Παρατηρήθηκε για πρώτη φορά στον επιταχυντή LHC το ‘όμορφο’ κουάρκ γνωστό και ως bottom

Ένα σπάνιο, φευγαλέο σωματίδιο έχει διαφανεί στις πρώτες μέρες λειτουργίας του Μεγάλου Επιταχυντή Συγκρουόμενων Δεσμών Πρωτονίων LHC.

 

Ο επιταχυντής LHC ξεκίνησε τις εργασίες του στις 30 Μαρτίου και ένας από τους τέσσερις μεγάλους ανιχνευτές του εντόπισε αποδείξεις για την εμφάνιση του όμορφου (beauty) κουάρκ ή botton όπως είναι πιο γνωστό. Το κουάρκ bottom ή beauty είναι της τρίτης γενιάς με φορτίο −¹⁄₃ e, που οι θεωρητικοί για πρώτη φορά υπέθεσαν ότι υπήρχε στον κόσμο των σωματιδίων το 1973. Τελικά βρέθηκε το 1977 στο Fermilab.

Το κουάρκ bottom μπορεί να διασπαστεί είτε σε ένα up είτε σε ένα charm κουάρκ μέσω της ασθενούς αλληλεπίδρασης, ενώ ο χρόνος ζωής του είναι μόλις ~10⁻¹² s.

 

Η ανακάλυψη του πρέπει να είναι η πρώτη από τις πολλές διασπάσεις του ‘όμορφου’ κουάρκ που το LHCb, το πείραμα που έχει σκοπό την ανίχνευση αυτού του κουάρκ, θα παρατηρήσει, και αποδεικνύεται έτσι ότι ο ανιχνευτής λειτουργεί κανονικά όπως έχει προγραμματιστεί.

 

Στον ανιχνευτή έγινε η καταγραφή ενός μεσονίου, που αποτελείται από ένα κουάρκ αντι-bottom και ένα up – ένα από τα δύο πιο συνηθισμένα κουάρκ που αποτελούν τα πρωτόνια και νετρόνια. Ενώ τα up κουάρκ έχουν διάρκεια ζωής δισεκατομμύρια χρόνια, το κουάρκ bottom διασπάται πολύ γρήγορα σε άλλα χαμηλής ενέργειας σωματίδια σε περίπου 1,5 x 10⁻¹² δευτερόλεπτα.

 

Μετά από ένα ταξίδι μόλις 2 χιλιοστά στον επιταχυντή, τα κουάρκ botton ή beauty διασπάστηκε σε ένα πιο ελαφρύ κουάρκ – που ζευγαρώνει με το up κουάρκ  – και η επιπλέον ενέργεια χρησιμοποιείται για τον σχηματισμό των μιονίων, σωματίδια που μοιάζουν με τα ηλεκτρόνια.

 

Εξαιρετικά σπάνιες διασπάσεις

«Είναι μια πολύ σπάνια περίπτωση – είναι σαν να βρίσκεις βελόνα στα άχυρα», λέει ο Andreas Schopper, εκπρόσωπος του LHCb. "Ανάμεσα σε 10 εκατομμύρια δεδομένα βρήκαμε αυτό το γεγονός."

 

Το σωματίδιο αυτό έγινε αντιληπτό από το αυτόματο σύστημα ενεργοποίησης του LHCb, που έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να αναγνωρίζει ασυνήθιστα γεγονότα ή σωματίδια, αλλά να αγνοεί την συντριπτική πλειοψηφία των συγκρούσεων ανάμεσα στα πρωτόνια. Μάλιστα λιγότερο από το 1% των συγκρούσεων ενδιαφέρουν τους επιστήμονες του LHCb.

 

Μόλις καταγράφεται ένα συμβάν οι λεπτομέρειες των σημάτων στέλνονται σε υπολογιστές και στις πέντε ηπείρους, όπου κατά τη διάρκεια μερικών ημερών το λογισμικό αναπλάθει τα ίχνη των σωματιδίων. "Είναι η πρώτη φορά που έχει εντοπιστεί και έχει αναδημιουργηθεί ένα τέτοιο μεγάλο σωματίδιο, " συνεχίζει ο Schopper.

 

Επιστροφή στην Μεγάλη Έκρηξη

Στον LHCb θα δούμε πολλές τέτοιες διασπάσεις, προκειμένου να ρίξουμε φως στο τι συνέβη με την αντιύλη που θα πρέπει να είχε δημιουργηθεί, παράλληλα με την ύλη στις απαρχές του σύμπαντος μας.

 

Το πείραμα έχει ως στόχο να εξετάσει τι θα συμβεί στα beauty ή bottom κουάρκ,  που σχηματίζονται σε υψηλής ενέργειας εκρήξεις – όχι τουλάχιστον στο big bang. Με τη σύγκριση των προϊόντων διάσπασης των κουάρκ αυτών, οι ερευνητές του LHC ελπίζουν να βρουν ενδείξεις ως προς το γιατί το σύμπαν μας φαίνεται να ευνοεί την ύλη από την αντιύλη.

 

"Για την ακρίβεια των μετρήσεων θα χρειαστούμε πολλά εκατομμύρια σωματίδια bottom», λέει ο Jürgen Schukraft, εκπρόσωπος του πειράματος ALICE του LHC. «Αυτό δείχνει ότι ο ανιχνευτής ασκεί καλά την αποστολή του, που είναι πολύ καλό για την αναγνώριση των πολύπλοκων μοτίβων διάσπασης."

Η θεωρία του Αϊνστάιν καταπολεμά τις προκλήσεις

Δύο νέες και ανεξάρτητες μελέτες έχουν θέση σε δοκιμασία τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας του Αϊνστάιν όπως ποτέ άλλοτε δεν έγινε στο παρελθόν. Τα αποτελέσματα αυτά, που έγιναν με τη βοήθεια του Παρατηρητηρίου Chandra των ακτίνων-Χ, δείχνουν ότι η θεωρία του Αϊνστάιν εξακολουθεί να είναι το best game in town.

Αυτή η σύνθετη εικόνα του γαλαξιακού σμήνους Abell 3376 δείχνει στοιχεία από το Chandra και το Παρατηρητήριο ROSAT (σε χρυσό), μια οπτική εικόνα από την Ψηφιοποιημένη Έρευνα του Ουρανού (σε κόκκινο, πράσινο και μπλε), και μια ραδιο εικόνα από το VLA σε μπλε χρώμα. Η εμφάνιση των δεδομένων των ακτίνων Χ σαν μια «σφαίρα», προκαλείται από μια συγχώνευση, καθώς το υλικό χύνεται στο γαλαξιακό σμήνος από τη δεξιά πλευρά. Το γιγάντιο ράδιο τόξο στην αριστερή πλευρά της εικόνας μπορεί να προκληθεί από τα κρουστικά κύματα που δημιουργούνται από αυτή τη συγχώνευση

Η κάθε ομάδα επιστημόνων επωφελήθηκε από τις εκτεταμένες παρατηρήσεις του Chandra σε σμήνη γαλαξιών, τα μεγαλύτερα αντικείμενα στο Σύμπαν που συνδέονται μεταξύ τους με τη βαρύτητα. Ένα αποτέλεσμα που αποκλείει κάθε επίδοξη θεωρία βαρύτητας που θα ήθελε να κτυπήσει τη Γενική Σχετικότητα, ενώ από την άλλη δείχνει ότι η θεωρία του Αϊνστάιν δουλεύει πάνω σε ένα ευρύ φάσμα χρόνων και αποστάσεων σε όλο το σύμπαν.

f (R) βαρύτητα

Μάλιστα το πρώτο πόρισμα αποδυναμώνει σημαντικά την ανταγωνίστρια θεωρία της Γενικής Σχετικότητας που είναι γνωστή ως "f (R) βαρύτητα" .

"Αν η Γενική Σχετικότητα είναι η πρωταθλήτρια στην βαρέων βαρών πυγμαχία, η άλλη θεωρία είχε ελπίσει ότι είναι σοβαρή υποψήφια για αυτή τη θέση", δήλωσε ο Fabian Schmidt του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Καλιφόρνιας στην Πασαντένα, ο οποίος ήταν επικεφαλής της μελέτης. "Η εργασία μας δείχνει ότι οι πιθανότητες του να κλονιστεί κάποτε ο πρωταθλητής είναι πολύ λίγες."

Τα τελευταία χρόνια, οι φυσικοί έχουν στρέψει την προσοχή τους σε ανταγωνιστικές θεωρίες για Γενικής Σχετικότητας ως μια πιθανή εξήγηση για την επιταχυνόμενη διαστολή του σύμπαντος. Επί του παρόντος, η πιο δημοφιλής εξήγηση για την επιτάχυνση είναι η λεγόμενη κοσμολογική σταθερά, η οποία μπορεί να θεωρηθεί ως η ενέργεια που υπάρχει στον κενό χώρο. Αυτή η ενέργεια αναφέρεται ως σκοτεινή ενέργεια για να τονίσει ότι δεν μπορεί να ανιχνευθεί άμεσα.

Στην f (R) θεωρία, η κοσμική επιτάχυνση προέρχεται όχι από μια εξωτική μορφή ενέργειας, αλλά από την τροποποίηση της βαρυτικής δύναμης. Η τροποποιημένη δύναμη, επίσης, επηρεάζει το ρυθμό με τον οποίο μικρές προσαυξήσεις της ύλης, μπορούν να μεγαλώσουν – κατά τη διάρκεια μεγάλων χρονικών διαστημάτων – τόσο, ώστε να γίνουν μεγάλα γαλαξιακά σμήνη, ανοίγοντας έτσι την δυνατότητα για μία ευαίσθητη δοκιμή της θεωρίας.

Ο Schmidt και οι συνάδελφοι του χρησιμοποίησαν εκτιμήσεις της μάζας από 49 σμήνη γαλαξιών στην τοπική γειτονιά μας, από τις παρατηρήσεις του Chandra, και τις συνέκριναν με τις προβλέψεις θεωρητικών μοντέλων και μελέτες των σουπερνόβα, του κοσμικού υπόβαθρου των μικροκυμάτων, καθώς και με την ευρείας κλίμακας κατανομή των γαλαξιών στο σύμπαν.

Δεν βρήκαν όμως κανένα αποδεικτικό στοιχείο ότι η βαρύτητα είναι διαφορετική από αυτή που προβλέπει η Γενική Σχετικότητα, σε κλίμακες μεγαλύτερες από 130 εκατομμύρια έτη φωτός. Το όριο αυτό αντιστοιχεί σε εκατονταπλάσια βελτίωση σε σχέση με τα όρια της εμβέλειας της τροποποιημένης βαρυτικής δύναμης, που μπορεί να ρυθμιστεί χωρίς τη χρήση των δεδομένων των σμηνών.

"Αυτή ήταν η ισχυρότερη πίεση που δέχθηκε ποτέ μια εναλλακτική λύση της Γενικής Σχετικότητας σε τέτοιας κλίμακας απόσταση", δήλωσε ο Schmidt. "Τα αποτελέσματά μας δείχνουν ότι μπορούμε να εξετάσουμε την βαρύτητα αυστηρά στις κοσμολογικές κλίμακες, χρησιμοποιώντας τις παρατηρήσεις των γαλαξιακών σμηνών."

Ο λόγος για αυτή τη δραματική βελτίωση στους περιορισμούς μπορεί να αποδοθεί στην αυξημένη δράση των βαρυτικών δυνάμεων που ενεργούν πάνω σε σμήνη, σε αντίθεση με την καθολική διαστολή του υποβάθρου του σύμπαντος. Η τεχνική αυτή υπόσχεται, επίσης, να είναι μια καλή δοκιμή και για άλλα τροποποιημένα σενάρια βαρύτητας, όπως τα μοντέλα υπαγορεύονται από θεωρίες πολλών διαστάσεων και την θεωρία χορδών.

Και δεύτερη δοκιμασία της Γενικής Σχετικότητας

Μια δεύτερη, ανεξάρτητη μελέτη ενισχύει επίσης την Γενική Σχετικότητα με την απευθείας δοκιμή σε κοσμολογικές αποστάσεις και χρόνους. Μέχρι τώρα, η Γενική Σχετικότητα είχε ελεγχθεί μόνο με πειράματα από κλίμακες από το εργαστήριο έως το Ηλιακό Σύστημα, αφήνοντας ανοιχτή την πόρτα στη δυνατότητα να επαληθευτεί η Γενική Σχετικότητα σε πολύ μεγαλύτερες κλίμακες.

Για να ελέγξει αυτό το ζήτημα, μια ομάδα στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ σύγκρινε παρατηρήσεις του Chandra για το πόσο γρήγορα γαλαξιακά σμήνη έχουν αναπτυχθεί διαχρονικά με τις προβλέψεις της Γενικής Σχετικότητας. Το αποτέλεσμα είναι σχεδόν πλήρης συμφωνία μεταξύ της παρατήρησης και της θεωρίας.

