνυσου και του Διόσκουρου από διαφορετικές γυναίκες, ο Διόσκουρος, διαπλεκόμενος με τα μυστήρια της Σαμοθράκης διονυσιακού χαρακτήρα, γιος της Λήδας που παρίσταται στη στιγμή της ένωσής της με τον Δία σε άλλο πεσσό. Τρεις ακόμη γυναικείες φιγούρες, η Αύρα, η Αριάδνη, η Μαινάδα, αυτές με κάθε βεβαιότητα συμπλέκονται με τον Διόνυσο. Όσο για την παρουσία της Νίκης, μήπως θα πρέπει να την εκλάβουμε ως τον θρίαμβο του Διονύσου;

xii. Στα νομίσματα της Μένδης παριστάνεται ο Μενδαίος όνος, που κουβαλά κρασί, άλλα εμπορεύματα, πράγματα, ανθρώπους αλλά και τον Διόνυσο, εν είδει ανακλίνδρου. Ο γνωστός στις αρχαϊκές και κλασικές αγορές Μενδαίος οίνος συνέβαλε στη διάδοση του νομίσματος με την παράσταση του Μενδαίου όνου, και αυτός με τη σειρά του ονόμασε το γνωστό μας γαϊδουράκι της λαϊκής παράδοσης: Μενδαίος, Μένδιος, Μέντιος (Μακεδονία, 1994, 74· Σουέρεφ, 2001, 92).
Απ’ όλες αυτές τις παραστάσεις ανακύπτει η ιδιομορφία του Διόνυσου. Διαφέρει από τους αθάνατους θεούς, γιατί πεθαίνει, αλλά διαφέρει και από τους θνητούς, γιατί πεθαίνει πολλές φορές, όπως επίσης γεννιέται και πολλές φορές. Αυτή η ιδιότυπη σχέση του με την αθανασία καθορίζει και τη (μη) θέση του στον Όλυμπο. Είναι κύριος του υγρού στοιχείου, θεός ναυτικός και θεός συμποσιαστής. Αλλά οι οδοί του νερού και του κρασιού συνδέουν τους δύο κόσμους, τον πάνω και τον κάτω, και ο Διόνυσος εμφανίζεται ως ο κύριος αυτής επικοινωνίας. «Ο Διόνυσος και ο Άδης είναι ένας και ο αυτός θεός», έλεγε ο Ηράκλειτος (απ. 15). Το συμπόσιο των νεκρών συνιστά την ελπίδα της άλλης ζωής, όπου οι εκλεκτοί θα επαναλαμβάνουν την ιεροτελεστία της συνεύρεσης με τον Διόνυσο του Κάτω Κόσμου. Οι αντιλήψεις για μια συμποτική ζωή μετά θάνατο αναδεικνύονται και με την αρχιτεκτονική των τάφων********.
-------------------------------
*Βάκχες
Ο Ευριπίδης έγραψε την τραγωδία Βάκχες κατά την παραμονή του στη Μακεδονία. Η τραγωδία, βέβαια, απευθυνόταν σε αθηναϊκό κοινό (στ. 266-272), ωστόσο δεν αποκλείεται το γεγονός ο Ευριπίδης να είδε πράγματι Μαινάδες να επιδίδονται σε «όργια» στα βουνά της Μακεδονίας, ενώ σε τέτοιου είδους τελετουργίες στη νότια Ελλάδα είχαν περιοριστεί οι αγριότητες κάτω από την τέλεσή τους υπό την αιγίδα της πόλης.
1. Μέσα βακχείας. α) Ενδυμασία: στ. 23-26, 105-113, 136, 150, 180, 696, 821-836, 910-945 (τομάρια ελαφιού, θύρσος, στεφάνια κισσού, κλαδιά δρυός ή ελάτου, στο κεφάλι μαλλί λευκότριχων βοστρύχων –Βασσάραι)· β) μουσική: στ. 120-133 (τύμπανα, αυλοί). Η αλλαγή στην ενδυμασία δείχνει την απομάκρυνση από την καθημερινή ζωή. Γνωστή είναι και η σημασία της μουσικής και του χορού στη συντροφικότητα και την ομαδικότητα, αλά και σε μια υπέρβαση σωματικών και πνευματικών ορίων (στ. 183-189 –ως και οι γέροντες χοροπηδούν), που εκδηλώνεται με την ορειβασία (Μιμαλλόνες), την αψήφιση του κρύου, του φόβου (λ.χ. από το κράτημα των φιδιών, στ. 698, 768 –Μακέται) και του πόνου –φωτιά καίει στα μαλλιά των βακχευτών χωρίς να νιώθουν κάψιμο (στ. 757).
2. Ο μαιναδισμός είναι ερωτικός και γυναικείος (στ. 217-232).
3. Επιφέρει μιαν ειρηνική συνύπαρξη με τη φύση, ακόμη και με τις άγριες πλευρές της (στ. 72-86, 143-168, 676-714, 1051-1056 –ο Διόνυσος παρέχει αφθονία σε υγρές τροφές, γάλα, κρασί, μέλι, που είναι βέβαια και οι προσφορές στους νεκρούς).
4. Υπάρχει και η βίαιη, «πολεμική» πλευρά του μαιναδισμού ως τιμωρία του θεού προς τους αρνητές του (στ. 135-141, 729-769, 1125-1147, 1170-1191, 1202-1302). Όσο διαρκεί, οι βακχευτές δεν αντιλαμβάνονται πόνο, η δύναμή τους πολλαπλασιάζεται, διαμελίζουν με τα χέρια ζώα και επιδίδονται σε ωμοφαγία (λαφύστιες) και αιματοποσία.

