Ιέρειες στην Αρχαία Ελλάδα

Στα τέλη του 2ου αι. π.Χ., Αθηναίοι προσκυνητές ξεκινούσαν εν πομπή και διένυαν την απόσταση των εκατόν εξήντα χιλιομέτρων μεταξύ της Αθήνας και του Ιερού του Απόλλωνα στους Δελφούς. Εκεί γιόρταζαν τα Πύθια προς τιμήν του Απόλλωνα. Ένα άτομο ξεχώριζε ανάμεσα στους συμμετέχοντες, η Χρυσηίς, η ιέρεια της Αθηνάς Πολιάδος.

Για την συμβολή της στην ανάδειξη των Πυθίων σε γιορτή που έκανε υπερήφανες και τις δύο πόλεις, οι κάτοικοι των Δελφών την τίμησαν με τον στέφανο του Απόλλωνα και αποφάσισαν με ειδικό ψήφισμα να παραχωρήσουν στην ίδια και όλους τους απογόνους της μια σειρά από σημαντικά δικαιώματα και προνόμια.

Ανάμεσα σε αυτά ήταν και το αξίωμα της προξένου – ειδικής επίτιμης αντιπροσώπου της Αθήνας στους Δελφούς.

Της δόθηκε ακόμη το δικαίωμα να συμβουλεύεται το Μαντείο, δικαστική προτεραιότητα, ασυλία, θέση στην πρώτη σειρά σε όλους τους αγώνες που διοργάνωνε η πόλη, δικαίωμα ιδιοκτησίας ακινήτων, καθώς και φορολογική ατέλεια! Το γεγονός ότι όλα αυτά τα προνόμια μπορούσαν εφεξής να μεταβιβαστούν σε όλους τους απογόνους της κατέστησε την Χρυσηίδα γυναίκα με εξαιρετικό κύρος και επιρροή, τόσο εντός όσο και εκτός του στενού οικογενειακού της περιβάλλοντος.

Στην Αθήνα, τα εξαδέλφια της έστησαν άγαλμα της διάσημης συγγενούς τους στην Ακρόπολη. Το ψήφισμα του λαού των Δελφών και η επιγραφή στην βάση του αγάλματος της Χρυσηίδας στην Ακρόπολη μας δίνουν κάποια -ελάχιστα- στοιχεία για την ζωή αυτής της εξαιρετικής γυναίκας. Μαρτυρούν την περίοπτη θέση και την ευχέρεια κινήσεων της Χρυσηίδας, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τις πομπές από την Αθήνα προς τους Δελφούς, τις πρώτες θέσεις στους δελφικούς αγώνες, την ιδιοκτησία ακινήτων και την μόνιμη τοποθέτηση του αγάλματός της στην Ακρόπολη. Ως ιέρεια της Αθηνάς, η Χρυσηίς κατείχε δημόσιο αξίωμα συγκρίσιμο και ισότιμο με εκείνο των ιερέων που υπηρετούσαν τους θεούς στην Αθήνα.

Η Χρυσηίς δεν ήταν η μόνη ιέρεια που απέλαυε καθεστώτος ανάλογης περιωπής. Μάλιστα, τα αρχαιολογικά αρχεία βεβαιώνουν την εξέχουσα θέση των ιερειών όχι μόνο στην Αθήνα, αλλά και σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο. Οι ιέρειες ηγούνταν πομπών, φύλασσαν τους θησαυρούς των ναών, άναβαν την φωτιά στους βωμούς των ιερών και προΐσταντο των θυσιών. Μαθαίνουμε ότι οι ιέρειες έπαιρναν τον λόγο ενώπιον της Βουλής και του Δήμου, έθεταν την σφραγίδα τους σε επίσημα έγγραφα και απέπεμπαν τους παρείσακτους από τα ιερά. Επιγραφές αφιερωμάτων μαρτυρούν την γενναιοδωρία των ιερειών ως ευεργετιδών της πόλης τους και των ιερών τους, όπου έχτιζαν ναούς, αγορές και υδατοδεξαμενές. Μαρτυρούν επίσης την περηφάνια που ένιωθαν οι ίδιες για την ανέγερση των αγαλμάτων τους, αλλά και την εξουσία τους ως προς την τήρηση των κανονισμών στα ιερά. Επιγραφές και επιτύμβια ανάγλυφα επιβεβαιώνουν ότι οι ιέρειες κηδεύονταν δημοσία δαπάνη με μεγάλες πομπές, και ότι στην μνήμη τους ανεγείρονταν εντυπωσιακά ταφικά μνημεία.

Οι μαρτυρίες αυτές έρχονται σε αντίθεση με την ευρέως διαδεδομένη άποψη ότι οι γυναίκες της Αθήνας ήταν πολίτες δεύτερης κατηγορίας, σιωπηλές, υποτακτικές και «αόρατες» μορφές, περιορισμένες στο εσωτερικό των σπιτιών τους, όπου ασχολούνταν υπάκουα με το νοικοκυριό και την ανατροφή των παιδιών. Η άποψη αυτή έχει βασιστεί σε αναγνώσεις κείμενων περίφημων συγγραφέων, όπως του Ξενοφώντα, του Πλάτωνα και του Θουκυδίδη, καθώς και σε διάφορες παραστάσεις αρχαίου δράματος.

Ωστόσο, τα αρχαιολογικά και επιγραφικά ευρήματα παρουσιάζουν μια διαφορετική εκδοχή. Στην πραγματικότητα, μια σταθερή ροή γυναικών διέσχιζε καθημερινά την Αθήνα με κατεύθυνση προς την Ακρόπολη και τα νεκροταφεία της πόλης, όπου οι γυναίκες αυτές προσκυνούσαν στα ιερά και φρόντιζαν τους οικογενειακούς τάφους. Οι τελετουργίες τούς επέτρεπαν να κυκλοφορούν και να κάνουν αισθητή την παρουσία τους μέσα στην πόλη, υπηρετώντας τους θεούς, την οικογένειά τους και τους Αθηναίους πολίτες. Χάρις στις σημαντικές δωρεές αυτών των γυναικών και των οικογενειών τους, γλυπτά πορτραίτα ιερειών τοποθετήθηκαν σε αγορές, νεκροταφεία και ιερά.

Οι γυναίκες μπορούσαν να αποκτήσουν το αξίωμα της ιέρειας μέσω κληρονομιάς, κλήρωσης, επιλογής, εκλογής ή εξαγοράς. Τα παλαιά, σεβαστά αξιώματα των ιερειών της Αθηνάς Πολιάδος στην Αθήνα και της Δήμητρας και της Κόρης στην Ελευσίνα περνούσαν κληρονομικά από την μια γενιά στην άλλη, μέσα στην ίδια οικογένεια (γένος), επί περίπου επτακόσια χρόνια! Σύμφωνα με επιγραφές, το αξίωμα της ιέρειας της Αθηνάς κληροδοτείτο από το πρεσβύτερο άρρεν μέλος του γένους των Ετεοβουτάδων προς την μεγαλύτερη κόρη του και, στην συνέχεια, με την λήξη της θητείας της, προς την μεγαλύτερη κόρη του πρεσβύτερου αδελφού της.

Κατά τους ελληνιστικούς χρόνους, οι αντίξοες οικονομικές συνθήκες, οι δυσμενείς επιπτώσεις στις περιουσίες των παλαιών οικογενειών, η ανάδυση μιας «νεόπλουτης» τάξης, καθώς και οι αλλαγές στην πληθυσμιακή σύνθεση της Ανατολικής Ελλάδας διαμόρφωσαν έναν κόσμο στον οποίο η εξαγορά του ιερατικού αξιώματος στάθηκε απολύτως εύλογη. Αρχής γενομένης από την Μίλητο, περί το 400 π.Χ., γυναίκες σε όλο το Ανατολικό Αιγαίο, την Μικρά Ασία και την Μαύρη Θάλασσα κατέβαλλαν μεγάλα ποσά προκειμένου να εξασφαλίσουν ιερατικές θέσεις. Όπως και κατά την Κλασική περίοδο, αποζημιώνονταν για τις υπηρεσίες τους με πληρωμές σε είδος, όπως δέρματα και κρέας από τα σφάγια των θυσιών, δημητριακά, λάδι, αλλά και χρήματα.

Για τις εξέχουσες υπηρεσίες τους προς την πόλη, στις ιέρειες, όπως στην Χρυσηίδα, αποδίδονταν δημόσιες τιμές, στις οποίες περιλαμβάνονταν χρυσοί στέφανοι, αγάλματα και διακεκριμένες θέσεις στο θέατρο. Σε ορισμένες πόλεις οι ιέρειες ήταν τόσο διάσημες ώστε απέλαυαν λατρευτικής και πολιτικής επωνυμίας, δηλαδή το όνομά τους έμενε για πάντα στην ιστορία και χρησιμοποιείτο για ιστορικές χρονολογήσεις. Στο έργο του Ιστορίαι, ο Θουκυδίδης τοποθετεί χρονολογικά την έναρξη του Πελοποννησιακού Πολέμου στο τεσσαρακοστό όγδοο έτος της ιερατικής θητείας μιας άλλης Χρυσηίδας, ιέρειας της Ήρας στο Άργος κατά τον 5ο αι. π.Χ.

Απεικονίσεις και επιγραφές επιβεβαιώνουν τα προνόμια που λάμβαναν οι ιέρειες σε αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες τους. Σε ανάγλυφο του 4ου αι. π.Χ., το οποίο βρίσκεται σήμερα στο Βερολίνο, απεικονίζεται μια ιέρεια που τιμάται από την πόλη με στέφανο. Την βλέπουμε στην κάτω αριστερή πλευρά να σηκώνει το δεξί χέρι της προς τον ουρανό, σε στάση προσευχής.