"Η θεωρία του Αϊνστάιν καταφέρνει και πάλι, αυτή τη φορά να υπολογίσει πόσα τεράστια σμήνη έχουν σχηματιστεί σύμφωνα με την έλξη της βαρύτητας κατά τη διάρκεια των τελευταίων πέντε δισεκατομμυρίων χρόνων," λέει ο David Rapetti του Ινστιτούτου Kavli, στον τομέα Αστροφυσικής και Κοσμολογίας, ο οποίος ηγήθηκε της νέας μελέτης. "Είναι συναρπαστικά και καθησυχαστικά συγχρόνως τα αποτελέσματά μας, η οποία είναι η πιο ισχυρή δοκιμασία για τη συνοχή της Γενικής Σχετικότητας που έχει ποτέ πραγματοποιηθεί στις κοσμολογικές κλίμακες."

Ο Rapetti και οι συνεργάτες του με βάση τα αποτελέσματά τους σε ένα δείγμα 238 σμηνών που ανιχνεύτηκαν σε ολόκληρο τον ουρανό από το τηλεσκόπιο ROSAT των ακτίνων-Χ που τώρα όμως δεν υπάρχει. Αυτά τα δεδομένα ενισχύθηκαν με λεπτομερείς μετρήσεις της μάζας σε 71 μακρινά σμήνη χρησιμοποιώντας το Chandra, και 23, σχετικά κοντινά, σμήνη χρησιμοποιώντας το ROSAT, και σε συνδυασμό με τις μελέτες σουπερνόβα, του κοσμικού υπόβαθρου των μικροκυμάτων, και την κατανομή των γαλαξιών καθώς και των εκτιμήσεων της απόστασης των γαλαξιακών σμηνών.

Τα σμήνη των γαλαξιών είναι σημαντικά αντικείμενα στην προσπάθεια μας να κατανοήσουμε το Σύμπαν στο σύνολό του. Επειδή οι παρατηρήσεις της μάζας των γαλαξιακών σμηνών είναι άμεσα ευαίσθητες με τις ιδιότητες της βαρύτητας, παρέχουν έτσι ζωτικής σημασίας πληροφορίες. Άλλες τεχνικές, όπως οι παρατηρήσεις σουπερνόβα ή η κατανομή των γαλαξιών μετρούν κοσμικές αποστάσεις, η οποία εξαρτάται μόνο από το ρυθμό διαστολής του σύμπαντος. Αντίθετα, η τεχνική που χρησιμοποιείται από τον Rapetti μετρά, επιπλέον, τον ρυθμό ανάπτυξης της κοσμικής δομής, όπως αυτή καθοδηγείται από την βαρύτητα.

"Η κοσμική επιτάχυνση αποτελεί μια μεγάλη πρόκληση για την σύγχρονη κατανόηση της Φυσικής», λέει ο Adam Mantz της NASA. .”Οι μετρήσεις της επιτάχυνσης έχουν τονίσει πόσο λίγα γνωρίζουμε για την βαρύτητα σε κοσμική κλίμακα, αλλά φαίνεται πως τώρα αρχίζουμε να αφήνουμε πίσω την άγνοια μας."

Είναι το δικό μας σύμπαν μέσα σε ένα άλλο μεγαλύτερο;

Μια σκουληκότρυπα είναι ένα υποθετικό «τούνελ» που συνδέει δύο διαφορετικά σημεία του χωροχρόνου, και θεωρητικά, σε κάθε άκρη του τούνελ θα μπορούσαν να υπάρχουν δύο διαφορετικά σύμπαντα. Ο θεωρητικός φυσικός Nikodem Poplawski, πολωνικής καταγωγής, από το Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα έχει προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα, προτείνοντας ότι ίσως το σύμπαν μας θα μπορούσε να βρίσκεται μέσα στο εσωτερικό μιας σκουληκότρυπας, και η οποία να αποτελεί μέρος μιας μαύρης τρύπας μέσα σε ένα πολύ μεγαλύτερο σύμπαν.

Οι σκουληκότρυπες έχουν προκύψει ως λύσεις στις εξισώσεις της θεωρίας της γενικής σχετικότητας του Αϊνστάιν. Στην πραγματικότητα, αυτές αναφύονται τόσο εύκολα σε αυτό το πλαίσιο, που ορισμένοι θεωρητικοί βρήκαν το θάρρος να νομίζουν ότι κάποιοι προηγμένοι εξωγήινοι πολιτισμοί να τις έχουν ανακαλύψει και, ενδεχομένως, να χρησιμοποιούνται για διαστημικά ταξίδια υψηλής ταχύτητας ή/και για ταξίδι στον χρόνο.

Ωστόσο, μια γνωστή ιδιότητα της σκουληκότρυπας είναι ότι είναι εξαιρετικά ασταθείς και θα μπορούσαν πιθανότατα να καταρρεύσουν αμέσως, εάν ακόμη και η παραμικρή ποσότητα ύλης, όπως είναι ένα απλό φωτόνιο, προσπαθήσει να περάσει μέσα από αυτήν. Ένας πιθανός τρόπος αντιμετώπισης αυτού του ζητήματος είναι η χρήση της εξωτικής ύλης για να εμποδίσει την σκουληκότρυπα από το να κλείσει.

Μπορεί να μας φαίνεται τρελή η ιδέα της σκουληκότρυπας, πλην όμως προσφέρουν λύσεις για τις εξισώσεις της γενικής σχετικότητας. Στην πραγματικότητα, οι σκουληκότρυπες – που επίσης ονομάζεται και Γέφυρα Einstein-Rosen – προσφέρουν μια τέτοια μεγάλη λύση που ορισμένοι θεωρητικοί πιστεύουν ότι οι πραγματικές σκουληκότρυπες μπορεί τελικά να βρεθούν ή και να δημιουργηθούν ακόμη, και ίσως θα μπορούσαν και να χρησιμοποιηθούν για ταξίδια υψηλής ταχύτητας μεταξύ δύο περιοχών στο διάστημα.

Όμως τι θα γινόταν αν υπήρχαν ήμασταν και ήμασταν μέσα σε μια σκουληκότρυπα στο εσωτερικό μιας μαύρης τρύπας αλλά μέσα σε ένα άλλο σύμπαν; Ο Poplawski αυτό νομίζει.

Αυτός εκμεταλλεύεται το ευκλείδειο σύστημα συντεταγμένων, ή τις ισοτροπικές συντεταγμένες για να περιγράψει το βαρυτικό πεδίο μιας μαύρης τρύπας και να μοντελοποιήσει την ακτινική γεωδαιτική κίνηση ενός σωματιδίου με μάζα μέσα σε μια μαύρη τρύπα.

"Αυτή η συνθήκη (προϋπόθεση) πληρούται μόνο αν το σύμπαν μας ήταν το εσωτερικό μιας μαύρης τρύπας, αλλά που υπάρχει σε ένα μεγαλύτερο σύμπαν", λέει ο Poplawski. "Επειδή η γενική θεωρία της σχετικότητας δεν επιλέγει έναν προσανατολισμό του χρόνου, αν μια μαύρη τρύπα μπορεί να σχηματιστεί από τη βαρυτική κατάρρευση της ύλης μέσα σε ένα ορίζοντα γεγονότων στο μέλλον, τότε η αντίστροφη διαδικασία είναι επίσης δυνατή. Η διαδικασία αυτή θα περιγράφει την έκρηξη μιας λευκής τρύπας : κάποια ύλη που να αναδύεται από τον ορίζοντα γεγονότων αλλά στο παρελθόν, όπως η διαστολή του σύμπαντος."

Έτσι, μια λευκή τρύπα θα είναι συνδεδεμένη με μια μαύρη τρύπα μία σκουληκότρυπα, και είναι υποθετικά ο χρόνος αντεστραμμένος μιας μαύρης τρύπας.

Η δημοσίευση του Poplawski στο περιοδικό φυσικής “Physics Letters B” δηλώνει ότι όλες οι αστροφυσικές μαύρες τρύπες, όχι μόνο οι μαύρες τρύπες Schwarzschild και Einstein-Rosen, μπορεί να έχουν γέφυρες Einstein-Rosen, και η κάθε μία με ένα νέο σύμπαν στο εσωτερικό τους που σχηματίζεται ταυτόχρονα με την μαύρη τρύπα.

"Από αυτό προκύπτει ότι το σύμπαν μας θα μπορούσε να έχει σχηματισθεί από το εσωτερικό μιας μαύρης τρύπας που βρίσκεται μέσα σε ένα άλλο σύμπαν," εξηγεί.

Ο Poplawski υποθέτει ότι το μοντέλο αυτό σε ισοτροπικές συντεταγμένες του σύμπαντος σαν μια μαύρη τρύπα, θα μπορούσε να εξηγήσει και την προέλευση του κοσμικού πληθωρισμού. Η θεωρία αυτή ισχυρίζεται ότι παρακάμπτει και τα προβλήματα της κυρίαρχης θεωρίας του Big Bang ενώ δίνει απάντηση στο πρόβλημα της απώλειας πληροφορίας που υποτίθεται ότι συμβαίνει σε μια μαύρη τρύπα, καθώς η απορροφημένη ύλη χάνεται πίσω από τον «ορίζοντα γεγονότων», κάτι που δεν συνάδει με τους νόμους της κβαντικής φυσικής.

Θα μπορούσε άραγε αυτή η άποψη να ελεγχθεί; Υπάρχει το εξής ζήτημα: ότι για να δείτε αν ένα αντικείμενο θα μπορούσε να ταξιδεύσει μέσα σε μια σκουληκότρυπα, ο παρατηρητής θα πρέπει να είναι μέσα στο τούνελ, αλλά και το εσωτερικό δεν μπορεί να παρατηρηθεί εκτός κι εάν ένας παρατηρητής εισέλθει ή διαμένει μέσα σε αυτήν.

Ή αλλιώς επειδή οι παρατηρητές μπορούν να δουν μόνο το εξωτερικό μιας μαύρης τρύπας, το εσωτερικό της δεν μπορεί να παρατηρηθεί παρά μόνο αν ένας παρατηρητής εισέλθει ή ζει στο εσωτερικό της.

Μια πιθανή λύση είναι ότι η εξωτική ύλη δεν θα άφηνε να καταρρεύσει την σκουληκότρυπα, οπότε θα είχαμε να δημιουργήσουμε – και να είναι κι αυτή κατασκευασμένη από – εξωτική ύλη, για να κρατήσει ανοικτή την σκουληκότρυπα. Ίσως, όμως, όπως προτείνει ο Poplawski, αυτό θα λειτουργούσε μόνο αν η σκουληκότρυπα είναι μέσα σε μια μαύρη τρύπα κι αυτή μέσα σε ένα άλλο σύμπαν.

Η ενέργεια φάντασμα

Μια καθοριστική ιδιότητα της ενέργειας φάντασμα είναι ότι η ενεργειακή πυκνότητά της w αυξάνεται όσο περνάει ο χρόνος. Αυτή ακριβώς η ιδιότητα είναι εκείνη που μπορεί να ερμηνεύσει την επιταχυνόμενη διαστολή του σύμπαντος. Ο βαθμός αυτής της ‘αχαλίνωτης’ ώθησης για την κοσμική διαστολή εκφράζεται δηλαδή με την ενεργειακή πυκνότητα w, της ενέργειας φάντασμα.

Σε αντίθεση, η ενεργειακή πυκνότητα όλης της γνωστής ύλης μειώνεται ή παραμένει σταθερή κατά τη διάρκεια του χρόνου. Αυτό έχει οδηγήσει μερικούς θεωρητικούς φυσικούς να προτείνουν ότι η ενέργεια φάντασμα θα αναγκάσει το σύμπαν να αυξάνεται συνέχεια για πάντα έως ότου "ανατιναχθεί" τελικά.

Τα «τέρατα» που βρίσκονται στην άμμο της θάλασσας!

Μια εντυπωσιακή και κατατοπιστική φωτογραφική σειρά καταγράφει τους μικροοργανισμούς, οι οποίοι δεν είναι ορατοί με το μάτι, αλλά υπάρχουν κάτω από τους κόκκους της άμμου της θάλασσας!

Οι μονοκύτταροι αυτοί οργανισμοί, τα βακτήρια, έχουν και επιλογές για την τροφή τους. Είναι φυτοφάγα και σαρκοφάγα, που τρέφονται από φύκια ή ουσίες άλλων ζώντων οργανισμών. Οι επιστήμονες τα αναφέρουν με τον όρο «μειοπανίδα», όπου εντάσσονται τα έμβια, τα οποία έχουν μέγεθος από 0,045 έως 0,5 χιλιοστά!

Ένας εμπειρογνώμονας, ο Όλαφ Γκιερ (Olav Giere), εκτιμά ότι με μια πατημασιά μας στην υγρή άμμο, έχουμε συναντήσει από 50.000 έως 100.000 βακτήρια! Σήμερα είναι αναγνωρισμένα 34 είδη από αυτά.

Βραδύπορα

Τα βραδύπορα έχουν μαλακό σώμα και χρησιμοποιούν τα νύχια στις άκρες των οκτώ ποδιών τους, για να προσκολλούνται στους κόκκους της άμμου. Επίσης αναφέρονται και ως «αρκούδες του νερού».

Κινόρυγχοι

Οι Κινόρυγχοι, ονομάζονται έτσι από το κωνοειδές στόμα τους. Το σώμα του έχει αγκάθια, με τα οποία γατζώνεται πάνω στην άμμο ή τη λάσπη.

Ακάρεα

Τα ακάρεα είναι αρθρόποδα και αποτελούν την πολυπληθέστερη ομάδα μικροοργανισμών στη Γη, αλλά μόνο περίπου 3 έως 5% ζει στη θάλασσα. Θεωρούνται από τα αραχνοειδή.