**Υάδες
Υπάρχουν διάφορες παραδόσεις για τις Υάδες. Θεωρούνται αδελφές ή κόρες του Υάντα, που μετά το θάνατό του μεταμορφώθηκαν από τη λύπη τους σε αστέρια. Ή κόρες του Ήλιου, που πέθαναν από τον πόνο τους για το θάνατο του αδελφού τους Φαέθοντα. Ή νύμφες που ανέθρεψαν τον Διόνυσο και τις οποίες ο Δίας μεταμόρφωσε στον ομώνυμο αστερισμό, προφανώς για να τις προφυλάξει από την οργή της Ήρας. Το όνομά τους συνδέεται ετυμολογικά με το ρήμα ύω που σημαίνει βρέχω, και γι’ αυτό ως αστέρες θεωρούνταν προάγγελοι της βροχής.

***Ευρ., Βάκχες 734-745
Εκείνες, χωρίς σίδερο στο χέρι, όρμησαν στην αγέλη
που έβοσκε στη χλόη.
Να βλέπεις άλλη να κρατάει στα χέρια της
δάμαλη τρυφερή με ωραίες θηλές που μούγκριζε κομμένη στα δυό
και άλλες να κατακρεουργούν δαμάλες.
Να βλέπεις πλευρά και διπλές χηλές
να σφενδονίζονται στα ύψη και να πέφτουν,
να κρέμονται στα έλατα και να στάζουν
βουτηγμένα στο αίμα.
Ταύροι ως τότε αδάμαστοι με κέρατα οργισμένα
σωριάζονταν στο χώμα,
καθώς τους έσερναν μυριάδες χέρια κοριτσιών.
Τις σάρκες τους τις ξέσκιζαν,
προτού ανοιγοκλείσεις τα βλέφαρα στα βασιλικά σου μάτια.
****νέαι παλαιαί παρθένοι τ’ έτι άζυγες
Στις Βάκχες ο Ευριπίδης αναφέρει τρεις θιάσους γυναικείων χορών με κορυφαίες την Αυτονόη, την Αγαύη και την Ινώ (στ. 680-682). Δεν μπορούμε να ξέρουμε αν οι χοροί αυτοί ήταν μικτοί ή αν στον καθένα υπήρχαν αποκλειστικά «παλαιαί», «νέαι», «παρθένοι άζυγοι». Στα ελληνιστικά χρόνια, είναι πιθανό ότι στην κατηγορία των «παλαιών» συμπεριλαμβάνονταν και χήρες ή διαζευγμένες γυναίκες, τα δικαιώματα των οποίων στην κλασική αρχαιότητα ήταν σχεδόν ανύπαρκτα. Η θέση τους βελτιώνεται αισθητά στα ελληνιστικά χρόνια και η συμμετοχή της σε ιερές αδελφότητες, θρησκευτικούς συλλόγους και μυστηριακές λατρείες της αποτελούσε διέξοδο. Για τις χήρες πολίτιδες του Δίου βλ. Παντερμαλής (2000, 381-82), όπου και σχετική βιβλιογραφία για το νομικό καθεστώς της χηρείας, για τις βασιλικές χήρες στη Μακεδονία και για τον ρόλο των γυναικών στις θρησκευτικές αδελφότητες.