Στο αριστερό της χέρι κρατά κλειδί ναού, σύμβολο του αξιώματός της ως ιέρειας που κλειδώνει και ξεκλειδώνει τις θύρες του ναού. Η θεά Αθηνά απεικονίζεται στο δεξί άκρο, πιστή αναπαράσταση του αγάλματος της Αθηνάς Παρθένου, με την ασπίδα στο πλευρό της και την φτερωτή Νίκη στο χέρι της. Η Νίκη σκύβει για να στεφανώσει την ιέρεια. Οι χρυσοί στέφανοι ήταν πολύτιμα βραβεία, που η αξία τους έφτανε τις πεντακόσιες έως χίλιες δραχμές και τα οποία συνήθως απονέμονταν σε πολιτικούς, δικαστές, στρατηγούς και αθλητές. Επομένως, έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι, από τον 4ο αι. π.Χ. και μετά, γίνονταν τόσο μεγάλες τιμές όχι μόνο στους ιερείς αλλά και στις ιέρειες.

Το γυναικείο ιερατικό αξίωμα ήταν απολύτως συνυφασμένο με την μορφολογία της γυναικείας λυρικής χορείας, η οποία, από τον 5ο αι. π.Χ., αποτελούσε κεντρικό σημείο της εκπαίδευσης και της κοινωνικοποίησης των γυναικών, από την παιδική τους ηλικία έως την ωριμότητα. Ο Πλάτωνας υποστήριζε ότι η χορεία αποτελούσε το σύνολο της παιδείας
[«ὅλη μέν που χορεία ὅλη παίδευσις ἦν ἡμῖν»].

Μια εικόνα που ανακαλεί στον νου χορικές και λατρευτικές ομάδες γυναικών κοσμεί μια φιάλη για σπονδές που σήμερα βρίσκεται στην Βοστώνη. Εδώ βλέπουμε γυναίκες με ενωμένα χέρια σε κύκλιο χορό, συνοδεία μουσικής από μιαν αυλητρίδα. Η ύπαρξη βωμού και ταινιών υποδηλώνει λατρευτική ατμόσφαιρα, ενώ το καλάθι με το μαλλί παραπέμπει στην γυναικεία αρετή εντός του οικογενειακού βίου. Στο τέλος της σειράς, δύο νεαρές κοπέλες με ξέπλεκα μαλλιά κοιτούν μια μεγαλύτερη γυναίκα για να μάθουν τα βήματα του χορού. Το ίδιο το αγγείο είναι μια φιάλη που προοριζόταν για σπονδή με έκχυση του υγρού περιεχομένου της, πιθανότατα σε αναμμένο βωμό, όπως αυτός που απεικονίζεται επάνω της. Η μορφή, η λειτουργία και ο διάκοσμος συνδυάζονται εδώ σε μιαν αποτελεσματική έκφραση της γυναικείας τελετουργικής πρακτικής.

Η συμμετοχή σε λατρευτικές δραστηριότητες είχε θετική επιρροή στην ζωή των Ελληνίδων, καθώς τους πρόσφερε, μεταξύ άλλων, μιαν αίσθηση κοινότητας και ταυτότητας. Οι κύκλιοι χοροί σε χώρους λατρείας έδιναν επίσης την ευκαιρία στις κοπέλες που βρίσκονταν σε ηλικία γάμου να εμφανίζονται δημοσίως μπροστά στους συμπολίτες τους. Καθώς η εξέχουσα θέση στην διοργάνωση εορταστικών εκδηλώσεων επέτρεπε την προώθηση των οικογενειακών συμφερόντων, πράγμα επωφελές για γυναίκες και άνδρες, ήταν σημαντική η επιρροή των ιερειών στην επιτυχή λειτουργία του όλου συστήματος.

Η αποκάλυψη της χαμένης ιστορίας των Ελληνίδων ιερειών αποτέλεσε προϊόν κοπιαστικής προσπάθειας και απαίτησε μακροχρόνια έρευνα σε εκτενέστατο αρχαιολογικό υλικό. Το έργο αυτό επέτρεψε να διορθωθεί η ανισότιμη θεώρηση των γυναικών στην Αρχαία Ελλάδα ως μορφών απολύτως υποταγμένων, σιωπηλών, «αόρατων» και περιορισμένων στα στενά όρια του οίκου τους. Επίσης, αποκατέστησε εν μέρει την αξιοπρέπεια των εξαιρετικών αυτών γυναικών, οι οποίες έχαιραν μεγάλου σεβασμού και τιμών από πλευράς των συμπολιτών τους.

Ο Ορφικός μύθος περί προελεύσεως του ανθρώπου

Από τα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. μέχρι αρκετά προχωρημένο τον 6ο αιώνα μ.Χ., αναπτύχθηκε στην Ελλάδα ένα θρησκευτικό ρεύμα, το οποίο σή­μερα ονομάζουμε Ορφισμό. Επρόκειτο για ένα κί­νημα με απροσδιόριστα όρια, το οποίο μοιραζόταν αρκετές δοξασίες με τους Πυθαγορείους, την Ελευ­σίνια και τη Διονυσιακή Θρησκεία, και υποστήρι­ζε απόψεις περί θεότητας παρόμοιες με αυτές που εξέφραζαν ποιητές του ώριμου αρχαϊσμού, όπως ο Αισχύλος ή ο Πίνδαρος.

Οι οπαδοί του κινήματος αυτού βασίζονταν σε μια σειρά ποικίλων κειμένων που αποδίδονταν στον Ορφέα, ένα θαυμάσιο μυθικό τραγουδιστή, για τον οποίο λεγόταν πως είχε συνοδεύσει τους Αργο­ναύτες, πως είχε κατεβεί στον Άδη προς αναζήτη­ση της νεκρής συζύγου του και πως είχε καταφέρει να συγκινήσει με το τραγούδι του ακόμη και τους ί­διους τους θεούς, όπως έκανε με τους θνητούς και τα ζώα.

Παρ’ όλ’ αυτά, η αδυναμία του να σεβαστεί τη θεϊκή απαγόρευση να μη γυρίσει να κοιτάξει τη σύζυγό του, όπως έλεγαν, ματαίωσε την τελευταία στιγμή τη διάσωσή της από τον άλλο κόσμο και την επιστροφή της στον κόσμο των ζώντων. Υπέθε­ταν πως ένα τόσο μυθικό ταξίδι, παρά την αποτυχία του, είχε προικίσει τον Ορφέα με ειδικές γνώσεις σχετικά με τον άλλο κόσμο, που του επέτρεπαν να γνωρίζει ποια ήταν η τύχη των ψυχών μετά το θά­νατο και πως ο Ορφέας είχε αποφασίσει να μετα­δώσει τις γνώσεις του σε συγκεκριμένες ομάδες θνητών μυημένων σε μια μυστηριακή θρησκεία μέσω μιας σειράς κειμένων.

Πράγματι, έχουμε στοιχεία για την ύπαρξη μιας ευρείας και ποικίλης λογοτεχνικής παραγωγής, θρησκευτικής ή με φιλοσοφικά στοιχεία, που με βεβαιότητα προέρχεται από διάφορες εποχές, από τον 6ο αιώνα π.Χ. μέχρι αρκετά προχωρημένης της ρωμαϊκής εποχής, και η οποία θεωρούνταν έργο του Ορφέα.

Δεδομένου ότι ο Ορφέας ήταν ένα μυθικό πρό­σωπο και όχι υπαρκτός άνθρωπος, οφείλουμε να σκεφθούμε πως τα κείμενα που του αποδίδονταν θα πρέπει να ήταν έργα διαφόρων ποιητών, οι οποίοι, από φόβο μήπως δεν ληφθούν σοβαρά υπ’ όψιν, αντί να διακινδυνεύσουν να παρουσιάσουν ως δικά τους τα έργα και το θρησκευτικό μήνυμα που περι­είχαν, προτίμησαν να παραμείνουν στην ανωνυμία, ώστε τα πιστεύω τους να γίνουν πιο εύκολα αποδε­κτά (με το πρόσχημα ότι προέρχονταν από ένα φη­μισμένο αυτόπτη μάρτυρα του άλλου κόσμου).

Ένας μύθος περί προελεύσεως του ανθρώπου

Το ορφικό δόγμα θεμελιωνόταν σε ένα μύθο πε­ρί προελεύσεως του ανθρώπου, κάτι το σπάνιο για τον Ελληνικό κόσμο, στον οποίο ουσιαστικά δεν υ­πάρχουν άλλοι μύθοι γι’ αυτό το θέμα. Στη Θεογο­νία του Ησιόδου, το μόνο αρχαίο κοσμογονικό ποίημα που έχει διασωθεί ολόκληρο, λείπει η αναφο­ρά στο πως προέκυψαν οι άνθρωποι στον κόσμο. Ο ορφικός μύθος, η ύπαρξη του οποίου στην αρ­χαιότητα αμφισβητήθηκε επανειλημμένως αλλά με ανεπαρκή επιχειρήματα, προκύπτει από διάφορα κείμενα τα οποία, όπως συχνά παρατηρείται στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, αναφέρονται σε κάποιο α­πό τα επεισόδια ή σε συγκεκριμένες πτυχές του μύ­θου, αλλά δεν τον διηγούνται με τρόπο συνεχή.

Από τα στοιχεία που μας προσφέρουν αυτά τα κεί­μενα μπορούμε να συνθέσουμε ένα σύνολο που εί­ναι, σε γενικές γραμμές, το ακόλουθο: Ο Ζευς είχε λάβει το θεϊκό θρόνο από τον πατέρα του, τον Κρόνο, έπειτα από μια σειρά εναλλα­γών της εξουσίας, από τις οποίες δεν έλειπαν τα βί­αια επεισόδια. Κατά πολλές απόψεις, ο ορφικός μύ­θος συμπίπτει με αυτό που διηγείται ο Ησίοδος στη Θεογονία. Ο παππούς του Δία, ο Ουρανός, δεν ά­φηνε τα παιδιά του να γεννηθούν για να διατηρή­σει το θρόνο του, αλλά ευνουχήθηκε από τον Κρό­νο, γιο του και πατέρα του Δία, με τη βοήθεια της συζύγου του Ουρανού, της Γαίας.

Αλλά και ο Κρόνος, έχοντας τον ίδιο σκοπό, δη­λαδή να μη χάσει το θρόνο, καταβρόχθιζε τους α­πογόνους του κατά τη γέννησή τους. Όμως η σύζυ­γός του, η Ρέα, έκρυψε έναν από αυτούς, τον Δία, σε μια σπηλιά και έδωσε στον άντρα της μια πέτρα τυλιγμένη σε σπάργανα για να την καταβροχθίσει. Όταν ο Δίας μεγάλωσε, ευνούχισε και αυτός τον πατέρα του (μια λεπτομέρεια που δεν αναφέρεται στην εκδοχή του Ησιόδου) και ανέλαβε την εξουσία των θεών.