Καρκινοειδή «Mystacocarid»

Ζουν μόνο στη θαλάσσια λάσπη. Για να μετακινηθούν χρησιμοποιούν κεραίες και τα σαγόνια τους για να πιάσουν τους κόκκους της άμμου.

Νηματώδη

Τα νηματώδη πιστεύεται ότι έχουν τον μεγαλύτερο πληθυσμό, ανάμεσα στους μικροοργανισμούς. Υπολογίζεται πως ξεπερνούν τα 4 εκατομμύρια ανά τετραγωνικό μέτρο στη άμμο της θάλασσας.

Σκουλήκια «Sipunculid»

Τα sipunculids, που σημαίνει «μικρός σωλήνας», είναι μια ομάδα οργανισμών που βρέθηκαν μόνο σε θαλάσσια περιβάλλοντα, συνήθως σε λάσπες και σε ρηχά νερά. Συχνά παίρνουν και ένα σχήμα φιστικιού, γι΄αυτό τα λένε και «σκουλήκια φιστίκια».

Γαστρότριχες

Τα περισσότερα από αυτά τα αγκαθωτά ασπόνδυλων ζουν μεταξύ ξηράς και θάλασσας και μπορεί να φτάσουν τα 100.000 ανά τετραγωνικό μέτρο. Βασικό όργανο για κίνηση και τροφή είναι οι τρίχες πάνω στο σώμα τους.

Κωπήποδα

Κωπήποδα, ένα είδος καρκινοειδών, που ένα από τα πιο άφθονα είδη θαλάσσιων ζωοπλαγκτόν. Είναι κυλινδρικό, σκουλήκι ιδανικό για τη ζωή σε λάσπες και έχουν πόδια για να μετακινούνται.

Σε λίγους μήνες θα δούμε «live» μια μαύρη τρύπα!

Οι επιτελείς του προγράμματος Event Horizon Telescope (Τηλεσκόπιο Ορίζοντα Γεγονότων) υποστηρίζουν ότι στις αρχές του 2017 θα καταφέρουν να καταγράψουν σε φωτογραφίες τον ορίζοντα των γεγονότων μιας μελανής οπής. Αν τα καταφέρουν θα είναι η πρώτη φορά που θα έχουμε πραγματικές εικόνες από το περιβάλλον μιας μαύρης τρύπας.

Ο «μαύρος» ορίζοντας
Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας, ο ορίζοντας των γεγονότων είναι το σημείο στον χωροχρόνο εντός του οποίου τα γεγονότα δεν μπορούν να επηρεάσουν τον παρατηρητή, καθώς η βαρύτητα ισοδυναμεί με καμπύλωση του χωροχρόνου. Με απλά λόγια είναι το «σημείο χωρίς επιστροφή», δηλαδή το σημείο στο οποίο η βαρυτική έλξη γίνεται τόσο δυνατή, ώστε κάθε διαφυγή να είναι αδύνατη.

Το πρόγραμμα
Το Event Horizon Telescope είναι ένα δίκτυο εννέα ραδιοτηλεσκοπίων που είναι εγκατεστημένα σε διάφορες περιοχές του πλανήτη. Οι παρατηρήσεις των τηλεσκοπίων και η επεξεργασία τους με ένα λογισμικό που βασίζεται σε ένα νέο αλγόριθμο θα βοηθήσουν στην οπτική αποτύπωση του ορίζοντα των γεγονότων του Τοξότη Α*, της μελανής οπής που βρίσκεται στο κέντρο του γαλαξία μας. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η εικόνα του ορίζοντα των γεγονότων της μαύρης τρύπας θα μοιάζει με μια μεγάλη ημισέληνο. Οι ερευνητές θα παρουσιάσουν την τεχνολογία με την οποία θα επιχειρήσουν να καταγράψουν τις εικόνες του ορίζοντα των γεγονότων σε συνέδριο πληροφορικής που θα γίνει σε λίγες εβδομάδες.

Τα μαλλιά των μελανών οπών
Στις αρχές του 2016 ο διάσημος αστροφυσικός Στίβεν Χόκινγκ παρουσίασε μια νέα θεωρία για τις μαύρες τρύπες στη μελέτη των οποίων έχει αφιερώσει ουσιαστικά την ζωή του. Ο Χόκινγκ ανέπτυξε την νέα θεωρία σε συνεργασία με τον φυσικό Μάλκολμ Πέρι από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και τον φυσικό Άντριου Στρόμινγκερ από το Χάρβαρντ. Οι τρεις ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι πληροφορίες που υπάρχουν στην ύλη που εισέρχεται σε μια μαύρη τρύπα δεν καταστρέφονται μαζί με αυτή αλλά αποσπώνται και αποθηκεύονται σε εξωτικές κοσμικές δομές στον ορίζοντα των γεγονότων, το αόρατο σύνορο το οποίο περιβάλλει κάθε μαύρη τρύπα στο Σύμπαν και εμποδίζει το φως να ξεφύγει. Κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι πληροφορίες που εισέρχονται στις μελανές οπές αποθηκεύονται σε μια κοσμική δομή την οποία ονομάζουν «μαλακά μαλλιά».

Σύμφωνα με τον Χόκινγκ και τους συνεργάτες του αυτά τα… μαλλιά αποτελούνται από φωτόνια και βαρυτόνια. Τα βαρυτόνια είναι υποθετικά στοιχειώδη σωματίδια φορείς της βαρυτικής αλληλεπίδρασης. Όπως αναφέρουν οι τρεις επιστήμονες όταν η ύλη εισέρχεται σε μια μελανή οπή οι πληροφορίες τους «απογυμνώνονται» από αυτή και… πιάνονται στα «μαλακά μαλλιά» που βρίσκονται στον ορίζοντα των γεγονότων. Η θεωρία τους δημοσιεύεται στο νέο τεύχος της επιθεώρησης «Physical Review Letters» με τον Χόκινγκ να αναφέρει ότι δεν αποκλείεται οι μαύρες τρύπες να αποτελούν πύλες επικοινωνίας με άλλα σύμπαντα.

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ, ΗΣΙΟΔΟΣ - Θεογονία (687-728)

οὐδ᾽ ἄρ᾽ ἔτι Ζεὺς ἴσχεν ἑὸν μένος, ἀλλά νυ τοῦ γε
εἶθαρ μὲν μένεος πλῆντο φρένες, ἐκ δέ τε πᾶσαν
φαῖνε βίην· ἄμυδις δ᾽ ἄρ᾽ ἀπ᾽ οὐρανοῦ ἠδ᾽ ἀπ᾽ Ὀλύμπου
690 ἀστράπτων ἔστειχε συνωχαδόν, οἱ δὲ κεραυνοὶ
ἴκταρ ἅμα βροντῇ τε καὶ ἀστεροπῇ ποτέοντο
χειρὸς ἄπο στιβαρῆς, ἱερὴν φλόγα εἰλυφόωντες,
ταρφέες· ἀμφὶ δὲ γαῖα φερέσβιος ἐσμαράγιζε
καιομένη, λάκε δ᾽ ἀμφὶ περὶ μεγάλ᾽ ἄσπετος ὕλη·
695 ἔζεε δὲ χθὼν πᾶσα καὶ Ὠκεανοῖο ῥέεθρα
πόντός τ᾽ ἀτρύγετος· τοὺς δ᾽ ἄμφεπε θερμὸς ἀυτμὴ
Τιτῆνας χθονίους, φλὸξ δ᾽ αἰθέρα δῖαν ἵκανεν
ἄσπετος, ὄσσε δ᾽ ἄμερδε καὶ ἰφθίμων περ ἐόντων
αὐγὴ μαρμαίρουσα κεραυνοῦ τε στεροπῆς τε.
700 καῦμα δὲ θεσπέσιον κάτεχεν χάος· εἴσατο δ᾽ ἄντα
ὀφθαλμοῖσιν ἰδεῖν ἠδ᾽ οὔασιν ὄσσαν ἀκοῦσαι
αὔτως, ὡς ὅτε γαῖα καὶ οὐρανὸς εὐρὺς ὕπερθε
πίλνατο· τοῖος γάρ κε μέγας ὑπὸ δοῦπος ὀρώρει,
τῆς μὲν ἐρειπομένης, τοῦ δ᾽ ὑψόθεν ἐξεριπόντος·
705 τόσσος δοῦπος ἔγεντο θεῶν ἔριδι ξυνιόντων.
σὺν δ᾽ ἄνεμοι ἔνοσίν τε κονίην τ᾽ ἐσφαράγιζον
βροντήν τε στεροπήν τε καὶ αἰθαλόεντα κεραυνόν,
κῆλα Διὸς μεγάλοιο, φέρον δ᾽ ἰαχήν τ᾽ ἐνοπήν τε
ἐς μέσον ἀμφοτέρων· ὄτοβος δ᾽ ἄπλητος ὀρώρει
710 σμερδαλέης ἔριδος, κάρτευς δ᾽ ἀνεφαίνετο ἔργον.
ἐκλίνθη δὲ μάχη· πρὶν δ᾽ ἀλλήλοις ἐπέχοντες
ἐμμενέως ἐμάχοντο διὰ κρατερὰς ὑσμίνας.
οἱ δ᾽ ἄρ᾽ ἐνὶ πρώτοισι μάχην δριμεῖαν ἔγειραν,
Κόττος τε Βριάρεώς τε Γύγης τ᾽ ἄατος πολέμοιο·
715 οἵ ῥα τριηκοσίας πέτρας στιβαρέων ἀπὸ χειρῶν
πέμπον ἐπασσυτέρας, κατὰ δ᾽ ἐσκίασαν βελέεσσι
Τιτῆνας· καὶ τοὺς μὲν ὑπὸ χθονὸς εὐρυοδείης
πέμψαν καὶ δεσμοῖσιν ἐν ἀργαλέοισιν ἔδησαν,
νικήσαντες χερσὶν ὑπερθύμους περ ἐόντας,
720 τόσσον ἔνερθ᾽ ὑπὸ γῆς ὅσον οὐρανός ἐστ᾽ ἀπὸ γαίης·
τόσσον γάρ τ᾽ ἀπὸ γῆς ἐς τάρταρον ἠερόεντα.
ἐννέα γὰρ νύκτας τε καὶ ἤματα χάλκεος ἄκμων
οὐρανόθεν κατιών, δεκάτῃ κ᾽ ἐς γαῖαν ἵκοιτο·
723a [ἶσον δ᾽ αὖτ᾽ ἀπὸ γῆς ἐς τάρταρον ἠερόεντα·]
ἐννέα δ᾽ αὖ νύκτας τε καὶ ἤματα χάλκεος ἄκμων
725 ἐκ γαίης κατιών, δεκάτῃ κ᾽ ἐς τάρταρον ἵκοι.
τὸν πέρι χάλκεον ἕρκος ἐλήλαται· ἀμφὶ δέ μιν νὺξ
τριστοιχὶ κέχυται περὶ δειρήν· αὐτὰρ ὕπερθε
γῆς ῥίζαι πεφύασι καὶ ἀτρυγέτοιο θαλάσσης.

***
Ο Δίας πια το μένος του δε συγκρατούσε,μα γέμισαν τα στήθη του ευθύς με ορμή και όλη τουτη δύναμη φανέρωσε. Κι εξίσου από τον ουρανό κι από τον Όλυμπο690προχώραγε και άστραφτε συνέχεια, και οι κεραυνοίευθύς μαζί με τη βροντή και με την αστραπή πετούσαναπό το στιβαρό του χέρι, την ιερή στριφογυρνώντας φλόγα,απανωτοί. Κι ολόγυρα η ζωοδότρα η γη αντιβούιζε,καθώς καιγότανε, κι έτριζε δυνατά από γύρω δάσος αμέτρητο.Έβραζε όλη η γη και του Ωκεανού τα ρείθρακι ο πόντος ο ατρύγητος. Θερμή πνοή τους χθόνιους Τιτάνεςκύκλωνε κι άφατη φλόγα στο θεϊκό αιθέρα έφτανε,και η ακτινοβόλα λάμψη του κεραυνού και της αστραπήςτους τύφλωνε τα μάτια, κι ας ήταν δυνατοί.700Άφατη πύρα το χάος γέμιζε. Φαινότανε σαν να ᾽βλεπαν τα μάτιακαι ν᾽ άκουγαν τ᾽ αυτιά ήχο παρόμοιο,όπως εάν ζυγώνανε η γη κι ο ουρανός ο ευρύς από πάνω.Γιατί τόσο μεγάλος θα σηκωνόταν γδούπος,αν έπεφτε σ᾽ ερείπια η γη και γκρεμιζόταν από ψηλά ο ουρανός.Τόσος γινόταν γδούπος καθώς συγκρούονταν οι θεοί στη μάχη.Και οι άνεμοι σηκώνανε με θόρυβο μαζί σεισμό, σκόνη,βροντή, αστραπή, το φλογερό τον κεραυνό,του μέγα Δία τα βέλη, και φέρνανε κραυγές και ιαχέςκαταμεσής στα δύο μέτωπα. Κι ο θόρυβος της φοβερής της μάχης710σηκωνότανε άπλετος και φανερώνονταν της δύναμης τα έργα.Η μάχη έκλινε. Πριν, όμως, ο ένας στον άλλο αντιστέκοντανκαι μάχονταν σταθερά στην κρατερή τη μάχη.Κι ανάμεσα στους πρώτους δριμεία μάχη σήκωνανο Κόττος, ο Βριάρεως κι ο Γύγης, ο ακόρεστος για πόλεμο.Τριακόσια βράχια εκείνοι από τα στιβαρά τους χέριαστέλνανε απανωτά και με τα βλήματά τους τους Τιτάνεςκατασκέπααν. Και τους Τιτάνες στείλανε κάτω από τη γημε τους πλατιούς τους δρόμους και σε δεσμά σκληρά τους δέσανε,αφού με τα χέρια τους τους νίκησαν κι ας ήσαν γενναιόψυχοι.
720Και τόσο κάτω απ᾽ τη γη τούς ρίξανε, όσο απέχει από τη γη ο ουρανός.Γιατί τόση είναι η απόσταση απ᾽ τη γη μέχρι το νεφελώδη Τάρταρο.Μέρες εννιά και νύχτες αμόνι χάλκινοαπό τον ουρανό αν έπεφτε, τη δέκατη στη γη θα έφτανε.[Κι εξίσου πάλι από τη γη στο νεφελώδη Τάρταρο:]Νύχτες και πάλι εννιά και μέρες χάλκινο αμόνιαπό τη γη αν έπεφτε, τη δέκατη στον Τάρταρο θα έφτανε.Χάλκινο φράγμα από γύρω τον κυκλώνει. Και γύρω του,στο λαιμό του, τρίδιπλη νύχτα είναι χυμένη. Κι απάνωτης γης οι ρίζες και της ατρύγητης της θάλασσας φυτρώνουνε.