*****Στη νότια στοά του θεάτρου των Φιλίππων (ρωμαϊκοί χρόνοι), θέατρο με ανοιχτή τη θέα του στο Παγγαίο, η ανάγλυφη διακόσμηση απεικονίζει τον μύθο της καταδίωξης και του θριάμβου της διονυσιακής λατρείας. Σώθηκαν τέσσερις μορφές μαινάδων σε εκστατική χορευτική κίνηση και μια ανδρική μορφή με κοντά χιτώνα και ανεμιζόμενο ιμάτιο να τρέχει προς τα δεξιά με υψωμένα τα δύο χέρια προς τα εμπρός, κατά πάσα πιθανότητα ο μυθικός βασιλιάς της Θήβας Πενθέας ή ο μυθικός βασιλιάς των Ηδωνών Λυκούργος, διώκτες και οι δυο της διονυσιακής λατρείας.

******Ηρακλής - «ήρως θεός» του κάτω κόσμου
Η λατρεία αυτή συνδέεται, νομίζουμε, με τη νίκη του Ηρακλή επί του Αχελώου και με τον γάμο του με τη Δηιάνειρα. Όταν ο Ηρακλής έσπασε το κέρατο του Αχελώου στη διαμάχη μεταξύ τους για τη Διηάνειρα, ο θεός-ποταμός θεώρησε ότι νικήθηκε και ζήτησε πίσω το κέρατο, δίνοντας ως αντάλλαγμα στον Ηρακλή το κέρας της Αμαλθείας [1], το οποίο είχε πάρει από την κόρη του Ωκεανού Αμάλθεια, και από το οποίο έβγαιναν ποτά και φαγητά. Ο Ηρακλής με τη σειρά του το έδωσε στους Καλυδωνίους και λατρεύτηκε στα βουνά ως θεός της γονιμότητας και της ευφορίας που μπορεί να επέλθει με την ορθολογική διευθέτηση και τον έλεγχο των υδάτων. Στην ουσία, ο Ηρακλής λατρεύτηκε ως θεός χθόνιος. Εξάλλου, ο Ηρακλής διεκδίκησε τη Διηάνειρα, επειδή του το ζήτησε η ψυχή του Μελέαγρου, την οποία συνάντησε, όταν κατέβηκε στον Άδη για τον Κέρβερο. Επιπλέον, το κέρας της Αμαλθείας το κρατά και ο Πλούτωνας στο χέρι του, καθώς ο Ηρακλής τον κουβαλά στην πλάτη του για να τον ανεβάσει στον επάνω κόσμο. Ο θεός του κάτω κόσμου είναι και θεός της ευφορίας, της βλάστησης και της γονιμότητας, τον οποίον επικαλούνται οι γεωργοί, για να φυτρώσει ο σπόρος της Δήμητρας. Ακόμη και η μεταμφίεση του Ηρακλή σε Ομφάλη, όπως παριστάνεται σε χάλκινο εξάρτημα κλίνης με διακοσμητικές μορφές, παρέα με νεαρό σάτυρο, στο δάπεδο της αίθουσας των συμποσίων στο Δίον (όψιμα ελληνιστικά χρόνια), αποκαλύπτουν τελετουργικά με γονιμικό χαρακτήρα. Ακόμη και το ηράκλειον άμμα, ο κόμπος που συχνά βρίσκουμε γραπτό σε επιτύμβιες στήλες ή ακόμη και ως κόσμημα δηλώνει προφανώς αυτό το δέσιμο της ζωής με τον θάνατο μέσα από τη σύνδεση που επιτυγχάνει ο ήρωας ανάμεσα στους δύο κόσμους και τον διττό του χαρακτήρα.
[1] Κέρας της Αμαλθείας παριστάνεται στην επωμίδα του δεξιού ώμου σε θώρακα αγάλματος αυτοκράτορα που βρέθηκε σε οικόπεδο στη συμβολή της οδού Καραολή-Δημητρίου, στην πλατεία Αντιγονιδών της Θεσσαλονίκης.
 