Ο Ζευς διέπραξε τότε αιμομιξία με τη μητέ­ρα του Ρέα, η οποία ταυτίζεται με τη Δή­μητρα, και απέκτησε ως κόρη την Περσε­φόνη. Ο Ζευς επίσης ενώθηκε με την κό­ρη του και αποτέλεσμα της ένωσης ήταν η γέννηση του θεού Διονύσου (συχνά αποκαλούμε­νου ως Ζαγρεύς στην ορφική παραλλαγή). Ο νέος αυτός θεός ήταν λοιπόν αποτέλεσμα διπλής αιμο­μιξίας και ήταν συγχρόνως γιος, εγγονός και ετεροθαλής αδερφός του Δία.

Αυτή η ανω­μαλία, όσον αφορά τις γενεές, απέτρεπε την κανονική σει­ρά διαδοχής, καθιστώντας τον Διόνυσο ένα είδος alter ego του Δία. Ο Ζευς αποφάσισε τότε να παραδώσει το σκήπτρο στον Διόνυσο ενώ ακόμη ήταν βρέφος. Η Ήρα, η σύζυγος του Δία, η οποία ενοχλούνταν από ένα γιο που προήλθε από άλλη θεά, εκμεταλλευ­όμενη το φθόνο των Τιτάνων, για το βασιλικό α­ξίωμα που παραχωρήθηκε στον Διόνυσο, τους υ­ποκίνησε να επιτεθούν στο βρέφος.

Οι Τιτάνες ήταν αδερφοί του Κρόνου και κατά συνέπεια ανήκουν στις πρωταρχικές γενεές των θε­ών, οι οποίες είχαν αποκλειστεί από την εξουσία και δεν μπορούσαν να συμφιλιωθούν με αυτή την ιδέα. Αποφασισμένοι να εκδικηθούν το μικρό Διό­νυσο, μεταμφιέστηκαν βάφοντας τα πρόσωπά τους με γύψο και παραπλάνησαν τον Διόνυσο με διά­φορα παιχνίδια, έτσι ώστε τελικά να τον φονεύ­σουν. Αφού τον σκότωσαν, τον διαμέλισαν, τον μα­γείρεψαν και τον καταβρόχθισαν.

Η θυσία του Διονύσου μετετράπη από τους Ορφι­κούς σε παράδειγμα αιματηρής θυσίας, την οποία, όπως θα δούμε αργότερα, απέρριπταν. Ο Ζευς, οργισμένος με την εγκληματική πράξη των Τιτάνων, τους κατακεραύνωσε. Από την ανάμι­ξη της φωτιάς του κεραυνού, της στάχτης και του αίματος των Τιτάνων με το χώμα, όπου έπεσαν, δη­μιουργήθηκαν τα ανθρώπινα όντα. Οι συνέπειες αυτής της προέλευσης είναι διάφο­ρες.

Η πρώτη είναι πως, δεδομένου ότι οι άνθρωποι προέρχονται εν μέρει από θεούς (οι Τιτάνες και ο Διόνυσος ήταν θεοί) και εν μέρει από χώμα, έχουν ένα θεϊκό και αθάνατο μέρος, την ψυχή, και ένα θνητό και φθαρτό συστατικό, το σώμα. Η δεύτερη συνέπεια της προέλευσης των ανθρώ­πων είναι ότι η ψυχή τους, πριν από τη δημιουργία του είδους, μολύνθηκε από το έγκλημα των Τιτά­νων, ένα έγκλημα το οποίο απαιτούσε εξιλέωση. Η τρίτη συνέπεια είναι ότι η ψυχή έχει μια θετι­κή θεϊκή συνιστώσα, η οποία προέρχεται από τον Διόνυσο, αλλά επίσης έχει και μια αρνητική θεϊ­κή συνιστώσα, κατάλοιπο της Τιτάνιας φύσης, δη­λαδή της αλαζονείας των προγόνων του ανθρώπου, των Τιτάνων, οι οποίοι επίσης ήταν θεοί.

Η ψυχή πρέπει να απελευθερωθεί από το βάρος της εγκληματικής συνιστώσας της και αυτό θα απαιτήσει ένα μεγάλο χρονι­κό διάστημα, ανάλογο του μεγέθους του ε­γκλήματος, πράγμα που σημαίνει πως η τιμωρία και ο εξαγνισμός υπερβαίνουν τη χρονι­κή διάρκεια μιας και μόνο ζωής.

Συνεπώς, η είσο­δος της ψυχής στο σώμα, η εξιλέωση και η απε­λευθέρωσή της με το θάνατο του σώματος, επανα­λαμβάνεται αρκετές φορές σε μια μακροχρόνια διαδικασία, κατά την οποία η ψυχή εγκαθίσταται διαδοχικά σε σώματα τα οποία είναι γι’ αυτήν μια φυλακή ή ένας τάφος (θυμηθείτε την περίφημη φράση την οποία μας μεταδίδει ο Πλάτων, σώμα σήμα, δηλαδή, το σώμα, ένας τάφος, στην οποία κάνει λογοπαίγνιο βασιζόμενος στην ομοιότητα των δυο λέξεων στα Ελληνικά).

Ονομάζουμε μετεμψύχωση τη μετοίκηση της ψυχής από τον άλλο κόσμο σε αυτόν και από ένα σώμα σε άλλο, έως ότου, εξιλεωμένη από τις α­μαρτίες της, μπορεί να επιτύχει την απελευθέρω­ση. Για να επιταχύνει την έλευση της στιγμής κα­τά την οποία η ψυχή, οριστικά απελευθερωμένη, μπορεί να απολαύσει μια ευτυχισμένη ζωή στον άλλο κόσμο, ο άνθρωπος πρέπει, κατ’ αρχάς, να μυηθεί στα Διονυσιακά μυστήρια και, στη συνέ­χεια, να ζει σε αυστηρή αγνότητα, χωρίς να μολύ­νεται από κανένα νεκρό ον, και να συμμετέχει σε διάφορες ιεροτελεστίες.

Η αρχαιότητα του μύθου

Ο μύθος εμφανίζεται στην πιο εξελιγμένη μορ­φή του στις Ραψωδίες, ένα ποιητικό έργο το οποίο είναι γραμμένο πιθανότατα στον 1ο αιώνα π.Χ., και το οποίο χρησιμοποιεί σημαντικά στοιχεία αρχαιό­τερων έργων. Πιο συγκεκριμένα, και όσον αφορά το μύθο που μας απασχολεί, υπάρχουν ενδείξεις πως υπήρχε από παλαιότερα. Μεταξύ των 4ου και 3ου αιώνων π.Χ., ο Καλλίμαχος αναφέρει τον Διό­νυσο Ζαγρέα ως γιο του Δία και της Περσεφόνης, ενώ κατά τον 3ο αιώνα π.Χ., ο Ευφορίων υπενθυμίζει τον τρόπο με τον οποίο έβαψαν το πρόσωπό τους οι Τιτάνες.

Και οι δυο αυτοί συγγραφείς διηγούνται πως οι Τιτάνες μαγείρεψαν τον Διόνυσο. Και ακόμη πριν από αυτούς, ο Πλάτων μας προ­σφέρει δυο σημαντικά έπ’ αυτού κείμενα.

Νόμοι Πλάτωνος (ΟF 37 ΙΒ): Στη συνέχεια αυ­τής της ελευθερίας, θα μπορούσε να εμφανιστεί η άρνηση υπακοής στις αρχές και ως συνέπεια αυτής, η διαφυγή από τις υποχρεώσεις και από τις πατρικές, μητρικές ή άλλων ηλικιωμένων ατό­μων νουθεσίες, και κοντά στο τέλος, η αξίωση της μη υποταγής στους νόμους και στο τέλος, η έλ­λειψη φροντίδας των όρκων, της πίστης και γε­νικά των θεών, με εκδηλώσεις και μίμηση της λεγόμενης «αρχαίας Τιτάνιας φύσης», καταλή­γοντας κατ πάλι σ’ εκείνη την ίδια και διάγοντας μια θλιβερή ζωή, χωρίς ποτέ να επιτευχθεί η α­παλλαγή από τις δυστυχίες.

Οι σύγχρονοι σχολιαστές ερμηνεύουν με διαφορετικό τρόπο την πλατωνική αναφορά στους Τιτάνες. Οι πιο επιφυλακτικοί, όσον αφορά την ύπαρξη του μύθου στην αρχαιότητα, θεωρούν ότι ο φιλόσο­φος δεν ταυτίζει την ανθρωπότητα με την Τιτάνια κληρονομιά, αλλά απλώς συγκρίνει τη συμπερι­φορά της με αυτήν των Τιτάνων ως ένα είδος αρνητικού παραδείγματος.

Μια πιο προσεκτική εξέταση στο κείμενο καθιστά εμφανές ότι ο Πλάτων δεν αναφέρεται σε μια συμπεριφορά όπως αυτή των Τι­τάνων, αλλά σε μια φύση η οποία εκδηλώνεται σε αυτούς. Η φύση λοιπόν είναι κάτι που υπάρχει εκ γενετής. Ο φιλόσοφος ισχυρίζεται πως ο άνθρωπος «μιμείται» αυτή τη φύση διότι η ανθρώπινη ψυχή έχει κληρονομήσει όχι μόνο την Τιτάνια φύση, αλ­λά και αυτήν του Διονύσου, η οποία είναι θετική.

Εκείνοι οι οποίοι επιδεικνύουν υπακοή στο νόμο αναπτύσσουν τη Διονυσιακή, ενώ αυτοί οι οποίοι βρίσκονται σε τροχιά παρακμής, προσεγγίζουν διαρκώς την Τιτάνια φύση σε καθαρή μορφή. Γι’ αυτό το λόγο ο Πλάτων αναφέρει ότι επιδεικνύουν φύση Τιτάνια, διότι ήδη ενυπήρχε σε αυτούς, αλλά εμφανίζεται σε αυτούς τους ανθρώπους με τέτοια έ­νταση που τους κάνει να μοιάζουν στους ίδιους τους Τιτάνες, οι οποίοι αποτελούν την προέλευση και το παράδειγμα αυτής της φύσης.