Η ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΚΕΨΗ

Ίσως φαίνεται περίεργο να μιλάμε για τη γέννηση ίων νόμων σαν ανακάλυψη, όπου μπορούμε να την αποδώσουμε σε κάποιο συγκεκριμένο λαό και σε συγκεκριμένη χρονολογία. Γιατί, a priori, κάθε ομάδα ανθρώπων, όποια κι αν είναι, δεν μπορεί να επιβιώσει παρά μόνο αν τα μέλη της υπακούουν σε ορισμένο αριθμό κανόνων που διέπουν τη συμπεριφορά τους. Και όσα γνωρίζουμε για την αρχαία Ελλάδα λαμπρύνουν αυτό το αξίωμα. Πρέπει επίσης να γνωρίζουμε τη φύση αυτών των κανόνων.

Μπορεί να είναι θρησκευτικοί: sτην περίπτωση αυτή συνδέονται συχνά με θεϊκούς χρησμούς και μεταδίδονται με ιερατική παράδοση. Μπορεί να είναι και οικογενειακοί: έτσι ο Ε. Benvemste (στο Le vocabulaire des institutions indo-europeennes, σ. 103) προσδιορίζει την έννοια Θέμις[1] της ομηρικής εποχής λέγοντας: «Στο έπος, με τη λέξη θέμις εννοούμε τις προ­διαγραφές που ορίζουν τα δικαιώματα και τα καθήκοντα του καθενός υπό την εξουσία που ασκεί ο αρχηγός του γένους, είτε στην καθημερινή ζωή μέσα στο οικιακό περιβάλλον, είτε στις εξαιρετικές περιπτώσεις: συμμαχία, γάμος, μάχη-. Τέτοιοι κανόνες μπορούν επίσης να ισχύουν στις σχέσεις μεταξύ διαφορετικών οικογενειών και στις σχέσεις με το μονάρχη: στην περίπτωση αυτή αποκτούν ήδη πολιτική σημασία Και όμως οι κανόνες αυτοί δεν είναι καθόλου νόμοι. Καθώς δεν έχουν συχνά άλλο λόγο ύπαρξης, εκτός από τη σιωπηρή παραδοχή εκείνων που τους τηρούν, οι κανόνες δεν έχουν την αξίωση να είναι έγκυροι, για ένα Κράτος στο σύνολο του, ούτε γνωστοί σε όλους, ούτε κυρίαρχοι από μόνοι τους.

Η αρχαία Ελλάδα παρουσιάζει όμως το μοναδικό πλεονέκτημα να μας καθιστά θεατές στη μεταλλαγή των κανόνων αυτού του είδους, σε πραγματικούς νόμους: παρακολουθούμε στα γεγονότα, στο λεξιλόγιο, τη γένεση μιας έννοιας στην οποία θα στηριχτεί αργότερα ολόκληρος ο δυτικός πολιτισμός μας.

Η ομηρική εποχή δεν γνώριζε νόμους: γνώριζε μόνο τους κανόνες που αναφέραμε προηγουμένως. Η εξουσία βρίσκεται στα χέρια των βασιλέων. Η κοινωνία είναι φεουδαρχική. Η δικαιοσύνη αποδίδεται μέσα στην οικογένεια ή με αντίλογο και διαιτησία. Αν και χωρίς αμφιβολία, η κατάσταση αυτή εξελίχτηκε ικανοποιητικά από τη Μυκηναϊκή εποχή ως τις αρχές του 8ου αιώνα (πιθανή χρονολογική τοποθέτηση του Ομήρου) η εξέλιξη αυτή βαρύνει λιγότερο σε σχέση με τις μεγάλες αλλαγές που θα γνωρίσουν οι δύο επόμενοι αιώνες.

Από την αρχή του 8ου αιώνα βλέπουμε να οργανώνονται οι πόλεις: η εξάπλωση των αποικιών μας δίνει τη μαρτυρία.

Δυστυχώς δεν έχουμε επαρκείς πληροφορίες για την ίδρυση αυτών τω\ πόλεων. Είναι όμως αναμφισβήτητο ότι μια τέτοια γέννηση χρειάστηκε να συνοδευτεί από μία πρώτη κοινή εφαρμογή των εθίμων και από μια πρώτη συναίνεση για το ρόλο που αντιστοιχεί στον καθένα. Είναι εκείνο που συνειδητοποίησε ο Πλάτων όταν, με την εξιδανικευμένη μέθοδό του, επικαλείται, στο 3ο βιβλίο των Νόμων (681 be), τον τρόπο με τον οποίον οι αντιπρόσωποι εξετάζουν τα έθιμα των διαφόρων ομάδων, ώστε να διακρίνουν όσα αξίζουν να διατηρηθούν στο όνομα του κοινού συμφέροντος.

Κυρίως όμως στις πόλεις αυτές συμβαίνει να εξαφανίζεται γρήγορα το μοναρχικό καθεστώς. Τη θέση του καταλαμβάνουν αριστοκρατικά καθεστώτα και τότε έγινε δυνατή η δημιουργία μιας πραγματικής πολιτικής ζωής. Αυτή η συμμετοχή στην εξουσία απαιτούσε φυσικά την επεξεργασία κοινών κανόνων, που θα καθόριζαν τα δικαιώματα και τις αρμοδιότητες του καθενός. Ο νόμος εμφανίζεται λοιπόν όταν, με τη μία ή την άλλη μορφή, οι πολίτες αποκτούν πρόσβαση στην πολιτική ζωή.

Την ίδια όμως εποχή, μία κεφαλαιώδης εφεύρεση πρόκειται να διευκολύνει την επεξεργασία αυτών των κοινών κανόνων: η εφεύρεση αυτή ήταν η γραφή.

Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται ακριβώς για εφεύρεση. Οι Έλληνες της Μυκηναϊκής Εποχής είχαν χρησιμοποιήσει τη συλλαβική γραφή που διαβάζουμε τελευταία στις πινακίδες, στις οποίες έχει διατηρηθεί. Αλλά αυτή η γραφή χάθηκε στο ναυάγιο του μυκηναϊκού πολιτισμού με την άφιξη νέων πληθυσμών. Αργότερα έμελλε ν’ αντικατασταθεί από το αλφάβητο το οποίον οι Έλληνες χρησιμοποιούν και σήμερα. Οι πρώτες γνωστές μαρτυρίες για τη χρήση αυτού του αλφάβητου ανάγονται στα μέσα του 8ου αιώνα. Η γραφή λοιπόν θα απέβαινε πολύ σύντομα, μέσον πολιτικής χειραφέτησης: με τη γραφή γινόταν, μια για πάντα και για τη χρήση όλων, εύκολος ο καθορισμός των κανόνων, που αντιστοιχούσαν ως τότε μόνο σε αόριστες παραδόσεις υποκείμενες, είτε στο απόκρυφο, είτε σε αυθαίρετες ερμηνείες. Ο πολιτικός νόμος δεν μπόρεσε ν’ αποκτήσει υπόσταση, παρά μόνο από την ημέρα που καταχωρήθηκε σε γραπτό κείμενο.

Και εδώ ακόμα ο Πλάτων μπορεί να χρησιμεύσει ως μαρτυρία, καθώς στο 3ο βιβλίο των Νόμων, δεν παραλείπει να επιμένει στο ρόλο που η γραφή. Στην αρχή, λέει, οι άνθρωποι δεν είχαν διόλου νόμους. Και εξηγεί: «Εκείνη την εποχή δεν είχαν ανάγκη από νομοθέτες και οι νόμοι δεν αποτελούσαν γενικό φαινόμενο. Οι άνθρωποι που ζούσαν τότε δεν ήξεραν να γράφουν αλλά όλοι ζούσαν σύμφωνα με χα έθιμα και τους πατροπαράδοτους νόμους, όπως θα λέγαμε σήμερα (680 α)[2] Και ο Ευριπίδης, υμνώντας στις Ικέτιδες την αθηναϊκή δημοκρατία, είναι εξ ίσου σαφής όταν υπογραμμίζει στο στίχο 432: Όταν όμως οι νόμοι είναι γραμμένοι, φτωχός και πλούσιος στέκουν πάντοτε ίσοι![3]

Πράγματι, η πολιτική χειραφέτηση, που υποβοήθησε το σχηματισμό των πόλεων, και η διάδοση της γραφής, που έδωσε στους κανόνες υπόσταση αντικειμενική και κοινή για όλους, δημιούργησαν πολύ γρήγορα ένα νομοθετικό έργο. Στο σημείο αυτό η παράδοση δεν είναι απόλυτα βέβαιη και πολλοί θρύλοι εμπλέκονται σε πολλά νέα πολιτικά δόγματα. Ωοτόκο, η Ελλάδα διατηρούσε την ανάμνηση μιας σειράς από μεγάλους «νομοθέτες» που έδωσαν σε διάφορες πόλεις σύνταγμα. Επιφανέστερος είναι εκείνος για τον οποίο γνωρίζουμε τα λιγότερα, δηλαδή ο Λυκούργος που συνέταξε τη νομοθεσία της Σπάρτης. Οπωσδήποτε, η μεγάλη - ρήτρα - της Σπάρτης, δηλαδή ο συνταγματικός νόμος της πόλης, φαίνεται να ανάγεται στα μέσα του 8ου αιώνα. Και άλλοι νομοθέτες έμειναν ονομαστοί στην Ελλάδα, όπως ο Ζάλευκος, νομοθέτης των Λοκρών, ο οποίος τοποθετείσαι στο 660 περίπου και ο Χαρώνδας ο νομοθέτης της Κατάνης γύρω στο 630. Υπήρξε στην Ελλάδα ένα γενικό κίνημα. Και οι πόλεις που δεν διέθεταν αρμόδιο πρόσωπο καλού σαν από αλλού κάποιον, για να θεσπίσει νόμους. Η Θήβα π. χ. φαίνεσαι όχι κάλεσε τον Κορίνθιο Φιλόλαο[4]. Όσο για την Αθήνα, η παράδοση αναφέρει όχι γνώρισε διαδοχικά δύο νομοθέτες: τον Δράκοντα, έναν ευγενή Αθηναίο στο τέλος του 7ου αιώνα, και τον Σάλωνα, τον περιφημότερο όλων, που έζησε στις αρχές του 6ου αιώνα και εγκαινιάζει την κλασική εποχή, που έμελλε να γίνει η εποχή της αθηναϊκής δημοκρατίας.

Mε την εμφάνιση της; δημοκρατίας, ο νόμος παίρνει στην Αθήνα το νόημα που θα αποτελέσει πρωτοτυπία στην ελληνική σκέψη. Περισσότερο από κάποιες γενικές αρχές, καθορισμένες στο όνομα μιας θεϊκής αποκάλυψης, κυρίως τους απλούς πρακτικούς κανόνες, που ορίζουν ποινές για ορισμένα αδικήματα, οι νόμοι στο δημοκρατικό πολίτευμα, θα ρυθμίσουν με γενική συναίνεση, τις διάφορες όψεις της κοινής ζωής. Το κύρος τους θα αντικαταστήσει την ατομική ή την ομαδική κυριαρχία, που από τότε θεωρείται ύβρις.

Ο νόμος αντιτάσσεται στην αυθαιρεσία.