*******Διόνυσος, εγγυητής του πολιτικού συστήματος Στην Αθήνα, και σε άλλες πόλεις, όπως η Κόρινθος, ο Διόνυσος, θεός καταρχάς αγροτικός, όπως και άλλοι, εξελίχθηκε σε θεό εγγυητή του πολιτικού συστήματος της πόλεως, κάτι που οφείλεται στην αλλαγή της οικονομίας από αγροτική σε αστική,  οπότε μετασχηματίστηκε και η θρησκεία. Η αγροτικού χαρακτήρα λατρεία του Διόνυσου τον εξοβελίζει από τον Όλυμπο όχι όμως και από τη θρησκεία, μια και οι λατρείες αυτές ήταν πολύ βαθιά ριζωμένες στον λαό. Το μόνο που μπορούσε να κάνει η οργανωμένη πολιτεία ήταν να θέσει υπό την αιγίδα της αυτές τις γιορτές, ώστε να μπορέσει να τις ελέγξει. Η επίσημη αποδοχή της «εύθυμης» διονυσιακής ευλάβειας αγροτικού χαρακτήρα και η υπόταξή του σε αυστηρό τελετουργικό προφύλασσε το σύστημα της πόλεως από τις ακρότητες μιας λατρείας, την οποία οι πολίτες δεν μπορούσαν να αποποιηθούν.

******** Αρχιτεκτονική μακεδονικών τάφων
Στους μακεδονικούς τάφους της Μίεζας ο υπόγειος νεκρικός θάλαμος μιμείται σε γενικές γραμμές δωμάτιο συμποσίου με κλίνες. Οι νεκροί συμποσιάζονται με τους θεούς στην άλλη ζωή, γι’ αυτό  και σκεύη, αγγεία και έπιπλα που βρέθηκαν στους τάφους θυμίζουν ανάλογα αντικείμενα επίγειων συμποσίων.

Ξυπνώντας τη μνήμη του σώματος

Ανά τον κόσμο οι θρησκείες και οι κάθε λογής εξουσίες καλλιέργησαν επιμελώς στον άνθρωπο την ενοχή και τη ντροπή για το σώμα του… Κι αυτό γιατί ο άνθρωπος που δεν είναι σε επαφή με το σώμα του, δεν είναι σε επαφή με τη δύναμή του κι έτσι παραμένει ακίνδυνος και παθητικός. Το σώμα διαχωρίστηκε από τη ψυχή και το συναίσθημα, ενώ αποτελεί αδιαίρετη ενότητα. Είναι ο ναός της ψυχής και η Πύλη για το θεϊκό.

Kάθε σώμα έχει ένα μοναδικό κύτταρο. Η βιολογία του είναι μοναδική. Το σώμα έχει μεγάλες και πολλές αντοχές σε πολλές καταστάσεις. Έτσι συχνά κάνει υπομονή σε πολλούς τομείς. Όταν όμως παρατραβήξουμε το σκοινί έρχεται να μας ειδοποιήσει με ένα σύμπτωμα ή με έναν πόνο ή μια αρρώστια. Στην πραγματικότητα θέλει να μας προστατέψει από το να φτάσουμε στο τέλμα. Τα συμπτώματα συνήθως τα αγνοούμε ή τα καταπολεμούμε με παυσίπονα ή φάρμακα τα οποία ωστόσο πολεμούν το σύμπτωμα και όχι την αιτία του πόνου και κατ’ επέκταση απλώς “κουκουλώνουν” το πρόβλημα. Ωστόσο, το σύμπτωμα και ο σωματικός πόνος είναι βασικός αρωγός για να ακολουθήσουμε το δρόμο της αυτογνωσίας. Το να ψάξουμε να βρούμε την αιτία αυτού του πόνου – η οποία βρίσκεται σε βιώματα παρελθόντος χρόνου – όχι μόνο μας βοηθά να απαλλαγούμε από το σύμπτωμα και τον πόνο – αλλά και να έρθουμε σε επαφή με το εσωτερικό μας παιδί και να το θεραπεύσουμε κερδίζοντας σε υγεία, ζωτικότητα, επίγνωση και χαρά ζωής!