Επί πλέον, μια τέτοια ερμηνεία βρίσκεται σε συμφωνία με μια σειρά από αναφορές του Πλάτωνα, όπως το σώμα ως φυλακή, η εξιλέωση του αρχικού αμαρτήματος και άλλα πα­ρεμφερή θέματα. Επίσης, αυτή η ερμηνεία βρί­σκει έρεισμα και σ’ ένα άλλο κείμενο το οποίο επί­σης ανήκει στους «Νόμους».

Δεν είναι ούτε ανθρώπινο ούτε θεϊκό το κακό που τώρα σε παρακινεί να κατευθυνθείς προς το ιερόσυλο λείψανο, αλλά η έμφυτη ερεθιστικότητα των ανθρώπων λόγω παλαιών και βεβήλων α­δικημάτων, που ολέθρια πλανάται γύρω τους.

Σε αυτό το κείμενο επαναλαμβάνονται αναφορές σε μια φυσική τάση του ανθρώπου προερχόμενη α­πό «παλαιά αδικήματα», που δεν μπορεί να είναι άλλα από αυτά που διεπράχθησαν από τους Τιτάνες. Μια «έμφυτη τάση» δεν προέρχεται από την ίδια τη ζωή του ανθρωπίνου όντος, αλλά από τη σύ­στασή του ως είδους, την αρχική στιγμή. Ακόμη, μπορούμε να επικαλεστούμε και άλλες μαρτυρίες όσον αφορά την αρχαιότητα αυτού του μύθου. Ο Παυσανίας αποδίδει στον Ονομάκριτο, τον οποίο οι Έλληνες τοποθετούσαν χρονικά στην κλασική περίοδο, την ίδρυση των ιεροτελεστιών του Διονύσου, κατά τις οποίες αναπαρίστατο ο τρό­πος με τον οποίο οι Τιτάνες προκαλούσαν το μαρτύριο του θεού.

Αυτό καταδεικνύει ότι ο Παυσανίας γνώριζε την ύπαρξη Διονυσιακών τελετών – αναμ­φίβολα μυστηριακών- κατά την κλασική περίοδο. Είναι πιθανό μια ιερή ιστορία, η οποία αφηγείται τη γένεση των ανθρώπων και την προέλευση του α­μαρτήματος το οποίο πρέπει να εξιλεωθεί, να α­παγγέλλονταν σε μυητικές τελετές οι οποίες θα εξηγούσαν τη σωστή διαδικασία ώστε να επιτευχθεί ένας καλύτερος προορισμός στον άλλο κόσμο. Εν μέσω του 5ου αιώνα π.Χ. βρίσκουμε άλλη μια ενδιαφέρουσα μαρτυρία του Ηροδότου.

Λένε οι Αιγύπτιοι ότι αυτοί που κυριαρχούν στον Καταχθόνιο κόσμο είναι η Δήμητρα και ο Διόνυσος. Ήταν, επίσης, οι Αιγύπτιοι αυτοί που πρώτοι διατύπωσαν τη δοξασία ότι η ψυχή του ανθρώπου είναι αθάνατη και ότι, μετά το θάνατο του σώματος, εισέρχεται σε άλλο ον που ξαναγί­νεται πάντα ζωντανό. Αφού περάσει από όλα τα ε­πίγεια όντα, τα θαλάσσια και τα πτερωτά, επα­νέρχεται στο σώμα ενός ανθρώπου που πρόκειται σύντομα να γεννηθεί και ολοκληρώνει αυτόν τον κύκλο σε τρεις χιλιάδες χρόνια. Υπάρχουν μερικοί Έλληνες, άλλοι πριν και άλλοι κατόπιν -τα ονόματα των οποίων, αν και γνωρίζω, δεν θα αναφέρω- που ακολούθησαν αυτή τη θεωρία σαν να ήταν δική τους.

Ο Ηρόδοτος μεταφράζει τα ονόματα των Αι­γυπτίων θεών κατά τέτοιον τρόπο, ώστε η Δήμητρα να αντιστοιχεί στην Ίσιδα και ο Διόνυσος στον 'Οσιρι. Όμως, σύμφωνα με την ομόφωνη μαρτυρία των αιγυπτιολόγων, η θεωρία της μετεμψύχωσης αναμφίβολα δεν είναι αιγυπτιακή. Σε οποιαδήποτε περίπτωση, αυτό που περισσότερο μας λυπεί είναι ότι ο ιστορικός δεν θέλησε να αναφέρει ρητά το ποιοι είναι οι Έλληνες – «κάποιοι πριν, κάποιοι κατόπιν»- τους οποίους α­ναφέρει ως υποστηρικτές αυτής της θεωρίας.

Όπως ήταν αναμενόμενο, στη σύγχρονη εποχή συζητήθη­κε πολύ το αν ο Ηρόδοτος αναφέρεται στους Ορφι­κούς και τον Πυθαγόρα, στους Ορφικούς και τον Εμπεδοκλή ή στον Πυθαγόρα και τον Εμπεδο­κλή. Προσωπικά μου φαίνεται ως πιο πειστική η ερμηνεία του Μπέρκρετ (Burkret), σύμφωνα με την οποία ο Ηρόδοτος αναφέρεται στον Πυθαγόρα και τον Εμπεδοκλή, αλλά θεωρεί δεδομένο ότι οι Ορφι­κοί και ο Πυθαγόρας είναι ένα και το αυτό.

Ο Ηρόδοτος δείχνει την ίδια έλλειψη σαφήνειας σε τρία χωρία (2,61· 132· 170) όπου αναφέρεται σε ιεροτελεστίες του Οσίριδος, τις οποίες δεν θεωρεί θεμιτό από θρησκευτικής πλευράς να μνημονεύσει. Στην Αίγυπτο, αυτές οι τελετές και οι μύθοι δεν ήταν μυστικά, ούτε και αποτελούσαν τμήματα μυστηρίων. Γι’ αυτό το λόγο, διάφοροι συγγραφείς θεωρούν ότι αυτή η παράξενη σιωπή του ιστορικού εξηγείται μόνον εάν στην εποχή του, στην Ελλάδα, κατά τη διάρκεια των Βακχικών μυστηρίων, διη­γούνταν μια παρεμφερή ιστορία (το διαμελισμό του Διονύσου) στην οποία δεν ήταν όντως θεμιτό να αναφερθεί.

Τέλος, προερχόμενο από μια εποχή ακόμη πιο παλιά, διατηρούμε ένα απόσπασμα του Πινδάρου (6ος-5ος αιώνας π.Χ.) το οποίο ο Πλάτων μετέδωσε ως μαρτυρία της θεωρίας της μετεμψύχωσης, όπου ο Θηβαίος ποι­ητής αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο οι ψυχές πρέπει να τιμωρηθούν για ένα «παλαιό αδίκημα» διαπραχθέν εις βάρος της Περσεφόνης (που δεν μπορεί να είναι άλλο από το θάνατο του γιου της Διονύσου από τους Τιτάνες, προγόνους των ανθρώ­πων), και στο πως θα ελευθερωθούν όταν επιτύχουν τη συγγνώμη της καταχθόνιας θεάς. Σε ένα χρυσό έλασμα της Πελίννας προσδιορίζεται πως είναι ο ίδιος ο Διόνυσος αυτός που γνωστοποιεί στη μητέρα του τη στιγμή κατά την οποία η ψυχή επι­τυγχάνει την απελευθέρωση: «Πες στην Περσεφό­νη ότι ο ίδιος ο Βάκχος σε ελευθέρωσε».

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ: ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΚΑΙ ΠΡΟΤΙΜΟΤΕΡΟ ΜΕ ΤΟ ΟΠΟΙΟ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΣΧΟΛΗΘΕΙ ΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΙ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ ΤΟΥ

Ο Πυθαγόρας ο Σάμιος, είναι αναμφισβήτητα ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους της Αρχαίας Ελλάδος. Η διδασκαλία του επηρέασε άμεσα όλους τους επόμενους φιλοσόφους που τον διαδέχτηκαν και σε πολλές περιπτώσεις, μας επηρεάζει ακόμα και σήμερα.

Ωστόσο, σήμερα επικρατεί η άποψη ότι ο μέγιστος αυτός φιλόσοφος, δεν συνέγραψε ποτέ, κανένα βιβλίο όσο βρισκόταν εν ζωή.

Ο Διογένης Λαέρτιος όμως έχει αντίθετη άποψη. Στο βιβλίο του «Βίοι Φιλοσόφων» στο κεφάλαιο που αναφέρεται στον βίο του Πυθαγόρα, όχι μόνο αναφέρει ξεκάθαρα ότι ο Πυθαγόρας είχε συγγράψει πολλά βιβλία, αλλά αναφέρει μάλιστα και τους τίτλους ορισμένων από αυτά.

Ας δούμε το κείμενο:

Ο Πυθαγόρας είχε γράψει τρία συγγράμματα:

Ένα περί εκπαίδευσης, ένα περί πολιτικής και ένα περί φύσεως.

Όπως επίσης αναφέρει ο Ηρακλείδης, ο γιος του Σαραπίωνος, στο βιβλίο του «Σωτίωνος Επιτομή», ο Πυθαγόρας είχε συγγράψει σε μορφή έπους ένα βιβλίο με τον τίτλο «Περί του όλου».

Σύμφωνα με τον Ηρακλείδη, είχε συγγράψει και ένα δεύτερο βιβλίο, που λέγεται «Ιερός λόγος» το οποίο αρχίζει ως εξής:

«Αγαπητοί μου νέοι, πρέπει να αντιμετωπίσετε με σεβασμό και με προσοχή όλα αυτά που αναφέρω».
Επίσης είχε συγγράψει και ένα τρίτο βιβλίο με τίτλο «Περί Ψυχής».

Τέταρτο βιβλίο με τίτλο «Περί Ευσεβίας»

Πέμπτο βιβλίο με τίτλο «Ηλοθαλής», ο οποίος ήταν πατέρας του Επιχάρμου του Κώου.

Έκτο βιβλίο με τίτλο «Κρότωνας» και επίσης συνέγραψε και άλλα πολλά βιβλία.