Και εδώ εμφανίζεται η σχετική αδυναμία του Σόλωνα. Διότι, αφού στην πατρίδα του έπαιξε το ρόλο του διαιτητή μεταξύ φτωχών και πλουσίων και πρόσφερε μια σειρά νόμους, χαραγμένους σε ξύλο, δεν έδωσε στον εαυτό του την ικανοποίηση ότι πεθαίνοντας άφηνε την Αθήνα σε έννομη τάξη: ένα χρόνο πριν από το θάνατο του Σόλωνα και παρ’ όλες τις προσπάθειες του, ο Πεισίστρατος κατέλαβε την εξουσία στην Αθήνα, που γνώρισε και αυτή την τυραννία ύστερα από πολλές ελληνικές πόλεις. Οι Αθηναίοι θα γίνουν πάλι υπεύθυνοι της πολιτικής ζωής τους, μετά την ανατροπή της τυραννίας και με έναν καινούργιο νομοθέτη, σαφώς δημοκρατικότερο από τον Σόλωνα. Το σύνταγμα που καθιέρωσε ο Κλεισθένης διέλυσε το πλαίσιο με τις οικογενειακές κάστες, κατάργησε την εξουσία των μεγάλων οικογενειών και διαχωρίζοντας το λαό της Αθήνας σε φυλές, εγκαθίδρυσε το σύνταγμα με το οποίο θα κυβερνηθεί η κλασική Αθήνα: με τη Βουλή των Πεντακοσίων και τη Συνέλευση του Δήμου. Από τότε ο νόμος, θεμέλιο και αποτέλεσμα της δημοκρατίας, γίνεται πολιτικός νόμος, γίνεται ο νόμος.

Αυτό επιβεβαιώνει η εξέταση του λεξιλογίου. Γιατί η λέξη νόμος αρχίζει να εφαρμόζεται στον πολιτικό τομέα από εκείνη την εποχή.

Αρχικά δεν υπήρχε βέβαια καμιά λέξη που να υποδηλώνει κάτι, του οποίου την ύπαρξη κανείς δεν είχε προβλέψει. Και όμως η λέξη νόμος υπήρχε. Και αν δεν συναντάται στον Όμηρο[5] συναντάται σύντομα στη συνέχεια (στους, Ησίοδο, Αρχίλοχο, Θέογνι, Αλκαίο κ.α...). Μέσα όμως από τις ποικίλες έννοιες του[6] δεν προκύπτει καμιά έννοια πολιτική. Μπορεί να εφαρμοστεί στο τραγούδι και στη μουσική η ακόμα να υποδηλώνει μια ιεροτελεστία, μερικές φορές κάποια συνήθεια, άλλοτε ένα ηθικό αξίωμα. Συνδέεται προφανώς με τη ρίζα της λέξης νέμω που σημαίνει μοιράζω (αν και η σημασιολογική σχέση με το νέμω μερικές φορές καθορίζεται δύσκολα) και γενικά υποδεικνύει κάθε είδους κανόνα σε όλους τους τομείς.

Εξ άλλου, όταν άρχισαν να συντάσσουν τους νόμους δεν κατέφυγαν στη λέξη νόμος. Ο συνταγματικός νόμος της Σπάρτης ονομάζεται ρήτρα και η λέξη συνδέεται με το ρήμα λέγω. Επρόκειτο για σχέση εντιμότητας (όπως στην Οδύσσεια, ξ, 393, όπου η λέξη προσδιορίζει μια συμφωνία) ή για ένα λόγο ιερό[7]; Δεν έχει και τόση σημασία αφού η χρήση αυτή δεν συναντάται αλλού. Στην Αθήνα, το όνομα που δόθηκε αρχικά στους νόμους ήταν η λέξη Θεσμός, λέξη που παράγεται από το ρήμα τίθημι - θέτω[8]. Και το πέρασμα από υη λέξη θεσμός στη λέξη νόμος είναι από τα πιο αποκαλυπτικά.

Πράγματι, η λέξη Θεσμός (που υπάρχει ήδη στον Όμηρο), χρησιμοποιείται για τους νόμους του Δράκοντα. Και ο ίδιος ο Σόλων αποκαλεί τους δικούς του νόμους θεσμούς. Στο περίφημο απόσπασμα 24. όταν δηλώνει υπερήφανα ότι συνέταξε νόμους ίσους και για τον καλό και για τον κακό (στίχοι 18-20), χρησιμοποιεί τη λέξη θεσμοί. Προκύπτει το ερώτημα αν μεταχειρίζεται τη λέξη νόμος στο ίδιο ποίημα όταν, στους στίχους 15-16, λέει: «αυτό το κατόρθωσα με τη δύναμη του νόμου ενώνοντας τον καταναγκασμό και τη δικαιοσύνη Ο πάπυρος του κειμένου του Αριστοτέλη (στον οποίο περιέχεται το κείμενο αυτό) λέει πράγματι: κράζει νόμου (με τη δύναμη του νόμου). Αντίθετα, τα χειρόγραφα του Πλούταρχου και του Αίλιου Αριστείδη[9] λένε κράτει homou (με τη δύναμη του ανθρώπου) και πρέπει να εννοηθεί: αυτό το πραγματοποίησα με το κύρος μου ενώνοντας σε ένα τον καταναγκασμό και τη δικαιοσύνη . Οι εκδότες και οι σχολιαστές αμφιβάλλουν[10]. Μας είναι αρκετό να αναγνωρίσουμε ότι, ακόμα και αν το κείμενο είχε εδώ τη λέξη. νόμου, η έννοια δεν θα ήταν ακόμα εντελώς πολιτική: Θα υποδήλωνε, με μια ηθική και αφηρημένη μορφή, την ολοκάθαρη ιδέα ενός κανόνα, μιας τάξης που εισάγεται στη ζωή του ανθρώπου.

Ο Σόλων δεν χρησιμοποιεί τη λέξη νόμος με την έννοια του νόμου μιας πόλης. Αν και ορίζει την τάξη που επικρατεί έτσι ως ευνομία, είναι φανερό ότι δεν πρέπει να συνδεθεί η λέξη αυτή με τον νόμο[11].

Αντίθετα, εκ των υστέρων οι θεσμοί αυτοί θα φέρουν το όνομα νόμοι με την έννοια που έχουν ήδη στον Ηρόδοτο.

Από ποτέ χρονολογείται η νέα χρήση, και πού υπάρχει το πρώτο αποδεικτικό στοιχείο της;

Η αναζήτηση είναι διασκεδαστική και η επιβεβαίωση δύσκολη. Συναντώνται χρήσεις όπου η λέξη είναι δυνατόν να υποδηλώνει νόμους, πιθανότερο όμως είναι να υπονοεί τα τρέχοντα έθιμα σε διάφορες χώρες (όπως στον Αρχίλοχο, απ. 230 Bude ή ακόμα τρόπους ζωής (όπως στον Θέογνι, 290), δηλαδή κανόνες αρχής (στο αυτό 54). Αργότερα, προς τις αρχές του 5ου αιώνα, πληθαίνουν τα αβέβαια παραδείγματα. Στο 2ο Πύθειον του Πίνδαρου (στ «6> γύρω στο 475, η λέξη νόμος υποδηλώνει ένα είδος συντάγματος (μοναρχικό, δημοκρατικό, αριστοκρατικό). Στο πρώτο (στ. 62), το 470, τίθεται το ερώτημα αν πρόκειται για νόμους με την ακριβή έννοια της λέξης ή για μια τάξη πραγμάτων που ερμηνεύεται στα έθιμα. Η έννοια της νομοθεσίας γενικά επιβεβαιώνεται ήδη από τότε σε δύο ωραία αποσπάσματα του Ηράκλειτου. Το ένα λέει ότι όλοι οι ανθρώπινοι νόμοι αντλούν τη δύναμή τους από ένα θείο νόμο (απ. 114)[12] . και το άλλο ότι οι πολίτες οφείλουν να μάχονται για τους νόμους τους, όσο και για τα οχυρά τους (απ. 44). Τα παραδείγματα αυτά, ακόμα αβέβαια[13], διατυπώνονται όλα έξω από τον αθηναϊκό χώρο - όπως οι τρείς επιγραφές που ανακάλυψε ο Μ. Ostwald, όπου χρησιμοποιείται η λέξη νόμος για να υποδηλώσει νόμους (μεταξύ 465 και 455)[14]. Αντίθετα, υπάρχουν πολλά παραδείγματα στον Αισχύλο που, χωρίς να είναι καθοριστικά γιατί αποκλείεται στη δική του σκηνική πραγματικότητα η ιδέα «ον γραπτών νόμων) αναφέρονται σαφέστατα στην εξοικείωση με τον γραπτό νόμο στον κόσμο που ζει ο ποιητής. Η πρώτη ασφαλής μαρτυρία του νόμου με πολιτική έννοια, - κατά τον Μ. Ostwald - βρίσκεται στις Ικέτιδες, που ο μελετητής χρονολογεί με σωστή προσέγγιση μεταξύ 464-463. Είναι οι στίχοι 387-391: «Αν του Αίγυπτου οι γιοί σ’ εξουσιάζουν σύμφωνα με ιηι χώρας σου τους νόμους, οι συγγενείς σας λέγοντας πως είναι οι πιο στενοί, σ’ αυτούς ποιος θα θελήσει ν’ αντισταθεί; γιατί εσύ βέβαια πρέπει να φέρεις αποδείξεις πως δεν έχουν αυτοί απάνω σου καμιά εξουσία αν της πατρίδας σου έτσι οι νόμοι ορίζουν»[15]. Είναι πιθανόν να πρόκειται για κάποιο έθιμο, αλλά το ύφος υπονοεί την εξοικείωση με νομοθετικά κείμενα. Εξ άλλου, η ατμόσφαιρα δικαστικής κρίσης δίνει βαρύτητα στα δύο εδάφια των Ευμενίδων, όπου ο Αισχύλος γράφει, το 458, ότι ο νόμος απαγορεύει στο δολοφόνο να μιλήσει πριν εξαγνιστεί (448) η όχι κάποιος άνθρωπος είναι κατά τον νόμο» ικέτης της προστασίας του Απόλλωνα (576). Φυσικά εδώ πρόκειται για έθιμα θρησκευτικά. Ο αντίλογος όμως φαίνεται να μιμείται τις δικαστικές αγορεύσεις της εποχής. Και το γεγονός ότι τα παραδείγματα γίνονται όλο και περισσότερα[16] δείχνει ότι η συνήθεια να ανατρέχουν στον νόμο ήταν βαθιά ριζωμένη εκείνη την εποχή.

Μπορούμε λοιπόν να χρονολογήσουμε με βεβαιότητα την καινούργια χρήση από το τέλος του 6ου ή την αρχή του 5ου αιώνα. Και επειδή η λέξη θεσμός εξαφανίζεται διά μιας την ίδια εποχή[17] επιτρέπεται να σκεφτούμε ότι η ξαφνική επικράτηση της λέξης νόμος συνδέεται με την έλευση της δημοκρατίας. Είναι προφανές ότι αυτή η χρήση αρχίζει μια δεδομένη στιγμή, μεταξύ Πεισίστρατου και Περικλή. Θα ήταν ελκυστικό να σκεφτούμε ότι σχετίζεται με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη. Η υπόθεση αυτή, που παρουσιάζουν σημαντικοί ελληνιστές[18], υποστηρίχτηκε με σθένος στο πρόσφατο βιβλίο του Ostwald Nomos and the beginnings of the Athenian democracy. Κατ’ αυτόν, η λέξη νόμος μαζί με τη λέξη ισονομία εισήχθησαν στην αθηναϊκή πολιτική ζωή με τον Κλεισθένη, το 507-506.

Η λέξη αυτή δεν πρόκειται να φύγει ποτέ πια. Και είναι αξιοσημείωτη η διαπίστωση όχι αυτή η λεκτική αλλαγή εκφράζεται περίλαμπρα στους ίδιους όρους που υποδηλώνουν ορισμένους δικαστικούς άρχοντες. Από τα μέσα του 7ου αιώνα υπήρχε στην Αθήνα το συμβούλιο των έξι «θεσμοθετών», επιφορτισμένων να μεταγράψουν τα θέσμια και να τα διατηρήσου για την εκδίκαση των διαφορών. Το συμβούλιο αυτό επέζησε και ο Αριστοτέλης περιγράφει το ρόλο του κατά τον 4ο αιώνα. Όταν όμως, προς το τέλος του 5ου αιώνα, οι μετριοπαθείς πήραν την εξουσία στην Αθήνα και αποφάσισαν να προβούν σε αναθεώρηση των νόμων, συγκρότησαν ένα καινούργιο συμβούλιο, το συμβούλιο των «νομοθετώ».Η αντίθεση αντανακλά την ανανέωση του λεξιλογίου που εκείνη την εποχή ήταν ριζωμένα στα ήθη.

Ίσως η διαφορά της αξίας των δύο λέξεων αποδίδει αυτή την αλλαγή. Για τον Μ. Ostwald, η λέξη θεσμός υπονοεί ότι ο νόμος έχει καθιερωθεί από ένα νομοθέτη που είναι πάνω και ξεχωριστά από τους άλλους. Η διάβαση από το θεσμό στον νόμο σημειώνεται τη στιγμή που απορρίπτετε η έννοια των νόμων οι οποίοι επιβάλλονταν εκ των έξω[19] Σε κάθε περίπτωση, είναι αναμφισβήτητο ότι η αλλαγή αυτή ανταποκρίνεται στην επιθυμία να σηματοδοτηθεί η είσοδος- σε μία καινούργια εποχή πιο εκσυγχρονισμένη και πιο θετική. Και δεν είναι απερισκεψία ν υποθέσουμε ότι ο θρίαμβος της νεαρής αθηναϊκής δημοκρατίας, επί τη περσικής εισβολής, συνέβαλε στην εδραίωση του νέου λεξιλογίου και τω νέων ιδεών. Πράγματι, οι Έλληνες υπήρξαν λίγο η πολύ φιλελεύθερο: και αν το σύνταγμά τους ήταν ολιγαρχικό είτε δημοκρατικό, ενώνονταν στην αντίθεση κατά του βαρβαρικού δεσποτισμού. Έτσι ώστε το μίσος τους κατά της τυραννίας ενισχύθηκε από μία πολιτιστική αντίθεση, προ την οποία μέχρι τότε δεν είχαν ιδιαίτερη ευαισθησία.