Το σώμα έχει Μνήμη! Τόσο γενετική όσο και επίκτητη. Φέρουμε στο DNA μας μνήμες βιωμάτων γενεών και γενεών πριν από εμάς αλλά και μνήμες από βιώματά μας μέσα στη μήτρα, μνήμες από τη διαδικασία της γέννας, μνήμες από ευχάριστα ή τραυματικά γεγονότα της βρεφικής και παιδικής μας ηλικίας. Στο σώμα βρίσκονται αποθηκευμένες συναισθηματικές αναμνήσεις που, αν και δεν είναι δυνατόν να ανακληθούν από τη μνήμη της επίκτητης προσωπικότητας – επειδή αυτή άρχισε να δομείται στα ύστερα χρόνια της παιδικής ηλικίας – συνεχίζουν ωστόσο να ζουν ενσωματωμένες και ατόφιες στην μνήμη του σώματος.

Όταν το σώμα πάρει το μήνυμα της αποδοχής, της αγάπης και της παρουσίας σταδιακά χαλαρώνει. Το νευρικό του σύστημα ηρεμεί και το σώμα παίρνει θάρρος και ανοίγεται. Αργά και σταθερά το σώμα ανασύρει στην επιφάνεια τραύματα από το υποσυνείδητο. Γνωρίζει καλύτερα από το μυαλό μας πόσο υποφέρει από το βάρος ενός τραύματος από ένα παλιό ατύχημα ή από μία οδυνηρή εμπειρία του παρελθόντος. Τις περισσότερες φορές δείχνει τον τρόπο που θέλει να απαλλαγεί από το τραύμα αυτό. Γνωρίζει πότε είναι η κατάλληλη στιγμή για να ανασυρθεί προς την επιφάνεια ένα τραύμα. Πότε ο Ταξιδιώτης έχει την εσωτερική δύναμη να το δει και να το ξαναβιώσει. Γι’ αυτό και οι σωματικές θεραπείες δεν είναι παρεμβατικές και προστατεύουν το θεραπευόμενο από ερμηνείες, προβολές ή εκτιμήσεις. Η σοφία του σώματος προστατεύει τον ταξιδιώτη και φέρνει στην επιφάνεια κάθε φορά μόνο όσα ο ίδιος έχει τη δύναμη να δει και να επεξεργαστεί η να αντέξει. Βιώνοντας για μια ακόμη φορά τον πόνο που έχει εγκλωβιστεί μέσα στο σώμα του, το άτομο έχει τη δυνατότητα να συνειδητοποιήσει και να “δουλέψει” το “θέμα” που κρύβεται κάτω από τον πόνο, ώστε να απαλλαγεί μια για πάντα απ’ αυτό. Το σώμα και η ψυχή σταδιακά καθαρίζουν και γίνονται και τα δύο πιο ζωντανά και πιο ανάλαφρα.

Η επανασύνδεση λοιπόν με την σωματικότητα ανοίγει τον δρόμο για να γνωρίσουμε τον αληθινό μας εαυτό. Μας βοηθά να απελευθερωθούμε από σωματικά και συναισθηματικά μπλοκαρίσματα και να ζήσουμε πιο συνειδητά τα απωθημένα συναισθήματα που για χρόνια μας κρατούσαν φυλακισμένους, ερχόμενοι σε επαφή σταδιακά με την πηγή της φυσικής μας ζωτικότητας, αυθεντικότητας και χαράς.

Αυτό που θέλω & αυτό που αντέχω

Αυτό που θέλω, αυτό που επιθυμεί η ψυχή μου και με τόση λαχτάρα υπόσχομαι στον εαυτό μου, χρειάζεται ένα και μόνο πράγμα για να το κατακτήσω• να μπορώ να το αντέξω.

Στην παιδική μας ηλικία, εάν η αγάπη και η αποδοχή έφτανε σε εμάς με όρους, μεγαλώναμε μέσα σε μία συνθήκη. Να είμαστε καλοί για να την λαμβάνουμε και όποια στιγμή δεν το καταφέρουμε, θα βιώσουμε την απομάκρυνση εκείνων που έχουμε περισσότερο ανάγκη και την αποστέρηση όλων των προνομίων μας.

Το πρώτο μας συναίσθημα, λοιπόν, έπρεπε να θαφτεί για να συνηχήσουμε με αυτό που μας ζητούσαν, μα καθώς αυτό ήταν αδύνατο, έμελλε να επενδύεται σε κάτι άλλο. Επενδυόταν στην προσδοκία ότι θα ικανοποιηθεί κάθε μας ανάγκη, εάν είμαστε καλοί, και στο ότι ο θυμός, η απογοήτευση και η θλίψη δεν πρέπει να επικοινωνούνται γιατί θα μας οδηγήσουν στην περιθωριοποίηση.

Όσο, όμως, κι αν λαχταρούσαμε να απελευθερωθούμε από αυτή την συνθήκη, άλλο τόσο έπρεπε να παραμείνουμε στους κόλπους της για να συνεχίσουμε να υπάρχουμε, και η λύση ήταν μία. Να την αγαπήσουμε. Να την ενστερνιστούμε και να την ασπαστούμε ώστε να μπορέσουμε να την αντέξουμε. Κι ως ενήλικες, που αδημονούσαμε να νιώσουμε ελεύθεροι από αυτή την οδηγία της παιδικής μας ηλικίας, μοιάζει την οδηγία να την κατάπιαμε.

Όταν έρθει η ώρα να σχετιστούμε, λοιπόν, η κασέτα μπαίνει μπρος κι ο σύντροφος που επιλέγουμε περνάει από μια ασυνείδητη και χειρουργικής ακριβείας εξέταση. Η εξέταση αυτή διαρκεί ελάχιστα, εκτελείται αυτόματα, και αποτελείται από μία και μόνο ερώτηση: “Σε αντέχω;”

Όσο κι αν επιθυμώ κάτι άλλο, κάτι διαφορετικό από αυτό που έμαθα, το κορμί μου τεντώνεται στην αντίθετη κατεύθυνση. Κι ο λόγος για αυτό δεν είναι άλλος από το ότι το οικείο, ακόμα κι αν είναι ματαιωτικό, το αντέχω.

Για να επιβιώσουμε στη σχέση, λοιπόν, αναβιώνει η ίδια οδηγία με τότε. Να είσαι καλή... μη δίνεις σημασία... να είσαι υπομονετικός, μη φωνάζεις... μη χτυπιέσαι και στο τέλος θα ανταμειφτείς.

Και μέσα σε αυτή τη φράση, συμβαίνουν τα δύο πράγματα που συνέβαιναν και τότε. Η υπενθύμιση ότι καλός είναι εκείνος που δεν παραπονιέται, που δεν ζητάει, που δεν υπερασπίζεται αυτό που νιώθει, και το ότι χρειάζεται να καταπνίξουμε το συναίσθημά μας ώστε να είμαστε αρεστοί, ώστε να μας αγαπούν.

Αυτό που απομένει, όμως, είναι το ίδιο παιδί το οποίο δεν έπρεπε να νιώθει όπως νιώθει, και παρά το ότι το απαγορεύει στον εαυτό του, εξακολουθεί να μην εμπεριέχεται. Και αυτό το παιδί γίνεται ένας ενήλικας ο οποίος συνεχίζει να απορρίπτεται με την ίδια ακρίβεια. Συνεχίζει να είναι δοτικός και φροντιστικός με το συναίσθημα του άλλου, συνεχίζει να δίνει με την ελπίδα ότι θα πάρει, αλλά αυτό είναι ένα αξίωμα το οποίο δεν μέλλει να ικανοποιηθεί.

Μέσα σε έναν δεσμό με μία τέτοια συνθήκη, καιρό με τον καιρό, αναδύεται η ίδια συναισθηματική έλλειψη που υπήρχε και τότε. Και το γνώριμο της κατάστασης είναι που μας κρατά εκεί και δεν εγκαταλείπουμε βαφτίζοντας την ταλαιπωρία μας αφοσίωση, δέσμευση, ή όπως αλλιώς χρειάζεται να κάνουμε.

Οι σύντροφοί μας, ωστόσο, όσο κι αν μοιάζουν να μας ταλαιπωρούν, είναι συγχρόνως αυτό ακριβώς που μπορούμε να διαχειριστούμε. Κι, όμως. Μέσα στην ταλαιπωρία μας θυμώνουμε, οργιζόμαστε. Να αλλάξει ο άλλος, λέμε. Να καταλάβει... να γίνει πιο γλυκός... πιο τρυφερός... πιο εμπεριεκτικός...

Όμως, αν το έκανε, θα το αντέχαμε; Θα αντέχαμε να ζούμε με κάποιον τόσο δοτικό, όταν η αγάπη στην οποία μάθαμε ερχόταν με τόνους παραμέλησης;

Θα αντέχαμε όταν η αποδοχή που λαμβάναμε ερχόταν με όρους; Όταν αυτό που μάθαμε είναι ότι πρέπει να είμαστε ολοκληρωτικά και συνεχώς καλοί; Ότι το να στενοχωρείς, να θυμώνεις, να κλαις, δεν ανήκει σε μια σχέση και το ότι, αν συμβαίνει, σημαίνει ότι η σχέση είναι κακή;

Ότι οφείλουμε ακόμα και να προνοούμε. Να καταλαβαίνουμε τον άλλο πριν καν μας το ζητήσει και το ότι το ίδιο οφείλει να κάνει κι αυτός; Γιατί να του μιλήσουμε, λοιπόν, όταν κάτι μας πληγώνει; Λες και θα καταλάβει.

Φυσικά, και δεν θα καταλάβει. Το να καταλάβει σημαίνει να αλλάξει, να γίνει κάποιος άλλος, μα αυτό γίνεται να συμβεί; Γίνεται να αλλάξει; Πώς; Πώς θα αλλάξει κάποιος τον οποίο τον επιλέξαμε για αυτόν ακριβώς το λόγο; Για να μας δίνει αυτό που αντέχουμε• τη ματαίωση, όταν η φροντίδα και η δοτικότητα που ζητάμε είναι τρομερά πιο απειλητική.

Συγχρόνως, όμως, μάθαμε να εξαρτάμε το αν θα εκφραστούμε από το πώς θα το υποδεχτεί εκείνος. Εάν το ακούσει, να το κάνω. Εάν όχι, δεν έχει νόημα. Έτσι, από το φόβο μην ματαιωθούμε, ματαιώνουμε οι ίδιοι εμάς. Κι όμως. Το να εκφραστούμε έχει το μεγαλύτερο νόημα καθώς ή θα αγγίξει τον άλλο και θα πλησιαστούμε ή θα καταλάβω με ποιον σχετίζομαι.

Κι αυτός που χρειάζομαι το περισσότερο να σχετιστώ είμαι εγώ. Αυτός που χρειάζομαι το περισσότερο να ακούσω, να αγκαλιάσω και να καταλάβω είμαι πάλι εγώ. Κι αυτή η αγκαλιά δεν γίνεται με τα χέρια μου, αλλά με κάτι μεγαλύτερο. Με κάτι σπουδαιότερο. Με κάτι που ο χώρος που μπορεί να εσωκλείσει είναι απεριόριστος. Την αποδοχή μου.

Δίνοντας εμείς σε εμάς αυτό που δεν μας δόθηκε. Εμπεριέχοντας τον εαυτό μας χωρίς συνθήκες, χωρίς όρους, για αυτό που είναι. Με το να γίνουμε εμείς οι ιδανικοί γονείς του. Εκείνοι που είχαμε ανάγκη.

Επιτρέπεται να θυμώσω; Φυσικά, και επιτρέπεται. Επιτρέπεται να κλάψω, να ζητήσω, να παραπονεθώ; Φυσικά, και επιτρέπεται. Μπορώ να το κάνω χωρίς να φοβάμαι ότι θα απορριφθώ; Φυσικά, και μπορείς. Έχω δικαίωμα να αγαπηθώ βαθιά για αυτό που είμαι; Έχεις κάθε δικαίωμα. Και έτσι ακριβώς απαντούμε τα ερωτήματα που έπρεπε να είχαν απαντηθεί, και λαμβάνουμε τις απαντήσεις που χρειαζόμασταν να έχουμε εσωτερικεύει ώστε να ψηλώσει η ψυχή μας.

Ο πόνος του να επαναλαμβάνω αυτό που με πληγώνει, είναι ένας πόνος που τον διατηρεί η δυσκολία του να αλλάξω αυτό που είμαι.

Η δυσκολία του να αποχωριστώ την προσδοκία μου για τους άλλους και να την στρέψω στον εαυτό μου. Κι αν δεν υπάρχει και δευτερογενές όφελος, τότε ένα και μόνο ένα πράγμα συμβαίνει. Επαναλαμβάνω την ιστορία της παιδικής μου ηλικίας σε μία προσπάθεια να την αλλάξω.

Η αλλαγή δεν είναι εύκολη. Εξίσου δύσκολη είναι. Και ο πόνος, όμως, δύσκολος είναι. Και το ένα δύσκολο είναι, και το άλλο δύσκολο είναι. Και τα δύο δύσκολα είναι. Εσύ, όμως, διαλέγεις με πιο δύσκολο θέλεις να ζεις...

Τα θλιβερά πρέπει των άλλων

Γεννιόμαστε γυμνοί, αγνοί, αψεγάδιαστοι και απομακρυσμένοι απ' όλες τις ενήλικες εγκληματικές ανοησίες.

Και από παιδιά, με το που αρχίσουμε να μιλάμε και να περπατάμε, αρχίζουν να μας φορτώνουν με αυτές.

«Μη» και «Δεν». Οι σταθερές μονοσύλλαβες λέξεις που στοιχειώνουν τη ζωή μας ως τα βαθιά γεράματα.

Και η άλλη, η καλύτερη όλων, το «πρέπει».

Όλοι αυτοί που κουνάνε το δάχτυλο μπροστά στο προσωπάκι σου, είναι οι ίδιοι που καθρεφτίζουν σε εσένα τα δικά τους άλυτα θέματα.

Που υπάκουσαν και πνίγηκαν στα «θέλω» όλων των άλλων και όχι στα δικά τους.

Που η μόνη τους έγνοια ήταν πάντα το «τι θα πει ο κόσμος».

Οι ίδιοι που κοιτούν -αλλά δεν βλέπουν- τον κόσμο πίσω απ' τις βαριές κουρτίνες τους και κρίνουν οτιδήποτε δεν κατανοούν. Προσπαθούν να σου κολλήσουν την αρρώστια τους.

Και πολλές φορές, το πετυχαίνουν. Και κάπως έτσι καταλήγεις κι εσύ μαριονέτα. Ενοχές για τον χαρακτήρα σου, τα γούστα σου, τις επιλογές σου.

Για τα δύο παραπάνω κομμάτια πίτσα και το παγωτό στις τέσσερις τα ξημερώματα. Για τη μεθυσμένη ερωτική εξομολόγηση. Για τα πάθη που σου έκαψαν την καρδιά.

Για τα κρεβάτια χωρίς στάλα αισθήματος.

Για την πληθωρική σου εικόνα, τις φωναχτές σου σκέψεις και το τρανταχτό σου γέλιο.

Για την τεμπελιά και τη φιλοδοξία σου.

Για τις γνώσεις σου αλλά και για την άγνοιά σου.

Για τις χυλόπιτες που έριξες αλλά και γι' αυτές που έφαγες.

Για όλες εκείνες τις προσπάθειες που έπεσαν στο κενό.

Για τα «πεταμένα» λεφτά σε cd, βιβλία και ταξίδια.

Ενοχές για τις ήττες αλλά και τις νίκες σου.

Ενοχές που σου φυτρώνουν στο μυαλό και οι ρίζες τους φτάνουν μέχρι την καρδιά.

Ενοχές για αυτά που πραγματικά γουστάρεις να κάνεις και να ζεις..

Κόντρα στην ηλικία σου. Κόντρα στα θλιμμένα πρέπει τους. Κόντρα σε όλους και όλα.

Κάπως έτσι, εύκολα και απλά, καταλήγουμε δυστυχισμένα, κουμπωμένα, συμπλεγματικά και ενοχικά ανθρωπάκια.

Μην ψάχνεις γιατροσόφια με εξωτικά ματζούνια και ξεματιάσματα με σκόρδα και λάδια για να γλιτώσεις.

Αν δεν ανοίξεις κουβεντούλα με τον εαυτό σου, να τα βάλετε κάτω να τα ξεκαθαρίσετε, έρμαιο των ενοχών σου θα είσαι.

Έχε κατά νου πως ό,τι γίνεται καλόβουλα, με αλήθεια, καρδιά και καύλα, απαγορεύεται διά ροπάλου να γεννά ενοχές.

Και τώρα κοίτα να απολαύσεις αυτό που είχες ξεχάσει τόσα χρόνια. Τη ζωή σου.