Εκεί όμως που μας περιμένει μία πραγματική έκπληξη είναι στο τέλος του βιβλίου, όπου ο Διογένης Λαέρτιος μας ανακοινώνει ότι μπορεί να μην έχει στην κατοχή του τα βιβλία του Πυθαγόρα, έχει όμως στο πολύτιμο αρχείο του μία ιδιόχειρη επιστολή του, την οποία και μας παραθέτει.

Σήμερα λοιπόν, έχουμε την μεγάλη τύχη να έχουμε στα χέρια μας, το μοναδικό γραπτό κείμενο που προέρχεται από τον ίδιο τον Πυθαγόρα, γραμμένο πριν από 2500 χρόνια.

Ας το απολαύσουμε:

Ο Πυθαγόρας έχει συγγράψει την κάτωθι επιστολή:

Από τον Πυθαγόρα προς τον Αναξιμένη.

Και εσύ λαμπρέ φίλε μου, αν υστερούσες σε ευγένεια και φήμη ως προς την προσωπικότητά σου, θα σου πρότεινα να μεταναστεύσεις από την Μίλητο και να έρθεις κοντά μου.

Τώρα όμως, σε έχει εγκλωβίσει η καλή φήμη που απόκτησες στην πατρίδα σου, όπως και εμένα κατά τον ίδιο τρόπο με έχει εγκλωβίσει η ίδια καλή φήμη που απέκτησα εδώ, επειδή θεωρούμαστε και οι δύο φημισμένοι φιλόσοφοι.

Εάν λοιπόν εμείς οι φημισμένοι φιλόσοφοι εγκαταλείψουμε τις πόλεις μας, τότε οι πολίτες θα χάσουν το ηθικό τους.

Έτσι θα αυξανόταν ο κίνδυνος να καταληφθεί οι πόλη σου από τους Μήδους.

Γι' αυτόν τον λόγο, δεν είναι πάντοτε καλό να λέει κανείς «λόγια του αέρα» αλλά είναι καλύτερο και προτιμότερο να στηρίζει την πατρίδα του.

Αλλά και εγώ, δεν υπολόγιζα πάντα μόνο την σχέση μου με την πατρίδα μου (Σάμος), αλλά ελάμβανα μέρος και σε πολέμους οι οποίοι αφορούσαν διαμάχες μεταξύ Ελληνικών πόλεων της Ιταλίας.

Βλέπουμε ότι σε αυτήν της μοναδικής αξίας επιστολή του, ο Πυθαγόρας διατυπώνει την άποψη ότι ένας πραγματικός φιλόσοφος είναι αυτός που διαθέτει την ικανότητα να εμπνέει τους πολίτες της πόλης του και για τον λόγο αυτόν θα πρέπει να ακολουθεί μία τέτοια ζωή που να αποτελεί το παράδειγμα προς μίμηση.

Όπως ο ίδιος μας αποκαλύπτει, κατά την διάρκεια της ζωής του, είχε λάβει μέρος και σε πολέμους, διότι το καλύτερο και προτιμότερο με το οποίο μπορεί να ασχοληθεί ένας άνθρωπος είναι να υποστηρίζει την πατρίδα του!

Το πρωτότυπο κείμενο της επιστολής του Πυθαγόρα.

Ο Πυθαγόρας έχει συγγράψει την κάτωθι επιστολή:

Από τον Πυθαγόρα προς τον Αναξιμένη.

“ὁ δὲ φιλόσοφος καὶ ὧδε ἐπέστειλε (Hercher 601)•
Πυθαγόρης Ἀναξιμένει
"Καὶ σύ, ὦ λῷστε, εἰ μηδὲν ἀμείνων ἦς Πυθαγόρεω γενεήν τε καὶ κλέος,
μεταναστὰς ἂν οἴχεο ἐκ Μιλήτου• νῦν δὲ κατερύκει σε ἡ πατρόθεν εὔκλεια,
καὶ ἐμέ τε ἂν κατείρυκεν Ἀναξιμένει ἐοικότα. εἰ δὲ ὑμεῖς οἱ ὀνήιστοι τὰς πόλιας ἐκλείψετε, ἀπὸ μὲν αὐτέων ὁ κόσμος αἱρεθήσεται, ἐπικινδυνότερα δ' αὐτῇσι τὰ ἐκ Μήδων. οὔτε δὲ αἰεὶ καλὸν αἰθερολογίη μελεδωνόν τε εἶναι τῇ πατρίδι κάλλιον.
καὶ ἐγὼ δὲ οὐ πάντα περὶ τοὺς ἐμεωυτοῦ μύθους, ἀλλὰ καὶ ἐν πολέμοις οὓς διαφέρουσιν ἐς ἀλλήλους Ἰταλιῶται."

Η Τετμημένη Γραμμή και το Σπήλαιο

Η συνεχεία και η σχέση που υφίσταται ανάμεσα στο ορατό και το νοητό μπορεί να εξηγηθεί χρησιμοποιώντας; τη στατική εικόνα μιας γραμμής που χωρίζεται σε δύο άνισα μέρη. Η Τετμημένη Γραμμή είναι μια επιστημολογία που περιγράφει τη σχέση μεταξύ καταστάσεων του νου που ονομάζονται δοξασία/πίστη και γνώση από τη μία και ανάμεσα στον φυσικό και νοητό «κόσμο» από την άλλη. Τα αντικείμενα τη; δόξας (αληθινή πεποίθηση/γνώμη) σχετίζονται με τα αντίστοιχα της επιστήμης (γνώση), όπως σχετίζεται η ομοιότητα κάποιου πράγματος με αυτό στο οποίο ομοιάζει (509d, 510a). Η ομοιότητα είναι το κλειδί. Ο Πλάτωνα; δεν υποστηρίζει ότι ο κόσμος τον οποίο αισθανόμαστε και για τον οποίο έχουμε πεποιθήσεις και γνώμες δεν είναι πραγματικό;, αλλά ότι αυτός ο κόσμο; δεν είναι η συνολική πραγματικότητα. Ο ορατός κόσμος είναι ένας κόσμος αλλαγή; και χαρακτηρίζεται από το γίγνεσθαι, ενώ ο νοητό; κόσμο; είναι σταθερό; και αμετάβλητος και χαρακτηρίζεται από το είναι. Ο ορατός κόσμο; ομοιάζει, είναι παρόμοιο;, βρίσκεται στη διαδικασία τού να γίνει αυτό το οποίο ο νοητός κόσμος είναι. Η πλατωνική εικόνα τη; Τετμημένη; Γραμμή; εδράζεται στο δόγμα των Ιδεών, το οποίο «σώζει τα φαινόμενα» του αισθητού κόσμου, και δεν τον υποβιβάζει στην κατάσταση του μη όντος. Όλα τα πράγματα εξαρτώνται από τα Είδη για το βαθμό τη; πραγματικότητα; τον οποίο έχουν. Η Τετμημένη Γραμμή απεικονίζει καταστάσεις του νου και τα αντίστοιχα «αντικείμενά» τους, ιδωμένα με διαφορετικού; τρόπου; και αναφορικά με διαφορετικού; βαθμούς κατανόησης.[1]

Ο τρόπος διαφωτισμού του ανθρώπινοι» νου αναπαριστάται στη συνέχεια μέσα από μια δυναμική παρομοίωση, αυτή του Σπηλαίου, που συνδέεται με την αναλογία τη; Γραμμή;. Η παρομοίωση του Σπηλαίου δείχνει με ποιον τρόπο τα ασταθή αντικείμενα τη; δόξας περιέχουν την ομοιότητα με τις σταθερές πραγματικότητες. Η διαφορά ανάμεσα στη γνώμη και τη γνώση είναι διαφορά βαθμού παρά είδους. Αυτό γίνεται σαφές με τον εκπαιδευτικό αναπροσανατολισμό, το ταξίδι έξω από το σπήλαιο.

Οι άνθρωποι είναι σιδηροδέσμιοι φυλακισμένοι σε ένα σπήλαιο από την παιδική του; ηλικία. Κοιτάζουν προς τα εμπρός στον τοίχο του σπηλαίου, ενώ πίσω από την πλάτη τους καίει μια φωτιά. Ανάμεσα στις πλάτες τους και στη φωτιά κινούνται διάφορε; φιγούρες, αλλά το μόνο που βλέπουν οι φυλακισμένοι είναι οι σκιές τους, που πέφτουν στον τοίχο του σπηλαίου που ορθώνεται μπροστά του;. Υποθέτουν ότι οι σκιές που βλέπουν είναι τα πραγματικά όντα. Αν ένας φυλακισμένος (που δεν παρουσιάζεται ως λογικότερος ή με περισσότερα φυσικά χαρίσματα από τους άλλους) απελευθερωθεί από τα δεσμά του και αναγκαστεί να γυρίσει και να κοιτάξει τη φωτιά και μετά οδηγηθεί διά της βίας έξω από το σπήλαιο στο φως του ήλιου, θα γνωρίσει μια επώδυνη εμπειρία, μόλις όμως συνηθίσει στο φως θα δει τα πράγματα στον κόσμο που βρίσκεται έξω από το σπήλαιο. Διαπιστώνουμε ότι στο σώμα τον ασκείται υλική βία, ο νους του όμως δεν εξαναγκάζεται να «δει». Ο Σωκράτης θα υποστηρίξει αργότερα ότι ο ελεύθερος άνθρωπος δεν πρέπει να μαθαίνει τίποτα υπο την απειλή της βίας. Η υποχρεωτική σωματική εκπαίδευση δεν βλάπτει το σώμα. όμως η υποχρεωτική μάθηση ποτέ δεν μένει στο μυαλό (536e-537a). Ο φυλακισμένος τον σπηλαίου δεν είναι όμως ελεύθερος. Αποκτά την ελευθερία, του μόλις απαλλαγεί από τα δεσμά του και υποχρεωθεί να στραφεί προς τα πίσω. Μόλις βρεθεί έξω από το σπήλαιο, αρχικά θα διαπιστώσει ότι του είναι πιο εύκολο να κοιτάξει τις σκιές, μετά την αντανάκλασή τους στο νερό, και. στο τέλος, τα ίδια τα πράγματα. Το τελευταίο στάδιο είναι να κοιτάξει κατευθείαν τον ήλιο, για να συμπεράνει ότι ο ήλιος ήταν, κατά μια έννοια. υπεύθυνος για όλα όσα έβλεπαν ο ίδιος και οι συγκρατούμενοί του. Τώρα πια αισθάνεται λύπη για όσους βρίσκονται ακόμη στο σπήλαιο και για τα όσα εσφαλμένα πίστευαν πως ήταν η αλήθεια.

Η ανάβαση από το σπήλαιο στον άνω κόσμο και η θέαση των πραγμάτων παραλληλίζεται με την απεικόνιση της προοδευτικής εξέλιξης τον νου από τη σφαίρα του ορατού στη ση σφαίρα του νοητού που περιγράφηκε με την αναλογία της Τετμημένης Γραμμής. Μόλις ο νους «κατανοήσει» την απόλυτη Ιδέα του Αγαθού, οι άνθρωποι αναγκαστικά θα συμπεράνουν (πρέπει να σκεφτόμαστε λογικά: συλλογιστέα) ότι και αυτή, όπως ο ήλιος, είναι υπεύθυνη για κάθε τι δίκαιο και αγαθά, στην πραγματικότητα για όλες τις υπόλοιπες Ιδέες, ότι αποτελεί την πηγή που ελέγχει την πραγματικότητα και τη νόηση. Οποιοσδήποτε πρόκειται να δράσει λογικά, είτε στη δημόσια είτε στην ιδιωτική τον ζωή, πρέπει να το αντιληφτεί. Και αυτό σημαίνει ότι η γνώση των Ιδεών άρα και η γνώση των αρχών που λειτουργούν ως ελατήρια για την ηθική δράση των ανθρώπων δεν μπορεί ν’ αποκτηθεί μέσο» των αισθήσεων. Οι Ιδέες υφίστανται ανεξάρτητα από τα αισθητά αντικείμενα, μένουν ανεπηρέαστες από τον μεταβαλλόμενο ορατό κόσμο και πηγή τους είναι η Ιδέα του Αγαθού. Οι Ιδέες θα υπήρχαν και χωρίς τα. αισθητά αντικείμενα. ακόμη και αν δεν υπήρχαμε ούτε εμείς για να τις «αντιληφθούμε».

Από τη στιγμή που το αποδεχόμαστε αυτό. η άποψη ότι η εκπαίδευση είναι μια διαδικασία που εμφυτεύει στο νου ανύπαρκτες προηγουμένως γνώσεις πρέπει. να απορριφθεί. Ο νους κάθε ανθρώπου διαθέτει την έμφυτη ικανότητα να στρέφεται μακριά από τον φυσικό κόσμο της αλλαγής και να κοιτάζει την αμετάβλητη πραγματικότητα, το κατά Σωκράτη Αγαθό. Στον μεταγενέστερο Φαίδρο (249b) ο Πλάτωνας υποστηρίζει ξανά ότι μόνο οι ψυχές που έχουν δει τις Ιδέες μπορούν να γεννηθούν με ανθρώπινη μορφή. Ο κάθε άνθρωπος έχει βιώσει το όραμά τους και θεωρητικά οι πάντες είναι ικανοί να τις ξαναθυμηθούν. Είναι σαφές όμως ότι, για να είναι συνεπής, ο Πλάτωνας πρέπει να επιμείνει στους διαφορετικούς βαθμούς ικανότητας. Η μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων της Πολιτείας πλήττεται από τις απαιτήσεις του σώματος και τους πειρασμούς της ζωής, «βλέποντας πολλά όμορφα πράγματα ή δίκαιες πράξεις χωρίς όμως να βλέπουν την Ομορφιά ή τη Δικαιοσύνη καθεαυτές» (479a). Αυτή η έμφυτη ικανότητα που μοιράζονται οι άνθρωποι θα πρέπει με κάποιον τρόπο να ξεπεραστεί, προκειμένου να γίνει το φυσικό ταλέντο ο δείκτης του κατά πόσον ο χαρακτήρας ενός εκάστου μπορεί στην πράξη να ωφεληθεί από το είδος εκείνο της υψηλότερης, αφηρημένης εκπαίδευσης που προσανατολίζει και εστιάζει το λογικό στοιχείο της ψυχής στα αντικείμενα που του αρμόζουν. Οι περισσότεροι άνθρωποι, όπως έγινε σαφές στον Φαίδωνα (82e), είναι φυλακισμένοι στα σώματά τους, ενώ οι κατώτερες ψυχολογικές επιθυμίες τούς αναγκάζουν να συνεργούν στην ίδια τους την ανίδεη φυλάκιση (Πολιτεία, 519a-b). Ορισμένοι άνθρωποι όμως είναι προικισμένοι με τη σπάνια ικανότητα να συλλαμβάνουν νοητικά το Αγαθό, και άρα είναι δυνατή η μεταστροφή τους μέσω της εκπαίδευσης, η οποία περιγράφεται απλώς ως διαδικασία μεταστροφής του νου, ως καλλιέργεια ενός ξεχωριστού είδους λογικής σκέψης που μελετά τα αντικείμενα που αρμόζουν στο νου. Με κάποιον τρόπο οι σπάνιοι αυτοί χαρακτήρες δεν θα πρέπει να παρεκτρέπονται εύκολα (ή και καθόλου) υπό την επήρεια των υπόλοιπων ψυχολογικών στοιχείων της ψυχής τους, τα οποία - αν τους επιτραπεί να αποκτήσουν τον έλεγχο - θα κάνουν τους χαρακτήρες αυτούς να ελαύνονται από το άλογο στοιχείο της ανθρώπινης ψυχής, με αποτέλεσμα να παραμείνουν φυλακισμένοι στο σπήλαιο. Όπως μαθαίνουμε τώρα. όλα τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά του νου δεν είναι έμφυτα αλλά επίκτητα, αποκτιόνται μέσω της εκπαίδευσης και της πρακτικής. Όμως η δύναμη της γνώσης είναι έμφυτη, ανήκει σε κάποια θεϊκότερη ικανότητα του ανθρώπου και ποτέ δεν χάνει τη δύναμή της. Οι συνέπειές της όμως είναι είτε θετικές είτε αρνητικές, ανάλογα με την κατεύθυνση την οποία πήρε το κάθε μυαλό. Διαβάζουμε μάλιστα ότι αυτό είναι που ξεχωρίζει τους κακούς αλλά ευφυείς ανθρώπους από τους ενάρετους. Όλοι οι άνθρωποι έχουν την ικανότητα να γενικεύουν από το συγκεκριμένο, αν όμως δεν έχουν εμποτιστεί με τη γνώση των Ιδεών, οι ιδέες τους περί δικαιοσύνης θα παραμείνουν σκιές ή είδωλα της αληθινής δικαιοσύνης. Δεν θα είναι ικανοί να μιμηθούν στις δικές τους σκέψεις και δράσεις την Ιδέα της δικαιοσύνης, γιατί για να μπορεί κανείς να μιμηθεί σωστά θα πρέπει να έχει μια συνολική γνώση του πράγματος που μιμείται. Ως εκ τούτου έργο των νομοθετούν του ιδανικού «κράτους» είναι να αναγκάσουν τις καλύτερες διάνοιες να αποκτήσουν την ύψιστη μορφή της γνώσης, την αντίληψη της Ιδέας του Αγαθού, και μετά να επιστρέψουν στο σπήλαιο. Το εκπαιδευτικό σύστημα είναι υποχρεωτικό, άπαξ όμως και έχουν ενταχθεί στο σύστημα οι άνθρωποι, το περιεχόμενο της εκπαίδευσής τους θα είναι ανάλογο με τα διαφορετικά μέσα πειθούς που ταιριάζουν στον καθένα.

«Το νόμο δεν τον ενδιαφέρει πώς μια ορισμένη τάξη στην πόλη θα γίνει ιδιαίτερα ευτυχισμένη, αλλά αναζητεί τρόπους ώστε η ευτυχία αυτή να πραγματοποιηθεί για όλη την πόλη συνενώνοντας αρμονικά τους πολίτες με την πειθώ [του νου] και τον εξαναγκασμό [του σώματος], κάνοντας τους να δίνουν ο ένας στον άλλο την ωφέλεια που μπορεί καθένας από αυτούς να προσφέρει στο σύνολο και πλάθοντας ο ίδιος ο νόμος τέτοιους άντρες στην πόλη όχι για να τους αφήνει έπειτα να τραβούν κατά κει που αρέσει στον καθένα, αλλά για να τους χρησιμοποιεί ο ίδιος για την ενίσχυση της ενότητας της πόλης». (520)

Για να γνωρίσει κανείς το καλό του οποιουδήποτε πράγματος θα πρέπει προηγουμένως να έχει γνωρίσει τη φύση του· το ανθρώπινο καλό προϋποθέτει τη γνώση των εαυτών μας ως ανθρώπινων φύσεων, δηλαδή τη γνο5- ση της ψυχής. Μόνο από τη στιγμή που έχει γνωρίσει κανείς τι είναι, τον εαυτό του, μπορεί να αισθανθεί υποχρεωμένος από το πρέπει, και άρα ειδικά ο φιλόσοφος είναι υποχρεωμένος λόγω των όσων γνωρίζει να αναλάβει με τη σειρά του την πολιτική εξουσία και να δείξει στους ανθρώπους πώς πρέπει να ζουν.

Η δικαιοσύνη του φιλοσόφου, σε αντίθεση με τα όσα υποστηρίζει ο Θρασυμαχος, είναι επωφελής τόσο για τους άλλους όσο και για τον εαυτό του. Και έχοντας επωφεληθεί από μια παιδεία που έστρεψε τη φιλοσοφική του φύση προς τα αληθινά αντικείμενα του ανθρώπινου νου, ο φιλόσοφος θα αντιληφθεί ότι το χρωστάει στην κοινωνία που καλλιέργησε με αυτό τον τρόπο τα φυσικά του χαρίσματα, να συνδυάσει τώρα τη φιλοσοφία με την πολιτική για να την υπηρετήσει. Ένας τέτοιος άνθρωπος δεν θα αρνηθεί το δίκαιο αίτημα να αξιοποιηθούν τα καλλιεργημένα ταλέντα του (520). Σε κάθε περίπτωση όμως πρόκειται για μια απαίτηση, και άρα για έναν περιορισμό. Είναι όμως ένας περιορισμός που αποβαίνει προς το συμφέρον τόσο του ίδιου του φιλοσόφου όσο και εκείνων τους οποίου; κυβερνά. Η εκπαιδευμένη φιλοσοφική φύση ()α προτιμούσε την απόλαυση μιας ζωής αφιερωμένης στο διαλογισμό. Όμως το δικό του συμφέρον βρίσκεται αλλού - στην άσκηση της εξουσίας. Μόνο οι φιλόσοφοι, όντας εραστές της φιλοσοφίας παρά της εξουσίας, επιθυμούν λιγότερο απ’ όλους την κατοχή της πολιτικής εξουσίας και τις ανταμοιβές της, οι οποίες τους επιβάλλονται αναγκαστικά (521). Η ηθική υποχρέωση να ηγούνται δεν σημαίνει ότι θυσιάζουν το προσωπικό τους συμφέρον, εφόσον αυτό γίνει σωστά αντιληπτό.
-------------------------------
[1] Όπως σημειώνει ο Guthrie στο Α History of Geek Philosophy, τόμ. 4, σ. 496. ο Πλάτωνας προσπάθησε να απεμπλακεί από τις συνέπειες τη; παρμενίδειας λογικής, όπου το Είναι είναι και δεν μπορεί να μην είναι, ενώ το μη Είναι δεν είναι και δεν μπορεί να είναι. Αυτί) οδηγεί στην παρμενίδεια άποψη ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει ή να δημιουργηθεί, καθ;vς ό, τι είναι δεν γίνεται από τη στιγμή που ήδη είναι, και τίποτα dεν μπορεί να δημιουργηθεί από αυτό που δεν είναι. Για τις αντικρουόμενες απόψεις για τη θέση του Πλάτωνα βλ. G. Vlastos, «Degrees of Reality in Plato» στο R. Bambrough (επιμ.). New Essays on Plato and Aristotle. Λονδίνο 1965, σσ. 1-20. Όπως επισημαίνει o Guthrie, ορισμένοι από εμάς μπορεί να μην πιστεύουμε (όπως και ο Βλαστός δεν πίστευε) σε μια διαβαθμισμένη οντολογία, όμως ο Πλάτωνας, όπως εξάλλου και ο Καρτέσιος. πίστευε σε αυτή. Για τον Πλάτωνα, ο κόσμος τον οποίο αντιλαμβανόμαστε στην καθημερινή μας ζωή διαθέτει μια οιονεί ύπαρξη αποκλειστικά και μόνο διότι τα πράγματα σε αυτό τον κόσμο συμμετέχουν στις φύσεις των Ιδεών.

Το απάνθρωπο βιβλικό ιερατείο… και η φρικτή εθνοκάθαρση του Έσδρα

Η φρικτή εθνοκάθαρση του Έσδρα.

Η μισοκατεστραμμένη πλατεία, της Ιερουσαλήμ ήταν ασφυκτικά γεμάτη. Μέρες τώρα μια χειμωνιάτικη βροχή έπεφτε ασταμάτητα πάνω στο συγκεντρωμένο πλήθος των ανώνυμων Εβραίων, που μάταια προσπαθούσε να την αποφύγει. Όμως αυτό ήταν το τελευταίο που τους απασχολούσε πραγματικά! Ένας βαρύς, δυσβάστακτος πόνος ψυχής, ήταν διάχυτος ανάμεσά τους.

Οι περισσότεροι απ’ αυτούς, μόλις πρόσφατα είχαν επιστρέψει απ’ την πολύχρονη αιχμαλωσία της Βαβυλώνας. Τρεις μέρες τώρα, συγκεντρωμένοι σ’ αυτήν την ιερή γι’ αυτούς πόλη, την Ιερουσαλήμ, παρακολουθούσαν σαστισμένοι τον αρχιερέα Έσδρα, άλλοτε να πέφτει στα γόνατα και να τινάζει τα χέρια του προς τον ουρανό, άλλοτε να μαδάει τα γένια και τις τρίχες της κεφαλής του και άλλοτε να κλαίει γοερά και να χτυπιέται... ολοφάνερα, προετοιμάζοντάς τους, για μια απ’ τις σκληρότερες αποφάσεις του ιερατείου!

Με αυτοβιογραφική διάθεση και οίστρο θεατρικού σεναριογράφου, ο φερόμενος και ως συγγραφέας του ομώνυμου βιβλίου Έσδρας, γράφει: «άρχοντες του λαού με πλησίασαν και μου είπαν, (ότι) ο λαός Ισραήλ, οι ιερείς και οι λευίτες το σπέρμα το άγιο, συνεμείχθη μετά του λαού των τόπων... έλαβον γυναίκες εκ των θυγατέρων αυτών, οι άρχοντες δε και οι αξιωματούχοι ημών πρωτοστάτησαν στην παράβαση αυτή... Όταν άκουσα αυτά, έσκισα τα ρούχα και τον μανδύα μου, ξερίζωσα τα μαλλιά μου και τα γένια μου και κάθισα εκστατικός. Γύρω μου συγκεντρώθηκαν όσοι έτρεμαν την κρίση του θεού του Ισραήλ για την παράβαση αυτών που είχαν γυρίσει από την (βαβυλωνιακή) αιχμαλωσία, ενώ εγώ καθόμουν εκστατικός». Εσδρ. 9.1-4 // (Ο΄) Β΄ Εσδρ. 9.1-4.

Ο αρχιερέας Έσδρας έμεινε έτσι κοκαλωμένος σε θεατρική προφητική έκσταση για ώρες! Ο λαός αδημονούσε. Η παρουσία τους εκεί, ήταν παραπάνω από υποχρεωτική. Η αυστηρότατη προσκλητήρια διακήρυξη δεν άφηνε περιθώρια απουσίας: «στην Ιερουσαλήμ να συναχθούν πάντες οι υιοί της μετοικεσίας. Όποιος δεν έλθει εντός τριών ημερών, κατά την απόφαση των πρεσβυτέρων, θα γίνει ανάθεμα. Ολόκληρη η περιουσία του θα κατασχεθεί και αυτός θα εκδιωχθεί από τον λαό». Εσδρας. 10.8.

Βρισκόμαστε στο δεύτερο έτος της επιστροφής του Έσδρα και των Ισραηλιτών από την πολύχρονη αιχμαλωσία τους στη Βαβυλώνα.[1] Στο διάστημα αυτό, οι επαναπατρισθέντες, αλλά και οι ντόπιοι, πρόσφεραν τον μόχθο και τα υπάρχοντά τους στην ανοικοδόμηση της Ιερουσαλήμ και του ναού της. Τώρα όμως που τα τείχη και ο Ναός της Ιερουσαλήμ ανοικοδομήθηκαν και όλα έδειχναν ότι το θεοκρατικό κράτος του Ισραήλ ξαναγεννιόταν, ο λαός έπρεπε να πληρώσει ένα απίστευτα βαρύ τίμημα, για το δικαίωμα ανασύστασης της εθνικής του υπόστασης.

Ξαφνικά, ο Ιερέας Έσδρας συνήλθε απ’ την υποβλητική του ακινησία και συνέχισε να χτυπιέται δημόσια, δείχνοντας θεατρικά ότι αυτός, περισσότερο από κάθε άλλον, υπέφερε και σήκωνε το βάρος της εθνικής μεταμέλειας. Ο ίδιος, περιγράφει με περισσή αυταρέσκεια την συνέχεια της ιερατικής του παράστασης: «όταν έφτασε η ώρα της βραδινής θυσίας, σηκώθηκα από εκεί που είχα πέσει ταπεινωμένος και (ξανά) έσχισα τον μανδύα μου και τα ρούχα μου και έπεσα στα γόνατα, άπλωσα τα χέρια μου στον ουρανό και είπα, θεέ μου είμαι φοβερά ταπεινωμένος και ντρέπομαι να σηκώσω τα μάτια μου σε σένα, οι ανομίες μας, μας έχουν πνίξει». (Ο΄) Β΄ Εσδρ. 9.5-6.

Ο ταλαίπωρος λαός, αποσβολωμένος παρακολουθούσε το έκδηλο πάθος του "άγιου" εκείνου ηθοποιού, που χωρίς κανείς να του το ζητήσει, σήκωνε προσποιητά τις αμαρτίες όλων! Όταν τελικά ο αρχιερέας σταμάτησε να ξεσκίζει τα ιερά του άμφια και έπαψε τους υποβλητικούς δημόσιους αυτοβασανισμούς και η ιερή του έξαρση εκτονώθηκε, έγινε πιά φανερό σε όλους, ότι η μοιραία στιγμή της απόφασης είχε έρθει. Ένα κύμα αγωνίας, απλώθηκε σαν παγωμένη σκιά πάνω από το πλήθος.

Ακριβώς στην κατάλληλη αυτή στιγμή, μέσα απ’ το ανώνυμο πλήθος, κάποιος άγνωστος με τ’ όνομα Σεχενίας, βροντοφώναξε όλα όσα θα ήθελε, αλλά δίσταζε να "χρεωθεί" ο αρχιερέας: «εμείς ανομήσα­με, (παραδέχθηκε ο Σεχενίας, πριν του το ζητήσει κανείς) γιατί έχουμε πάρει αλλοεθνείς γυναίκες... γι' αυτό όσοι τρέμουν τις εντολές του Κυρίου, δίνουν (τώρα) υπόσχεση (αποφασίζει για όλους χωρίς κανείς να του το έχει αναθέσει) να αποβάλουν τις ξένες γυναίκες από ανάμεσά τους, καθώς και όλα τα παιδιά τα γεννηθέντα εξ αυτών»! Εσδρ. 10.1-3.

Η μεγάλη σύναξη πάγωσε! Πριν καν ερωτηθούν, η σοβαρή αυτή απόφαση είχε κιόλας παρθεί και μάλιστα... απ’ την πλευρά τους!

Με την απρόσμενη αυτή πρωτοβουλία του, ο κρυφός συνεργάτης του ιερατείου ο Σεχενίας, ανέλαβε να διευκολύνει το δύσκολο έργο του αρχιερέα Έσδρα. Ο λαός παρέλυσε, όλοι ξέσπασαν σε ένα γοερό κλάμα: «άνδρες, γυναίκες και παιδιά έκλαιγαν κλαυθμόν μέγαν...» Εσδρ. 10.2.

Ο άγνωστος υπέρμαχος της εθνοκάθαρσης, με την παράξενη πρωτοβουλία ο Σεχενίας, με αποφασιστικότητα που θα ζήλευε και ο ίδιος ο αρχιερέας, σε ρόλο θεόπνευστου μεσάζοντα, συνέχισε απτόητος τις υποδείξεις: «σήκω λοιπόν (Έσδρα) ανδρίζου και πράττε, διότι σε σένα ανήκει ο λόγος, σήκω και φοβέρισον[2] αυτούς με τις εντολές του θεού μας (!) και ας γίνει κατά τον νόμο. Και σηκώθηκε ο Έσδρας και όρκισε τον λαό, ότι θα κάνουν κατά τον λόγον τούτον». (Ο΄) Β΄ Εσδρ. 10.4-5.

Ήταν η εικοστή μέρα του ένατου[3] μηνός, (περίπου 5 Ιανουαρίου), δηλαδή καταχείμωνο. Ο λαός έτρεμε, όχι τόσο απ’ την χειμωνιάτικη βροχή που ασταμάτητα έπεφτε πάνω του, αλλά πιότερο απ’ την απίστευτη σκληρότητα της απόφασης! Τώρα πιά όλοι γνώριζαν, ότι δεν υπήρχε τρόπος διαφυγής! Όλοι κατάλαβαν το τραγικό ζητούμενο και την θεοκρατική παγίδα που ανελέητη έκλεινε γύρω τους! Μπροστά στην "θεϊκή" θέληση, ο ανθρώπινος πόνος δεν μετρούσε διόλου! Άλλωστε κάποιοι γνώριζαν πολύ καλά, ότι οι πίκρες των θνητών, θρέφουν τις δόξες των θεών, καλύτερα απ’ οτιδήποτε άλλο!

Το βιβλικό κείμενο, συγκράτησε φειδωλά τις πρώτες δραματικές στιγμές του βαριά πληγωμένου πλήθους! Μετά την αναγγελία (διαταγή) του φρικτού, αναπόφευκτου πιά εθνικού ακρωτηριασμού: «ο λαός εκάθησε στην πλατεία τρέμοντας, εξαιτίας των λόγων και της μεγάλης βροχής». Εσδ. 10.9. Όρθιοι, μουσκεμένοι μέχρι το κόκαλο, τρέμοντας άντεχαν την χειμωνιάτικη παγωνιά, αυτό όμως το σκληρό, διαμελιστικό δάγκωμα στην οικογενειακή τους ευτυχία τους γονάτισε.

Τα πόδια τους δεν άντεχαν πιά και λύγιζαν από το βάρος της απίστευτης απόφασης! Έκατσαν λοιπόν κατάχαμα, στην βρεγμένη πλατεία της Ιερουσαλήμ, τρέμοντας από πόνο και κρύο, μπροστά στον ολοκαίνουργιο ναό, που οι ίδιοι έχτισαν, ενός θεού που δεν καταλάβαινε τίποτε πέρα απ’ τα συμφέροντα του ιερατείου! Οι απλοϊκοί εκείνοι Εβραίοι, καταλάβαιναν πως τίποτε πιά δεν θα μπορούσε να αλλάξει τη σκληρή τους μοίρα!

Το σιδερόκαρδο ιερατείο, αφού πρώτα τους πήρε τον προσωπικό μόχθο και τις οικονομίες τους από την Βαβυλώνα, για την ανοικοδόμηση του ναού και της Ιερουσαλήμ, τώρα ζητούσε τον διαμελισμό των μεικτών οικογενειών τους κι αυτό ήταν διαταγή ιερατική, άρα "θεϊκή" και συνεπώς αμετάκλητη.

Τους φέρθηκαν σαν ζώα, αν και ήταν δικοί τους άνθρωποι! Την άσπλαχνη ομαδική σφαγή, θα την άντεχαν καρτερικότερα! Αυτή όμως η απόφαση του αυτοδιαμελισμού των οικογενειών, ξεπερνούσε κάθε γνωστό ανθρώπινο πόνο! Στο τέλος, κάποιοι βρήκαν την δύναμη να ζητήσουν παρακλητικά, τουλάχιστον μια μικρή παράταση χρόνου: «ο λαός είναι πολύς, ο χειμώνας βαρύς και η βροχή εκεί έξω[4] δυνατή και αυτό που μας ζητάτε δεν είναι έργο μιας και δυο ημερών, δεν μπορούμε όρθιοι πιά άλλο εκεί έξω». Εσδρ. 10.9.

Όλοι ήθελαν να φύγουν, μακριά απ' την πλατεία του απίστευτου πόνου! Να θρηνήσουν μόνοι τους, μακριά απ' την ανελέητη αυτή... καταραμένη βροχή, τον θεόσταλτο αποδιωγμό των αγαπημένων τους! Να απομακρυνθούν απ' την κατάπικρη αυτή πλατεία και πριν διαμελίσουν την ίδια, την αγαπημένη τους οικογένεια, να προλάβουν τουλάχιστον να χορτάσουν το κλάμα του αποχαιρετισμού!

Όπως καταλαβαίνετε, η περιγραφή μοιάζει, αλλά δεν είναι μυθιστορηματική. Δεν πρόκειται για κάποια δική μου υπερβολική δραματοποίηση, αλλά γι' αυτήν καθ’ εαυτή την λιτή και τραγικά σκληρή περιγραφή της βιβλικής εθνοφυλετικής κάθαρσης, που ο αρχιερέας Έσδρας, με αναπάντεχο συνεργό του κάποιον δήθεν τυχαίο Σεχενία, επέβαλε με απίστευτη σκληρότητα, στον επαναπατρισθέντα λαό του!

Για έναν λαό, που γνώριζε ότι οι θεϊκές απειλές δεν ήταν σχήμα λόγου, η συνέχεια ήταν αναμενόμενη. Ακριβώς όπως το ζήτησαν ο σκληρός αρχιλευίτης Έσδρας και ο αναπάντεχος σύμμαχός του ο Σεχενίας, έτσι και έγινε. Το αδίστακτο ιερατικό νυστέρι της φυλετικής κάθαρσης, χρειάσθηκε τρεις μήνες ακριβώς, για να τελειώσει τον ανατριχιαστικό αυτό ακρωτηριασμό και να αποφασισθεί ποιοί χάνουν οριστικά και ισοβίως το φυσικό δικαίωμά τους να παραμείνουν με τις οικογένειές τους: «Εκάθησαν την πρώτη μέρα του δέκατου μηνός (1/10) να εξετάσουν την υπόθεση και την πρώτη μέρα του πρώτου μηνός (1/1) του επόμενου έτους, (πρωτοχρονιά άρα 15 Μαρτίου) τελείωσαν το έργο για όλους τους άνδρες που είχαν λάβει ξένες γυναίκες. Έτσι έπραξαν οι Ιουδαίοι που επανήλθαν από την αιχμαλωσία». Έσδ. 10.16-17.

Οι θεοκρατικοί ακρωτηριαστές ενός ταλαιπωρημένου λαού, μόλις είχαν απομακρύνει και το τελευταίο "μολυσμένο" ξένο σώμα των «αλλόφυλων γυναικών και των παιδιών τους» από τον εθνικό κορμό! Επρόκειτο για την χειρότερη φυλετική εκκαθάριση που κατέγραψε ποτέ η ανθρώπινη ιστορία! Τα ονόματα όλων εκείνων των Ισραηλιτών, εναντίον των οποίων βεβαιώθηκε η συγκεκριμένη παράβαση, καταχωρήθηκαν προσεκτικά στο βιβλίο της φυλετικής ιστορίας!

Το αξιοσημείωτο βέβαια εδώ, είναι, ότι ο Σεχενίας, ο μυστηριώδης εκείνος άνθρωπος, που με τόσο κουράγιο ομολόγησε: «εμείς αμαρτήσαμε» και ταυτόχρονα βροντοφώναξε την γνώμη του, υπέρ της οφειλόμενης υποταγής στη βαριά απόφαση... αυτός ο υποδειγματικός μπροστάρης της εθνοκάθαρσης... δεν εμφανίζεται πουθενά ανάμεσα σ' εκείνους που είχαν αλλοεθνή γυναίκα! Η λεπτομερής λίστα των παραβατών (Έσδρ. 10.17-44) που συνέταξαν οι συνεργάτες του αρχιερέα Έσδρα... δεν τον αναφέρει! Απλά, ο Σεχενίας δεν είχε αλλογενή γυναίκα! Ήρωας χωρίς κόστος λοιπόν, ο φίλος μας ο Σεχενίας!

Βέβαια στην λίστα των παραβατών, εμφανίζεται ο πατέρας του Σεχενία ο Ιεχιήλ, (Έσδ. 10. 26), πράγμα που δεν ανατρέπει καθόλου το σκεπτικό του δόλιου ήρωα, απεναντίας το κάνει δολιότερο! Ο Σεχενίας ενεργούσε από μίσος κατά της δεύτερης αλλοεθνούς γυναίκας του πατέρα του και των παιδιών της και με την απόφαση του αυτή, τους απέκοπτε από τις τάξεις των συνκληρονόμων[5] της πατρικής περιουσίας, αφήνοντας περισσότερα κληρονομικά προνόμια στον εαυτό του!

Ένα παραμένει βέβαιο, ο Σεχενίας γνώριζε πολύ καλά, ότι δεν επρόκειτο να υποστεί ο ίδιος τις ωδίνες του οικογενειακού διαμελισμού, που με τόσο κουράγιο πρότρεψε τους άλλους να αναλάβουν. Για μας που αναζητούμε προωθημένους προβληματισμούς, είναι προφανές ότι ο άνθρωπος αυτός, τοποθετημένος ανάμεσα στον λαό, ψευδόμενος θεαματικά και προσποιούμενος τον μετανοημένο παθόντα, πρόσφερε στον αρχιερέα προσυμφωνημένες διευκολύνσεις! