ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ: ΧΑΟΣ ΚΑΙ ΚΟΣΜΟΣ - ΥΒΡΙΣ ΚΑΙ ΔΙΚΗ

Πριν περάσουμε στην εξέταση του αποσπάσματος του Αναξίμανδρου, θα ήθελα να σας θυμίσω το πλαίσιο στο οποίο τοποθετούμαστε. Μιλήσαμε για δύο ζεύγη σημασιών: χάος και κόσμος από τη μια πλευρά, ύβρις και δίκη από την άλλη, τα οποία, όπως σας είπα, παρουσιάζουν κατ’ εμέ μεγάλη συνάφεια. Αν και δεν υφίσταται ταυτότητα ή αυστηρή ισοδυναμία μεταξύ τους, υπάρχει ωστόσο πολύ βαθιά συγγένεια. Συγγένεια που δεν εκφράζεται, ως τέτοια, πουθενά - μόνο υπόρρητα στο παρακάτω απόσπασμα του Αναξίμανδρου, τουλάχιστον όπως το ερμηνεύω εγώ - αλλά εμπεριέχεται σε όλα όσα γνωρίζουμε για τη φαντασιακή σύλληψη του κόσμου από τους Έλληνες.

 

Ἀναξίμανδρος (...) ἀρχήν (...) εἴρηκε τῶν ὄντων τό ἄπειρον (...), ἐξ ὧν δε ἡ γένεσίς έστι τοῖς οὖσι, καί τήν φθοράν εἰς ταῦτα γίνεσθαι κατά τό χρεών διδόναι γάρ αὐτά δίκην καί τίσιν ἀλλήλοις τῆς ἀδικίας κατά τήν τοῦ χρόνου τάξιν, ποιητικωτέ ροις οὕτως ὀνόμασιν αὐτά λέγων[1].

 

Και η διασαφήνιση αυτής της μη αυστηρής αντιστοιχίας μας επιτρέπει να διακρίνουμε, στο ανθρωπολογικό πεδίο, δύο επίπεδα νοήματος του ζεύγους ύβρις/δίκη. Στο βαθύτερο επίπεδο, η ίδια η αντίθεση εξαφανίζεται και παραχωρεί τη θέση της σε κάτι που είναι απλώς χάος, σ’ ένα νόμο εξουδετέρωσης που βασιλεύει στον κόσμο. Σύμφωνα με την πρωταρχική ελληνική σύλληψη του κόσμου, δεν υπάρχει καμία δίκη για τον άνθρωπο, καμιά επιβράβευση, καμία σχέση μεταξύ των πράξεών του, των αρετών του και του πεπρωμένου του. Ποιος αναγνώστης, ποιος ακροατής της Ιλιάδας θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί ότι υπάρχει αντιστοιχία μεταξύ αυτού που είναι ο Έκτωρ και η Ανδρομάχη - κυρίως η Ανδρομάχη - και αυτού που αναπόφευκτα θα τους συμβεί; Στο επίπεδο αυτό, ο άνθρωπος είναι ένα ον σαν όλα τα άλλα, και υπόκειται στους ίδιους καθορισμούς με αυτά. Και δεν υφίσταται κοσμική «διατύπωση» που υπαγορεύει το δίκαιο, εκτός από τη διατύπωση που αναγνωρίζει μια για πάντα ένα και μόνο δικαίωμα: το θάνατο, ο οποίος δεν αποτελεί βέβαια δικαίωμα. Πρέπει να το συγκρατήσετε αυτό αν θέλετε να κατανοήσετε τη ρήση του Αναξίμανδρου, που δεν γράφει εν κενώ και δεν πέφτει από τον ουρανό, σε αντίθεση με ό, τι θα ήθελε ο Heidegger. Ο Αναξίμανδρος γράφει σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο, και οι ιδέες του ριζώνουν σε αυτές τις φαντασιακές σημασίες.

 

Τώρα, σ’ ένα δεύτερο επίπεδο, κοινωνικό και πολιτικό, υπάρχει βέβαια δίκη, που τίθεται εξαρχής από τον Όμηρο και που θα αναπτυχθεί σημαντικά από τον Ησίοδο, κυρίως στο Έργα και Ημέραι. Αυτή ακριβώς η δίκη ρυθμίζει τις ανθρώπινες σχέσεις, και θα καταλήξει στη σύλληψη ενός νόμου από την πόλη και για την πόλη[2]. Στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. ο Σοφοκλής θα μιλήσει για «θεσμίζοντα πάθη» σ’ εκείνο το περίφημο χορικό της Αντιγόνης, όπου ο ποιητής υμνεί τη δημιουργική δύναμη του ανθρώπινου όντος, το οποίο διδάσκεται μόνο του τη γλώσσα, τη σκέψη και τους νόμους που εγκαθιδρύουν τις πόλεις[3]. Όταν έρθει η ώρα, θα μιλήσουμε για την τραγωδία αυτή, οφείλουμε όμως να δούμε ότι αυτό το εγκώμιο του ανθρώπου, αυτή η σύλληψη του ανθρώπινου όντος ως δημιουργού είναι το ίχνος, η σαφέστερη κατάθεση του στοιχείου που εκκολάπτεται στις πόλεις και στον ελληνικό κόσμο τουλάχιστον από τις αρχές του 7ου αιώνα. Ιδού λοιπόν το δεύτερο νόημα - ίσως πιο περιορισμένο αλλά σίγουρα σημαντικότερο από την άποψη της πολιτικής δράσης- της δίκης και της αντίθεσης δίκης/ὕβρεως.

 

Μερικές διευκρινίσεις για το γενικό πλαίσιο πριν περάσουμε στο απόσπασμα μας. Ο Αναξίμανδρος θεωρείται ότι υπήρξε φίλος και μαθητής του Θαλή, του πρώτου από τους μιλήσιους φιλοσόφους, του πρώτου φιλοσόφου. Και οφείλουμε να υπογραμμίσουμε εδώ ένα από τα βασικά σημεία που σημαδεύουν τη γέννηση της φιλοσοφίας και την τομή που αντιπροσωπεύει. Με τους Μιλήσιους εγκαταλείπονται οι κοσμογονικές ιστορίες που παρέπεμπαν σε «εποπτεύσιμες», παρατηρήσιμες, ορατές ενότητες και ο στοχασμός αφιερώνεται στην έρευνα και στη θέση αυτού που ο Αναξίμανδρος, κατά τον Σιμπλίκιο, αποκαλεί ἀρχήν ή στοιχεῖον. Δηλαδή, μια καταγωγή, μια αρχή, ένα στοιχείο που βρίσκεται πέραν των δεδομένων, πέραν του φαίνεσθαι, των φαινομένων, όπως θα λέγαμε σε σύγχρονη γλώσσα, και που διακρίνεται από όλες τις θεογονίες και τις μυθικές αντιλήψεις από το γεγονός ότι δεν είναι αναπαραστάσιμο. Η ρήξη αυτή είναι τόσο μεγάλη ώστε θα διεξαχθεί σε δύο στάδια. Πρώτα με τον Θαλή, σύμφωνα με τον οποίο η αρχή, ο κανόνας, η καταγωγή των όντων είναι το ύδωρ - ένα ύδωρ όμως οντολογικά βαρύ, ας μου επιτραπεί η έκφραση, ένα Urwasser, ένα ύδωρ πρωταρχικό, του οποίου η τρέχουσα πόσιμη εμπειρική μορφή αποτελεί κακέκτυπο. Και αμέσως μετά, με τον Αναξίμανδρο, για τον οποίο η αρχή των πάντων είναι ακριβώς το άπειρον, το απροσδιόριστο/μη προσδιορίσιμο και μη αναπαραστάσιμο. Και το άπειρον, αυτό που δεν έχει όρια (πείρατα), είναι επίσης αυτό που δεν μπορούμε να γνωρίσουμε εμπειρικά (πείρα, λέξη συγγενική με το πεῖρας/πέρας).

 

Δεν έχει διασωθεί κανένα κείμενο των συγγραφέων αυτών. Μας είναι γνωστοί χάρη σε αποσπάσματα, παραπομπές ή αναφορές σχολιαστών και δοξογράφων. Όσον αφορά τον Ανα­ξίμανδρο, το βασικό απόσπασμα που θα μας απασχολήσει σήμερα προέρχεται από το σχόλιο του Σιμπλίκιου (6^ος  μ.Χ. αιώνας) στο έργο Φυσική Ακρόασις του Αριστοτέλη, το οποιο δανείζεται και ο ίδιος από τον Θεόφραστο, μαθητή του Αριστοτέλη. Μας παρουσιάζει τον Αναξίμανδρο ως διάδοχο και μαθητή του Θαλή, τον πρώτο που ονόμασε ἄπειρον την ἀρχήν τῶν ὄντων, τον κανόνα και την καταγωγή των πάντων. Όχι «το ύδωρ ούτε και κανένα άλλο από τα στοιχεία για τα οποία λέγεται ότι υπάρχουν», αλλά ἑτέραν τινά φύσιν ἄπειρον «μια άλλη φύση ατελείωτη και ακαθόριστη», από την οποία προήλθαν τα πάντα. Ο Σιμπλίκιος σχολιάζει: ο Αναξί­μανδρος δεν μπορούσε να θεωρήσει ως υπόστρωμα, υποκείμε­νον, ένα από τα τέσσερα κλασικά στοιχεία, το ύδωρ, τη γη, τη φωτιά ή τον αέρα, διότι αυτά είναι δεδομένα και μετατρέπονται το ένα στο άλλο. Του χρειαζόταν ἄλλο τί παρά ταῦτα, «κάτι άλλο εκτός αυτών», πέραν του φυσικού και του αισθητού, δηλαδή το άπειρον, το απροσδιόριστο. Τα στοιχεία θα προκύψουν από τη διαίρεση αυτού του άπειρου. Στο τέλος του αποσπάσματος ο Σιμπλίκιος ή ο Θεόφραστος προσθέτει ότι ο Αναξίμανδρος εκφράζει τη σκέψη του με «λέξεις μάλλον ποιητικές», έχοντας ίσως κατά νου εκφράσεις όπως δί­κην καί τίσιν τῆς ἀδικίας.

 

Διαθέτουμε επίσης ένα απόσπασμα του ΨευδοΠλουτάρχου[4], κι αυτό από τον Θεόφραστο, το οποίο λέει σαφώς ότι το άπειρον αποτελεί την αιτία της γένεσης και της φθοράς των πάντων. Και βεβαιώνει παρακάτω ότι ο χρόνος είναι ατέλειωτος κατά τον Αναξίμανδρο με την ποσοτική έννοια: ἐξ ἀπείρου αἰῶνος ἀνακυκλουμένων, τα πάντα υπόκεινται σε κυκλική κίνηση γένεσης και φθοράς προ πάντων των αιώνων και αναμφίβολα επ’ άπειρον. Και η αρχή αυτή, το άπειρον, είναι επίσης «αθάνατη και ακατάλυτη (ή αδιάφθορη)», όπως την αποκαλεί ο Αριστοτέλης στο Φυσική Ακρόασις[5]. Ιδού λοιπόν το πλαίσιο.

 

Όπως είχα αρχίσει να σας λέω την περασμένη φορά[6], μπορούμε, αποσιωπώντας αρκετά στοιχεία, να δώσουμε μια επιφανειακή, κατά κάποιο τρόπο θετικιστική ερμηνεία της φράσης αυτής του Αναξίμανδρου. Στην περίπτωση αυτή το ἄπει­ρον θα ήταν ένα είδος δεξαμενής της ύλης, απ’ όπου θα αναδυόταν και όπου θα επέστρεφαν όλα τα φαινόμενα και οι οντότητες. Μπορούμε επίσης να τη διαβάσουμε, με μεγαλύτερο σεβασμό και πιο εξευγενισμένο τρόπο, όπως κάνει π.χ. ο Jae­ger, του οποίου η ερμηνεία είναι, κατά μία έννοια, αρκετά κοντινή ή τουλάχιστον δεν είναι ξένη ως προς αυτή που θα σας προτείνω σήμερα, αλλά που κατά τη γνώμη μου δεν είναι αρκετά ριζοσπαστική. Τέλος βέβαια, υπάρχει και ο Heidegger ο οποίος ξαναμεταφράζει το απόσπασμα λέξη προς λέ­ξη. Τα σχόλιά του είναι, κατ' εμέ, περισσότερο σχόλια για τον Heidegger από τον Heidegger παρά σχόλια για τον Αναξίμανδρο από τον Heidegger. Θα σας παρουσιάσω - πολύ συνοπτικά - τη μετάφραση στην οποία καταλήγει, φοβάμαι όμως ότι θα σας φανεί ακατανόητη, αν είστε ήδη κάπως εξοικειωμένοι με το συγγραφέα.

 

Καταρχάς απορρίπτει ως πιθανά μη αυθεντικό, ακλουθώντας τον Burnet, το τμήμα της φράσης που φθάνει μέχρι το εἰς ταῦτα γίνεσθαι - παραδεχόμενος εξάλλου ότι ο Αναξίμανδρος ήθελε αναμφίβολα να πει κάτι παρόμοιο - και καταλήγει, μετά από πολλές περιστροφές, στην εξής μετάφραση αυτού που, κατά τη γνώμη του, απομένει από το αυθεντικό κείμενο του Αναξίμανδρου: «(...) κατά τη διάρκεια της διατήρησης· αφήνουν έτσι να επέλθει συμφωνία, επομένως δε και σεβασμός του ενός από το άλλο (υπερβαίνοντας) τη διαφωνία[7]». Το χρεών μετα­φράζεται ίος Brauch, πράγμα το οποίο δημιουργεί ήδη πολλαπλά προβλήματα. Στα Γερμανικά ich brauche σημαίνει χρησιμοποιώ, έχω ανάγκη κάποιου πράγματος. Ο Heidegger συνδέει το Brauch με το αρχαίο γερμανικό bruchen και το λατινικό frui, που σημαίνουν «απολαμβάνω» κάποιο πράγμα, και καταλήγει τελικά στην εξής ερμηνεία του χρεών: «να αφήσεις κάτι να εξακολουθήσει το δικό του ξεδίπλωμα και να το διατηρήσεις ως έχει παρόν, μέσα σ' αυτή τη διασώζουσα διατήρηση». Πρόκειται για ατόφιο Heidegger είκοσι τεσσάρων καρατίων! Όσο για την έκφραση διδόναι δίκην, που σημαίνει την απόδοση δικαιοσύνης σε κάποιον, μεταφράζεται «να αφήσεις να επέλθει συμφω­νία». Για να φθάσει εκεί, ο Heidegger πραγματοποιεί συντακτική αποσύνδεση στοιχείων που πάνε μαζί. Έτσι το ἀλλήλοις (μεταξύ τους), που εξαρτάται από το διδόναι δίκην, το συνδέει αποκλειστικά με τη λέξη τίσιν, που μεταφράζει - φιλολογικό σφάλμα - ως «σέβας» (θα επανέλθω σε λίγο στην ετυμολογία του τίσις). Εν ολίγοις, στη χαϊντεγκεριανή απόδοση, τα πάντα συμβαίνουν σε κλίμα συμφωνίας των όντων μεταξύ τους. Και τούτο χάρη στην εισαγωγή μιας έκφρασης που δεν απαντά στο πρωτότυπο κείμενο. Πρόκειται ακριβώς για το «υπερβαίνοντας», στα γερμανικά ini Verwinden, όρος που, ό, τι κι αν λέει ο γάλλος μεταφραστής δεν έρχεται σε αντίθεση με το Ciberwinden, αλλά σημαίνει στην ουσία το ίδιο πράγμα, δηλαδή «υπερβαίνω». Κάτω από αυτές τις συνθήκες, τα όντα οφείλουν να αποδεχθούν και να εκτιμήσουν ακριβώς την ύπαρξη του άλλου, υπερβαίνοντας την ἀδικίαν. Δηλαδή, παρά τις αντίθετες ενδείξεις του συγγραφέα, βρισκόμαστε εν μέσω χαϊντεγκεριανού βουκολικού τοπίου. Τι κάνουν τα όντα; Βρίσκονται σε συμφωνία μεταξύ τους, αλληλοαναγνωρίζονται, και έχουν ορθή εκτίμηση όχι της αδικίας αλλά της διαφωνίας. Το αυθαίρετο εύρημα του Heidegger γίνεται ολοφάνερο από την προσθήκη μιας λέξης που δεν υπάρχει στο απόσπασμα και λέει ακριβώς το αντίθετο απ’ αυτό που τα συμφραζόμενα μας επιτρέπουν να εννοήσουμε: «υπερβαίνοντας» την ἀδικίαν. Σε μια φράση που λέει Α, παρεμβάλλεται ένα σημείο που λέει «μη-Α». Μυστήρια της σύγχρονης ερμηνευτικής...

 

Ας επανέλθουμε στον Αναξίμανδρο. Ένα πρώτο πράγμα που εκπλήσσει, και το οποίο, εξ όσων γνωρίζω, δεν έχει αρκετά υπογραμμιστεί, είναι το γάρ. Γάρ, που σημαίνει διότι, car στα Γαλλικά, for στα Αγγλικά, denn στα Γερμανικά, αλλά η ελληνική λέξη μπορεί να σημαίνει επίσης «πράγματι». Εν πάση περιπτώσει, παραμένουμε στο πεδίο της εξήγησης ή της δικαιολόγησης. Στα Γαλλικά αν πούμε «α διότι β», μπορούμε να πούμε επίσης και «β άρα α». Η λογική συνέπεια παραμένει η ίδια: έφαγε διότι πεινούσε, πεινούσε άρα έφαγε. Η λογική όμως τάξη ακολουθίας συντάσσεται με το «άρα». Θα πρέπει επομένως να διαβάσουμε τη φράση του Αναξίμανδρου πηγαίνοντας από το δεύτερο σκέλος προς το πρώτο: τα όντα απονέμουν μεταξύ τους τη δικαιοσύνη (δίκην) και το τίμημα της αδι­κίας (ἡ τίσις τῆς ἀδικίας), και για το λόγο αυτό (αντιστρέφουμε τη θέση τού γάρ στη λογική ακολουθία) από τα ίδια και προς τα ίδια (εἰς ταῦτα) η γέννηση και η καταστροφή - ή η γένεσις και η φθορά - υπάρχουν για τα όντα. Επειδή, στη συνέχεια θα κάνουμε πολλές παλινδρομήσεις μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου σκέλους της φράσης, σας ζητώ να έχετε σαφώς κατά νου αυτή τη λογική διάρθρωση, αυτή την εξάρτηση, την οιονεί εξάρτηση του δεύτερου τμήματος από το πρώτο.

 

Το υποκείμενο του δεύτερου σκέλους της φράσης είναι αυτά, δηλαδή τα όντα. Πώς χαρακτηρίζονται τα όντα στο υπόλοιπο τμήμα του αποσπάσματος; Ως εκείνα στα οποία ανήκει η γένεσις και η φθορά, η γέννηση και η καταστροφή. Πρόκειται για το βασικό τους κατηγόρημα. Τα όντα αυτά εμφανίζονται επίσης και στο πρώτο τμήμα της φράσης στη δοτική πληθυντικού, τοῖς οὖσι - όλοι αυτοί οι τύποι είναι διάφορες πτώσεις της λέξης όν, μετοχής ενεστώτος του περίφημου, φοβερού και ολέθριου ρήματος εἰμί. Μπορούμε βέβαια να μεταφράσουμε στα Γαλλικά τη λέξη όν με το etant, όπως κάνει ο Heidegger, δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε ποτέ πως στη λέξη αυτή συμπτύσσονται και οι δύο σημασίες τόσο του όντος όσο και του είναι. Αυτή δε η αμφισημία είναι ουσιώδης για ολόκληρη την ιστορία της φιλοσοφίας, συμπεριλαμβανομένου του Heidegger. Όταν οι κλασικοί φιλόσοφοι, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, θέτουν το οντολογικό ερώτημα, το διατυπώνουν ως τί τό ὄν, τι είναι το είναι/ον. Δεν ερωτούν: τί τό εἶναι. Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί συχνά τη μορφή του έναρ- θρου απαρεμφάτου, το είναι, ως υποκείμενο σε πολλές διατυπώσεις, αλλά το οντολογικό του ερώτημα, όπως και του Πλάτωνα, είναι τί τό ὄν, τι είναι το είναι/ον. Έχουμε λοιπόν στη φράση αυτή μια υπόρρητη αντίθεση μεταξύ των όντων, από τη μια, που παρουσιάζονται ως πολλαπλά, και είναι πράγμα - τι, αφού πάνε κι έρχονται, εμφανίζονται και εξαφανίζονται, δεν υπάρχει ένα μόνο. Και, από την άλλη, έχουμε κάτι που δεν είναι παρόν, το ον, το οποίο κατά τον Αναξίμανδρο - ή σύμφωνα με ό, τι πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε γι' αυτόν - είναι η ἀρχή, το στοιχεῖον, τό ἀληθές ὄν, τό ἀνόλεθρον, ἀΐδιον, διαρκές, αιώνιο και αδιάφθορο, που το ονομάζει άπειρον.

 

Αν και δεν θα εξετάσουμε εδώ καθαυτό το πρόβλημα του ρήματος εἰμί, χρειάζεται, παρ’ όλ’ αυτά, να ειπωθούν ακόμα λίγα λόγια γι’ αυτό. Άλλωστε, στο απόσπασμα που μας απασχολεί το ρήμα αυτό γίνεται ακόμα πιο αινιγματικό, καθώς εμφανίζεται σε τρεις διαφορετικούς τύπους. Πρώτα, τοῖς οὖσι, όπως είδαμε δοτική του όν. Ύστερα, ἔστι, τρίτο ενικό πρόσωπο του ενεστώτος της οριστικής, est στα Λατινικά, is στα Αγ­γλικά. Και τέλος, έμμεσα, υπό τη μορφή του γίνεσθαι, «επέρχεται», «λαμβάνει χώρα», που είναι ομόλογο του έστι και δεν μπορεί να σημαίνει εν προκειμένω κάτι διαφορετικό: γένεσις έστί καί φθοράν γίνεσθαι αποτελούν ταυτόσημες κατασκευές, πρόκειται για δύο αποδόσεις κατηγορημάτων. Όταν μάθαινα γραμματική στο γυμνάσιο, το τοῖς οὖσι ήταν παράδειγμα δοτικής χαριστικής, δηλαδή κάτι που γίνεται για κάποιον, χάριν κάποιου. Εκφράζει μια κτητική σχέση, που μπορεί να είναι α­πλώς περιγραφική - est mihi puer, θα λέγαμε στα Λατινικά, υ­πάρχει ένα δικό μου παιδί, έχω ένα παιδί-, στο απόσπασμα όμως αυτό αποτελεί ουσιώδες κατηγόρημα. Ο Αναξίμανδρος εκφράζει εδώ την ύστατη αλήθεια γι’ αυτό που είναι και για το πώς είναι: ἐστι τοῖς οὖσι γένεσις, η γένεση ανήκει στα όντα, τα όντα γεννώνται και σε όλο το υπόλοιπο τμήμα της φράσης θα αναπτύξει τον ουσιώδη αυτό χαρακτηρισμό.

 

Ας σταθούμε τώρα στο ρήμα εἰμί. Έστω και μόνο προκειμένου να απαντήσουμε σε κάποιους ελληνιστές που διατείνονται ότι αποδίδουμε σε λέξεις των αρχαίων κειμένων μεταγενέστερες σημασίες, όπως υποστηρίζει ο Havelock στο βιβλίο του The Greek Concept of Justice, το οποίο ήδη σας ανέφερα, και όπου λέγεται ότι το ρήμα εἰμί βρίσκει την ολοκληρωμένη σημασία του μόνο από τον Πλάτωνα και μετά. Εγώ πιστεύω πως ήδη από τον Όμηρο μπορούμε να διακρίνουμε τρία σημασιολογικά επίπεδα της λέξης. Πρώτον, αυτό που θα λέγαμε, σε σύγχρονη ορολογία, λογικο-μαθηματικές σημασίες, δηλαδή το ανήκειν. όπως στο «οι Γάλλοι είναι άνθρωποι». Το σύνολο «Γάλλοι» ανήκει και περιλαμβάνεται στο υπερσύνολο των «ανθρώπων». Επίσης σημασίες ταυτότητας: δύο όροι ή έννοιες αναφέρονται σε ένα μόνο πράγμα - παρέλκει να δώσουμε παραδείγματα. Οι σημασίες αυτές είναι οφθαλμοφανείς και απαντούν συχνά. Έχει όμως κανείς την εντύπωση, διαβάζοντας μερικούς σύγχρονους φιλολόγους, ότι οι Έλληνες της ομηρικής εποχής δεν ήξεραν ούτε να πουν ούτε και να σκεφτούν πως κάποιος είναι κάτι, ότι κάποιος ανήκει σε μια τάξη. Ωστόσο, δεν υπάρχει στον κόσμο φυλή, όσο άγρια και αρχαϊκή κι αν είναι, που να μην μπορεί να πει και να σκεφτεί κάτι τέτοιο.

 

Δεύτερον, «εἶναι» σημαίνει υπάργειν: κάτι είναι, αυτό είναι. Και δεν νομίζω ότι μπορούμε να διακρίνουμε αυτό το υπαρξιακό νόημα από το νόημα που οι σύγχρονοι φιλόλογοι, όπως ο Kahn, αποκάλεσαν veridical νόημα <«veritatifi> ή νόημα διατύπωσης της αλήθειας κάποιου πράγματος, οι δύο όροι είναι ταυτόσημοι. Στον Όμηρο βέβαια διατυπώσεις ύπαρξης βρίσκονται παντού, στο παρόν, στο παρελθόν και στο μέλλον. Συναντάμε εκφράσεις όπως ἔσοεται ἦμαρ, «θα έρθει η ημέρα», ή «η Τροία θα καταστραφεί» κ.λπ. Και θυμάστε σίγουρα την περίφημη περιγραφή του μάντη Κάλχα, για τον οποίο ο Όμηρος λέει ότι γνωρίζει τά ἐόντα, τά παρόντα, τα ἐσσόμενα, τα επερχόμενα όντα, καί τά πρό ἐόντα, τά προϋπάρξαντα ὄντα, - περιγραφή που έχει άλλωστε σχολιάσει εκτενώς ο Heidegger.

 

Ορισμένοι φιλόλογοι θα ήθελαν να διαχωρίσουν από το υπαρξιακό νόημα ένα νόημα τοπικού προσδιορισμού: κάτι είναι εκεί -και βρίσκουμε εδώ όλη σχεδόν τη χαϊντεγκεριανή ερμηνεία του όντος ως παρουσίας. Νομίζω ότι. τόσο από λογική όσο και από φιλολογική άποψη, δεν υπάρχει ανεξάρτητο νόημα τοπικού προσδιορισμού, εκτός από τους σύνθετους τύπους. Όταν το ρήμα εἰμί δίνει τοπικούς προσδιορισμούς, το υπαρξιακό του νόημα πάντοτε προϋποτίθεται. Όταν λέει κανείς πως ένα πράγμα είναι εκεί, λέει αναγκαστικά συγχρόνως ότι είναι εκεί με την έννοια του υπάρχειν. Το κατά πόσο μπορούμε να πούμε ότι κάτι υπάρχει χωρίς να είναι κάπου παρόν αποτελεί βαθύτατο φιλοσοφικό ερώτημα που δεν εμπίπτει στην τωρινή μας συζήτηση.

 

Ο Havelock διαχωρίζει από το υπαρξιακό νόημα ένα νόημα ιδιότητας: π.χ. «είναι πιο γενναίος από». Πρόκειται, κατά τη γνώμη μου, περί λογικού λάθους: αυτό το νόημα ιδιότητας είναι στην πραγματικότητα νόημα κατηγορήματος, το οποίο μπορούμε να διατυπώσουμε λογικο-μαθηματικά τοποθετώντας το στις τρεις αυτές παραλλαγές του είναι ως καθοριστικού, κατηγορηματικού (determinative, attributive) συνδέσμου. Η συζήτηση περιπλέκεται επειδή ορισμένοι επιμένουν να βρουν, πάση θυσία, περιπτώσεις όπου το «είναι» αποτελεί μόνο απλό λογικό σύνδεσμο, πράγμα που δεν συμβαίνει ποτέ. Ο τύπος «είναι» παραμένει πάντα στα όρια των τριών υπο-σημασιών ή επιμέρους χρήσεων του ανήκειν, του περιέχεσθαι και του ταυτίζεσθαι. Το «είναι» στη φράση «Α είναι Β» μόνο στα πλαίσια ασαφών σκέψεων είναι δυνατό να αποτελέσει λογικό σύνδεσμο. Μόλις περάσουμε στο πεδίο του συλλογισμού, τα περιεχόμενα αμέσως διαφοροποιούνται.

 

Η τρίτη σημασία του «είναι» - η οποία σημαδεύει τη γένεση της φιλοσοφίας - είναι η ουσία. To essence στα Γαλλικά, από το λατινικό essentia του ρήματος esse, και η ουσία - λέξη στην οποία ο Πλάτων έδωσε αυτό το νόημα - και που προέρχεται από το ρήμα εἰμί, εκφράζουν την ίδια ακριβώς σχέση. Το νόημα αυτό εμφανίζεται όταν ρωτάμε π.χ. τι είναι η δικαιοσύνη. Δεν διερωτόμαστε πλέον για την ύπαρξη και αναζητούμε πέραν των λογικών κατηγορημάτων. Σ' αυτή όμως την περίπτωση, πρόκειται άραγε για νόμιμο ερώτημα, για ερώτημα που είναι δυνατό να τεθεί; Ίσως όχι, Ίσως δεν θα καταφέρουμε ποτέ να πούμε ποια είναι η ουσία ενός πράγματος. Ίσως θα πρέπει να αρκεστούμε στο να δείξουμε ότι περιλαμβάνεται ή ότι ανήκει σε κάτι άλλο ή ότι ταυτίζεται με αυτό[Εν: [ πάση περιπτώσει, αυτό το έργο ανέθεσε στον εαυτό της η φιλοσοφία ή τουλάχιστον το κύριο ρεύμα της: να μιλήσει περί της ουσίας, να πει ποια είναι η ουσία των πραγμάτων. Μέχρι που έφθασε να στρέψει το ερώτημα προς τον ίδιο της τον εαυτό -απίθανη αναδίπλωση, την οποία ορισμένοι θα θεωρή­σουν παραληρηματική-, για να διερωτηθεί τί ἐστί το είναι του ὄντος, η ουσία της ουσίας, δηλαδή τι θέλει να πει κανείς, όταν λέει πως κάτι «είναι» πέραν της απλής ύπαρξης;

 

Αυτό όμως το είδος στροφής του ερωτήματος προς τον εαυτό του δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, ούτε αποκλειστικά ούτε καν ουσιαστικά συνδεδεμένο με την εξέλιξη, τον εμπλουτισμό ή την αλλοίωση του νοήματος του είναι στην ελληνική φιλοσοφία. Πράγματι, αναδύεται σε μια συγκυρία όπου η λέξη είναι ίσως δεν παίζει το σημαντικότερο ρόλο. Η παραγνώριση του γεγονότος αυτού παραπέμπει στην ενοχλητική τάση των φιλολόγων και των φιλοσόφων να θεωρούν πως οι σημαντικότερες λέξεις της γλώσσας είναι τα ουσιαστικά και δευτερευόντως τα ρήματα. Το παρατηρούμε και στην περίπτωση του αποσπάσματος μας με το ιδιαίτερα παραμελημένο γάρ, και θα το ξαναδούμε με το ἐξ και το εἰς. Ομοίως και με το κατεξοχήν φιλοσοφικό ερώτημα: τί τό ὄν; Εδώ η αντωνυμία τί είναι αυτή που εκφράζει την ουσία του ερωτήματος και παίρνει αίφνης εξαιρετικό βάθος. Γιατί είναι τελείως άλλο πράγμα να ρωτήσει κανείς με το τις: «ποιος» είναι ο τάδε; Είναι ο κύριος X ή Ψ. Το τί είναι κατά μια έννοια απροσδιόριστο. Προκειμένου το διευκρινίσει ή να το διαυγάσει κανένας, οφείλει να επανέλθει στο ίδιο το οντολογικό ερώτημα. Η γαλλική γλώσσα είναι εν προκειμένω παραπλανητική, διότι μεταφράζει το ερώτημα τί τό ὄν, ως «τι είναι το είναι» (qu'est-ce que l'etre?). Το αγγλικό όμως what is? ή το γερμανικό was ist?μας επαναφέρουν πλήρως στο ελληνικό αίνιγμα και μας αναγκάζουν να διευκρινίσουμε το οντολογικό ερώτημα.

 

      Ας επανέλθουμε τώρα στη φράση, και μάλιστα στο δεύτερο σκέλος της. Ο Αναξίμανδρος μας λέει ότι τα όντα διδόναι ἀλλήλοις, δίνουν το ένα στο άλλο, δίκην και τίσιν. Δίκη είναι η δικαιοσύνη, που μπορούμε επίσης να μεταφράσουμε ως «προσαρμογή» ή, σε χαϊντεγκερίζουσα ορολογία, ως «αποκατάσταση της διασαλευθείσης τάξεως». Ο Heidegger όμως μεταφράζει τη λέξη τίσις ως «σεβασμό», ισχυριζόμενος ότι η πρωτογενής και ουσιαστική σημασία της είναι η «εκτίμηση)» Θεωρεί ότι προέρχεται από το ρήμα τίω, τιμώ (απ’ όπου προκύπτει η τιμή). Αλλά εδώ ακριβώς συγχέει κακώς δύο λέξεις. Όταν ο Heidegger συντάσσει το κείμενό του για τον Αναξίμανδρο, έχουν περάσει πάνω από πενήντα χρόνια από τότε που ο φιλόλογος Schulze επισήμανε ότι πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ της ετυμολογικής οικογένειας από την οποία προέρχονται το τίω και η τιμή, όπου η βασική σημασία είναι «σεβασμός, εκτίμηση» και μιας άλλης οικογένειας από την οποία προέρχονται τα τίνω τίσις. όπου η βασική σημασία είναι «τιμωρία». Υπάρχουν παραδείγματα τέτοιας χρήσης της λέξης τίσις στον Όμηρο, ιδίως σε σχέση με την «τοῦ Ἀτρείδου τίσιν», την επανορθωτική κύρωση με την οποία εκδικείται ο Ορέστης τον πατέρα του, αλλά και στον Ησίοδο. Στον δε Ηρόδοτο τα παραδείγματα αυτά αφθονούν.

 

            Για ποιο πράγμα όμως τα όντα αποδίδουν μεταξύ τους δικαιοσύνη και τιμωρία; Για την αδικίαν. Κι εδώ πάλι ο Αναξίμανδρος δεν γράφει εν κενώ, δεν χρησιμοποιεί αυθαίρετα τις λέξεις, αλλά με ένα νόημα ήδη διαμορφωμένο από τον Όμηρο και τον Ησίοδο. Όπως είδαμε, και οι δυο τους μιλούν για δίκην. Ωστόσο, ασφαλώς η δίκη αντιτίθεται μερικές φορές στην αδικίαν, πολύ συχνότερα όμως αντιτίθεται στην ύβριν. Οι δύο λέξεις σχετίζονται στενά, αν δεν είναι απολύτως ταυτόσημες. Η αδικία παραπέμπει στην ύβριν και αντίστροφα. Έτσι. λοιπόν, τα όντα αποδίδουν μεταξύ τους δικαιοσύνη και τιμωρία για την αδικία ή για την ύβριν τους. Αλλά ποια ὕβρις; Αυτό ακριβώς είναι το ερώτημα. Θυμηθείτε ότι, σχετικά με τον Όμηρο, κάναμε ήδη λόγο για τη μοίραν, το πεπρωμένο, το μερίδιο κάθε ανθρώπου και κάθε όντος, του οποίου τα όρια δεν πρέπει να υπερβεί κανείς. Όταν ο Πάτροκλος προελαύνει κατά των τειχών της Τροίας, ο Απόλλων τον σταματά: δεν μπορείς να κάνεις τίποτα ὑπέρ μοῖραν, πέραν του μεριδίου σου, δεν μπορείς να υπερβείς τα όρια που σου έχουν παραχωρηθεί. Και στην ελληνική μυθολογία, στον Όμηρο, εν συνεχεία δε στην τραγωδία για ποια όντα γίνεται λόγος, αν όχι γι’ αυτά τα κατεξοχήν όντα που είναι οι άνθρωποι, οι οποίοι προσπαθούν συνεχώς να υπερβούν τη μοίραν τους, να πορευθούν υπέρ μοίραν, πέραν του μεριδίου τους; Δεν νομίζω ότι βιάζουμε την ερμηνεία, αν δούμε την ανθρώπινη ὕβριν ως έμφυτη, σχεδόν ομοούσια, τάση. Από αυτό δεν μπορούμε να συνάγουμε ότι η ὕβρις, η αδικία του Αναξίμανδρου αποτελεί και αυτή φυσικό και κοινό χαρακτηριστικό όλων των όντων. Θα επανέλθουμε όμως στη σημασία της ύβρεως.

 

Ας συνεχίσουμε την ανάγνωση του δευτέρου σκέλους της φράσης. Η απονομή της δικαιοσύνης και η πληρωμή για την ἀδικίαν και την ὕβριν γίνεται κατά την του χρόνου τάξιν. Για πολλούς, το κομμάτι αυτό είναι μεταγενέστερο του Αναξίμανδρου διότι έχει αποχρώσεις Στωικισμού. Ίσως πρόκειται πράγματι για μεταγενέστερη προσθήκη, που εκφράζει όμως κάτι το αυτονόητο, το πολύ κοινότοπο μάλιστα. Σίγουρα υπάρχει τάξη στο χρόνο. Η διευκρίνιση όμως αυτή παίρνει άλλη διάσταση αν τη συνδέσουμε με το κατά το χρεών, «κατά το δέον», «σύμφωνα με το χρωστούμενο» του πρώτου σκέλους της φράσης. Τα όντα αποδίδουν μεταξύ τους δικαιοσύνη και πληρωμή για την αδικία τους, για την ύβριν τους, κατά την τάξιν του χρόνου, γι’ αυτό - το γάρ ανεστραμμένο -, κατά το χρεών, κατά το δέον, γένεσις και φθορά, η γέννηση και η καταστροφή, επέρχονται προερχόμενες από το ίδιο και προς το ίδιο. Βρισκόμαστε εδώ στο επίκεντρο του μυστηρίου αυτής της φράσης. Η λέξη χρεών - που δεν είναι το Brauch του Heidegger, και ακόμα λιγότερο η «διατήρηση» του γάλλου μεταφραστή του - προέρχεται από την ίδια οικογένεια με το απρόσωπο ρήμα χρή («πρέπει»), με το οποίο συνδέεται και η χρεία, η «χρήση», η «ανάγκη», σχετίζεται όμως και με το χρέος, την «αποζημίωση», την «οφειλή». Ο Αναξίμανδρος φαίνεται έτσι να σχολιάζει, σ’ αυτό το σκέλος της φράσης, τη σημασία της λέξης χρεών, που εξασφαλίζει το σύνδεσμο μεταξύ των δίκη-τίσις-ἀδίκία, από τη μια μεριά, και γένεσις-φθορά, από την άλλη. Αυτό για το οποίο οφείλουμε να πληρώσουμε είναι η γένεσις και η οφειλή είναι η φθορά, ο θάνατος. Θα ξαναγυρίσουμε όμως εδώ στη συνέχεια.

 

Φθάνουμε έτσι στα ουσιαστικά και τελικά ερωτήματα. «Για το λόγο αυτό, σύμφωνα με το χρέος, σύμφωνα με ό, τι πρέπει να πληρωθεί, υπάρχει γένεσις για τα όντα και έρχεται γι’ αυτά φθορά, ἐξ ὧν (...) εἰς ταῦτα, από αυτά και εις αυτά τα ίδια». Το ἐξ και το εἰς παραπέμπουν στο ίδιο πράγμα, σε κάποιο πράγμα, που διατυπώνεται όμως στον πληθυντικό. Και ο πληθυντικός αυτός δημιουργεί πρόβλημα. Ας μεταφράσουμε κατά λέξη: τα «πράγματα» από τα οποία υπάρχει γένεση στα όντα, προς αυτά τα πράγματα επίσης επέρχεται και η φθορά τους. Το απόσπασμα του Ψευδο-Πλουτάρχου είναι, όπως είδαμε, πολύ πιο σα­φές: από το άπειρον προέρχονται τα πάντα και στο άπειρον τα πάντα ξαναγυρίζουν. Εάν όμως επρόκειτο εδώ για το άπειρο, θα είχαμε ενικό: ἐξ οὗ και όχι ἐξ ὧν, καθώς και εις τοῦτο και όχι εις ταῦτα. Μπορεί βέβαια να πλανήθηκε ο Σιμπλίκιος, αυτό όμως που μας μετέφερε έχει νόημα. Και πολύ πιο αινιγματικές από το ὧν και το ταῦτα είναι οι προθέσεις έξ και εις. Σας είπα ήδη ότι υπάρχει πάρα πολύ συχνά η τάση να υποτιμάται η σπουδαιότητα των προθέσεων, να θεωρείται δεδομένη η σημασία τους. Είναι λάθος: αποτελούν ίσως το πιο μυστηριώδες κομμάτι της γλώσσας. Τι θα πουν το «έ» και το «de» στα Γαλλικά; Είναι πολύ ευκολότερο να δώσουμε παραδείγματα χρήσης τους παρά να τα ορίσουμε. Το ίδιο δύσκολη είναι και η μετά­φρασή τους. Μεταξύ δύο γλωσσών, οι παραπλήσιες ισοτιμίες για τα ουσιαστικά, τα επίθετα και τα ρήματα είναι συνήθεις, για τις προθέσεις όμως είναι σπανιότατες. Συνεπώς, το ἐξ του Αναξίμανδρου, που συγγενεύει με το λατινικό ex, και πιθανότατα με το de, έχει συγχρόνως τοπική και χρονική σημασία, καθώς και σημασία «καταγωγής». Πρόκειται για τον τόπο απ’ όπου, για το χρόνο από τον οποίο, για την αρχή, για τους προγόνους. Όσο για το εις, που ισοδυναμεί με το λατινικό ad, με το a ή το vers στα Γαλλικά, με το ελληνικό «προς» έχει επίσης ταυτόχρονα τοπικό και χρονικό νόημα, εκφράζει όμως επιπλέον και μια ιδέα ορίου, μέτρου: μέχρι εκεί, για τόσο καιρό, επίσης δε και σημασία σχέσης, πρόθεσης.

 

Οι διευκρινίσεις αυτές μας επιτρέπουν να δώσουμε στο τέλος του αποσπάσματος μια πρώτη ερμηνεία, που είναι σίγουρα συμβατή με τα όσα γνωρίζουμε εκ παραλλήλου για τον Αναξίμανδρο. Το ἐξ ὧν (...) εἰς ταῦτα θα μπορούσε να είναι η προαναφερθείσα μεγάλη οντολογική δεξαμενή, ένας άλλος τρόπος ονομασίας του άπειρου, απ’ όπου όλα προέρχονται και όπου όλα επιστρέφουν. Άλλωστε, ο Αναξίμανδρος έχει ήδη ανακηρυχτεί ένα είδος πατέρα της αρχής της διατήρησης της ύλης... Κατ’ αναλογία με αυτά που είπαμε στα προηγούμενα σεμινάρια, το άπειρον θα έπαιζε το ρόλο του χάους, και τα όντα θα ήσαν εκείνο το στοιχείο που διαμορφώνει τον κόσμον, ένα ταξινομημένο σύμπαν μέσα στο οποίο υπάρχουν διαφορές, υπάρχουν όντα, καθώς και μια κάποια χρονική τάξη (είτε είναι αυθεντικό είτε όχι το σχετικό τμήμα της φράσης). Η ερμηνεία αυτή στηρίζεται τόσο στο ίδιο το κείμενο, σε αυτό το σκέλος της φράσης, όσο και στα όσα γνωρίζουμε για το άπειρον του Αναξίμανδρου, ως ἀρχή, στοιχεῖον και κανόνα των πάντων. Το άπειρον είναι η δεξαμενή, το οντολογικό απόθεμα από το οποίο μπορεί να αναδυθεί ένας κόσμος που θα καταστραφεί και πάλι μέσα στο χάος, από όπου ένας νέος κόσμος κ.ο.κ. Θα είχαμε έτσι ένα είδος διαρκούς στιγμιαίας και κυκλικής κίνησης, όπου το χάος θα μετατρεπόταν σε κόσμον και ο κόσμος σε χάος. Αν όμως μείνουμε εδώ, το σύνολο της φράσης δεν έχει πλέον νόημα. Δεν κατανοούμε καθόλου γιατί το γάρ θα συνέδεε το γεγονός ότι τα όντα αποδίδουν μεταξύ τους δικαιοσύνη και πληρωμή για την ύβριν τους με το γεγονός ότι οφείλουν να επιστρέψουν στο άπειρον από το οποίο προήλθαν. Το γάρ χάνει έτσι το νόημά του, όπως και το χρεών. Δεν υπάρχει καμία ανάγκη να παρεμβληθεί η ύβρις και η δίκη για να εκφραστεί είτε η αρχή της οικουμενικής διατήρησης της ύλης-ενέργειας είτε η ιδέα ότι υφίσταται ένα στοιχείο ή μία αρχή από την οποία προέρχονται τα πάντα και στην οποία επιστρέφουν τα πάντα. Δεν είναι αναγκαίο να επικαλεστεί κανείς αυτή την ιδέα για να καταλήξει σε αυτό το συμπέρασμα. Το συμπέρασμα στέκει αφ’ εαυτού ή μπορεί να υποστηριχθεί με διαφορετικά επιχειρήματα, δεν μπορεί όμως να υποστηριχτεί με τα επιχειρήματα αυτά. Η ύλη δεν διατηρείται επειδή υπό ή επειδή η ύβρις πληρώνεται.

 

Θα σας προτείνω συνεπώς μια άλλη ερμηνεία η φαίνεται πως ανταποκρίνεται καλύτερα σε αυτό το σκέλος της φράσης και κυρίως επιτρέπει την καλύτερη κατανόηση του συνόλου του αποσπάσματος. Προς τούτο, μου χρειάζεται να μεταφράσω το ἐξ και το εἰς ως «σύμφωνα με»: σΐ την ίδια αρχή ή εκκινώντας από την ίδια αναγκαιότητα μπορούσα να σας πω, φυσικά, ότι τίποτα δεν μας πως ο Σιμπλίκιος μεταφέρει με ακρίβεια τα λόγια του Αναξίμανδρου, ότι τα Ελληνικά που έχουμε εδώ είναι το αιώνα. Το πρώτο μέρος της φράσης είναι γραμμένο διαχρονικά Ελληνικά, που παραμένουν αναλλοίωτα από τον Πλάτωνα μέχρι τον Σιμπλίκιο, όμορφο ελληνικό φιλοσοφικό ιδίωμα, με τη συμμετρία του κ.λπ. Πρόκειται άραγε για τα Ελληνικά του Αναξίμανδρου; Κανείς δεν μπορεί να το βεβαιώσει. Δεν πρέπει ωστόσο να αποσιωπηθεί το γεγονός ότι η επιλογή μου ενέχει στοιχεία αυθαιρεσίας. Αλλά με την αυτή το νόημα του αποσπάσματος φωτίζεται, Τα όντα αποδίδουν μεταξύ τους δικαιοσύνη και πληρωμή για την ὕβριν τους και για το λόγο αυτόν, κατά το δέον, σύμφωνα με την ίδια αναγκαιότητα, την ίδια αρχή, γεννιούνται και καταστρέφονται. Ποια είναι λοιπόν αυτή η αρχή; Απλούστατα - και εδώ έγκειται η τελική αντιστροφή - η ίδια η ύπαρξη αποτελεί, κατά μία έννοια, ἀδικίαν ή ὕβριν, παράβαση. Η αδικία δεν είναι, όπως ειπώθηκε, το εμμένειν στην ύπαρξη πέραν του καθορισμένου χρόνου, το ἁπλό ὑπέρ μοῖραν. Εδώ ο Αναξίμανδρος πηγαίνει πιο μακριά από τον Όμηρο: αδικία είναι η ίδια ύπαρξη. Και αυτή η ύπαρξη πρέπει να καταστραφεί σύμφωνα με την ίδια την αρχή που τη γεννά. Επικρατεί τελικά ένα είδος οντολογικής δικαιοσύνης, η οποία την ὕβριν την προερχόμενη από κάθε ιδιαίτερη ύπαρξη. Ίσως  εδώ ακριβώς να βρίσκεται η πρωταρχική σημασία, διότι. δεδομένου ότι κάθε ιδιαίτερη ύπαρξη υπόκειται σε περιορισμό, πέρας, τέλος, οφείλει να επιστρέφει πάντα στο απροσδιόριστο.

 

Αν πάρουμε τώρα το σύνολο του αποσπάσματος, θα δούμε ότι έχουμε ένα πρώτο μέρος που σχολιάζει απλά τη γενική θέση του Αναξίμανδρου: όλα έρχονται από το άπειρον και επιστρέφουν στο άπειρον. Και πέρα από τα συγκεκριμένα ό- ντα υπάρχει ον που είναι άπειρον, ένα ον μη αναπαραστάσιμο, απροσδιόριστο κ.λπ. Η πρώτη όμως αυτή σημασία αναμειγνύεται και εμπλέκεται με μία δεύτερη &χωρίς να υπάρχει μεταξύ τους ταυτότητα, αντίθεση ή αντίφαση-, που μόνο αυτή μπορεί να δώσει νόημα στη διάρθρωση της φράσης - με το γάρ και το κατά το χρεών. Και η οποία μας λέει ότι η ὕβρις και η ἀδικία, για τις οποίες τα όντα καλούνται να πληρώσουν το τίμημα, είναι η ίδια τους η ύπαρξη. Διότι η ίδια ακριβώς αρχή, υπάρχειν και μηδενισμός του υπάρχειν, καθορίζει τη γένεση και τη φθορά τους.

 

Μιλάμε από την αρχή των σεμιναρίων για τη σχέση της πρωταρχικής φαντασιακής σύλληψης του κόσμου από τους Έλληνες με την καταγωγή της φιλοσοφίας. Ελπίζω ότι η συζήτηση του αποσπάσματος του Αναξίμανδρου σας βοήθησε να κατανοήσετε καλύτερα τι εννοώ μ’ αυτό: τη γένεση και τη ρήξη, τη συγγένεια και την απόσταση μεταξύ φιλοσοφικών και μυθολογικών σημασιών.

 

Συμπερασματικά, για να σας δώσω την ευκαιρία να πάρετε ανάσα, και για να στηρίξω την τελική ερμηνεία που σας έδωσα, θα σας διηγηθώ την ιστορία του τυράννου Πολυκράτη του Σαμίου, που πέθανε στο σταυρό, όπως τη μεταφέρει ο Ηρόδοτος[8]. Δεν πρόκειται βέβαια για «αληθινή» ιστορία, επινοήθηκε όμως μέσα σ' ένα συγκεκριμένο ιστορικό πολιτισμικό πλαίσιο, γι’ αυτό και η αλήθεια της είναι ακόμα πιο βαθιά. Πρόκειται για μια θεώρηση του κόσμου. Σκεφτείτε τη σταύρωση του Χριστού. Το αν είναι ή όχι ιστορικό γεγονός δεν είναι τόσο σημαντικό· αυτό που μετράει είναι ότι τη διηγούνται, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο τη διηγούνται. Ο Πολυκράτης παίρνει την εξουσία γύρω στο 540 και πεθαίνει το 522 π.Χ., ζει δηλαδή μια γενιά αργότερα από τον Αναξίμανδρο. Ήταν εξαίρετος άνθρωπος, προστάτης των γραμμάτων και των τεχνών, ιδιαίτερα δε του ποιητή Ανακρέοντα. Αν πιστέψουμε τον Ηρόδοτο, κανένας άλλος τύραννος δεν μπορούσε να συγκριθεί μαζί του σε μεγαλοπρέπεια. Μην ξεχνάτε ότι στην αρχαία Ελλάδα τύραννος δεν είναι ο καταπιεστής, ο σύγχρονος δικτάτορας, αλλά ο ηγέτης -γενικώς, ο ηγέτης του δήμου- που κατακτά την εξουσία δια της βίας στην ιστορική εκείνη φάση κατά την οποία η αριστοκρατία ταλαντεύεται και ο δήμος δεν είναι ακόμα σε θέση να εγκαθιδρύσει τη δική του εξουσία. Χαριτολογώντας, θα μπορούσε κανείς να τον συγκρίνει με ό, τι η μαρξιστική-λενινιστική-τροτσκιστική παράδοση αποκαλεί «βοναπαρτισμό».

 Ο Πολυκράτης είναι λοιπόν ο τύραννος της Σάμου, και όλα βαίνουν κατ’ ευχήν γι’ αυτόν: η αυλή του είναι λαμπρή, ο στόλος του έχει αναδείξει το νησί σε ναυτική δύναμη, συμμαχεί με τον Φαραώ της Αιγύπτου, Άμασι. Ωστόσο, αυτή η απόλυτη επιτυχία ανησυχεί τον Άμασι, κάτι που εκμυστηρεύεται στον Πολυκράτη. Όλα του πηγαίνουν τόσο καλά, ώστε η ζωή του φαίνεται σαν υπέρ μοίραν, πράγμα που θα μπορούσε να προκαλέσει το φθόνο των θεών. Ο Πολυκράτης θορυβείται και αποφασίζει, προκειμένου να τον εξορκίσει, να θυσιάσει ένα από τα πολυτιμότερα αγαθά του, ένα υπέροχο σμαράγδι δεμένο σε δαχτυλίδι: το πετά στη θάλασσα, μακριά από την ακτή. Μερικές μέρες αργότερα κάποιος ψαράς του προσφέρει ένα τεράστιο ψάρι. Οι υπηρέτες του το ανοίγουν και βρίσκουν το δαχτυλίδι. Όταν μαθαίνει τα καθέκαστα ο Αμασις, καταλαβαίνει ότι ο Πολυκράτης είναι καταδικασμένος, ότι οι θεοί απέρριψαν την προσφορά του, και διακόπτει κάθε σχέση μαζί του, για να μη στενοχωρηθεί από την πτώση ενός φίλου όταν θα επέλθει η αναπότρεπτη συμφορά. Και πράγματι, ύστερα από λίγο καιρό επέρχεται η καταστροφή, κατά τό χρεών. Ο Πολυκράτης πέφτει θύμα ενέδρας ενός Πέρση διοικητή και βρίσκει, λέει ο Ηρόδοτος, «άθλιο τέλος». Ωραία ιστορία θα μου πείτε, αλλά γιατί μας ενδιαφέρει; Μας ενδιαφέρει το εξής ερώτημα: ποιο είναι το λάθος του Πολυκράτη; Πού βρίσκεται η ὕβρις σε όλα αυτά; Διότι, εκ πρώτης όψεως, δεν υπάρχει τίποτα το υβριστικό στη συμπεριφορά του ή, αν προτιμάτε, τίποτα το ιδιαίτερα υβριστικό για έναν Έλληνα τύραννο εκείνης της εποχής. Η ὕβρις του υπήρξε απλούστατα το ότι έφερε την ύπαρξή του σε πλήρη ολοκλήρωση, σε απόλυτη επιτυχία, χωρίς εναλλαγή καλών και κακών στιγμών. Και όλα αυτά είναι αντίθετα προς το χρεών, αντίθετα προς το οφειλόμενο. Πρέπει να πληρώσει για την αδικία αυτή, συνεπώς καταστρέφεται.  

 --------------------

[1] <Πρόκειται για το απόσπασμα DK 12 A 9 και Β 1 (περιλαμβάνεται στο σχόλιο της Φυσικής Ακροάσεως του Αριστοτέλη από τον Σιμπλίκιο, που αντιγράφει τον Θεόφραστο). «Ο Αναξίμανδρος (...) είπε ότι η αρχή και το στοιχείο των όντων ήταν το άπειρον (το απροσδιόριστο ή το ατέρμον), υπήρξε έτσι ο πρώτος που χρησιμοποίησε τον όρο αυτό σε σχέση με την αρχή της ύλης. Λέει ότι η αρχή αυτή δεν είναι ούτε το νερό ούτε κανένα από τα υπόλοιπα πράγματα που αποκαλούνται στοιχεία, αλλά ότι είναι άλλης φύσεως, ἄπει­ρον, από το οποίο εκπηγάζουν όλοι οι ουρανοί όπως και ο κόσμος που ο καθένας τους περικλείει. Και η πηγή της ύπαρξης των όντων είναι αυτή η ίδια μέσα στην οποία καταστρέφονται “κατά την αναγκαιότητα, διότι επιβάλλουν αμοιβαίως κύρωση και τιμωρία λόγω των αδικιών τους σύμφωνα με μια κατανομή που καθορίζεται από το Χρόνο”, όπως το περιγράφει με καθαρά ποιητικούς όρους.» (γαλλ. μτφρ. Kirk/de Week, στο G.S. Kirk/J.E. Raven/M. Schofield, Les Philosophes presocratiques. Une histoire critique avec un choix de textes, Fribourg, Suisse, Editions universitaires et Paris, Cerf 1995, γαλλ. μτφρ. του Η.-Α. de Week, υπό τη διεύθυνση του D. J. O'Meara, 2η έκδ. 1984 (με τη συνεργασία του Μ. Schofield) της κλασικής μελέτης των Kirk και Raven (1η έκδ. 1957^(α)).> [Ελλ. έκδ. Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι, μτφρ.: Δ. Κούρτοβικ, 3η έκδ., Αθήνα, ΜΙΕΤ 1998.] 

[2] <Βλ. σεμινάριο VII, σ. 240 κ.εξ.>

[3] <Σοφοκλής, Αντιγόνη, 332-375, κυρίως 353-375. Βλ. «Anthro- pogonie...» (1991), στο C. Castoriadis, Figures du pensable, Paris, Seuil 1999, σ. 31 κ.εξ. [«Αισχύλεια ανθρωπογονία και Σοφόκλεια αυτοδημιουργία του ανθρώπου» στο Αφιέρωμα στον Κων. Δεσποτόπουλο, Αθήνα, Παπαζήσης 1991, σ. 221 κ.εξ. (ΣτΕ)]> 

[4] <Ψευδο-Πλσύταρχος, Στρωματείς 2 (DK 12 A 10).>

[5] < Αριστοτέλης, Φυσική Ακρόασις 203b 10-13 (DK 12 A 15).>

[6] http://erevoktonos.blogspot.gr/2016/11/blog-post_735.html

[7] <Βλ., Heidegger ό.π., σ. 448. «(...) κατά τό χρεών διδόναι γάρ αὐτά δίκην καί τίσιν ἀλλήλοις τῆς ἀδικίας».> 

[8] <Ηρόδοτος, Γ, 39-47 και 120-125.>

ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΜΕΤΡΟ: Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΝΟΗΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ, περ. 500-400 π.Χ.

Όσοι είναι δυσαρεστημένοι με τη μοναρχία την αποκαλούν τυραννία, όσοι είναι δυσαρεστημένοι με την αριστοκρατία την αποκαλούν ολιγαρχία. Επίσης, όσοι αισθάνονται αδικημένοι σε μια δημοκρατία την αποκαλούν αναρχία.

ΤΟΜΑΣ ΧΟΜΠΣ, Λεβιάθαν, 1651

 

Οι συζητήσεις περί διακυβέρνησης και κράτους ανάγονται στις απαρχές της σωζόμενης ελληνικής λογοτεχνίας, δηλαδή γύρω στο 700 π.Χ. Αυτό που με απασχολεί εδώ ωστόσο είναι ένας στενότερος και ακριβέστερος ορισμός των πολιτικών θεωριών με την πλήρη έννοια του όρου, σύμφωνα με τον οποίο «αποτελούν γενικά αρθρωμένες, συστηματικές και σαφείς εκδοχές των άναρθρων, περισσότερο ή λιγότερο συστηματικών και έμμεσων ερμηνειών, μέσω των οποίων οι απλοί άνθρωποι κατανοούν την εμπειρία των πράξεων των άλλων με έναν τρόπο που τους δίνει τη δυνατότητα να αντιδράσουν με τις δικές τους πράξεις» (MacIntyre 1983).

 

Η στιγμή που χωρίζει αυτή την αρθρωμένη, θεωρητική συστηματοποίηση από την έμμεση, πρακτική ερμηνεία είναι δύσκολο να προσδιοριστεί επακριβώς, αλλά το terminus post quem (η παλαιότερη δυνατή ημερομηνία επινόησής της) ήταν η πρωτοποριακή πνευματική δραστηριότητα, από το πρώτο μισό του έκτου αιώνα π.Χ. κι έπειτα, της σχολής ιστορίας της Μιλήτου (ιστορίη στην ιωνική διάλεκτο, δηλαδή «έρευνα»), η οποία εκπροσωπείται κυρίως από τους Μιλήσιους Θαλή, Αναξιμένη και Αναξίμανδρο. Στον Όμηρο συναντήσαμε ένα είδος πολιτικής σκέψης, αλλά όχι και μια πόλιν που θα παρείχε το πλαίσιό της. Στον Ησίοδο συναντήσαμε τόσο την πόλιν όσο και μια πιο εξελιγμένη μορφή -και με ακριβέστερη έννοια- πολιτικής σκέψης. Οι απαρχές της μετάβασης από την πολιτική σκέψη στη θεωρία μπορούν ίσως να εντοπιστούν στον Αθηναίο Σόλωνα γύρω στο 600 π.Χ. (βλ. Vlastos 1946· Irwin 2005 και Lewis 2006), αν και αυτός κοιτάζει προς τα πίσω και όχι μπροστά, εν μέρει για πνευματικούς, εν μέρει για πολίτικους λόγους. Η αποφασιστική εξέλιξη ωστόσο ήρθε με την πνευματική και συμβολική μεταμόρφωση που συνδέεται με το λεγόμενο ιωνικό διαφωτισμό του έκτου αιώνα π.Χ.

Αυτό που «ερευνούσαν» εκείνοι οι Ίωνες στοχαστές ήταν ο μη ανθρώπινος «φυσικός» κόσμος, και το έκαναν θέτοντας το ερώτημα ποιο ήταν το θεμελιώδες συστατικό όλης της ορατής ύλης. Ήταν, όχι τυχαία, ένας άλλος Ίωνας από τη Μίλητο, ο Εκαταίος, αυτός που γύρω στο 500 π.Χ. έκανε το επόμενο βήμα, εφαρμόζοντας τη σκέψη και τη μέθοδο της σχολής της Μιλήτου στο νέο θέμα: το ανθρώπινο γένος και τις ιστορίες που λέγονταν για το παρελθόν του ανθρώπου. Ο περίπλοκος μετασχηματισμός της συνείδησης που συνεπαγόταν το σύνολο των ερευνών τους οδήγησε σε μια νέα, μη μυθική λογική και στη γένεση της ιστορικής σκέψης. Με λίγα λόγια, προκλήθηκε μια κρίση, που επηρέασε τόσο τις παραδοσιακές μορφές επικοινωνίας, όσο και τις παραδοσιακές αξίες που τις συνόδευαν. Όλοι αυτοί οι παράγοντες συνέβαλαν με διαφορετικό τρόπο ο καθένας στην επέλευση μιας σειράς βαθιών αλλαγών στη θεωρία και την πράξη της πολιτικής (με την ευρύτατη έννοια) στην Ελλάδα της ύστερης αρχαϊκής εποχής: από το μύθο στο λόγο, από την ανταλλαγή δώρων στη θεσμοθετημένη πολιτική ανταλλαγή, από την κατανόηση του θεοΰ στην κατανόηση του ανθρώπου, από το συγκεκριμένο στον αφηρημένο συλλογισμό και από το άγραφο στο γραπτό δίκαιο. Συνοψίζοντας: από μια πόλη θεών στην πόλη της λογικής (Vernant 1957· πρβλ. Lloyd 1979: κεφ. 4).

 

Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί εύλογα ότι το 500 π.Χ. τα παλιά πρότυπα κατανόησης του κόσμου των θεών και του, όλο και πιο διακριτού, κόσμου των ανθρώπων δεν ίσχυαν πια· η «κανονική επιστήμη», ως είχε, δεν μπορούσε πια να δώσει απαντήσεις. Συνέβη, λοιπόν -και έπρεπε να συμβεί-, μια πνευματική επανάσταση, η οποία όχι μόνο προηγήθηκε μιας πολιτικής επανάστασης, αλλά την επίσπευσε: η επανάσταση της δημοκρατίας ή, καθώς ο όρος αυτός δεν είχε επινοηθεί ακόμα, της ισονομίας. Η πρώτη διακριτή ένδειξη της αλληλεπίδρασης μεταξύ πολιτικής επανάστασης και πνευματικής επανάστασης βρίσκεται στην πολιτικής προέλευσης μεταφορά της ισονομίας του Αλκμαίωνα του Κροτωνιάτη (Rahe 1992: 208-9- βλ. επίσης Vlastos 1953, 1964). Το γεγονός ότι ο Αλκμαίωνας καταγόταν από τον Κρότωνα της νότιας Ιταλίας δείχνει ότι το πνευματικό κίνημα στο οποίο απευθύνεται είχε εξαπλωθεί από την ελληνική ανατολή στην ελληνική δύση.

 

Κεντρική θέση σε αυτή την επαναστατική διαδικασία καταλάμβανε αυτό που ο Βερνάν (στο Vernant και Vidal-Naquet 1988) αποκάλεσε «τραγική στιγμή» στην Αθήνα: οι παλιοί μύθοι για θεούς και ήρωες υποβάλλονταν σε μια δημοκρατικής έμπνευσης εκ νέου ανάγνωση, μέσα στο πλαίσιο ενός επαναστατικού είδους, της τραγωδίας. Η αθηναϊκή τραγωδία, ως μορφή τέχνης με θρησκευτικές επιρροές, ανάγεται στο τρίτο τέταρτο του έκτου αιώνα π.Χ., όταν την εξουσία κατείχε μια τυραννική δυναστεία, αλλά μπορεί να υποστηριχτεί βάσιμα ότι τα Μεγάλα ή εν Άστει Διονύσια, η ετήσια θρησκευτική γιορτή, προσέλαβαν το χαρακτήρα ενός δημοκρατικού φεστιβάλ τραγωδίας γύρω στο 500 π.Χ. Δηλαδή αμέσως μετά την πνευματική-πολιτική επανάσταση του Κλεισθένη – ή, καλύτερα, ως αναπόσπαστο κομμάτι της. Τα βασικά στοιχεία των μεταρρυθμίσεων του Κλεισθένη αποτυπώθηκαν στο κεφάλαιο 5. Ένας περαιτέρω εκδημοκρατισμός των πολιτικών θεσμών της Αθήνας πραγματοποιήθηκε τις δεκαετίες του 480 και του 460 π.Χ. Τον τελευταίο προώθησε ο Περικλής μαζί με το μεγαλύτερο σε ηλικία συνεργάτη του, τον Εφιάλτη (που δολοφονήθηκε από φανατικούς αντιδημοκράτες). Μπορεί να διαπιστωθεί μια στενή σχέση, κυρίως μέσω της σταδιοδρομίας του Αισχύλου, ανάμεσα στην εξέλιξη της Αθήνας ως δημοκρατίας και την εξέλιξη της πολιτικής σκέψης πάνω στη σκηνή του θεάτρου.

 

Οι Πέρσες του Αισχύλου παρουσιάστηκαν την άνοιξη του 472 π.Χ. με τη χορηγία, όπως σημειώσαμε, του νεαρού Περικλή, ο οποίος δεν είχε ασχοληθεί ακόμα με την πολιτική. Πρόκειται για την αρχαιότερη τραγωδία που σώζεται ως τις μέρες μας. Μεταξύ πολλών άλλων, περιέχει ένα μακροσκελή και λεπτό συλλογισμό πάνω στις βασικές διαφορές ανάμεσα στην απολυταρχία και το είδος δημοκρατικής αυτοδιακυβέρνησης με το οποίο όλο και περισσότερο εξοικειώνονταν οι Αθηναίοι. Ο Πέρσης βασιλιάς παρουσιάζεται ως μια τυραννική μορφή, με την έννοια ότι δεν είναι υπόλογος, ούτε τυπικά ούτε άτυπα, απέναντι σε εκείνους που εξουσιάζει απολυταρχικά. Μια δεκαετία αργότερα, στις Ικέτιδες (463 π.Χ.), ο Αισχύλος εκθέτει ένα συλλογισμό πάνω στη βασιλεία από ελληνική οπτική γωνία. Ο Πελασγός της μυθικής εποχής, βασιλιάς του Άργους, ο οποίος μεταμορφώνεται με μαγικό τρόπο σε βασιλιά- πολίτη, δηλώνει, πριν πάρει μια σημαντική πολιτική απόφαση, ότι πρέπει να αναμένει τη Συνέλευση του Άργους να αποφασίσει με ψηφοφορία. Η φράση του Αισχύλου δήμου κρατούσα χείρ (στ. 604) μόλις που αποφεύγει ένα χονδροειδή αναχρονισμό. Αφού οι απλοί πολίτες της δημοκρατικής Αθήνας το 463 π.Χ. έπαιρναν όλες τις αποφάσεις για τη δημόσια πολιτική σηκώνοντας το δεξί τους χέρι στην Εκκλησία του Δήμου, η φράση δήμον κρατούσα χείρ πλησιάζει τόσο στη λέξη «δημοκρατία» (νεολογισμό τότε) όσο θα επέτρεπε το είδος (Meier 1993). Μετά από πέντε χρόνια, το 458 π.Χ., η σπουδαία τριλογία Ορέστεια του Αισχύλου ασχολήθηκε με το ανθρώπινο σε αντιδιαστολή με το θείο, το προσωρινό σε αντιδιαστολή με το αιώνιο και τη δικαιοσύνη, δραματοποιώντας τα εγκαίνια του Αρείου Πάγου ως δικαστηρίου που δίκαζε υποθέσεις ανθρωποκτονίας από πρόθεση, γεγονός που μετατόπιζε την ευθύνη για την τιμωρία του ενόχου από την οικογένεια του θύματος στην πολιτική κοινότητα. Στην Αθήνα, από το 450 π.Χ. και μετά, μπορεί λοιπόν να τεκμηριωθεί «μια συνειδητή πολιτική ανάλυση και σκέψη… διαρκής, έντονη και δημόσια» (Finley 1983: 123).

 

Ο Αισχύλος παρέμεινε ένας δραματουργός, όχι πολιτικός θεωρητικός. Θεωρητικός σε ακόμα μικρότερο βαθμό ήταν ο σύγχρο­νός του Πίνδαρος, ο λυρικός ποιητής από τη Θήβα (πεθ. το 447 π.Χ.). Σε ένα ποίημά του ωστόσο, στο οποίο μιλάει ποιητικά για την τριπλή διάκριση της εξουσίας, δείχνει ότι η πολιτικοποίηση της πρώιμης ελληνικής φιλοσοφίας και ποίησης ήταν έτοιμη να οδηγήσει στη γένεση της πολιτικής θεωρίας ως χωριστού υπο-κλάδου της ιστορίας. Αυτό το τελευταίο κρίσιμο βήμα πραγματοποιήθηκε κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια της ζωής του Ηρόδοτου, ο οποίος πιθανώς «δημοσίευσε» τις Ιστορίες του γύρω στο 425 π.Χ. Το terminus ante quern (η νεότερη δυνατή ημερομηνία) για την εμφάνιση της ελληνικής πολιτικής θεωρίας υπό την πλήρη έννοια του όρου θεωρώ ότι είναι ο «Περσικός Διάλογος» του Ηρόδοτου (3.80-2), στα νοήματα και τις συνεκδοχές του οποίου θα επικεντρωθεί κυρίως το υπόλοιπο μέρος αυτού του κεφαλαίου.

 

Ο σύγχρονός του αλλά μεγαλύτερος σε ηλικία Ιππόδαμος, και αυτός όχι τυχαία από τη Μίλητο, είχε εφαρμόσει κυριολεκτικά στην πράξη τη θεωρία της ισότητας που κήρυσσε. Είναι ο αρχαιότερος γνωστός συγγραφέας μιας ιδανικής πολιτικής ουτοπίας, αλλά επίσης του παράγγειλαν να αναπλάσει τον Πειραιά, το επίνειο της Αθήνας, γύρω στο 450 π.Χ. Άλλος ένας στοχαστής τον οποίο προσέλκυσε η Αθήνα -σαφής απόδειξη της κεντρομόλου δύναμής της ως επίκεντρου μιας επεκτεινόμενης αυτοκρατορίας, με την πολιτιστική αλλά και τη στρατιωτική, πολιτική και οικονομική έννοια- ήταν ο Πρωταγόρας, σχεδόν σύγχρονος του Ηρόδοτου, ο οποίος, όπως και ο Δημόκριτος, καταγόταν από τα Άβδηρα. Του παράγγειλαν να συντάξει νόμους για τη νέα αποικία των Θουρίων στη νότια Ιταλία, με χορηγία από την Αθήνα γύρω στο 444/3 π.Χ. και, όπως θα δούμε, μέσω αυτών των νόμων έδωσε στους Θούριους ένα δημοκρατικό πολίτευμα.

 

Ο Πρωταγόρας ήταν ηγετική μορφή ανάμεσα στους αποκαλούμενους «αρχαίους» Σοφιστές. Αυτοί οι Σοφιστές (με κεφαλαίο «Σ»), που σχεδόν κανένας τους δεν ήταν από την Αθήνα, όπως ο Πρωταγόρας, ήταν ένα κίνημα -όχι μια σχολή- σκέψης. Κάποιοι είχαν γενικές γνώσεις και κάποιοι ειδικεύονταν σε έναν ιδιαίτερο τομέα γνώσης ή σκέψης. Όλοι πάντως ήταν -ή ισχυρίζονταν πως ήταν- ειδικοί στη διδασκαλία της σοφίας υπό κάποια έννοια: της γνώσης, γενικά, ή μιας συγκεκριμένης ικανότητας ή τεχνικής (Stuwe and Weber 2004: κείμενο 2). Φαίνεται ότι, αρχικά, σοφιστής (ουσιαστικό αρσενικού γένους που προέρχεται από το ρήμα σοφίζομαι) σήμαινε απλά «σοφός άνδρας»· έτσι χαρακτηρίζεται ο Σόλωνας από τον Ηρόδοτο (1.30), για παράδειγμα. Τον καιρό του Πλάτωνα (περ. 428-347 π.Χ.), όμως, συχνά χρησιμοποιούσαν τον όρο για να δηλώσουν κάποιον που μετέδιδε ψεύτικες ή πλαστές γνώσεις, κάποιον που ισχυριζόταν ότι ήταν ικανός να διδάξει την αληθινή σοφία αλλά, στην πραγματικότητα, ήταν ένας τσαρλατάνος, ένας απατεώνας διανοούμενος. Πράγματι, χάρη κυρίως στον Πλάτωνα, όπως αποδεικνύει το περίφημο εξηκοστό έβδομο κεφάλαιο της Ιστορίας της Ελλάδας του Τζορτζ Γκρόουτ (1846-1856), επικράτησε η αρνη­τική έννοια της λέξης σοφιστής, και μάλιστα όχι μόνο στην αρχαία Ελλάδα, αλλά και στις ευρωπαϊκές γλώσσες που προήλθαν από τα αρχαία ελληνικά ή δανείστηκαν λέξεις από αυτά. Εξ ου, για παράδειγμα, οι αναμφίβολα αρνητικές λέξεις «sophistry» και«sophistical» της αγγλικής γλώσσας και η διφορούμενη «sophisticated»*.

 

Παρ’ όλα αυτά, δε συμμερίζονταν όλοι οι Αθηναίοι την αρνητική άποψη του Πλάτωνα για όλους τους Σοφιστές. Η Αθήνα, η «πόλη των λέξεων» (όπως εύστοχα τη χαρακτηρίζει ο Σάιμον Γκόλντχιλ, 1988: κεφ. 3), ήταν γεμάτη αγορές στις οποίες διεξάγονταν δημόσιες συζητήσεις. Το Θέατρο του Διονύσου, το οποίο τίμησαν ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής jcai ο Ευριπίδης (χωρητικότητας περίπου δεκαπέντε χιλιάδων ατόμων) εξυπηρετούσε αυτό το σκοπό, όπως και η Εκκλησία του Δήμου (συνήθως περίπου έξι χιλιάδες παριστάμενοι) και τα δικαστήρια (που αποτελούνταν από ενόρκους, απλούς πολίτες που επιλέγονταν με κλήρωση). Αν μπορούμε να πιστέψουμε τον Κλέωνα του Θουκυδίδη στη δημόσια συζήτηση για τη Μυτιλήνη του 427 π.Χ. (3.37), μεταξύ άλλων πηγών, στους απλούς Αθηναίους άρεσε επίσης να ακούν ανεπίσημες δημόσιες συζητήσεις μεταξύ των Σοφιστών, όπου το αποτέλεσμα θα ήταν καθαρά η προσωπική απόλαυση ή επιμόρφωση, όχι η δημόσια δράση με τη μορφή λήψης αποφάσεων. Ανάμεσα σε αυτές τις συζητήσεις, επίσημες ή ανεπίσημες, δημόσιες ή ιδιωτικές, υπάρχει ένα είδος που ενδιαφέρει άμεσα την πραγμάτευση του θέματός μας: η συζήτηση για το ποια ήταν η καλύτερη μορφή κράτους, ποιοι νόμοι ήταν καλύτεροι και ποια πρόσωπα ήταν τα καταλληλότερα για να κυβερνούν.

 

Η αρχαιότερη εκδοχή τέτοιων συζητήσεων διασώζεται στον Ηρόδοτο, και υπάρχουν τόσο τυπικοί όσο και ουσιαστικοί λόγοι για να υποθέσει κανείς ότι πίσω από τουλάχιστον ένα τμήμα εκείνου του «Περσικού Διαλόγου» (3.80-2) βρισκόταν η σκέψη – όπως και αν εκφραζόταν – του Πρωταγόρα από τα Άβδηρα. Ο Πρωταγόρας είναι γνωστό ότι έγραψε αντιλογίες, θεωρητικές συζητήσεις μεταξύ δύο προσώπων, από τις οποίες σώζεται ένα απαξιωμένο, ανώνυμο δείγμα, γνωστό ως Δισσοί Λόγοι. Ο λόγος του Ηρόδοτου στη διατηρημένη λογοτεχνική μορφή του είναι μια λογομαχία μεταξύ τριών συνομιλητών, δεν εμπίπτει στην κατηγορία των δισσών λόγων, αν και κάθε μεμονωμένη ομιλία παίρνει τη μορφή μιας πρωταγόρειας αντιλογίας και στρέφεται κυρίως εναντίον μιας από τις άλλες δύο ομιλίες, όχι εναντίον και των δύο.

 

Ο Ηρόδοτος ζητάει από τους ακροατές και τους αναγνώστες του να πιστέψουν ότι πρόκειται για εκδοχή μιας αυθεντικής ιστορικής συζήτησης, η οποία αρχικά έλαβε χώρα στα Σούσα ανάμεσα σε τρεις Πέρσες αριστοκράτες γύρω στο 522 π.Χ. Είναι σίγουρα απίστευτο αυτό που ζητάει. Όπου και αν το τοποθετήσει κα­νείς και όποτε και αν το χρονολογήσει, το υποτιθέμενο πρωτότυπο της εκδοχής του Ηρόδοτου, αν όντως υπήρχε ένα πραγματικό πρωτότυπο γραπτό ή προφορικό, στη μορφή στην οποία σώζεται φαίνεται να θεωρεί δεδομένη την εμφάνιση της δημοκρατίας ως «τρίτου πόλου» μετά την εξουσία του ενός και την εξουσία των ολίγων. To terminus post quern θα πρέπει επομένως να είναι το 500 π.Χ. ή μια όχι πολύ προγενέστερη χρονολογία, κάτι που είναι απόλυτα συμβατό με την κοινή χρήση του βασικού εννοιολογικού όρου ισονομία τόσο στη λογοτεχνική συζήτηση, όσο και στην αθηναϊκή πραγματικότητα μετά τον Κλεισθένη.

 

Πίσω από τον «Περσικό Διάλογο» βρίσκεται ένας εκπληκτικός αλλά απατηλά απλός υπαινιγμός: ότι όλες οι συντεταγμένες πολιτείες πρέπει να σχηματίζουν είδη εντασσόμενα κατ’ αρχήν σε μια από μόλις τρεις κατηγορίες: εξουσία του ενός, εξουσία των ολίγων ή εξουσία όλων των πολιτών. Αυτή είναι μια όμορφη και γόνιμη υπόθεση, η οποία χαρακτηρίζεται από το συνδυασμό πεδίου και οικονομίας που διακρίνει την κορυφαία ελληνική θεωρητική σκέψη. Αυτό σηματοδοτεί τη «στιγμή» της πρώτης εμφάνισης της ελληνικής -ή, μάλλον, όλης- της πολιτικής θεωρίας αυτής καθαυτής. Η τραγωδία, η επινίκια ποίηση, η επιδεικτική ρητορική και η ιστορία του πέμπτου αιώνα π.Χ. «παράγουν» όλες πολιτική σκέψη υπό μία έννοια, ακριβώς όπως έκαναν πριν από αυτές η επική και η λυρική ποίηση της αρχαϊκής περιόδου. Ο «Περσικός Διάλογος» ωστόσο, διαποτισμένος καθώς είναι από το σοφιστικό λόγο, προχωρεί ως προς την ποιότητα σε ένα διαφορετικό και ανώτερο επίπεδο πολιτικής σκέψης σε σχέση με οτιδήποτε υπήρχε μέχρι τότε, όσον αφορά την αφαίρεση και την εκζήτηση: στο επίπεδο της καθαρής θεωρίας.

 

Έστω κι έτσι, η φύση της αλλαγής κινδυνεύει να περιγράφει παραπλανητικά. Όλη η ελληνική πολιτική γλώσσα παρέμενε πάντα συνειδητά και εσκεμμένα «αξιακά φορτισμένη»· δε γινόταν ούτε καν μια κίνηση προς το – πιθανότατα απραγματοποίητο – ιδανικό τής κατά τον Βέμπερ wertfrei («απαλλαγμένης από αξία») πολιτικής «επιστήμης», εδώ ή αλλού. Θα περιοριστώ μόνο σε ένα, χαρακτηριστικό, παράδειγμα. Ο πρώτος ομιλητής στη συζήτηση είναι ο Οτάνης. Αν και τάσσεται καθαρά υπέρ της δημοκρατίας -μάλιστα σε μια πολύ ριζοσπαστική ή ακραία μορφή- δε χρησιμοποιεί τον όρο δημοκρατία, παρόλο που ο ίδιος ο Ηρόδοτος τη χρησιμοποιεί αλλού (6.131.1), συμπεριλαμβανομένου αυτού που πίστευε ότι ήταν ένας περσικός σύνδεσμος (6.43). Γιατί ο Οτάνης δεν τη χρησιμοποιεί; Μια ένδειξη μας δίνει ο ίδιος ο Ηρόδοτος, όταν βάζει τον Οτάνη να συνηγορήσει υπέρ της ισονομίας και να ισχυριστεί ότι αυτή -όχι η δημοκρατία- έχει «το ωραιότερο όνομα». Γιατί, ανεξαρτήτως του ποιος ακριβώς έπλασε πρώτος τη λέξη δημοκρατία και του γιατί και πότε άρχισε να χρησιμοποιείται σε ευρεία κλίμακα στην Αθήνα, η λέξη αυτή ανέκαθεν επιδεχόταν δυνητικά αρνητική ερμηνεία από ετυμολογική άποψη.

 

Η λέξη δήμος δηλαδή στα μάτια ενός μέλους της κοινωνικής και οικονομικής ελίτ δε σήμαινε μόνο ή απλά «λαός» (όλος ο λαός, το σώμα των πολιτών ως σύνολο), αλλά επίσης – ή μάλλον – τις μάζες, τους φτωχούς, την πλειονότητα των πολιτών που ανήκαν στις χαμηλότερες τάξεις. Σε συνδυασμό με το κράτος, που είχε μια λανθάνουσα σωματικά ενεργή έννοια «ελέγχου» της εξουσίας (ή εκείνων που δε διέθεταν εξουσία), η λέξη δημοκρατία μπορούσε επομένως να ερμηνευτεί αρνητικά (από έναν αντιδραστικό Έλληνα αντιδημοκράτη) ότι παραπέμπει κατά κάποιο τρόπο στη λενινιστική φράση «η δικτατορία του προλεταριάτου». Ήταν, λοιπόν, πολύ καλύτερα για τον Οτάνη να αποφύγει να παραδώσει έναν πιθανό γλωσσικό όμηρο στην τύχη και να συνηγορήσει – όπως πράγματι κάνει – υπέρ ενός προγράμματος το οποίο συνοψιζόταν σε μια λέξη που είχε εγγενώς θετική απόχρωση. Γιατί όλοι οι λογικά σκεπτόμενοι Έλληνες θα συμφωνούσαν ασφαλώς ότι η ισονομία – η ισότητα απέναντι στους νόμους – ήταν από μόνη της ένα ιδανικό που άξιζε να επιλέξει κανείς. Η όποια διαφωνία θα αφορούσε μάλλον το ποιοι ακριβώς έπρεπε να θεωρούνται «ίσοι» και πώς. Φαίνεται ότι, με αυτή τη θετική έννοια, η ισονομία ήταν το σύνθημα που συνδέθηκε δημόσια με τη δημοκρατική πολιτική επανάσταση στην Αθήνα το 508/7 π.Χ..

 

Εν συντομία, λοιπόν, η μη χρήση από τον Οτάνη της λέξης δημοκρατία δε λέει τίποτα για το αν ή όχι η λέξη είχε ήδη επινοηθεί, είτε κατά τη χρονολογία της συζήτησης (δε θα μπορούσε, αφού η συζήτηση διεξήχθη γύρω στο 522 π.Χ.) είτε κατά το χρόνο που ο Ηρόδοτος έγραψε τη δική του εκδοχή της συζήτησης (σχεδόν σίγουρα έτσι ήταν, έστω και αν η πρωτότυπη ομιλία του Οτάνη ανάγεται στο 450 π.Χ. ή και λίγο νωρίτερα). Από την άλλη, λέει τα πάντα για τις συγκεκριμένες απηχήσεις βασικής, αξιακά φορτισμένης και ουσιαστικά αμφισβητούμενης πολιτικής ορολογίας.

 

Ένα άλλο στοιχείο του «Περσικού Διαλόγου», όπως παρουσιάζεται από τον Ηρόδοτο, στο οποίο αξίζει να σταθούμε είναι το εξής: η επιτήδευση της διττής επιχειρηματολογίας. Μόνο μετά τα κείμενα του Πλάτωνα, η φιλοσοφία, περιλαμβανομένης της πολιτικής φιλοσοφίας, αναπτύχτηκε ως μια ολοκληρωμένη και εξειδικευμένη τέχνη, αν και υπήρχε ακόμα άφθονος χώρος για ανταγωνιστικά επιχειρήματα και αντεπιχειρήματα ως προς το τι λογιζόταν πραγματικά ως σοφία. (Να πώς η λέξη σοφιστής κατέληξε να προκαλεί υποτιμητικούς συνειρμούς.) Ο «Περσικός Διάλογος» παρ’ όλα αυτά κατορθώνει να προηγηθεί της πιο εκτενούς ανάλυσης από τον Πλάτωνα της ανάπτυξης και του εκφυλισμοί) του πολιτεύματος, βάζοντας κάθε ομιλητή να επιχειρηματολογήσει υπέρ αυτής που θεωρεί την καλύτερη και πιο πειστική εκδοχή της μορφής πολιτεύματος που προτιμάει και κατά αυτής που θεωρεί τη χειρότερη και λιγότερο πειστική.

 

Ο Οτάνης, λοιπόν, επιχειρηματολογεί κατά της απολυταρχίας (της μη υπόλογος τυραννίας, της χειρότερης μορφής εξουσίας του ενός) και υπέρ της ισονομίας (της καλύτερης και πιο δίκαιης μορφής εξουσίας απ’ όλους τους πολίτες). Τόσο ο Μεγάβυζος όσο και ο Δαρείος επιχειρηματολογούν κατά της εξουσίας του όχλου (της χειρότερης μορφής εξουσίας απ’ όλους τους πολίτες, αφού οι μάζες είναι οι «χειρότεροι» άνθρωποι και παίρνουν τις «χειρότερες» αποφάσεις). Ενώ, όμως, ο Μεγάβυζος τάσσεται υπέρ της αριστοκρατίας (της καλύτερης μορφής εξουσίας των ολίγων – οι «άριστοι» άνθρωποι θα παίρνουν, φυσικά, «άριστες» αποφάσεις), ο Δαρείος προβάλλει επιχειρήματα και κατά αυτής της μορφής και υπέρ της νόμιμης μοναρχίας (της καλύτερης μορφής εξουσίας του ενός – δηλαδή του ενός προφανώς «άριστου» άνδρα). Ο Δαρείος βέβαια όχι μόνο έχει τον τελευταίο λόγο, και υπό αυτή την έννοια «κερδίζει» τη συζήτηση, αλλά πρέπει να την κερδίσει, αφού – ιστορικά μιλώντας – έγινε πράγματι Μέγας Βασιλεύς της Περσίας το 522 π.Χ., έβαλε τέλος σε μια περίοδο χάους και σύγχυσης σε μεγάλα τμήματα της Περσικής αυτοκρατορίας και έγινε ο δεύτερος ιδρυτής της (μετά τον Κύρο το Μέγα).

-------------

 * Σοφιστεία, σοφιστικός, εξεζητημένος.

Ερωτικός απολογισμός

Λες ότι πρέπει να σταματήσεις να κάνεις ερωτικό απολογισμό τις νύχτες, άλλωστε πάντα χαμένος βγαίνεις. Αλλά η μοναξιά περιστασιακά το απαιτεί. Λες στον εαυτό σου ότι συνήθισες μόνος, αλλά είναι και αυτές οι στιγμές…

Στροβιλίζουν όλα ξανά στο μυαλό σου…

Γελάστηκες πολλές φορές. Είπες «είμαι δυνατός» και τελικά παραδόθηκες. Παραδόθηκες χωρίς δεύτερη σκέψη. Βούτηξες στο κενό. Και ήταν πράγματι κενό. Έρωτες δίχως μέλλον…

Καταδικασμένοι μα παράλληλα τόσο γοητευτικοί. Άλλοτε πάλι άνθρωποι που δεν άξιζαν και συ τους έδωσες απλόχερα ό, τι πιο όμορφο είχες.

Αναρωτιέσαι αν είσαι καταδικασμένος να μην ζήσεις ποτέ αυτό που ονειρεύεσαι.

Το έχεις ζήσει μόνο σε μικρές δόσεις πόνου και απόλυτου έρωτα. Μα είσαι πια εθισμένος. Είναι το ναρκωτικό σου, ακόμα να το καταλάβεις; Ο έντονος έρωτας είναι η εθιστική ουσία που φέρνει την ηδονή και ο πόνος που αφήνει είναι το σύνδρομο στέρησης. Θες κι άλλο. Θες να κατακτήσεις το απόλυτο για να θρέψεις το «εγώ» σου.

Αναπόφευκτα θα βρεθείς σε κρεβάτια. Ένα χάδι και μια ανάσα για να ξεχαστείς. Ένα τσιγάρο μετά. Να πεις ότι πέρασε η ώρα.

Πρέπει να φύγω.
Αρχίζεις και χτίζεις άμυνες. Το παρελθόν το επιτάσσει, το μέλλον το απαιτεί. Κρατάς αποστάσεις. Κρατάς την ευάλωτη πλευρά σου περίτεχνα κρυμμένη. Αν σε πάρουν χαμπάρι, την έβαψες πάλι. Προσπαθείς να ξεγελάσεις τον εαυτό σου μέχρι να βιώσεις μια ακόμα γλυκιά καταστροφή.

Καλώς ήρθες.
Έτσι για την αλλαγή θέλω να με εκπλήξεις.

Να μείνεις.
Ξέρεις, κανείς ως τώρα δεν έμεινε….
Έχω να σου δείξω αρκετά. Να σου δώσω αρκετά. Αρκεί να μείνεις.
Αναρωτιέσαι αν είναι τόσο δύσκολο αυτό που ζητάς.

Όντως είναι. Αυτό που ζητάς δε μπαίνει σε συμβατικά καλούπια. Το βλέμμα σου το δείχνει πια. Το βλέμμα σου τώρα θα απωθήσει τους δειλούς. Ο εθισμός ακόμα σε «καίει» αλλά μαθαίνεις σιγά σιγά να ελέγχεις τις παρορμήσεις.

Δε φτάνει η σπίθα, ποτέ δεν έφτανε. Θες ολοκαύτωμα. Και το γαμώτο είναι ότι αυτή τη φορά θα τα έδινες όλα….

Η Ψυχή μόνο με ψυχή μετριέται…

Υπάρχουν προβλήματα που ποτέ δεν θα είχαμε λύσει αν ήταν πραγματικά δικά μας…
Μέρη για να κρυφτείς υπάρχουν αμέτρητα, όμως μία είναι η διαφυγή, παρόλο που οι πιθανότητες για να διαφύγεις εκ νέου είναι όσες και τα μέρη για να κρυφτείς.

Κι εκεί που όλα μοιάζουν τελειωμένα, αναδύονται άλλες δυνάμεις… κι αυτό σημαίνει ότι ζεις.
Η ψυχολογική ανθεκτικότητα και ελαστικότητα που μας διακρίνει ήταν βασική σταθερά στη ζωή του Κάφκα. Γιατί για να κερδίσεις ως μονάδα στην πάλη σου με τον κόσμο, οφείλεις να είσαι με το μέρος του κόσμου… μου πήρε πολύ καιρό για να το καταλάβω κι ακόμη περισσότερο για να το αποδεχτώ εμπειρικά ως γεγονός.

Στην πραγματικότητα υπάρχουν δύο τύποι ανθρώπων: εκείνοι που κολυμπούν ενάντια στο ρεύμα των γεγονότων και όσοι κυλάνε μαζί του, μία στάση που συνδέεται με τον Ταοϊσμό. Σύμφωνα με αυτή την χιλιετή κινέζικη φιλοσοφία, ο σοφός εμπιστεύεται την κίνηση, καθώς ο νόμος του Τάο γεννά τις αλλαγές, εφόσον όλα εμπεριέχονται σ’ αυτό. Η ίδια η ζωή συνεπάγεται σκαμπανεβάσματα, μεταμορφώσεις και μικρούς θανάτους, λόγω του δυναμικού της χαρακτήρα. Ενώ ό,τι δεν κινείται, είναι νεκρό. Όπως οι αλλαγές έχουν θέση στον ουρανό και παρακολουθούμε την κίνηση των άστρων και την τροχιά των μετεωριτών – η γη επίσης δεν σταματά να γυρίζει – είναι ό,τι χρειάζεται να γίνει αποδεκτό και από τον άνθρωπο, στο πέρα-δώθε της ζωής. Οι εποχές με τη σειρά τους και οι κύκλοι ζωής που ανοίγονται και κλείνουν στο διάβα μας, έχουν επίσης μία αρμονία που δεν κατανοούμε προκαταβολικά.

Υπάρχουν ωστόσο τέσσερις κανόνες που αποκόμισα στη μέχρι σήμερα εμπειρία μου και σας τους καταθέτω με όλο το σεβασμό και την ευθύνη που με διέπουν, γιατί σ’ αυτή τη ζωή είναι σημαντικό:

Να περιμένεις την ακριβή στιγμή για να πράξεις.
Να πράττεις με τον τρόπο που αρμόζει σ’ Εσένα και στους άλλους, διασφαλίζοντας πρωτίστως το σεβασμό και αποφεύγοντας τις προκλήσεις, τις υπερβολές και τις καταχρήσεις.
Να αποβάλλεις μεροληπτικές και εγωιστικές προθέσεις.
Να διακρίνεις το πότε μία αλλαγή είναι αναγκαία και πότε όχι

Όλα θα σε οδηγήσουν στην πληρότητα και για να φτάσεις εκεί, οφείλεις να βιώσεις την απουσία, καθώς θα μάθεις να ελευθερώνεσαι από αγκυλώσεις, από την προσκόλληση σε ανθρώπους, αντικείμενα και τόπους. Ειδικά δε σε ταραγμένους καιρούς όπως είναι οι σημερινοί, οφείλεις να γνωρίζεις το πώς να αποχωρίζεσαι τα πάντα, ανά πάσα στιγμή.

Καθώς λοιπόν οι αλλαγές και οι απώλειες είναι δεδομένες στη ζωή μας, οφείλεις να αναγνωρίσεις ότι η ανθεκτικότητα δεν είναι έμφυτο χάρισμα. Χρειάζεται καθημερινή εγρήγορση και εκγύμναση για να μπορέσεις να φτάσεις στα επίπεδα εκείνα που θα σου επιτρέπουν να ισορροπείς και να ανταπεξέρχεσαι στις δυσκολίες που ανακύπτουν καθοδόν.

Και οι τρόποι που μπορείς να δυναμώσεις την Ψυχή σου είναι απλοί αλλά αποτελεσματικοί… όπως σου παραθέτω στη συνέχεια, σε μορφή καταλόγου:

Καλλιεργείς τη αυτοεκτίμησή σου. Αν δεν το κάνεις εσύ για Εσένα, μην περιμένεις χαΐρι από κανένα.
Ψάχνεις ένα σκοπό στη ζωή σου. Να νιώθεις ότι ανήκεις, ότι ταυτίζεσαι, αφοσιώνεσαι κάπου.
Δημιουργείς ένα κοινωνικό δίκτυο. Να μπορείς να ακούγεσαι και να νιώθεις ότι υπάρχουν στηρίγματα.
Γίνε ελαστικός. Αλλάζεις μαζί με τις συνθήκες… φοράς καλοκαιρινά ρούχα στο καταχείμωνο;
Παρέμεινε αισιόδοξος. Αντιμετωπίζεις το πρόβλημα τοποθετώντας το στις πραγματικές του διαστάσεις.
Φροντίζεις τον εαυτό σου. Τι να σου κάνει ένας εξασθενημένος οργανισμός όταν σέρνεσαι;
Βρίσκεις ανθρώπους που αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα. Να νιώθεις ότι δεν είσαι μόνος σου.
Αναλαμβάνεις δράση. Μία λίστα με τις προτεραιότητες και τις ανάγκες σου θα βοηθούσε.
Παραμένεις αντικειμενικός. Ένα βήμα πίσω θα βοηθούσε να δεις την κατάσταση σαν κάποιος άλλος.
Βάζεις στόχους. Η αδράνεια δεν βοηθά… ακόμη κι όταν τίποτα δεν είναι με το μέρος μας.

Πιστεύω σε όποιον αγωνίζεται και δεν το βάζει κάτω…
Θα τη βρει την άκρη…

Το ίδιο κι Εσύ.

Εποχιακή Συναισθηματική Διαταραχή: Η μελαγχολία του χειμώνα

Το καλοκαίρι έχει φύγει και ίσως έχετε παρατηρήσει κάποιες αλλαγές στη διάθεση σας. Μήπως νοιώθετε πιο κουρασμένοι, κακόκεφοι και δεν έχετε όρεξη να διεκπεραιώσετε τις υποχρεώσεις σας; Μην ανησυχείτε, ευθύνεται η αλλαγή του καιρού.

Η Εποχιακή Συναισθηματική Διαταραχή είναι μια μορφή κατάθλιψης η οποία είναι επεισοδιακή και συνήθως εμφανίζεται στις αρχές του φθινοπώρου και μπορεί να συνεχιστεί μέχρι και τους χειμερινούς μήνες.

Τα ακριβή αίτια που προκαλούν αυτή τη μελαγχολία της εποχής δεν είναι ακόμα σαφή. Ωστόσο, η χαμηλή θερμοκρασία αλλά και η μείωση φωτός φαίνεται να επηρεάζουν τη διάθεση μας. Συγκεκριμένα, η μείωση φωτός κατά τους φθινοπωρινούς και χειμερινούς μήνες μπορεί να φέρει κάποιες αλλαγές στο «βιολογικό μας ρολόι» με αποτέλεσμα να βιώσουμε αλλαγές στο πρόγραμμα του ύπνου μας.

Συνεπώς θα έχουμε έλλειψη ενέργειας και πιο κακή διάθεση. Η αλλαγή του καιρού μπορεί να διαταράξει τα επίπεδα μιας φυσικής ορμόνης του σώματος μας, της μελατονίνης, η οποία επηρεάζει το ρυθμό το ύπνου και τη διάθεση. Επίσης, η διατάραξη της ισορροπίας της σεροτονίνης στο σώμα μας, η οποία βρίσκεται σε πιο χαμηλά επίπεδα το χειμώνα λόγω της μικρότερης ηλιοφάνειας, επηρεάζει τη διάθεση και την όρεξη μας αφήνοντας μας με μια αίσθηση μελαγχολίας.

Ποια είναι τα συμπτώματα της Εποχιακής Συναισθηματικής Διαταραχής;
Τα συμπτώματα της Εποχιακής Συναισθηματικής Διαταραχής είναι η απώλεια ενέργειας, άγχος, επίμονη κούραση, μείωση συγκέντρωσης, απώλεια ενδιαφέροντος, διαταραχές ύπνου (κυρίως υπερυπνία), κακή διάθεση, ευερεθιστότητα, αρνητικές σκέψεις, υπερφαγία (κυρίως υδατανθράκων), και αύξηση βάρους.

Πως μπορούμε να την αντιμετωπίσουμε;
Εάν τα συμπτώματα είναι ήπια τότε, η Εποχιακή Συναισθηματική Διαταραχή μπορεί να αντιμετωπιστεί με το να επιδιώκουμε να βγαίνουμε πιο συχνά και να απολαμβάνουμε το φυσικό φως της μέρας. Μια μικρή εξόρμηση μπορεί να μας βοηθήσει ή μια βόλτα στο πάρκο ή στη θάλασσα. Επίσης καλό είναι όταν είμαστε στο σπίτι ή στη δουλειά μας να ανοίγουμε τις κουρτίνες και να καθόμαστε κοντά σε φωτεινά παράθυρα.

Η ένταξη της σωματικής άσκησης στην καθημερινότητα μας μπορεί επίσης να μας ανακουφίσει από το στρες και να μας αλλάξει τη διάθεση αφού παράγει ενδορφίνες και ενισχύει την παραγωγή σεροτονίνης. Γελάτε πιο συχνά αφού ένα λεπτό γέλιου ισοδυναμεί με 45 λεπτά χαλάρωσης και μπορεί να βελτιώσει τη σωματική αλλά και τη ψυχική μας ευεξία. Η διαχείριση άγχους είναι εξίσου σημαντική αφού το άγχος μπορεί να μας οδηγήσει σε κατάθλιψη και υπερβολική κατανάλωση φαγητού. Η Εποχιακή Συναισθηματική Διαταραχή μπορεί επίσης να αντιμετωπιστεί με το να προγραμματίζουμε δραστηριότητες τις οποίες απολαμβάνουμε και μας κάνουν να αισθανόμαστε πιο ευτυχής.

Εάν τα συμπτώματα είναι σε μεγάλο βαθμό και επηρεάζουν την καθημερινότητα μας σε σημείο που μας αποτρέπουν από το να αντεπεξέλθουμε στις υποχρεώσεις μας τότε θα ήταν καλό να αναζητήσουμε τη βοήθεια ενός ειδικού έτσι ώστε να προλάβουμε την επιδείνωση της κατάστασης.

Το πρόβλημα της αγάπης

Το πρόβλημα της αγάπης είναι ένα από τα βασικότερα θέματα που απασχολούν τον άνθρωπο, κατά τη διάρκεια της ζωής του. Όλοι μας την ποθούμε, την αναζητούμε και καταβάλλουμε προσπάθειες να γίνουμε αξιαγάπητα άτομα, με σκοπό να προσελκύσουμε εκείνους τους άλλους (φίλους, σύντροφο), που θα θελήσουν να μας δώσουν την αγάπη τους.

Ίσως αυτή η βαθιά επιθυμία μας πηγάζει από τη μοναξιά που είναι συνυφασμένη με την ανθρώπινη ύπαρξη, αυτή τη μοναξιά που έρχεται όταν αποκτούμε συνείδηση του εαυτού μας και της τοποθέτησής του, όχι μόνο μέσα στον κόσμο, αλλά ταυτόχρονα και απέναντί του. Μια μοναξιά που μπορεί να αμβλυνθεί, ίσως ακόμη και να καταπολεμηθεί, με την ένωσή μας με ένα άλλο ανθρώπινο ον, μέσω της αγάπης.

Το πρόβλημα της αγάπης, όμως, δεν έγκειται μόνο στην προσπάθεια απόκτησής της, και δε λύνεται τη στιγμή που καταφέρνουμε να δημιουργήσουμε μια σχέσης αγάπης με κάποιον άλλο. Όλες οι ταινίες, οι ιστορίες και τα παραμύθια, τελειώνουν βέβαια σε αυτό το σημείο, δημιουργώντας την εντύπωση πως, από τη στιγμή που φτάσαμε ως εδώ, δεν έχουμε να προσπαθήσουμε για κάτι άλλο. Εδώ τελειώνει το ταξίδι, στην εύρεση της αγάπης.

Τι γίνεται όμως αν αυτό το συναίσθημα δεν εκφράζεται με το σωστό τρόπο;

Πολλές φορές, οι σχέσεις τελειώνουν για αυτόν ακριβώς το λόγο. Και εδώ αναδύεται, κατά τη γνώμη μου, το βαθύτερο πρόβλημα της αγάπης. Διότι με το που αρχίζουμε να νιώθουμε αυτό το συναίσθημα, δεν αποκτούμε αυτόματα και την ικανότητα να το εκφράζουμε όπως πρέπει. Κάτι τέτοιο θεωρώ πως απαιτεί συνεχόμενη αυτο-παρατήρηση και εξάσκηση μέσα από την πράξη.

Η πράξη αυτή θεωρώ πως αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της αγάπης. Είναι εύκολο να νιώθουμε και να λέμε πως αγαπάμε, αλλά δύσκολο να το πράττουμε. Κι όμως, ένα τέτοιο συναίσθημα, λίγα έχει να προσφέρει μέσα από τα λόγια. Το τι κάνουμε, αντίθετα, δείχνει την αληθινή φύση του. Αυτό φυσικά δε σημαίνει πως τα λόγια πρέπει να παραλείπονται.

Οι πράξεις αγάπης, λοιπόν, είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την έννοια της ευθύνης. Όχι όμως της ευθύνης που πηγάζει από έναν εξωτερικό τόπο, που επιβάλλεται σε εμάς και μας αναγκάζει να πράττουμε υπεύθυνα επειδή ''έτσι πρέπει''. Αναφέρομαι στην ευθύνη που πηγάζει από μέσα μας και τροφοδοτείται ακριβώς από το συναίσθημα της αγάπης που τρέφουμε για κάποιον.

Η ουσιαστική αγάπη συνοδεύεται από πράξεις φροντίδας για τον άλλον, και από τη συνεισφορά μας έτσι ώστε το αγαπημένο πρόσωπο να εξελιχθεί σε όλους τους τομείς, να γίνει η καλύτερη εκδοχή του εαυτού του. Η ουσιαστική αγάπη απαιτεί γνώση όλων των πλευρών της προσωπικότητας του άλλου, γνώση τόσο για το φως όσο και για το σκοτάδι του. Μετά από αυτή τη γνώση, απαραίτητη είναι η αποδοχή και ο σεβασμός του άλλου στο σύνολό του. Η ουσιαστική αγάπη αφουγκράζεται και καλύπτει τις ανάγκες του άλλου. Ταυτόχρονα, βρίσκεται σε εγρήγορση, έτσι ώστε να παρατηρεί την αλλαγή τους με την πάροδο του χρόνου και να ανταποκρίνεται επαρκώς. Τέλος, προέρχεται από έναν ελεύθερο και ανεξάρτητο άνθρωπο, που σκοπό δεν έχει να εξαρτηθεί από τον άλλον ή να τον υποτάξει. Αντίθετα, σκοπός του είναι να συμπορευτεί μαζί του, και η σχέση τους να τους ωθήσει να εκπληρώσουν το δυναμικό τους στο μέγιστο δυνατό βαθμό.

Από όλα τα προαναφερθέντα, είναι φανερό πως η ικανότητά μας να αγαπάμε σωστά σχετίζεται με το ποιοι είμαστε εμείς ως άνθρωποι. Γι' αυτό και θεωρώ πως η αγάπη, δεν είναι απλώς συμπεριφορά προς ένα συγκεκριμένο άτομο, αλλά τρόπος σκέψης και στάσης απέναντι στον εαυτό μας και τη ζωή γενικότερα. Αυτό αποτυπώνεται και στα λόγια του Ashley Montagu, όταν λέει πως ''… το να ζεις σαν η ζωή κι η αγάπη να ήταν ένα, είναι ο μοναδικός τρόπος ζωής για τα ανθρώπινα πλάσματα, επειδή, πραγματικά, αυτός είναι ο τρόπος ζωής που η έμψυχη φύση του ανθρώπου απαιτεί''.

Ο νόμος της αντίστροφης προσπάθειας

«Το λασπωμένο νερό καθαρίζει όταν μείνει ακίνητο» – Λάο Τσε

Ο Νόμος της Αντίστροφης Προσπάθειας. Για να τον εξηγήσουμε απλά, σημαίνει πως όσο περισσότερο εργαζόμαστε για κάτι, τόσο λιγότερο αποτελεσματικοί γινόμαστε. Ένα καλό παράδειγμα αποτελεί εκείνο της αυπνίας. Ο ύπνος είναι μια εξολοκλήρου υποσυνείδητη διεργασία και η πρόθεση όπως και η προσπάθεια για ύπνο έχει ακριβώς τα αντίθετα αποτελέσματα. Όσο περισσότερο σκέφτεσαι ότι πρέπει να κοιμηθείς και το λες στον εαυτό σου, τόσο πιο άγρυπνος θα μένεις.

Ή σκεφτείτε ένα άλλο, όταν για παράδειγμα κολυμπάτε. Αν θέλετε να επιπλεύσετε τι συμβαίνει, όταν το προσπαθείτε; Αρχίζετε να παρασέρνεστε προς τα κάτω και βυθίζεστε. Αν θέλετε να βυθιστείτε ωστόσο, το σώμα σας παλεύει εναντίον της απόφασης σας και ανεβαίνει και πάλι πάνω στην επιφάνεια. Αν δηλαδή θέλετε να βυθιστείτε, επιπλέετε.

Αυτός ο νόμος ισχύει επειδή το συνειδητό μέρος και το ασυνείδητο μέρος της σκέψης μας συχνά έρχονται σε σύγκρουση, με το ασυνείδητο να νικά. Γιατί; Επειδή αποτελεί τον προστάτη μας και είναι σπάνια λογικό. Ο Γάλλος ψυχολόγος Émile Coué προσδιόρισε τον νόμο της αντίστροφης προσπάθειας λέγοντας:

«Όταν η φαντασία και η δύναμη της θέλησης βρίσκονται σε σύγκρουση, είναι ανταγωνιστικά, τότε είναι πάντα η φαντασία, αυτή που κερδίζει, χωρίς καμία εξαίρεση».

Φανταστείτε ότι μια σανίδα είναι τοποθετημένη στο πάτωμα και σας ζητάνε να περπατήσετε πάνω της. Θα το κάνατε χωρίς δισταγμό, σωστά; Εξάλλου, είναι απλά μια σανίδα και το να την περπατήσετε από την μία πλευρά στην άλλη δεν αποτελεί πρόβλημα για εσάς. Μπορείτε συνειδητά να δώσετε την εντολή στο σώμα σας και αυτό θα το κάνει. Αλλά τι θα συνέβαινε αν παίρναμε την ίδια σανίδα στην κορυφή των δύο ψηλότερων κτηρίων στην πόλη σας;

Αν δηλαδή τοποθετούσαμε τη μία άκρη της στην κορυφή του ενός κτηρίου και την άλλη άκρη στην κορυφή του απέναντι κτηρίου. Και σας έθεταν την ίδια ερώτηση: θα περπατήσετε πάνω σε αυτό τη σανίδα; Εξάλλου, πρόκειται για την ίδια σωματική κίνηση όπως προηγουμένως. Απλό περπάτημα. Όμως, η ασυνείδητη σκέψη σας θα παλέψει με όποιο όπλο κατέχει. Θα φοβηθείτε, θα νιώσετε άγχος, φόβο πτώσης και όσο περισσότερο θα προσπαθείτε να επιβάλλετε στον εαυτό σας να μη νιώθει έτσι, τόσο χειρότερο θα γίνεται.

Όπως διαπιστώνετε, δεν έχετε πια την επιλογή να βαδίσετε πάνω στη σανίδα, ο νους σας φαντάζεται όλα τα πιθανά τρομακτικά σενάρια και σας σταματά από το να νιώσετε έτοιμος να ολοκληρώσετε την πράξη.

«Όσο πιο σκληρά προσπαθούμε να κάνουμε κάτι μέσω της συνειδητής θέλησης, τόσο λιγότερο θα πετυχαίνουμε. Δεν μπορούμε να κάνουμε τους εαυτούς μας να καταλάβουν· το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να ενθαρρύνουμε μια ψυχική κατάσταση, μέσω της οποίας η κατανόηση θα έρθει σε εμάς» – Aldous Huxley (Ο νόμος της αντίστροφης προσπάθειας).

Συνεπώς, πώς αυτό το φαινόμενο επηρεάζει την καθημερινότητα μας;
Πολλοί άνθρωποι διακατέχονται από αμφιβολίες για τον εαυτό τους. Το συνειδητό τους έχει θέσει έναν στόχο και το ασυνείδητο έχει σκοπό να τον σαμποτάρει. Πάρτε λίγο χρόνο και εξετάστε προσεκτικά τον εαυτό σας. Δίνετε κι εσείς αυτή τη μάχη;

Ο Émile Coué σημειώνει ότι: «Η λύση γι’ αυτό τον φόβο, είναι η χαλάρωση, η απελευθέρωση από τις σκέψεις και η ενασχόληση με πράγματα που μπορούν να μας παρέχουν το συναίσθημα της αυτοπεποίθησης. Μέσω αυτού του συναισθήματος, όταν νιώθουμε ασφαλείς και ανανεωμένοι, μπορούμε εύκολα να αντιμετωπίσουμε οτιδήποτε, το οποίο τότε θα εμφανιστεί λιγότερο απειλητικό».

Επομένως, χαλαρώστε και απελευθερωθείτε. Σταματήστε να παλεύετε με τον ίδιο σας τον εαυτό. Χαμογελάστε. Θυμάστε την τελευταία φορά που περάσατε από εξετάσεις; Διαβάζατε και διαβάζατε, το στρες και το άγχος συσσωρεύονταν μέχρι τη στιγμή που καθίσατε και… τότε απλά εξαφανίστηκαν. Όσο πιο έντονα ψάχνετε στο μυαλό σας για τις απαντήσεις, τόσο λιγότερα θα θυμάστε. Ο νους αδειάζει. Τι συνέβη όταν βγήκατε από την αίθουσα, αφού είχατε τελειώσει; Μια ώρα μετά, όταν η πίεση είχε απομακρυνθεί και ήσασταν χαλαροί, αρχίσατε να θυμάστε τα πάντα.

Πορευτείτε προς την ολοκλήρωση των στόχων σας και εστιάστε στην χαλάρωση, απελευθερωθείτε από τα αρνητικά συναισθήματα που σχετίζονται με την απομάκρυνση από την επίτευξη τους. Εγκαθιδρύστε μια θετική εικόνα για τους στόχους αυτούς, επενδύστε τους με θετικά συναισθήματα. Τίποτε δεν είναι απλό, αλλά όλα αξίζουν την προσπάθεια μας.

Πότε θα ξεριζώσεις τη δυστυχία από το μυαλό σου;

Η ζωή δεν είναι ένα καρουζέλ που όλο γυρνά και ξαναγυρνά και εσύ, κάθεσαι εκεί, ασυνείδητος και απλά στριφογυρνάς μαζί της…

Νομίζεις ότι είσαι μέρος της ζωής σου επειδή προσπαθείς; Επειδή κοπιάζεις; Επειδή τρέχεις να προλάβεις;

Τι όνομα έχεις δώσει εσύ στο καρουζέλ σου;
Δουλειά, οικογένεια, σχέση, ναρκωτικά, αλκοόλ, εμμονές, πρέπει…

Όλα αυτά σε οδηγούν στο λήθαργο…
Όλα νεκρώνουν τις αισθήσεις σου, το μυαλό σου, την καρδιά σου και χρειάζεσαι ενέσεις δυστυχίας και άγχους για να έχεις την ψευδαίσθηση ότι κάτι κάνεις. Ότι κάπως ζεις…

Είναι σημαντικό βλέπεις να λυπάσαι τον εαυτό σου. Αφού τον λυπάσαι εσύ, σίγουρα θα τον λυπηθούν και οι άλλοι. Σίγουρα θα σου δείξουν ενδιαφέρον, θα σε συμπονέσουν, θα ασχοληθούν επιτέλους μαζί σου. Γι΄ αυτό και φοράς καθημερινά μια αθλιότητα, μια μιζέρια δυο νούμερα πιο μεγάλη από σένα…

Δεν είναι ζωή αυτή! Πότε επιτέλους θα το καταλάβεις;
Πότε θα επαναστατήσεις και θα ξεριζώσεις τους θάμνους της δυστυχίας από το μυαλό σου;

Κοίταξε τα μάτια σου, έχουν χάσει την σπιρτάδα τους. Το βλέμμα σου είναι αδιάφορο, χωρίς λάμψη, χωρίς διάθεση για ζωή. Κοντεύει να σβήσει η φωτιά μέσα σου.

Τι κι αν κάπου- κάπου γελάς!
Έχεις ακούσει ποτέ αυτό το γέλιο σου;
Έχεις ακούσει την υστερία που αναδύεται μέσα από αυτό;

Έχεις ακούσει ποτέ το παράπονο που αναδύεται από τους χτύπους της καρδιάς σου;
Σταμάτα, σου λέει, θέλω να ζήσω…

Να γίνω πάλι ένα με τα χρώματα, ένα με τους ήχους, να με αγγίξουν ξανά οι μυρωδιές, οι γεύσεις, οι άνθρωποι, ο έρωτας, η ζωή…

Ξεκόλλα Άνθρωπε, ουρλιάζει η Ψυχή σου, ξεκόλλα και κάνε τη ζωή σου ένα πανηγύρι που όλα θα ρέουν, όλα θα κυλούν και μέσα σε κάθε στιγμή, σε κάθε διαδρομή ΕΣΥ, θα απολαμβάνεις ΕΣΕΝΑ…

Όταν ο Ερμής αποπλάνησε την Απημοσύνη

Την εξυπνάδα και την πονηριά του ο Ερμής, φίλες και φίλοι μου, δεν τη φύλαγε μόνο για δύσκολες αποστολές, για τις κλεψιές και για τα άλλα καμώματα σε βάρος των θεών...
Τη χρησιμοποιούσε και για να ικανοποιεί τις ερωτικές του πεθυμιές!

Κάποτε στις πεθυμιές αυτές εισχώρησε και η Απημοσύνη...
Ήταν κόρη του βασιλιά της Κρήτης, του Κατρέα, άρα εγγονή του Μίνωα και της Πασιφάης.
Όταν ο πατέρας της όμορφης Απημοσύνης πήρε χρησμό ότι θα έχανε την εξουσία από ένα παιδί του ή ένα εγγόνι του, αυτή με τον αδελφό της Αλθαιμένη, πληροφορημένοι για το χρησμό που ο πατέρας τους κρατoύσε μυστικό, έφυγαν κρυφά για τη Ρόδο.
Δια της μετανάστευσης ήθελαν ν' ακυρώσουν το χρησμό, ν’ αποφύγουν έτσι την πατροκτονία οι ίδιοι, οι δε απόγονοί τους το φόνο του παππού τους....

Στο όρος Αταβύριο, απ' όπου έβλεπαν την Κρήτη, τα δυο αδέλφια καθιέρωσαν τη λατρεία του Αταβύριου Δία και ίδρυσαν στο νησί την πόλη Κρητινία.
Την Απημοσύνη την ερωτεύτηκε μεν ο Ερμής, αλλά αυτή συνέχεια τού ξεγλιστρούσε.
Ο θεός, για να την κάνει δική του, επινόησε, καθόλου δύσκολο γι΄αυτόν, ένα τέχνασμα.
Στο δρόμο απ' όπου θα περνούσε η κοπέλα κουβαλώντας νερό, ο Ερμής στρώνει φρεσκοδαρμένα τομάρια, πάνω στα οποία αυτή γλιστρά και πέφτει.
Ο Ερμής, που παραμόνευε, ενώνεται με την αιφνιδιασμένη νέα.
Όταν το κορίτσι κατάλαβε ότι ήταν έγκυος, αποκάλυψε την αλήθεια στον αδελφό της που δεν την πίστεψε και τη σκότωσε...
Και οι θεοί παρενοχλούν, φίλες και φίλοι, ερωτικά.
Μη σας ξενίζει αυτή η συμπεριφορά, αφού οι προγονικοί μας θεοί είναι πλασμένοι κατ’ εικόνα και ομοίωση του ανθρώπου.

Αποσυμβολίζοντας τώρα την ιστορία της Απημοσύνης, αναφέρεται σε τελετουργικά γονιμότητας, όπου τονίζεται η σημασία του υγρού στοιχείου στη δημιουργία ζωής.
Αποτυπώνει, ωστόσο, και την εξάπλωση των Μινωιτών στη Μικρά Ασία και την Πελοπόννησο, καθώς και τις διασυνδέσεις αιγαιακών(Ρόδος) και πελοποννησιακών περιοχών με την Κρήτη.
Επισημαίνω ένα στοιχείο ακόμα, που προκύπτει από την ετυμολογία του ονόματος της ηρωίδας μας.

H Απημοσύνη, φίλες και φίλοι μου, επιβεβαιώνει και ακυρώνει το όνομά της.
Απημοσύνη (α στερητικό+ πήμα =βλάβη) σημαίνει έλλειψη βλάβης, αβλάβεια.
Και πράγματι η μετανάστευση στη Ρόδο αποσκοπούσε στην αβλάβεια του πατρός της, αλλά στην ίδια έφερε πήμα, ήτοι βλάβη, από τη στιγμή που μπαίνει στον κύκλο των ερωτικών ορέξεων του άτακτου Ερμή.

Τελικά, το χρησμό για το φόνο του Κατρέα τον επαλήθευσε μια βολή του Αλθαιμένη, που για λόγους τιμής έγινε πριν αδελφοκτόνος.
Γέρος ο Κατρεας, αναζητά το γιο του, για να τον αφήσει κληρονόμο στον θρόνο.
Έτσι βρίσκεται στις ακτές της Ρόδου.
Βοσκοί όμως του Αλθαιμένη, που είδαν αυτόν και τους άνδρες του να αποβιβάζονται, τους περνούν για πειρατές και τους επιτίθενται με πέτρες.
Τα γαυγίσματα των σκύλων δεν αφήνουν ν' ακουστεί η φωνή του Κατρέα, που δήλωνε συνεχώς το όνομά του.
Ο Κατρέας πεθαίνει από το ακόντιο του Αλθαιμένη, επαληθεύοντας τον χρησμό.
Μη αντέχοντας την επαλήθευση του χρησμού ο Αλθαιμένης ζητά από τους θεούς να καταποντιστεί στη γη.
Η γη άνοιξε και τον κατάπιε… (Απολλόδωρος 3.12-16, Διόδωρος Σ. 5.59)

Βρίθει τελικά τραγικών ιστοριών η Μυθολογία μας, φίλοι μου.

Η ζωή είναι σαν ποδήλατο με δέκα ταχύτητες...

...Οι περισσότεροι από μας, έχουμε γρανάζια που δεν χρησιμοποιούμε ποτέ.Charles Schulz

Ο Αμερικανός σχεδιαστής κόμικ, μας δίνει μια καλή αφορμή να σκεφτούμε τους λόγους που τελικά δεν κάνουμε αυτό που λέμε, «ό,τι καλύτερο γίνεται». Ακόμη και στις μάχες που δίνουμε και στις «επικίνδυνες αποστολές» που έχουμε να περατώσουμε, πολλές φορές προτιμούμε τον ευκολότερο δρόμο, τον πιο βολικό. Περνάνε οι αποστολές επιτυχώς, όμως κάποια στιγμή ανιχνεύουμε «σκουριά»… Εκείνη τη στιγμή μας φαίνεται παράδοξο αυτό το γεγονός. Δεν καθίσαμε, δεν αποφύγαμε μάχες όμως κουραστήκαμε και δεν είναι κούραση φυσιολογική. Τι μπορεί να φταίει;

Νέες Γαίες.
Κάνε μια «επίσκεψη» στην Ιστορία. Δες μετά τον 16ο αιώνα μ.Χ που κάποιοι «τρελοί», προσπάθησαν να ανακαλύψουν νέες περιοχές, μην πιστεύοντας πως ο κόσμος, ήταν αυτός που ήξεραν μέχρι τότε. Η ανάγκη, φέρνει την έρευνα. Σκέψου οτι μέχρι να ξεκινήσουν τα ταξίδια Κολόμβοι και Μαγγελάνοι, ο κόσμος για τον οποίον μαθαίνεις νέα του σήμερα με ένα κλικ, δεν ήταν γνωστός. Μάλιστα, ήταν άγνωστο το μεγαλύτερο μέρος της Γης. Αυτό που οδηγούσε πάντα την ανθρώπινη φύση, ήταν αυτή η ανήσυχη περιέργεια για το τι υπάρχει πέραν από όσα βλέπουμε. Η ησυχία είναι καλή, μόνο όταν έχεις ικανοποιήσει την ανησυχία σου… Τι έκαναν λοιπόν οι εξερευνητές-θαλασσοπόροι; Έκαναν μια βουτιά στο άγνωστο. Να δουν τι υπάρχει πέραν από όσα ήξεραν.

Το γνωστό δεν υπόσχεται όσα η ευελιξία.
Κάποια στιγμή, φτάνεις στο να κάνεις το ίδιο και το ίδιο. Εκτός από το οτι κάποια στιγμή θα βαρεθείς με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη διάθεσή σου, θα «παλιώσεις». Υποτίθεται πως όλοι θέλουμε περιπέτεια στη ζωή μας αλλά λίγοι είναι τελικά εκείνη που δεν αφήνουν την περιπέτεια μόνο στο… σινεμά. Οι ικανότητές μας, υπάρχουν για να τις αναπτύσσουμε. Χρειάζεται να είμαστε πολυσιχδείς και όχι να ασχολούμαστε με ένα πράγμα και μόνο. Η ευελιξία είναι η πιο σημαντική ικανότητα. Το «καινούριο» και αυτό που δεν είναι ρουτίνα, έρχεται με την ευελιξία. Αγαπάς τη μουσική; Δοκίμασε και τη ζωγραφική.

Εξέλιξη και προσωπική βελτίωση.
Οι δυνατότητες είναι άπειρες. Έχεις πράγματα που καλείσαι να βρεις στον εαυτό σου. Ξεκινούν αρκετοί και ψάχνουν έξω από αυτούς τα πάντα και ξεχνούν να ψάξουν τον εαυτό τους. Η ανακάλυψη των δικών σου «Νέων Γαιών», είναι η πρόκληση. Να μπορείς τότε να μιλάς για εξέλιξη και για βελτίωση. Κάτι άλλο που ισχύει για το ποδήλατο, είναι οτι ποτέ δεν ξεχνιέται…Υπάρχουν πράγματα μέσα μας που περιμένουν και αυτά τη γέννησή τους, να βγουν στη ζωή και που εμείς, τα κρατάμε κοιμισμένα. Εδώ, το… ηφαίστειο, δεν πρέπει να μείνει ανενεργό. Πότε να ξεκινήσουμε να ορμάμε στο άγνωστο; Θυμήσου το στην επόμενη πρόκληση! Διάλεξε έναν δρόμο που δεν έχεις περπατήσει, στο κάτω-κάτω, θα δεις αν όντως οδηγεί κάπου. Θα πάψεις να έχεις αμφιβολίες και να αναρωτιέσαι. Σκοπός της εξέλιξης και της βελτίωσης, είναι να γίνεις καλύτερος σε όσα δεν ήσουν μέχρι πιο πριν. Σε όσα δεν έχεις ανάγκη από βελτίωση, τα συντηρείς. Θα συμφωνήσεις οτι είναι από τις πιο ευχάριστες εκπλήξεις που μπορούν να σου συμβούν όταν ανακαλύπτεις πως έχεις κάτι μέσα σου που είναι καινούριο…

Όταν νιώθουμε να χάνεται η γη κάτω από τα πόδια μας

Θα το λέγαμε και «πανικό», όμως δεν είναι μόνο αυτό. Αρκετές φορές, γίνεται αυτό που λέμε «μας παίρνει από κάτω». Όλα όσα κάνουμε μας φαίνονται λάθος και στο τέλος, βάζουμε τον εαυτό μας στη γωνία και τον «χτυπάμε». Μετά, νιώθουμε σαν ξεφούσκωτα μπαλόνια και η διάθεση κατρακυλάει. Η Marie Forleo, λέει χαρακτηριστικά πως όταν ακούμε τέτοιες εσωτερικές «φωνές» που παραείναι επικριτικές, είναι σαν παρεμβολές μιας άλλης συχνότητας στο ράδιο, ενώ ακούμε άλλον σταθμό… Τί κάνουμε για να ακούσουμε καθαρά τον σταθμό που θέλουμε;

Καθαρή σκέψη.
Για να σκεφτείς, χρειάζεται ηρεμία ώστε να καθαρίσει ο εγκέφαλος και να αποκτήσουμε καθαρή σκέψη. «Ερχόμαστε σε επικοινωνία με τον αληθινό μας εαυτό και όχι με τις παρεμβολές ενός άσχημου ραδιοσταθμού», λέει χαρακτηριστικά η Forleo. Όσο περισσότερο εθίζεσαι σε αυτόν τον καθαρό τρόπο σκέψης, τόσο καλύτερα αντιλαμβάνεσαι τις «παρεμβολές και τα παράσιτα».

Βοήθα κάποιον άλλον να «καθαρίσει».
Είναι λίγο γνωστό, όμως έχει αποδειχθεί: Είναι κάτι παραπάνω από εύστοχο το να διδάσκεις ό,τι…έχεις ανάγκη. Η παροχή βοήθειας σε κάποιον που έχει τα ίδια «παράσιτα» με σένα, θα σε βοηθήσει α) στο να μη νιώθεις οτι μόνο εσύ υποφέρεις β) στο να νιώσεις οτι είσαι χρήσιμος ακόμη και με αυτά τα παράσιτα και γ) στο να βελτιώσεις τη διάθεσή σου, βλέποντας κάποιον άλλον να βελτιώνεται. Βέβαια, η Forleo μας λέει κάτι πολύ σημαντικό. «Απομακρύνεσαι από τον εαυτό σου, δίνοντας σημασία στον κόσμο γύρω σου». Παύεις να εσωστρέφεσαι δηλαδή.

Αλλαγή «σταθμού», δηλαδή συχνότητας σκέψεων
Είναι απλό, σαν τον Γόρδιο Δεσμό που κάποτε έλυσε ο Μέγας Αλέξανδρος. Ό,τι δε λύνεται, κόβεται. Σε κάποιους ανθρώπους, αυτό λειτουργεί καλύτερα. Την ώρα δηλαδή που άσχημες, παράλογες και τελικά, μη καθαρές σκέψεις έρχονται στο νου, αμέσως τις «κόβουν» και σκέφτονται κάτι ευχάριστο. Πάνε στην αντίθετη πλευρά, που στην προκειμένη περίπτωση, είναι και η σωστή πλευρά! Τέτοιες περίοδοι κακών σκέψεων, ακολουθούν περιόδους ψυχικής κόπωσης και ατυχών στιγμών. Το να μπορείς να βρίσκεις την αιτία που σου κόλλησαν τέτοιες σκέψεις, αυτομάτως, τις κάνει πολύ ανίσχυρες.

Επιστήμονες ανέπτυξαν μια νέα νευροπροσθετική τεχνολογία που αποκαθιστά την κινητικότητα σε παράλυτα πειραματόζωα

Επιστήμονες ανέπτυξαν μια νέα νευροπροσθετική τεχνολογία που αποκαθιστά την κινητικότητα σε παράλυτα πειραματόζωα. Το σύστημα, που δημιουργεί σε πραγματικό χρόνο μια ασύρματη «γέφυρα» ανάμεσα στον εγκέφαλο και στη σπονδυλική στήλη, ελπίζεται ότι μελλοντικά θα αξιοποιηθεί και από παράλυτους ανθρώπους.

         

Πρόκειται για μια εμφυτεύσιμη ασύρματη διεπαφή εγκεφάλου-σπονδυλικής στήλης, η οποία παρακάμπτει το τραύμα που προκάλεσε την παράλυση. Συνολικά το σύστημα αποτελείται από πέντε μέρη: ένα εγκεφαλικό εμφύτευμα (περιέχει σχεδόν 100 ηλεκτρόδια), ένα εμφύτευμα στη σπονδυλική στήλη (με 16 ηλεκτρόδια), μια συσκευή εγκεφαλικής καταγραφής και ασύρματης μετάδοσης σημάτων, μια εμφυτεύσιμη γεννήτρια ηλεκτρικών ερεθισμάτων και ένα ηλεκτρονικό υπολογιστή.

         

Προηγούμενες έρευνες είχαν δείξει ότι είναι δυνατό να χρησιμοποιηθούν αποκωδικοποιημένα σήματα από περιοχές του εγκεφάλου, προκειμένου να ελεγχθεί η κίνηση ενός ρομποτικού ή προσθετικού χεριού, ενώ σε μια περίπτωση ακόμη και του ίδιου του παράλυτου χεριού ενός ασθενούς. Έως τώρα όμως δεν είχε δοκιμασθεί η μέθοδος αυτή για την αποκατάσταση της κίνησης των ποδιών.

         

Οι ερευνητές από διάφορες χώρες (Ελβετία, Γαλλία, Γερμανία, ΗΠΑ), με επικεφαλής τον Γκρεγκουάρ Κουρτίν του Ελβετικού Ομοσπονδιακού Ινστιτούτου Τεχνολογίας (EFPL) της Λοζάνης, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό "Nature", ανέπτυξαν ένα εγκεφαλικό εμφύτευμα, που αποκωδικοποιεί τα σήματα του κινητικού φλοιού του εγκεφάλου. Στη συνέχεια, η συσκευή στέλνει ασύρματες εντολές σε ένα δεύτερο εμφύτευμα με ηλεκτρόδια στο κάτω μέρος της σπονδυλικής στήλης, σε σημείο χαμηλότερα από το τραύμα, ενεργοποιώντας έτσι τους μυς των ποδιών.

        

Η τεχνολογία δοκιμάσθηκε σε δύο μαϊμούδες, που κάθε μία είχε ένα παράλυτο πόδι λόγω τραύματος στη σπονδυλική στήλη της. Το ένα πειραματόζωο κατάφερε να χρησιμοποιήσει σε ένα βαθμό το παράλυτο πόδι του μέσα στην πρώτη κιόλας εβδομάδα μετά τον τραυματισμό, ενώ η δεύτερη μαϊμού χρειάστηκε δύο εβδομάδες. Και τα δύο ζώα είχαν αποκτήσει πλήρη κινητικότητα μετά από ένα τρίμηνο.

         

«Είναι η πρώτη φορά που μια νευροτεχνολογία αποκατέστησε την κίνηση σε πρωτεύοντα ζώα. Υπάρχουν όμως ακόμη αρκετές προκλήσεις μπροστά μας και μπορεί να χρειαστούν αρκετά χρόνια, εωσότου η τεχνική δοκιμασθεί σε ανθρώπους», δήλωσε ο Κουρτίν. Οι πρώτες κλινικές δοκιμές σχεδιάζονται ήδη στο Πανεπιστήμιο της Λοζάνης.

         

Με δεδομένη την επιτάχυνση των εξελίξεων στο πεδίο των νευρικών διεπαφών, οι ερευνητές εκτιμούν ότι έως το τέλος της δεκαετίας θα έχουν υπάρξει οι πρώτες κλινικές εφαρμογές σε ανθρώπους τέτοιων ασύρματων εμφυτευμάτων, που επιτρέπουν την επικοινωνία του εγκεφάλου με τη σπονδυλική στήλη.

Είναι η σκοτεινή ύλη μποζόνια, μήκους κύματος 3000 ετών φωτός;

Πριν από μερικές ημέρες στην αναδημοσίευση με τίτλο «Νέος υπολογισμός της μάζας του αξιονίου του υποθετικού συστατικού της σκοτεινής ύλης», είδαμε τις προσπάθειες των φυσικών, για την ανίχνευση αξιονίων με τον ανιχνευτή ADMX, αλλά και τις πρόσφατες θεωρητικές προσομοιώσεις που δίνουν εκτιμήσεις σχετικά με την μάζα αυτών των υποθετικών (προς το παρόν) σωματιδίων. Ορισμένοι φυσικοί ελπίζουν ότι τα αξιόνια θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια καλή ερμηνεία για την σκοτεινή ύλη που αποτελεί το 27% του περιεχομένου του σύμπαντος. Το πείραμα ADMX σχεδιάστηκε για την ανίχνευση αξιονίων των οποίων η μάζα είναι τάξης μεγέθους μικρο-ηλεκτρονιοβόλτ (μeV), ενώ η τελευταία θεωρητική μελέτη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η μάζα των αξιονίων μπορεί να είναι 100 φορές μεγαλύτερη, γεγονός που μάλλον υπερβαίνει τις δυνατότητες του ADMX.

Το σύστημα του νάνου-γαλαξία Fornax δεν μπορεί να εξηγηθεί με το μοντέλο της ψυχρής σκοτεινής ύλης

Όμως μια άλλη θεωρητική μελέτη που εμφανίστηκε στον ιστότοπο arxiv.org , υποστηρίζει ότι η σκοτεινή ύλη θα μπορούσε να εξηγηθεί με εντελώς διαφορετικά αξιόνια, ένα είδος εξαιρετικά ελαφρών μποζονίων που απορρέουν από την θεωρία των χορδών. Εκτιμάται ότι η μάζα των υποψηφίων σωματιδίων σκοτεινής ύλης είναι m~10-22 eV ή 10−31GeV (γιγα-ηλεκτρονιοβολτ), μια μικροσκοπική μάζα σε σχέση με τα σωματίδια που αναζητούνται στον LHC. Το μήκος κύματος de Broglie είναι λ~1 kiloparsec ή 3200 έτη φωτός! Σωματίδια με τόσο μεγάλο μήκος κύματος προκαλούν νέα φαινόμενα και δεν είναι δυνατόν να ανιχνευτούν από επίγειους ανιχνευτές ή να παραχθούν σε επιταχυντές.

Το άρθρο έχει τίτλο «On the hypothesis that cosmological dark matter is composed of ultra-light bosons«, υπογράφεται από τους Hui, Ostriker, Tremaine και Witten και προκάλεσε την προσοχή αρκετών φυσικών. Γιατί; Διότι ένας από τους συγγραφείς είναι ο Edward Witten, ένα από τα μεγαλύτερα σύγχρονα επιστημονικά μυαλά.

Οι Witten et al μελετούν λεπτομερώς μια υπόθεση, που δεν είναι καινούργια, και καταλήγουν σε διάφορα ενδιαφέροντα συμπεράσματα.

Η ιδέα ονομάζεται «FDM», από το «Fuzzy Dark Matter» (ασαφής σκοτεινή ύλη). Υποθέτουν ένα υπερ-ελαφρύ μποζόνιο, με σχεδόν μηδενική μάζα, το οποίο θα μπορούσε να είναι υπεύθυνο για την σκοτεινή ύλη που αποτελεί το 27% του περιεχομένου του σύμπαντος.

Οι συγγραφείς επισημαίνουν τις συνέπειες της ύπαρξης αυτού του γιγαντιαίου μήκους κύματος στην σωματιδιακή φυσική, αλλά και το πως θα μπορούσε να ανιχνευθεί πειραματικά, από τηλεσκόπια (!) κι όχι σε επιταχυντές όπως ο LHC.

Επιπλέον γίνεται αναφορά στον Fornax (Κάμινος), έναν γαλαξία-νάνο, δορυφόρο του δικού μας γαλαξία, που φαίνεται να διαθέτει σφαιρωτά σμήνη τα οποία δεν θα μπορούσαν να υπάρχουν εκεί, αν η σκοτεινή ύλη στον γαλαξία ήταν το «συνηθισμένο» είδος που προβλέπεται από το παράδειγμα της ψυχρής σκοτεινής ύλης (CDM). Το νέο μοντέλο της σκοτεινής ύλης (FDM) περιγράφει πολύ καλύτερα αυτό το περίεργο σύστημα.

Θεωρία για τη βαρύτητα «αποσύρει» τη σκοτεινή ύλη από το σύμπαν

Για ποιο λόγο κοσμικές δομές, όπως οι εξωτερικές περιοχές των γαλαξιών, δεν κινούνται όπως περιγράφει η Γενική Θεωρία της Σχετικότητας του Άλμπερτ Αϊνστάιν; Σύμφωνα με τους περισσότερους φυσικούς, η απάντηση κρύβεται στη σκοτεινή ύλη, ένα υλικό με μυστηριώδη φύση, αφού δεν έχει ανιχνευθεί πειραματικά καθώς δεν εκπέμπει ούτε απορροφά ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία, όπως για παράδειγμα φως.

Ίσως η βαρύτητα δεν αποτελεί μία θεμελιώδη δύναμη στο σύμπαν, αλλά ένα «αναδυόμενο φαινόμενο

Ωστόσο, μερικοί επιστήμονες υποστηρίζουν πως, αντί να «προδίδουν» την ύπαρξη ενός εξωτικού υλικού, τέτοιες ασυμφωνίες απλώς «προδίδουν» το γεγονός ότι η Γενική Θεωρία δεν περιγράφει με ακρίβεια τη συμπεριφορά της βαρύτητας. Ανάμεσά τους, ο Ολλανδός Erik Verlinde, καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ και το Ινστιτούτο Θεωρητικής Φυσικής Delta, ο οποίος από το 2010 έχει προτείνει ένα εναλλακτικό μοντέλο περιγραφής της βαρύτητας.

Στα χρόνια που μεσολάβησαν, ο Verlinde συνέχισε να βελτιώνει το μοντέλο του, ώστε να ταιριάζει ακόμη καλύτερα με τα παρατηρησιακά δεδομένα. Έτσι, δημοσίευσε άρθρο το οποίο εξηγεί πώς αυτή η εναλλακτική περιγραφή μπορεί να εξηγήσει τις ανωμαλίες στην κίνηση των εξωτερικών περιοχών των γαλαξιών, καταργώντας την ανάγκη ύπαρξης της σκοτεινής ύλης.

Σύμφωνα με τη θεωρία του Ολλανδού φυσικού, η βαρύτητα δεν αποτελεί μία θεμελιώδη δύναμη στο σύμπαν, αλλά ένα «αναδυόμενο φαινόμενο». Έτσι με τον ίδιο τρόπο που η θερμοκρασία ενός σώματος είναι η εκδήλωση της κινητικής κατάστασης των μορίων του, η βαρύτητα σύμφωνα με τον Verlinde δεν είναι τίποτε άλλο από την εκδήλωση των μεταβολών που υφίστανται στοιχειώδη bit πληροφορίας, τα οποία είναι ενσωματωμένα στη δομή του χωρόχρονου.

Από τα πρώτα βήματα διατύπωσης της θεωρίας του, ο επιστήμονας μπόρεσε να δείξει πώς ο παραπάνω μηχανισμός συμφωνεί με όλα τα φαινόμενα που περιγράφονται από τον Δεύτερο Νόμο του Νεύτωνα – από την πτώση μίας πέτρας, μέχρι την κίνηση ενός δορυφόρου γύρω από τη Γη. Τώρα, παρουσιάζει πώς μπορεί να εξηγήσει τις ανωμαλίες στην κίνηση των εξωτερικών περιοχών των γαλαξιών, χωρίς καμία παραπομπή στη σκοτεινή ύλη.

«Έχουμε ενδείξεις ότι αυτή η νέα θεώρηση για τη βαρύτητα συμφωνεί με τις παρατηρήσεις», λέει ο ίδιος στην ιστοσελίδα του Ινστιτούτου Delta. «Όπως φαίνεται, στις μεγάλες κλίμακες, η βαρύτητα δεν συμπεριφέρεται όπως προβλέπει η θεωρία του Αϊνστάιν».



Βασικός «πυλώνας» της θεωρίας του Verlinde είναι μία παραλλαγή που ο ίδιος επινόησε της Ολογραφικής Αρχής, την οποία διατύπωσε ο Γκέραρντ Χουφτ, καθηγητής και μέντοράς του, με τον Λέοναρντ Σάσκιντ από το πανεπιστήμιο Στάντφορντ στις ΗΠΑ. Στην εκδοχή που διατύπωσαν την Ολογραφική Αρχή οι δύο επιστήμονες, όλα τα φαινόμενα στο σύμπαν αποθηκεύονται ως πληροφορίες σε δύο διαστάσεις, δηλαδή σε μία φανταστική επιφάνεια που περιβάλλει το σύμπαν.

Σύμφωνα με τον Verlinde, αυτό δεν είναι απόλυτα σωστό, αφού ένα μέρος των πληροφοριών αποθηκεύονται στον ίδιο τον χώρο. Επομένως, παρόλο που η «συμβατική» βαρύτητα μπορεί να κωδικοποιηθεί από τις πληροφορίες στη δισδιάστατη επιφάνεια, στις επιπλέον πληροφορίες που είναι ενσωματωμένες στον χώρο οφείλονται οι ανωμαλίες που αποδίδονται στη σκοτεινή ύλη.

Το κίνητρο για προσπάθειες όπως του Erik Verlinde για αναθεώρηση της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας δεν είναι μόνο πως η περιγραφή του Αϊνστάιν για τη βαρύτητα δεν εξηγεί συμπαντικά φαινόμενα όπως η κίνηση των εξωτερικών περιοχών του σύμπαντος, αλλά και το γεγονός ότι έρχεται σε αντίθεση με την Κβαντική φυσική – τον δεύτερο βασικό «πυλώνα» της φυσικής.

Μάλιστα, οι δύο θεωρίες «συναντιούνται» στην περίπτωση των μαύρων τρυπών, καταλήγοντας σε αντικρουόμενα συμπεράσματα. «Πολλοί θεωρητικοί φυσικοί όπως εγώ αναπτύσσουν παραλλαγές της θεωρίας της βαρύτητας, έχοντας κάνει σημαντικά βήματα. Ίσως βρισκόμαστε στην αυγή μίας νέας επιστημονικής επανάστασης, η οποία θα αλλάξει δραστικά την εικόνα μας για τη φύση του χώρου, του χρόνου και της βαρυτικής δύναμης», καταλήγει ο επιστήμονας.

 

Χλωρίδα που «αγαπά» το διοξείδιο του άνθρακα βοηθά στον περιορισμό των επιπέδων του βλαβερού αερίου στην ατμόσφαιρα

Αν δεν υπήρχαν τα φυτά του πλανήτη, με την ακόρεστη όρεξή που έχουν να απορροφήσουν άνθρακα, η κλιματική αλλαγή θα ήταν πολύ χειρότερη. Μια διεθνής επιστημονική έρευνα δείχνει ότι ο ρυθμός με τον οποίο το διοξείδιο του άνθρακα συσσωρεύεται στην ατμόσφαιρα, σταθεροποιήθηκε τα τελευταία χρόνια, καθώς η απανταχού βλάστηση «καταπίνει» περισσότερο διοξείδιο από τον αέρα, σε σχέση με τον προηγούμενο αιώνα.

Χάρις σε αυτά σταθεροποιούνται τα επίπεδα του βλαβερού αερίου στην ατμόσφαιρα

Τα ευρήματα

Οι ερευνητές, με επικεφαλής τον δρ. Trevor Keenan του Εθνικού Εργαστηρίου Λόρενς Μπέρκλεϊ του Υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ βρήκαν ότι από το 2002 έως σήμερα ο ετήσιος ρυθμός αύξησης του διοξειδίου στην ατμόσφαιρα έχει παραμείνει σταθερός στα 1,9 ppm (μέρη ανά εκατομμύριο) περίπου. Οι ανθρωπογενείς δραστηριότητες συνεχίζουν να εκπέμπουν αυξανόμενες ποσότητες διοξειδίου και η συνολική ποσότητα διοξειδίου στην ατμόσφαιρα συνεχίζει να αυξάνει, έχοντας πλέον ξεπεράσει τα 400 ppm. Αν και το διοξείδιο στην ατμόσφαιρα αυξάνει συνεχώς, αυτό δεν συμβαίνει τόσο γρήγορα, όσο θα συνέβαινε αν δεν υπήρχαν τα φυτά, που λειτουργούν αντισταθμιστικά.



Ρυθμός αύξησης του διοξειδίου του άνθρακα

«Αυτό αναδεικνύει τη σημασία που έχει να προστατεύσουμε ιδίως εκείνα τα οικοσυστήματα που απορροφούν το περισσότερο διοξείδιο», δήλωσε ο Trevor Keenan. Οι ερευνητές αποδίδουν τη συγκράτηση στην αύξηση του διοξειδίου κυρίως στην αυξημένη φωτοσυνθετική δραστηριότητα των φυτών. Πρόκειται για ένα «ενάρετο» κύκλο: όσο ανεβαίνει το διοξείδιο, τόσο αυξάνεται η φωτοσύνθεση και τόσο τα φυτά απορροφούν περισσότερο διοξείδιο, πράγμα που στη συνέχεια τονώνει την ανάπτυξη των φυτών, ενισχύοντας έτσι περαιτέρω την φωτοσύνθεση κ.ο.κ. Από την άλλη, η αναπνοή των φυτών, δηλαδή η χρησιμοποίηση οξυγόνου για την παραγωγή διοξειδίου, δεν αυξάνει τόσο γρήγορα τα τελευταία χρόνια, όσο η φωτοσύνθεση. Έτσι, το ισοζύγιο είναι θετικό μετά το 2002: τα φυτά αφαιρούν από την ατμόσφαιρα (με τη φωτοσύνθεση) περισσότερο διοξείδιο από όσο προσθέτουν (με την αναπνοή).

«Όλη αυτή η διαδικασία μείωσε την ποσότητα του ανθρωπογενούς διοξειδίου που μένει στην ατμόσφαιρα και έτσι επιβράδυνε τη συσσώρευσή του», ανέφερε ο Keenan. Στον 20ό αιώνα φαίνεται πως τα φυτά «βοηθούσαν» λιγότερο: Ο μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης του ατμοσφαιρικού διοξειδίου αυξανόταν συνεχώς κατά το δεύτερο μισό του προηγούμενου αιώνα, από 0,75 ppm ανά έτος το 1959 σε 1,86 ppm/έτος το 2002. Όμως έκτοτε και καθ’ όλο τον τρέχοντα αιώνα ο ρυθμός αυτός έχει σταθεροποιηθεί στο 1,9 ppm το χρόνο.

Το μυστήριο

Αυτό θεωρείτο πάντα ένα μυστήριο για τους επιστήμονες, καθώς οι ανθρώπινες δραστηριότητες που εκλύουν διοξείδιο στην ατμόσφαιρα, κάθε άλλο παρά έχουν σταματήσει. Οπότε το έξτρα διοξείδιο κάπου αλλού πρέπει να πηγαίνει, εφόσον ένα μεγάλο μέρος του δεν μένει στην ατμόσφαιρα.

Ο λεγόμενος «κύκλος του άνθρακα» φαίνεται να έχει αλλάξει στον αιώνα μας. Ένα μέρος του διοξειδίου καταλήγει ασφαλώς στους ωκεανούς, όμως οι περισσότεροι επιστήμονες συμφωνούν ότι οι θάλασσες συνεχίζουν να απορροφούν το διοξείδιο με ένα σταθερό ρυθμό, που δεν έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια. Πράγμα που στρέφει την προσοχή στα φυτά. Η νέα έρευνα -που χρησιμοποίησε δορυφορικά στοιχεία για να καταγράψει την μεταβολή της βλάστησης στη Γη, καθώς και άλλα δεδομένα για τις διαχρονικές μεταβολές στις ενδογενείς δραστηριότητες των φυτών όπως η φωτοσύνθεση, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα φυτά έχουν «ανεβάσει ταχύτητα» στην απορρόφηση του διοξειδίου, ιδίως στις τροπικές περιοχές και στα μεγάλα γεωγραφικά πλάτη.

Εκτιμάται ότι τα οικοσυστήματα των φυτών έχουν περίπου διπλασιάσει τον ρυθμό απορρόφησης άνθρακα, από ένα έως δύο τρισεκατομμύρια κιλά στη δεκαετία του 1950, σε δύο έως τέσσερα τρισεκατομμύρια κιλά άνθρακα στην τρέχουσα δεκαετία (αυτό ακριβώς είναι το «φρένο» των φυτών στην κλιματική αλλαγή). Συγκριτικά, οι ανθρώπινες δραστηριότητες εκπέμπουν εννέα έως δέκα τρισεκατομμύρια κιλά άνθρακα ετησίως.

«Δυστυχώς αυτή η αύξηση απορρόφησης του διοξειδίου από τα φυτά δεν είναι καθόλου αρκετή για να σταματήσει την κλιματική αλλαγή. Επιπλέον, δεν ξέρουμε πού ακριβώς στη Γη τα φυτά απορροφούν περισσότερο διοξείδιο, πόσο θα διαρκέσει αυτή η αύξηση ή τι σημαίνει τελικά για το μέλλον του κλίματος του πλανήτη μας», δήλωσε.

Ανακαλύφθηκε τι συνέβη μετά την έκρηξη και τι προκάλεσε το καταστροφικό τσουνάμι στην Σαντορίνη

Το καταστροφικό τσουνάμι που σάρωσε το προϊστορικό Αιγαίο μετά την κατακλυσμική έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης δεν προκλήθηκε από την ταυτόχρονη κατάρρευση των τοιχωμάτων της καλδέρας, όπως πίστευαν έως τώρα οι επιστήμονες, αλλά από την τεράστια ποσότητα πυροκλαστικών ηφαιστειακών υλικών που έπεσαν απότομα μέσα στη θάλασσα.

Αυτό προκύπτει από μία νέα έρευνα Ελλήνων και άλλων επιστημόνων, που δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση «Nature Communications», με επικεφαλής την Παρασκευή Νομικού, επίκουρη καθηγήτρια Φυσικής Γεωγραφίας και Γεωλογικής Ωκεανογραφίας του Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Τα στοιχεία

Οι επιστήμονες παρουσιάζουν νέα βαθυμετρικά και σεισμικά στοιχεία, τα οποία αποδεικνύουν ότι η καλδέρα δεν ήταν ανοιχτή προς τη θάλασσα κατά τη διάρκεια της κύριας φάσης της έκρηξης, αλλά πλημμύρισε με νερό, αφότου η έκρηξη είχε πια ολοκληρωθεί.

Η μέχρι σήμερα κυρίαρχη θεωρία ήταν ότι κατά την ηφαιστειακή έκρηξη, εξαιτίας της οποίας κατέρρευσε το ηφαιστειακό συγκρότημα στη θάλασσα, δημιουργήθηκε μία τεράστια καλδέρα, με διαστάσεις δέκα επί επτά χιλιομέτρων, και αυτή η κατάρρευση προκάλεσε τσουνάμι. Η νέα θεωρία αμφισβητεί τις έως τώρα εκτιμήσεις για το πώς προκλήθηκε το τσουνάμι.

Βίντεο για την έκρηξη της Σαντορίνης:



Πώς μεγάλωσε και πλημμύρισε η προϋπάρχουσα καλδέρα

Οι πρόσφατες έρευνες της κ. Νομικού και των άλλων ερευνητών, που έγιναν στον βυθό γύρω από το νησί, έφεραν στο φως στα βορειοδυτικά της καλδέρας ένα υποθαλάσσιο κανάλι, πλάτους ενός χιλιομέτρου και μήκους τριών χιλιομέτρων, το οποίο συνέδεε την καλδέρα με τη θάλασσα. Αυτό το κανάλι, το οποίο αρχικά είχε κλείσει από την τέφρα και υλικά της έκρηξης, στη συνέχεια -όπως ένα φράγμα που σπάει- υποχώρησε ξαφνικά και έτσι η έως τότε σχεδόν στεγνή καλδέρα γέμισε με θαλασσινό νερό, μέσα σε λιγότερο από δύο ημέρες ή ακόμη και σε λίγες ώρες.

Όταν έγινε η ηφαιστειακή έκρηξη, σύμφωνα με τους επιστήμονες, υπήρχε ελάχιστο έως καθόλου νερό μέσα στην καλδέρα, η οποία ήταν απομονωμένη από τη γύρω θάλασσα. Προ της έκρηξης, στο βόρειο τμήμα του ηφαιστειακού πεδίου, η Σαντορίνη διέθετε, ήδη, μία ρηχή καλδέρα σαν λιμνοθάλασσα, που είχε δημιουργηθεί από προηγούμενη έκρηξη πριν από 18.000 χρόνια.

Η κατοπινή μεγάλη έκρηξη του 1610 πΧ βάθυνε και διεύρυνε εκείνη την αρχαιότερη καλδέρα, η οποία τελικά πλημμύρισε με νερό, όταν στη βορειοδυτική περιοχή μεταξύ Οίας-Θηρασίας, που έως τότε ήταν πάνω από το επίπεδο της θάλασσας, άνοιξε ένα κανάλι προς τη θάλασσα. Οι επιστήμονες υπολόγισαν ότι για να γίνει αυτό, εκτοπίσθηκαν από τα εισρέοντα νερά πετρώματα όγκου 2 έως 2,5 κυβικών χιλιομέτρων.

Αυτό το απότομο πλημμυρικό συμβάν, που έγινε με χρονική υστέρηση σε σχέση με την κυρίως έκρηξη, σταμάτησε όταν το νερό μέσα στην καλδέρα έφθασε στο επίπεδο της θάλασσας (κάτι ανάλογο συνέβη με την πλημμύρα που γέμισε με νερό τη Μαύρη Θάλασσα πριν περίπου 8.400 χρόνια). Λίγο μετά, τα νερά της θάλασσας άνοιξαν ακόμη δύο κανάλια στα νοτιοδυτικά της καλδέρας.

Όμως, ενώ αυτή η μαζική πλημμύρα προκάλεσε κύματα μέσα στην ίδια την καλδέρα, δεν θεωρείται ικανή να έχει προκαλέσει μεγάλα κύματα έξω από αυτήν. Συνεπώς, θεωρείται απίθανο να δημιούργησε τσουνάμι, μάλιστα, τόσο μεγάλης κλίμακας. Για να είχε δημιουργηθεί τσουνάμι κατά την κατάρρευση της καλδέρας, θα πρέπει αυτή να ήταν ήδη γεμάτη νερό και να συνδεόταν με την ανοιχτή θάλασσα. Κάτι τέτοιο, όμως, όπως δείχνει η νέα μελέτη, δεν συνέβαινε τότε, αλλά συνέβη αργότερα, καθώς η καλδέρα πλημμύρισε και συνδέθηκε με τη θάλασσα μόνο όταν πια είχε τελειώσει η έκρηξη του ηφαιστείου.

Τι προκάλεσε το τσουνάμι

Αντίθετα, οι ερευνητές εντόπισαν στον βυθό, στα ανοιχτά των ακτών της Σαντορίνης, εναποθέσεις πυροκλαστικών υλικών πάχους έως 60 μέτρων, τα οποία -κατά την έκρηξη του ηφαιστείου- εκτινάχθηκαν γρήγορα προς κάθε κατεύθυνση στη θάλασσα γύρω από το νησί. Αυτός ο μεγάλος όγκος των πυροκλαστικών ροών (της τάξης των 30 έως 80 κυβικών χιλιομέτρων) εκτιμάται ότι εκτόπισε, αντίστοιχα, μεγάλες ποσότητες νερού και ήταν ικανός να προκαλέσει το τσουνάμι.

Όπως δήλωσε στο Αθηναϊκό και Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η κ. Νομικού, «εδώ και χρόνια οι επιστήμονες μελετούν τη μορφολογία του ηφαιστείου της Σαντορίνης για να βρουν ποια τμήματά του καταποντίστηκαν και ποια έμειναν στην επιφάνεια μετά την έκρηξη. Η νέα μελέτη μας δείχνει ότι υπήρχε ένα κανάλι μεταξύ Οίας και Θηρασιάς, το οποίο μπαζώθηκε από την έκρηξη και έτσι η κύρια καλδέρα γκρεμίστηκε χωρίς να προκαλέσει τσουνάμι. Στη συνέχεια, όταν έσπασε το φράγμα στο κανάλι μεταξύ Οίας-Θηρασιάς, εισχώρησε το θαλασσινό νερό στην καλδέρα το πολύ μέσα σε δύο ημέρες».

«Κάτι τέτοιο, όμως, δεν προκάλεσε το τσουνάμι. Αυτό δημιουργήθηκε, επειδή κατά την τρίτη και την τέταρτη φάση της έκρηξης εκτινάχθηκαν στον αέρα μεγάλες ποσότητες ηφαιστειακής τέφρας, πυροκλαστικές ροές που στη συνέχεια εισχώρησαν στον υποθαλάσσιο χώρο. Αυτές τελικά προκάλεσαν το τσουνάμι, το οποίο επηρέασε τη βόρεια Κρήτη και όλη την ανατολική Μεσόγειο», πρόσθεσε η Ελληνίδα επιστήμονας.

Κύματα ύψους, τουλάχιστον, εννέα μέτρων έφθασαν στη βόρεια Κρήτη και πλημμύρισαν διάφορες περιοχές, όπως δείχνουν ευρήματα σε μινωικές αρχαιολογικές τοποθεσίες, όπως το Παλαιόκαστρο. Αυτή η νέα θεωρία είναι σύμφωνη με υπάρχουσες μελέτες, που αποδεικνύουν ότι οι πυροκλαστικές ροές ήταν, επίσης, η κύρια αιτία για το τσουνάμι που προκλήθηκε κατά την ισχυρή έκρηξη του ηφαιστείου Κρακατόα της Ινδονησίας το 1883.

Πλήγμα στους Μινωίτες, αλλά όχι κατάρρευση

Η έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού ήταν μία από τις μεγαλύτερες των τελευταίων 10.000 ετών σε όλον τον κόσμο. Η επικρατέστερη επιστημονική εκτίμηση είναι ότι η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας έγινε περίπου το 1610 πΧ (συν/πλην 15 χρόνια).

Ο Μινωικός Πολιτισμός στην Κρήτη καταστράφηκε πολύ αργότερα, περί το 1450 πΧ. Συνεπώς, σύμφωνα με την κ. Νομικού, η έκρηξη του ηφαιστείου και το επακόλουθο τσουνάμι αποτέλεσε μεν ένα πλήγμα που κατέστησε πιο ευάλωτο τον πολιτισμό των Μινωιτών, αλλά ο τελευταίος κατέρρευσε από άλλες ενδογενείς αιτίες, τουλάχιστον ενάμιση αιώνα αργότερα.

Στη νέα μελέτη συμμετείχαν, από ελληνικής πλευράς, ο καθηγητής Δημήτρης Παπανικολάου και η Δανάη Λαμπρίδου του Τμήματος Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, καθώς, επίσης, επιστήμονες από τη Γαλλία, τη Βρετανία, τη Γερμανία, τις ΗΠΑ και την Ισλανδία.

Το μυστήριο πίσω από το αρχαίο σκαλιστό κρανίο του Θιβέτ

Υπάρχουν μερικά πραγματικά συναρπαστικά πράγματα στον πλανήτη μας. Το σκαλιστό κρανίο του Θιβέτ είναι ένα από αυτά τα συναρπαστικά αντικείμενα με ιστορία που προσφέρει την διορατικότητα και τις παραδόσεις των αρχαίων πολιτισμών πριν από εκατοντάδες χρόνια. Εκτός από τα πολλά σύμβολα τα οποία πιστεύεται ότι απεικονίζουν αρχαίες Θεότητες, υπάρχει και ένα μυστηριώδες αρχαίο χειρόγραφο χαραγμένο επάνω του.

Το μυστηριώδες κρανίο ανακαλύφθηκε τυχαία σε ένα κατάστημα με αντίκες στη Βιέννη. Αφού αναλύθηκε και μελετήθηκε από πολλούς ειδικούς και οργανώσεις, το κρανίο έχει δημιουργήσει «ένα μυστήριο» καθώς κανείς δεν φαινόταν να έχει ακούσει ή να γνωρίζει κάτι για αυτό.

Είναι γνωστό ότι υπάρχουν κρανία σκαλισμένα στο Θιβέτ, το Νεπάλ και την Ινδία, ωστόσο, το συγκεκριμένο με αυτά τα χαρακτικά ίσως είναι και το μοναδικό.

Το μόνο πρόσωπο που φαίνεται να γνωρίζει περισσότερα γι ‘αυτό είναι ένας Θιβετιανός καθηγητής ο οποίος δηλώνει ότι παρόμοια κρανία λαξεύτηκαν στην αρχαιότητα, προκειμένου να διώξουν μία «κατάρα» μακριά από μια οικογένεια, ή να καθοδηγήσουν την ψυχή ενός ανθρώπου στον σωστό δρόμο.

Προφανώς, περαιτέρω πληροφορίες και πρακτικές σχετικά με το κρανίο είναι πολύ περιορισμένες.

Το συναρπαστικό κρανίο πωλήθηκε σε ένα οίκο δημοπρασιών από έναν άνθρωπο που ισχυρίζεται ότι βρίσκονταν στην κατοχή του από έναν από τους προγόνους του, ο οποίος ήταν γιατρός στη Βιέννη.

Ο γιατρός -που ταξίδευε στο εξωτερικό- λέγεται ότι είχε ασκήσει την ιατρική του σε ένα βουδιστικό μοναστήρι όπου έλαβε το κρανίο ως ανταμοιβή για τις υπηρεσίες του.

Μετά από εξέταση του κρανίου από ειδικούς ήταν σε θέση να διακρίνουν παραστάσεις από σκελετούς που απεικονίζονται στο μέτωπο του που πιστεύεται ότι συμβολίζουν προστάτες κηδεμόνες από την διδασκαλία του Βούδα.

Εκτός από τους σκελετούς, το κρανίο μυστήριο διαθέτει ένα πλάσμα από την μία πλευρά του που πιστεύεται ότι αντιπροσωπεύει το Garuda, προστάτη που κατακτά το Nagas -aka demons- και ορισμένοι αμφισβητούν.

Σύμφωνα με τους ειδικούς, η αριστερή πλευρά του αινιγματικού κρανίου απεικονίζει τον Vajra Pani, έναν οργισμένο προστάτη της αγάπης. Η κορυφή του κρανίου έχει ένα σκαλιστό διπλό Σταυρό ο οποίος αντιπροσωπεύει την οικογένεια για τον Βούδα.

Το περίπλοκο κρανίο έχει επίσης ένα σύμβολο από τέσσερα κεφάλια από κατσίκες που εξέρχοναι από μια πλατφόρμα στην αριστερή πλευρά του.

Εκτός από τις διαφορετικές απεικονίσεις στο κρανίο, υπάρχουν επίσης γλυπτά σε ένα αρχαίο σύστημα γραφής που πιστεύεται ότι ονομάζεται «lant’sa.»

Ωστόσο, τα γράμματα στο σαγόνι είναι πιθανό να αναφέρουν την λέξη Devanagari η οποία αναφέρετε ως εξής: Om, Ma, Sa, Ma, Ta, Sa, Om, Da, Ma, Ta.

Εάν έχετε περισσότερες πληροφορίες σχετικά με αυτό το περίεργο κρανίο παρακαλούμε ενημερώστε μας!

Εδώ είναι μερικές φωτογραφίες του:

Το δικό σου αποτύπωμα, θες να γράψει Ιστορία;

Ζωές δισεκατομμύριες. Χρωματοσώματα ατελείωτα. Ιστορίες που μετρούν το αμέτρητο. Ίχνη που αποτυπώνονται, άλλοτε βαθιά κι ανεξίτηλα κι άλλοτε επιφανειακά κι εξίτηλα. Το ίδιο κι οι ψυχές, που βρίσκουν καταφύγιο σε κάθε καινούργιο σώμα και βάζουν πλώρη για ένα ταξίδι στ’ ανοιχτά, που μέλλει να διαγράψει τη δική του αποκλειστικότητα.

Όσο για τις παλαιότερες ζωές, το μέτρημα αυξάνεται, οι ιστορίες πληθύνονται, κι αναπαραγωγή παραμένει σταθερή διαχρονική αξία.

Όπως όλα δείχνουν, τα χρόνια θα συνεχίσουν ανενόχλητα να πολλαπλασιάζονται, το ίδιο κι οι ζωές, το ίδιο κι οι ιστορίες.

Το ζητούμενο είναι, τι θέλει ο καθείς από εμάς να αφήσει πίσω του, όταν θα παραδώσει τη σκυτάλη στους επόμενους, εκείνους που θα συνεχίσουν την ιστορία. Το ζητούμενο είναι, πόσο σέβεται τελικά ο καθείς από εμάς, αυτήν την αποκλειστικότητά του.

Άλλοι το λεν «παρακαταθήκη». Άλλοι «ίχνη». Εγώ «αποτύπωμα». Κάθε ψυχή που σέβεται την ύπαρξη της και κάθε σώμα που κατάλαβε το εφήμερο του χαρακτήρος του, νοιάζονται και πασχίζουν γι’ αυτό τους το αποτύπωμα. Πολλοί λεν, ότι παρακαταθήκη είναι το DNA μας, η αναπαραγωγή που είπα και παραπάνω. Σύμφωνοι. Η πρεσβυτέρα της παρακαταθήκης είναι αδιαμφισβήτητα αυτή η μηχανή παραγωγής δακτυλικών αποτυπωμάτων και αυστηρώς μοναδικών χρωματοσωμάτων.

Έλα όμως που αποτύπωμα δεν είναι μόνο το δεσοξυριβοζονουκλεϊνικό μας οξύ. Πόσο σπουδαίο είναι όταν ακούμε για μερικούς από τους συνταξιδιώτες μας, που δήλωσαν κάποτε παρόντες στο επί γης ραντεβού τους με τη ζωή, πως έγραψαν ιστορία;

Αριστοτέλης, Πλάτωνας, Γκάντι, Κολοκοτρώνης, Πικάσο, Αϊνστάιν, Ρούζβελτ, Ντιντερό, Μελίνα, Μαλβίνα, Ελύτης, Νίτσε, κι άλλοι πολλοί άσημοι, που πέρασαν, έζησαν κι άφησαν τη ψυχή και το αποτύπωμά τους να μεγαλουργήσουν! Το θέμα, μου φαίνεται, δεν είναι αν τελικά καταλήξουμε άσημοι ή διάσημοι.

Το θέμα είναι να καταφέρουμε να καταλήξουμε άσημοι, σημαντικοί. Να καταφέρουμε να κάνουμε τη διαφορά. Να αφήσουμε πίσω μας κάτι ίχνη, που κανείς και τίποτα να μη μπορεί ούτε να τα σβήσει, ούτε να τα προσπεράσει. Οι επιλογές ξεκάθαρες: είτε θα είσαι μια επανάληψη στον κόσμο αυτό που γεννήθηκες, με τη δική σου ιστορία ζωής να’ ναι απλά «μια απ’ τα ίδια», είτε θα αφήσεις κάτι αξιόλογο πίσω σου, να’ χει να θυμάται η ανθρωπότητα όταν εσύ θα δηλώνεις απών.

Σε σένα που διαβάζεις ακόμη τα γραφόμενά μου, σε σένα και σε μένα μιλάω.

Ταξίδεψες αρκετά; Μεγάλωσαν τα φτερά σου; Πελώριασαν τα ρίσκα σου; Χαράχτηκε γερά το αποτύπωμά σου;

Μην αφήσεις τη ζωή σου να περάσει απαρατήρητη. Μη γίνεις μια ρέπλικα. Έχε το νου και την καρδιά ανοικτά. Μη σταματάς ποτέ να ταξιδεύεις. Τι κι αν η κλεψύδρα γυρίζει, τι κι αν ο χρόνος τρέχει. Μη σταματάς ποτέ να ανακαλύπτεις.

Να παίρνεις το ρίσκο.

Να χαμογελάς, μέχρι τελικής πτώσεως. Κι ακόμη παραπέρα.

Να δίνεις και να δίνεσαι, με πάθος.

Να εμπνέεις και να εμπνέεσαι, με πάθος.

Να ζεις και να δημιουργείς, κρατώντας το τέμπο σε επίπεδα καρδιακού.

Να φροντίσεις κι εσύ, να κάνεις τη διαφορά.

Γιατί, αγάπη μου, η ζωή, ποτέ δεν περιφρόνησε κανέναν εραστή της. Γιατί, αγάπη μου, η ζωή, ποτέ δεν υποτίμησε κανένα αποτύπωμά της.

Φοβάμαι τη ζωή!

“Η δυστυχία υπάρχει” είπε ο Σεβέκ απλώνοντας τα χέρια του. “Είναι πραγματική”.

Μπορώ να την ονομάζω παρεξήγηση, αλλά δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι δεν υπάρχει ή ότι κάποτε θα πάψει να υπάρχει.

 

Η δυστυχία είναι η ανθρώπινη συνθήκη. Όταν έρχεται το ξέρεις· αναγνωρίζεις την αλήθεια της. Φυσικά είναι σωστό να φροντίζουμε τους αρρώστους, να καταπολεμάμε την πείνα και την αδικία, όπως κάνει ο κοινωνικός οργανισμός.

 

Αλλά καμιά κοινωνία δεν μπορεί να αλλάξει τη φύση της ύπαρξης. Δεν μπορούμε να εμποδίσουμε την δυστυχία. Αυτόν ή εκείνον τον πόνο, ναι, αλλά όχι τον Πόνο. Μια κοινωνία μπορεί να καταργήσει μόνο την κοινωνική δυστυχία- την άχρηστη δυστυχία. Η υπόλοιπη εξακολουθεί να υπάρχει. Είναι η ρίζα, η πραγματικότητα. Όλοι από μας εδώ θα γνωρίσουμε τη λύπη· αν ζήσουμε πενήντα χρόνια, θα είναι πενήντα χρόνια λύπης. Και στο τέλος θα πεθάνουμε. Με αυτή την συνθήκη γεννιόμαστε.

 

Φοβάμαι τη ζωή! Υπάρχουν φορές που…που με πιάνει τρόμος. Η ευτυχία φαίνεται φευγαλέα. Κι ωστόσο, αναρωτιέμαι αν όλα αυτά είναι μια παρεξήγηση…αυτό το κυνήγι της ευτυχίας…αυτός ο φόβος του πόνου…Αν αντί να τον φοβάμαι και να τον αποφεύγω…αν μπορούσα να τον διασχίσω…να τον ξεπεράσω…Υπάρχει κάτι πέρα από τον πόνο.

 

Αυτό που υποφέρει είναι το εγώ, αλλά υπάρχει ένα σημείο όπου το εγώ σταματάει. Δεν ξέρω πως να το πω. Αλλά νομίζω ότι η πραγματικότητα, η αλήθεια που αναγνωρίζω στη δυστυχία κι όχι στην άνεση και στην ευτυχία- ότι η πραγματικότητα του πόνου δεν είναι ο πόνος. Αν μπορέσεις να την ξεπεράσεις. Αν μπορέσεις να την αντέξεις μέχρι το τέλος.

 

“Πραγματικότητα της ζωής μας είναι η αγάπη, η αλληλεγγύη”, είπε ένα ψηλό κορίτσι με γλυκά μάτια.”Η αγάπη είναι η αληθινή συνθήκη της ανθρώπινης ζωής.”

Οι έννοιες: Πραγματικότητα – Μεταφυσικό - Υπερφυσικό

Τι είναι η πραγματικότητα;

Στη ζωή μου, έχω παρατηρήσει την αντίφαση ότι κανένας από τους υπερασπιστές εκείνης της μορφής της πάγιας και στερεής πραγματικότητας, δεν γνωρίζει τι ακριβώς είναι η πραγματικότητα. Το βασικό δηλαδή, η βάση, στην οποία στηρίζονται, δηλαδή ποια είναι η φύση της πραγματικότητας και της αντίληψής της. Καταναλώνονται σε λογιστικού τύπου ορισμούς, στα πλαίσια ενός κακώς εννοούμενου Ορθολογισμού.

Κατ’ επέκταση, η έννοια τους του «εξωπραγματικού» συνήθως είναι κυρίως αυθαίρετη, ανόητη και εντελώς υποκειμενική. Εννοούν δηλαδή το «παράλογο», σύμφωνα με τη στενή λογική που τους έχει διδαχθεί. Εγώ προσωπικά, ιδεαλιστικά, είμαι αρνητής της ίδιας της έννοιας της «αντικειμενικότητας», που για μένα υποδεικνύει κάποια παρανόηση, ή μια σιωπηλή σύμβαση, ή απλά κάποιο εξουσιαστικό τρικ.

Ο όρος «Μεταφυσική» έχει προκύψει από το έργο «Μετά τα Φυσικά» του Αριστοτέλη. Βιβλιογραφικά, απλώς ακολουθεί τα «Φυσικά».

Επειδή ο Αριστοτέλης υπήρξε ο πρώτος πανεπιστήμων και κατ’ επέκταση ο πρώτος επιστήμονας, (και επειδή ο σύγχρονος όρος «Φυσική» έχει προκύψει από τα συγγράμματα «Περί Φύσιος» των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων), δημιουργήθηκε η αντίληψη ότι η έννοια «Μεταφυσική» αναφέρεται στην επιστημονική «Φυσική» (όπως αυτή διδάσκεται σήμερα στους φυσικούς στα πανεπιστήμια, αλλά και στα σχολεία). Δηλαδή ότι μιλάει για μια Φυσική πέρα από τη Φυσική, μια μη γνωστή Φυσική, ή μια ανατροπή της επιστήμης της Φυσικής, ή απλά μια επίδοξη αναβάθμισή της.

Πρόκειται όμως για παρεξήγηση. Το «Μεταφυσική», αναφέρεται στο Μετά από τη Φύση, στο Πέρα από τη Φύση, όπως π.χ. όταν λέμε «η ζωή μετά τον θάνατο», ή το «μεταμοντέρνο», κλπ. Αναφέρεται δηλαδή στο πνευματικό, στο Πέρα από την ύλη, ή στο Πέρα από την «Πραγματικότητα» (δηλ. από την «κατάσταση των πραγμάτων»). Γι’ αυτό, άλλωστε, μιλώντας γι’ αυτά τα πράγματα, αναφερόμαστε και στη «Μεταφυσική Φιλοσοφία».

Η Μεταφυσική είναι η μελέτη και η ενασχόληση με το πνευματικό (όχι με το υλικό), με το «εξωπραγματικό», με το «υπερβατικό», και όχι η άρνηση –ή απλά το ξεπέρασμα– των νόμων της φυσικής. Είναι κοινό γνωσιολογικό τυπολογικό σφάλμα, (ένα μπέρδεμα ορισμών), πολλοί άνθρωποι να μπερδεύουν το «Μεταφυσικό», το «Παραφυσικό» και το «Υπερφυσικό», μεταξύ τους.

«Παραφυσικό» είναι το «παρά φύσιν», το Paranormal, η φυσική εκτροπή, το παρακανονικό, δηλαδή η Μετάλλαξη της φύσης, δηλαδή π.χ. η Θεωρία της Εξέλιξης του Δαρβίνου (ο αυθεντικός τίτλος του διάσημου συγγράμματος του Δαρβίνου ήταν Η Θεωρία των Μεταλλάξεων, The Theory of Mutations, τον οποίο οι εκδότες του τον άλλαξαν με τον τίτλο Η Θεωρία της Εξέλιξης, The Theory of Evolution, για να μην έχει τρομακτική χροιά … Στην ουσία, πρόκειται για ένα μεγάλο σύγγραμμα του Παραφυσικού).

Βλέπε αντίστοιχα και τον όρο «Παραψυχολογία», που, εδώ που τα λέμε, τελικά εννοεί μια ψυχο-λογία που πιστεύει στην ύπαρξη της ψυχής, κάτι που –παραδόξως!– θεωρείται εκτροπή από την Ψυχολογία, δηλαδή μια «αιρετική» ψυχολογία.

«Υπερφυσικό» είναι αυτό που αντίκειται τελείως στους νόμους της φυσικής, που από αυτήν θεωρούνται ως νόμοι της Φύσης, και στην ουσία είναι ταυτόσημο με τα θαύματα.

Ο Νίτσε υποστήριζε (βλέπε στο έργο του, Τάδε Έφη Ζαρατούστρα), ότι ο άνθρωπος είναι μια γέφυρα ανάμεσα στον υπάνθρωπο και στον υπεράνθρωπο, και ότι ο προορισμός του ανθρώπου είναι να περάσει τη γέφυρα που ο ίδιος αποτελεί και να γίνει Υπεράνθρωπος.

Ο Γουίλιαμ Μπάρροουζ έγραφε ότι ο άνθρωπος είναι κολλημένος σε ένα στάδιο νεοτονίας, ότι βρίσκεται σε προνυμφιακό στάδιο, και ότι καλείται να μεταλλαχθεί, να υπερβεί την κατάστασή του, (υπονοώντας τελικά το διαστημικό μέλλον του ανθρώπου προς τα άστρα : επειδή το διάστημα είναι φυσικώς απαγορευμένο για εμάς, προϋποθέτει κάποια αληθινή μετάλλαξη για να το ταξιδέψουμε).

Ο C. S. Lewis έλεγε ότι δεν είσαι ένα σώμα που έχει ψυχή. Είσαι μια ψυχή που έχει ένα σώμα.

Η έξοδος από το σπήλαιο, σύμφωνα με την Παραβολή του Σπηλαίου του Πλάτωνα. Η βασική πεποίθηση όλων των μυστών όλων των εποχών, ότι ο άνθρωπος πρέπει να εκπαιδευτεί για την αφύπνισή του, για την έξοδο από το σκότος, για την υπέρβαση του εαυτού του, για τον φωτισμό του, για την ένωση με το θείο ή με την ανώτερη πραγματικότητα ή με την ανώτερη συνείδηση.

Υπάρχει ένας δεύτερος κόσμος πέρα από τον κόσμο. Μια άλλη διάσταση των πραγμάτων, με την οποία το πνεύμα μας μπορεί να έρθει σε άμεση επαφή.

Αυτή, με δυο λόγια εκ του προχείρου, είναι η «Μεταφυσική».