Ο νόμος - και ακριβέστερα ο γραπτός νόμος - έγινε τότε το ίδιο το σύμβολο αυτής της διπλής αντίθεσης: ενσάρκωνε για τους Έλληνες τον αγώνα κατά της τυραννίας και το δημοκρατικό ιδεώδες, αλλά και τσ αγώνα κατά των βαρβάρων και το ιδεώδες μιας εξευγενισμένης ζωής.

Αυτές οι δυο αντιθέσεις ερμηνεύονται ταυτόχρονα σε ένα περίφημο απόσπασμα του Ηρόδοτου.

Ήδη πριν από τον Ηρόδοτο, στους Πέρσες του Αισχύλου, μια τραγωδία που παίχτηκε οκτώ μόνο χρονιά μετά τη Σαλαμίνα, η αντίθεση μεταξύ της ελληνικής ελευθερίας και της περσικής υποδούλωσης ήταν σαφής. Όσον αφορά τους Αθηναίους, ο κορυφαίος εκπλήσσει τη σύζυγο του Δαρείου όταν εκείνη τον ερωτά: Ποιός ο αρχηγός που διαφεντεύει το στρατό τους;». Και εκείνος της δίνει την υπερήφανη απάντηση: «Δεν είναι δούλοι μήδε υπήκοοι σε κανέναν» (241-242)[20]. Ο Αισχύλος όμως δεν μιλούσε ακόμα για τον νόμο. Αντίθετα, ο Ηρόδοτος επαναλαμβάνει την ίδια αντίθεση στην Ιστορία του δίνοντας ως κλειδί την έννοια του νόμου: στο 7ο βιβλίο του, ο Δαρείος εκπλήσσεται (όπως και η γυναίκα του στους Πέρσες) όταν αναλογίζεται ότι οι Έλληνες (στην περίπτωση αυτή οι Σπαρτιάτες, όχι οι Αθηναίοι) ενδέχεται να τολμήσουν να στραφούν εναντίον του: «Πώς είναι δυνατόν να αντισταθούν εις τόσον πολυάριθμον στρατόν, εάν βέβαια είναι όλοι τους εξ ίσου ελεύθεροι και δεν εξουσιάζονται από ένα μόνον;»[21] Και αποσαφηνίζοντας τη σκέψη του παρατηρεί: Εάν δηλαδή είναι υπό την εξουσίαν ενός μόνον προσώπου, όπως συνηθίζομεν ημείς, τότε φοβούμενοι τον ένα αυτόν είναι δυνατόν να φανούν γενναίοι και παρά το φυσικόν τους και αναγκαζόμενοι από την μάστιγα είναι δυνατόν να βαδίσουν κατά πολυαριθμοτέρου εχθρού, έστω και αν είναι αυτοί ολιγότεροι. Αν όμως αφεθούν ελεύθεροι, ούτε το πρώτον ούτε το δεύτερον θα κάνουν». Σε αυτή την έκπληξη του βαρβάρου, ο Δημάρατος απαντά με τον νόμο: «Διότι αν και είναι ελεύθεροι, εν τούτοις δεν είναι εις όλα ελεύθεροι. Από πάνω τους δηλαδή στέκει ένας κύριος, ο νόμος, και αυτόν τον φοβούνται πολύ περισσότερο ακόμα απ’ ό, τι φοβούνται σένα οι δικοί σου. Και φυσικά κάνουν ό, τι προστάζει εκείνος. Και τους προστάζει πάντοτε το ίδιο, δεν τους επιτρέπει δηλαδή να φύγουν από το πεδίον της μάχης, οσοιδήποτε και αν είναι οι εχθροί»[22] . Ο νόμος είναι λοιπόν συγχρόνως το συμπλήρωμα της ελευθερίας και ο εγγυητής της Και ο συνδυασμός αυτός χαρακτηρίζει την Ελλάδα.

Τα μεταγενέστερα κείμενα φτάνουν σπάνια την ίδια σταθερότητα στη διατύπωση. Αρκούνται να επιβεβαιώνουν γενικά την απόρριψη της απολυταρχίας. Μπορούμε όμως να διακρίνουμε πως ξέρουν, σε κάθε ευκαιρία, να θυμίζουν ότι ο νόμος πρέπει να θεωρείται ίδιον της Ελλάδας, Έτσι, στον Ευριπίδη, όταν ο Ιάσων αναπτύσσει επιχειρήματα επιδέξιου σοφιστή για ν αποδείξει ότι δεν οφείλει τίποτα στη Μήδεια, αναλύει τα πλεονεκτήματα που αυτή απέκτησε ακολουθώντας τον: Πρώτον ζεις στην Ελλάδα κι όχι σε βάρβαρη χώρα. Τι είναι δίκαιο έμαθες, σύμφωνα ζεις τους νόμους, όχι όπως αρέσει στους ισχυρούς»[23]. Ομοίως και στον Ορέστη, όταν ο Μενέλαος απολογείται ότι έγινε βάρβαρος ζώντας με τους βαρβάρους και υπενθυμίζει ότι είναι ελληνική ιδιότης να τιμάς το γένος σου, ο γέρο Τυνδάρεω του απαντά υπερήφανα (στ. 487): Ναι, αλλά να σέβεσαι και τους νόμους!»[24]

Οπωσδήποτε, όταν τα κείμενα επικαλούνται τον νόμο ως το αντίθετο τ τυραννίας, είναι αυτονόητο ότι υπονοούν ταυτόχρονα και την αντίθεση προς τους βαρβάρους τυράννους. Και η αντίθεση παρουσιάζεται συχνά.

Ο νεαρός Δίας στον Προμηθέα είναι ένας τύραννος[25] Αν και είναι θεός οι κριτικές που διατυπώνονται εναντίον του αντιπαραθέτουν την αυθαιρεσία του στην έννοια των γνωστών και σταθερών νόμων: «Το ξέρω πως είναι τραχύς κι ό, τι κάνει το νομίζει για δίκιο» (σ 198), κι ο Δίας νόμους καινούριους διαφεντεύει παράνομα» (159)[26]. Τέλος, «στους παλιούς θεούς ανέντροπα τη φαντασμένη του εξουσία να δείχνει (416-417)[27].

Εάν η έννοια των γραπτών νόμων δεν μπορεί να διατυπωθεί εδώ σε ό. της την ένταση, υπάρχει αντίθετα στο θέατρο του Ευριπίδη, ο οποίος, όπως ξέρουμε, δεν αποφεύγει τους υπαινιγμούς στην πολιτική της εποχής του.

Στην τραγωδία του Ικέτιδες, που γράφτηκε λίγο μετά το 424, ο Ευριπίδης αντιπαραθέτει τον Αθηναίο Θησέα προς έναν κήρυκα των Θηβών. Και ο Θησέας επαίρεται ότι η τυραννία είναι σε αυτόν άγνωστη: Και πρώτα, ξένε, αφέντη εδώ ζητώντας έκανες λάθος. Λεύτερη ΄ναι η πόλη κι ένας μονάχα δεν την κυβερνάει. Κυρίαρχος ο λαός...» (στ 403-405).[28] Ο κήρυκας τότε του απαντάει με μια αυστηρή κριτική της δημοκρατίας, καθεστώς στο οποίον, κατ’ αυτόν κυριαρχούν ταυτόχρονα η μηχανορραφία και η άγνοια. Έτσι έχουμε μια τυπική αντιπαράθεση, όπου οι αξίες των δύο καθεστώτων προβάλλονται διαδοχικά. Τι βρίσκει όμως ο Θησέας για να επικρίνει την τυραννία; Τι βρίσκει για να εξάρει τη δημοκρατία; Τον νόμο και ακριβέστερα το γραπτό νόμο: Χειρότερο κακό από το μονάρχη δε βρίσκεις σε μια πόλη. Πρώτα πρώτα νόμοι κοινοί για όλους δεν υπάρχουν, ένας εξουσιάζει κι έχει νόμο τη θέλησή του. ισότητα καμιά. Όταν όμως οι νόμοι είναι γραμμένοι, φτωχός και πλούσιος στέκουν πάντοτε ίσοι» (429 κ.σ.). Η κριτική της τυραννίας και το εγκώμιο της δημοκρατίας συνεχίζονται σε 25 στίχους, οι οποίοι συγκεντρώνουν μια ολόκληρη σειρά από επιχειρήματα που άλλα κείμενα προετοίμασαν Για αφετηρία, ο Ευριπίδης έχει θέσει ως αξίωμα τον νόμο. Η λέξη νόμος επαναλαμβάνεται χαρακτηριστικά σε τρεις διαδοχικούς στίχους. Και το καθεστώς που αντιτίθεται στην τυραννία καθορίζεται στην αρχή της φράσης και στην αρχή των στίχων με αυτή τη βασική προϋπόθεση: όταν όμως οι νόμοι είναι γραμμένοι...»[29]. Πριν από την ισότητα, πριν από την ελευθερία, στο αξίωμα και των δύο εννοιών βρίσκεται ο νόμος.

Και ο Σοφοκλής, που δεν εφαρμόζει όσο ο Ευριπίδης τον πολιτικό υπαινιγμό, βάζει εν τούτοις τον Θησέα να λέει και αυτός ότι, η Αθήνα είναι η πόλη όπου τίποτα δεν γίνεται χωρίς τον νόμο (Οιδίπους επί Κολωνώ, στ. 914).

Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε και άλλα αρκετά παραδείγματα περισσότερο ή λιγότερο σαφή από την αφθονία που μας παρέχει ο 4ος αιώνας. Υπάρχουν ωραιότατα στον Κατά Μειδίου λόγο του Δημοσθένη, όπως η περικοπή (188): «Γιατί ορκιστήκατε, Αθηναίοι, ότι θα υπακούτε τους νόμους. Χάρη στους νόμους έχετε όλοι τα ίδια δικαιώματα. Χάρη στους νό­μους έχετε τ αγαθά που έχετε»[30]. Υπάρχουν σαφέστατα παραδείγματα και στον Αισχίνη που διακηρύσσει στον Κατά Τιμάρχου (4) και επαναλαμβάνει στον Κατά Κτησιφώντος (6): Γνωρίζετε πολύ καλά ότι εις όλον τον κόσμον τρία είναι τα πολιτεύματα: το δικτατορικόν, το ολιγαρχικόν και το δημοκρατικόν. Εις το δικτατορικόν πολίτευμα, ως και εις το ολιγαρχικόν, κυβερνώνται αι πολιτείαι κατά τας διαθέσεις των κατεχόντων την εξουσίαν, ενώ αι λαοκρατούμεναι πολιτείαι κυβερνώνται κατά την ισχύουσαν νομοθεσίαν». Στον πρώτο από αυτούς τους δύο λόγους συνεχίζει: Καλώς γνωρίζετε ότι και τους πολίτες και το πολίτευμα των λαοκρατιών εξασφαλίζουν οι νόμοι, ενώ τους μονάρχες και τους ασκούντας ολιγαρχίαν η καχυποψία και η ένοπλος σωματοφυλακή. Τελικά, λίγο αργότερα δηλώ­νει: «Ημείς δε, οι έχοντες κράτος δικαίου και ισότητος ...» (5: έννομον πολι­τείαν)[31].

Ασφαλώς, όλοι οι συγγραφείς του 4ου αιώνα δεν είδαν τα πράγματα με τόσο απλό τρόπο. Εάν, για τους δημοκράτες, ο νόμος διέκρινε το καθεστώς τους, σε αντίθεση με τα άλλα, και, για ορισμένους, τους Έλληνες σε αντίθεση προς τους βαρβάρους, διέκρινε επίσης τους ανθρώπους σε σχέση με τα ζώα[32].

Εν τούτοις, ο νόμος δεν έπαψε ποτέ να φέρει στην ίδια τη σύστασή του τα σημάδια από τις συνθήκες μέσα στις οποίες γεννήθηκε. Ακόμα και ο Πλάτων, που δεν είχε αδυναμία ούτε στην αθηναϊκή δημοκρατία, ούτε στην ισότητα που επέβαλλαν οι νόμοι της, θα ξανάβρισκε και αυτός, όταν συλλογιζόταν την τυραννία, διατυπώσεις που δεν αποδοκίμασε ο Θησέας των Ικέτιδων. Το βλέπουμε στην 7η και στην 8η επιστολή του. Σε αυτή την τελευταία, στο 354 b c. δείχνει πώς ο Λυκούργος μεταμόρφωσε την τυραννία σε ένα βασίλειο προορισμένο να συνεχιστεί: γιατί, όπως λέει, ο νόμος ήταν βασιλιάς στους ανθρώπους, όχι οι άνθρωποί, οι οποίοι γίνονταν τύραννοι των νόμων. Στην 7η επιστολή, στο 334 c, κάνει μία επίσημη προειδοποίηση: «Μην υποδουλώσετε τη Σικελία, ούτε άλλη χώρα, στην κυριαρχία ανθρώπων - αυτή είναι η δική μου συμβουλή - αλλά σε νόμους»[33].

Από τον Δημάρατο του Ηρόδοτου ως τον Πλάτωνα της 7ης επιστολής, περνώντας από τον Θησέα του Ευριπίδη, η παράδοση είναι η ίδια. Υπάρχει σε αυτή μία οξεία αίσθηση του κοινού νόμου, τον οποίον οι πολίτες είχαν την ικανότητα να δώσουν στον εαυτό τους, και απο τον οποίον ανέμεναν ταυτόχρονα την ευταξία και την ελευθερία.

Για εκείνους, ήδη, η ελευθερία προσδιοριζόταν ως υπακοή στους νόμους.

Αυτή η εξωθρησκευτική και δημοκρατική άποψη ίου νόμου, που αντιστοιχούσε στις συνθήκες της ανακάλυψής του και ερμηνευόταν στην επιλογή του λεξιλογίου, δεν ήταν εν τούτοις χωρίς δυσκολίες. Είχε αφαιρεθεί κάθε λέξη που υπονοούσε επιβεβλημένη απόφαση, διαταγή κάποιου σε άλλον. Η λέξη όμως που υιοθετήθηκε και της οποίας οι εφαρμογές, όπως αναφέραμε προηγούμενα, ήταν πολυποίκιλες, προσφερόταν για διαφορετικούς επίσης συνδυασμούς, καθώς περιείχε μια λανθάνουσα διφορούμενη έννοια και πιθανές αποκλίσεις.

Ο νόμος συμφιλιώνει πράγματι το αφηρημένο ιδεώδες της ευταξίας με τις απλές πρακτικές συνήθειες.

Υπάρχει ένας θείος νόμος που ρυθμίζει με ποιον τρόπο συμμετέχει το κάθε τι στην τάξη του σύμπαντος. Κατά τον Ησίοδο, σύμφωνα με τον νόμο αυτό, αν τα ζώα αλληλοσπαράσσονται, οι άνθρωποι χουν λάβει δωρεά τη δικαιοσύνη και ανταμείβονται, όταν ξέρουν να συμμορφώνονται. Η τάξη, ο κανόνας, η ευρυθμία που διέπουν το σύνολο του σύμπαντος είναι αυτό για το οποίον οι άνθρωποι θα καυχηθούν επειδή πέτυχαν να κυριαρχήσει στις πόλεις τους. Επίσης ο Θέογνις μιλάει (54) περιφρονητικά γι’ αυτούς που κάποτε (όπως στην Οδύσσεια ο Κύκλωπας)[34] γνώριζαν ούτε δίκαιο ούτε νόμους. Ο «νόμος» αντιπροσωπεύει έτσι ένα ιδεώδες πολιτισμού. Είναι ο κανόνας καθ’ εαυτός, το αξίωμα της τάξης, και οι άνθρωποι τον χάρισαν στον εαυτό τους, όπως ο Δίας τον χάρισε στον κόσμο.

Αλλά στην άλλη άκρη του σημασιολογικού πεδίου ο νόμος υπενθυμίζει με ποιο τρόπο τα πράγματα εξελίσσονται στην πράξη με τη δύναμη της συνήθειας. Αυτό εξηγεί γιατί κατ’ αρχήν μιλούν για νόμο εκεί όπου οι παραδόσεις είναι περισσότερο καθιερωμένες, δηλαδή στον τομέα των θρησκευτικών τελετουργιών. Ο Ησίοδος μιλάει για θείο νόμο. αλλά μιλάει επίσης και για θυσίες που προσφέρονται σύμφωνα με τη συνήθεια (Θεογονία, 417). Και αυτή η έννοια θα διατηρηθεί σε όλη τη διαδρομή του ελληνισμού. Θα μιλήσουν επίσης για τον τρόπο συμπεριφοράς, για έθιμα που υπόκεινται σε κριτική και που οπωσδήποτε ποικίλουν από λαό σε λαό. Σε αυτή την περίπτωση, ο νόμος είναι λιγότερο σεβαστός, λιγότερο δικαιωμένος, λιγότερο ρυθμιστικός, από όσο ήταν σεβαστός, δικαιωμένος και ρυθμιστικός στην πρώτη περίπτωση.

Ο πολιτικός νόμος, ο νόμος με την έννοια που θα μας απασχολήσει εδώ, βρίσκεται στο σημείο επαφής των δύο αυτών εννοιών. Καθορίζει, μια για πάντα, στο όνομα ενός ιδεώδους για την τάξη. τις παραδόσεις και τα έθιμα στα οποία τα μέλη μιας συγκεκριμένης ομάδας αποδέχονται να συμμορφώνονται. Η κανονιστική αξία του βασίζεται στη συνήθεια[35] και επιβεβαιώνεται από αυτή[36].

Η λέξη νόμος περιέκλειε λοιπόν μέσα της μια ένταση ανάμεσα στις δύο αυτές αξίες - ρυθμιστική και θετική - από την οποία, όπως θα δούμε στη συνέχεια, θα προκύψουν πολλά προβλήματα. Ερμήνευε όμως, με τον ίδιο τρόπο, την επιδίωξη να αναγνωριστεί μια ανθρώπινη τάξη και να δοθεί απόλυτη αξία στην καθημερινή συμπεριφορά, που θα αποτελέσει την υπερηφάνεια των Ελλήνων σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας και, σε κάποιο μέτρο, θα περάσει ολοζώντανη ως την εποχή μας.

 ------------------------- 

[1] Ελληνικά στο κείμενο, όπως και όλες οι λέξεις οι οποίες σημειώνονται εφεξής με πλάγια στοιχεία. Με πλάγια και οι τίτλοι των έργων.

 [2] Πλάτων, Νόμοι, μετ. Γ. Κουσουνέλος., «Κάκτος». Από την αυτή μετάφραση και τα παραθέματα που ακολουθούν. (Σ.μ.)

[3] Ευριπίδης, Ικέτιδες, μετ. Τάσος Ρούσσος, «Κάκτος». (Σ.μ.). Βλ. επόμενες σελίδες 29-30.

[4] Η χάση αυτή, ιδιαίτερα χαρακτηριστική στους Έλληνες, η οποία τους ώθησε να διατυπώσουν το γρηγορότερο γραπτώς τους κανόνες ενός σαφούς δικαίου, εξηγεί το εύλογο ερώτημα, αν είχαν εφαρμόσει ποτέ εθιμικό δίκαιο. (Βλ, π.χ. Ed. Meyer, Gesch. d. Alt, II, σ. 573, και Hirzel, Themis..., σ. 359).

[5] Στη ραψωδία, α της Οδύσσειας, στ. 3, πολλών δ’ ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω», ο Ζηνόδοτος διάβαζε νόμον αντί νόον. Πολλοί μελετητές, όπως ο Wilamowitz και ο Hirzel, υπερασπίσθηκαν τη λέξη νόμον, αλλά η μοναδικότητα αυτή δεν επιβεβαιώνεται (Ehrenberg) και σήμερα έχει σχεδόν απορριψθεί.

[6] Ο Ostwald διακρίνει 13!.

[7] Πιθανόν να υπάρχει εδώ η ιδέα ενός κελεύσματος: ο Σιμωνίδης, όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος (βιβλίο 7, 28), έλεγε όχι οι Σπαρτιάτες πέθαιναν «τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι» και φαίνεται ότι υπάρχει απήχηση στους δύο όρους.

[8] Από αυτό επίσης παράγεται η λέξη θέμις που σημαίνει δικαιοσύνη στην αρχική και θεία μορφή της. Ο Ε. Benveniste (Le vocabulaire des institutions indo-europeennes, o. 102-103) υπενθυμίζει τη σχέση της λέξης θέμις με τη λέξη θεμέλιο και επιμένει ότι η λέξη σημαίνει το οικογενειακό δίκαιο σε αντίθεση με τη λέξη δίκη που είναι το δίκαιο μεταξύ των οικογενειών της φυλής.

[9] Αίλιος Αριστείδης. Ρήτορας από την Μυσία (126-189 μ.Χ.). Σπούδασε σοφιστική στην Πέργαμο και στην Αθήνα με δάσκαλο τον Ηρώδη τον Αττικό. (Σ.μ.)

[10] Στους υπερασπιστές της λέξης, νόμου πρέπει ν' αναφέρουμε τον Stier Ισ. 230» και τον Gigante (σ. 321, οι οποίοι επιμένουν στην υψηλή έννοια που δόθηκε τότε στη λέξη νόμος, που προσδιορίζει ένα ηθικό και θρησκευτικό ιδεώδες. Στους υπερασπιστές της λέξης homou είναι οι Ehrenberg (σ. ! 16) και Heimmann.

[11] Η λέξη ευνομία προέρχεται από το ρήμα ευ νεμεσθαι δηλαδή, με την ευρύτερη έννοια, να διοικείσαι καλά. Αυτό επισήμαναν ο Hirzel και ο Ehrenberg, ύστερα ο Itier και τέλος μελέτησε λεπτομερώς το θέμα ο Martin Ostwald σ. 62-137. Κατά τον Μ. Gigante, η λέξη υποδηλώνει την πολιτική αντανάκλαση ενός θείου νόμου.

[12] Κατά τον Μ. Ostwald, σ. 27. πρόκειται για ήθη.

[13] Ο Ostwald έχει επιφυλάξεις αλλά ο Hemimann. σ. 71. είναι λιγότερο αυστηρός

[14] Ostwald:, σ. 43-47.

[15] Ικέτιδες, μετ. Ε. Χαιζηανέστη, I. Ζαχαρόπουλος (Σ.μ.)

[16] Μπορούμε ν’ αναφέρουμε τους «καινούργιους νόμους» η τους «δικούς του νόμους» με τους οποίους ο νεαρός Δίας διαφεντεύει στον Προμηθέα. 158 και 415.

[17] Η λέξη χάνεται το 450

[18] Hirzel, Schroeder. Heinimann.

[19] Για τον Hirzel (θέμις..), η διαφορά βρίσκεται στην εξάπλωση: ο θεσμός είναι το θεμελιώδες αξίωμα των διαφόρων νόμων ή πρακτικών εθίμων. Ο θεσμός γίνεται νόμος όταν ο κανόνας γίνεται συνήθεια.

[20] Την αντίθεση αυτή θα ερμηνεύσουν πολλά νεώτερα κείμενα με ακόμα περισσότερη ένταση. Έτσι, στην Ελένη, ο Ευριπίδης γράφει: «Οι βάρβαροι είναι όλοι σκλάβοι εκτός από έναν · (276) και στην Ιφιγένεια εν Αυλίδι: Το σωστό, να κυβερνούν Έλληνες βαρβάρους κι όχι βάρβαροι χους Έλληνες, γιατί οι βάρβαροι είναι δούλοι κι οι Έλληνες ελεύθεροι» 11399-1401). Δεν χρησιμοποιεί όμως τη λέξη νόμος. Πέρσαι, μετ. Τάσος Ρούσσος, «Κάκτος».

[21] Ηρόδοτος, βιβλ. 7ο, 104 κ.σ., μετ. Ευαγ. Πανέτσος, «I. Ζαχαροπουλος». Από το ίδιο και τα άλλα εδάφια. (Σ.μ.)

[22] Για τη διατύπωση νόμο δεσπότη βλ., σ. 70

[23] Μήδεια, 534-538, μετ. Γ. Γιατρομανωλάκη. Καρδαμίτσα Μήδεια, 534-538: νόμοις τε χρήσθαι

[24] Ορέστης, 486-487. μετ. Γιάννη Τσαρούχη, «Καστανιώιης». (Σ.μ.)Ανάλογες σκέψεις αλλά λιγότερο σαφείς βρίσκουμε στην Ελένη. 276 και στις Τρωάδες, 932.

[25] Η ίδια λέξη χρησιμοποιείται δέκα φορές. Το έργο πρέπει, χωρίς αμφιβολία, να σχετίζεται με την πολιτική κατάσταση στη Σικελία, Ίσως γράφτηκε και παρουσιάστηκε σιη Γέ. Αντίθετα, ο βασιλιάς στις Ικέτιδες, όταν ζητάει τη συμβουλή του λαού, παρουσιάζει έναν άρχοντα συνταγματικό και, κατά μια έννοια, δημοκρατικό.

[26] Προμηθεύς Δεσμώτης, μετ Τάσος Ρούσσος, «Κάκτος», (Σ.μ.)

[27] Στο αρχαίο κείμενο η λέξη είναι αθέσμως (ο. 159), (Σ.μ.)

[28] Ικέτιδες, μετ. Τάσος Ρούσσος, «Κάκτος». (Σ.μ.).

[29] Ο Μ. Ostwald επιμένει στο βιβλίο του (σ. 43-47) όχι η λέξη νόμος δεν αφορά αναγκαστικά χο γραπτό νόμο και όχι η φύση ενός νόμου δεν αλλάζει είτε γραπτός είναι είτε όχι. Το απόσπασμα του Ευριπίδη δείχνει καλά όχι αν η νομική διαφορά είναι ασθενής, η πολιτική διαφορά είναι σημαντική. Ίδιον του ελληνικού νόμου είναι ο γραπτός νόμος αν και υπήρχαν και άγραφοι. Ο Ηρόδοτος λέει όχι η κυριαρχία του νόμου είναι χαρακτηριστικό των Ελλήνων, ενώ υπήρχαν και νόμοι των βαρβάρων.

[30] Βλ. σ. 138. Κατά Μειδίου, μετ. Νίκης Καλαμαρά-Φιλιππουπολίτη, «I. Ζαχαρόπουλος». (Σ.μ.)

[31] Κατά Κτησιφώντος, Κατά Τιμάρχου, μετ. Η. Ηλιού, Γ. Κορδάτου, «I. Ζαχαρόπουλος». (Σ.μ.).

[32] Βλ. σ. 161.

[33] Σε αυχές τις δύο διατυπώσεις συναντάμε την ίδια ηχώ στα κείμενα του Πίνδαρου και του Ηρόδοτου.

Μετ. Η. Κορμπέτη, «Εποπτεία . (Σ.μ.).

[34] Ραψωδία ι, 214. Στην Οδύσσεια η λέξη είναι Θέμιστας και όχι νόμους.

[35] Ehrenberg σ. 104: με τη δημιουργία της νομικής παράδοσης, αναπτύσσεται μία αυθεντία με ρυθμιστικό χαρακτήρα

[36] Αριστοτέλης: Πολιτικά II 1269α, 20: «Και τούτο διότι ο νόμος ουδεμίαν άλλην δύναμιν έχει διά να πείθει πλην του έθους» (Μετ. Π. Λεκατσά)..

Ζηλεύω…

Από τα αρχαιότερα συναισθήματα είναι η ζήλια. Η ζήλια είναι παιδί της βιολογίας καθώς – ενίοτε – μας αναγκάζει να βελτιωθούμε ή να μηχανορραφήσουμε για να επιβιώσουμε αλλά και παιδί της σύγκρισης καθώς τη βιώνουμε όταν οι άνθρωποι συγκρινόμαστε με κάποιον και, στο μυαλό μας, χάνουμε αυτή τη σύγκριση.

Γεννιέται λίγο αφού γεννηθούμε και αποτελεί ασυνείδητο και αόρατο μέτρο. Συγκεκριμένα, η σύλληψή της ζήλιας γίνεται γύρω στο δεύτερο χρόνο της ζωής μας και από εκεί και πέρα, προοδευτικά, αναπτύσσεται.

Για να γίνει πιο κατανοητό, οραματιστείτε τη σύγκριση στην οποία, ασυνείδητα, μπαίνουμε οι άνθρωποι σαν μία πλάστιγγα. Στο ένα άκρο είμαστε εμείς ενώ στο άλλο ο άλλος. Φανταστείτε τώρα τη ζήλια να ανεβαίνει στο τάσι το οποίο είναι ο άλλος με αποτέλεσμα η πλάστιγγα να γέρνει προς αυτόν. Στην ουσία, λοιπόν, αν και δικό μας αδερφό συναίσθημα η ζήλια ενεργεί εναντίον μας. Ακριβώς όπως ένας ανεξέλεγκτος αδερφός στον οποίο χρειάζεται να επιβάλλουμε όρια. Όσο τρέφεται, λοιπόν, αυτός ο αόρατος αδερφός τόσο μεγαλώνει και τόσο μεγαλύτερο κομμάτι καταλαμβάνει μέσα μας. Πότε, όμως, περνάει την “εφηβεία” της η ζήλια και πότε ξεκινά να είναι το περισσότερο εμφανής;

Αφού, προηγουμένως, αναφέραμε ότι η ζήλια γεννάται με ένα χρόνο διαφορά από εμάς ήρθε η ώρα να μάθουμε και το γιατί… Ο πρώτος χρόνος της ζωής μας μπορεί να χαρακτηριστεί και ως ο πλέον ναρκισσιστικός. Η έννοια του ναρκισσισμού έχει να κάνει με την ιδέα της μοναδικότητας για τον βρεφικό εαυτό αφού η πιο σημαντική φιγούρα της ζωής κάποιου – η μητέρα – υπηρετεί κάθε του ανάγκη. Στο τέλος του πρώτου χρόνου ζωής μέχρι και την αρχή του δεύτερου το βρέφος ξεκινά να εξερευνά περισσότερο το χώρο στον οποίο φιλοξενείται μέσω της νεοσύστατης δυνατότητάς του να μπουσουλάει. Είναι η εποχή που η επικοινωνία με κάποιον δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την οπτική επαφή αλλά περνάει και στην διεκδικητική αφή.

Σε αυτό το στάδιο, λοιπόν, το βρέφος καθώς ανακαλύπτει ότι υπάρχουν περισσότερες από μία οδοί επικοινωνίας ανακαλύπτει ότι και η μητέρα είναι μοιραζόμενη ανάμεσα από άλλα πρόσωπα – βασική αρχή πίσω από το κοινωνικό συναίσθημα. Αυτή η συνειδητοποίηση, όμως, μέλλει να έρθει σε ευθεία σύγκρουση με την ναρκισσιστική πεποίθηση που διατηρούσε μέχρι τώρα… Φανταστείτε ότι δημιουργείται ένα κλάσμα του οποίου αριθμητής και διαιρετέος είναι το ναρκισσιστικό στοιχείο ενώ παρανομαστής και διαιρέτης το νεοσύστατο κοινωνικό συναίσθημα. Όσο πιο σταθερή ήταν στις εκκλήσεις του τον πρώτο χρόνο της ζωή του, η μητέρα, τόσο μικρότερη η ναρκισσιστική αντίσταση και τόσο πιο μεγάλη η κοινωνική επιρροή. Το αποτέλεσμα της διαίρεσης αυτής, όντας πάντα ατελές, αφήνει υπόλοιπο τη ζήλια!

Αναλόγως αν θα είναι μεγάλο ή μικρό, το υπόλοιπο αυτό αναφύεται στην επιφάνεια όταν κάποιος σημαντικός για εμάς έχει καλύτερη αντίδραση σε κάποιον άλλο από ό,τι σε εμάς τους ίδιους. Αφού, όμως, η ζήλια, ομολογουμένως, δεν μας προσφέρει τίποτα και ίσα ίσα μας υποσκάπτει γιατί τη διατηρούμε; Για τον ίδιο λόγο που τρέφουμε και συντηρούμε κάθε τι αρνητικό… Για το λεγόμενο δευτερογενές όφελος! Και αυτό δεν είναι άλλο από το ότι η ζήλια μπορεί να χαρακτηριστεί ως το μυστικό της νεότητας καθώς μας γυρνάει, ασυνείδητα, στην ηλικία των τριών ετών! Την ηλικία, δηλαδή, που ανθίζει περνώντας την “εφηβεία” της όταν ο η γονική φιγούρα του αντίθετου φύλου διεκδικείται – τρόπον τινά – ερωτικά από εμάς τους ίδιους και από τον σύντροφό της και έτερο γονέα μας.

Όταν, λοιπόν, χρόνια αργότερα, η σύντροφος κάποιου κοιτάξει λάγνα κάποιον άλλο άνδρα και ο πρώτος το αντιληφθεί ξεκινά η σύγκριση… Ο άλλος τότε στο μυαλό γιγαντώνεται και μεταμορφώνεται στον παντοδύναμο πατέρα. Τον πατέρα που στην ηλικία των τριών και όταν κοιτάξαμε πρώτη φορά ερωτικά τη μητρική φιγούρα μάς έκοψε τα φτερά βιαίως. Το οιδιπόδειο στάδιο, λοιπόν, επιδρά καταλυτικά στη ζήλια λειτουργώντας πότε ως μεγεθυντικός φακός της και πότε ως υποκοριστικό της. Τι κρύβεται, όμως, πραγματικά πίσω από τη ζήλια;

Μα φυσικά ο φόβος. Ο πολυτάλαντος, στις μεταμφιέσεις, φόβος, ο οποίος σχεδόν πάντα έρχεται προσωπιδοφόρος. Ο φόβος αυτός έχει να κάνει με την απόρριψη και εν γένει με την εγκατάλειψη από πρόσωπα τα οποία θεωρούμε σημαντικά. Είναι ο ίδιος, ακριβώς, φόβος που μας κατέτρεχε όταν στον πρώτο χρόνο της ζωής μας η επιβίωσή μας εξαρτιόταν από την απόκριση της μητέρας. Κάποιος, λοιπόν, που βίωσε την απουσία εκείνης ή μία αμφίθυμη συμπεριφορά της μέλλει και να συνεχίσει να διέπεται από το ίδιο αίσθημα αδυναμίας και εγκατάλειψης εάν σε κάθε δεδομένη ευκαιρία η σύντροφός του δεν μετατρέπεται σε “ιδανική μητέρα” αποδεικνύοντάς του ότι είναι απίκο και αποκλειστικά για εκείνον.

Κλείνοντας, καλό είναι να αναφέρουμε που “κοιμάται” η ζήλια όταν δεν δρα. Κοιμάται στο κομμάτι που έχουμε κρατήσει για τον εαυτό μας και συγκεκριμένα στο κομμάτι που έχει να κάνει με την αυτοεκτίμηση. Εκεί δεσμεύει όσο το δυνατόν περισσότερο χώρο έως ότου παραγκωνίσει εντελώς την αγάπη που έχει κάποιος για τον εαυτό του και τον καταστήσει έρμαιό της. Στην προσπάθειά της αυτή, η μεγαλύτερη παγίδα της ζήλιας είναι η εκλογίκευση· η παρανόηση ότι είναι απλά η ακραία έκφραση του ενδιαφέροντος. Όσο και να ζηλεύει, όμως, κάποιος και να το εκλογικεύει, εσφαλμένα, ως ενδιαφέρον το μόνο που καταφέρνει είναι να αναβιώνει μία κακή σχέση με τη μητέρα… Κι όταν η σύντροφος γίνει μητέρα τότε εκείνος, μοιραία, γίνεται ανοριακό παιδί…

Οι δάσκαλοι της ζωής μου...

Ποιον θεωρείς δάσκαλό σου;
-Δηλαδή τι δάσκαλος; Τι με δίδαξε;
-Βρε παιδί μου, ποιος σου άφησε στάμπα στην ζωή σου;
-Μα δεν είναι ένας, είναι πολλοί...

Είναι η μητέρα μου που μ' αγάπησε και φρόντισε να μεγαλώσω ανεξάρτητος. Θυμάμαι δάκρυσε όταν μου είπε ότι δεν έδειξε την αγάπη που έπρεπε. Που να 'ξερε. Που να 'ξερε πως η αγάπη της φαινόταν στην εμπιστοσύνη της, στα μάτια της, στα χάδια της, στην αγκαλιά της. Που να 'ξερε πως όταν παγώνει η ψυχή μου, ζητάω την ζεστασιά της δικής της ψυχής.

Είναι ο πατέρας μου που συνέχεια μου έδειχνε ότι δεν ήμουν αρκετός. Πάντα κάτι έλειπε ή περίσσευε. Μα μ' αγαπούσε. Το έβλεπα στα μάτια του όταν μου έλεγε να προσέχω πριν βγω από το σπίτι. Ακόμα δηλαδή μ' αγαπάει. Το καταλαβαίνω από τα παράπονα που κάνει στην μητέρα μου ότι δεν τον παίρνω τηλέφωνο. Άξιζε να γίνω καλύτερός γι' αυτόν.

Είναι τ' αδέλφια μου...
Ο μεγάλος μου έμαθε πως να συμβουλεύω, να μοιράζομαι, να αγαπάω αδελφικά. Ακόμα θυμάμαι εκείνο το κλάμα που έριξα όταν του φώναξε ο πατέρας μου σοβαρά για πρώτη φορά.

Ο μικρός μου έμαθε τι θα πει να είσαι μάνα. Να νοιάζεσαι, να δίνεσαι, να αγαπάς, να προσέχεις, να αγωνιάς, να θυσιάζεσαι.

Είναι οι υπόλοιποι συγγενείς μου. Η γιαγιά μου με την υπερβολική της αγάπη και τα μυστικά της που μου εκμυστηρεύτηκε. Η θεία μου που μου λέει συνεχώς πως μ' αγαπάει και πόσο εκτιμάει την παρουσία μου. Είναι όλοι οι άλλοι που μ' αγαπούν και με νοιάζονται.

Είναι οι φίλοι μου που με έμαθαν να γελάω, να νοιάζομαι, να μοιράζομαι, να ανησυχώ, να στενοχωριέμαι, να αγαπώ.

Είναι ο έρωτας που μου έμαθε να πετάω, να δίνομαι, να αισθάνομαι, να νοιάζομαι, να σκέφτομαι, να πονάω, να δένομαι, να εθίζομαι,να προσγειώνομαι έστω και άτσαλα, να ζω...

Είναι κι άλλοι... Σα να θυμάμαι μια δασκάλα που μας αποκάλεσε "παιδιά της". Κι ήταν και ένα κορίτσι του δρόμου που μου είπε ότι είμαι όμορφος. Ήταν μια γριούλα που βοήθησα να περάσει τον δρόμο. Ήταν τα φυτά που φρόντιζα. Ήταν τα ζωάκια που με είχαν ανάγκη. Ήταν όλος ο κόσμος.

Κι ίσως είμαι λίγο κι εγώ που επέτρεψα στον κόσμο να με αγγίξει. Να τον νιώσω. Να ζήσω και πεθάνω μαζί του...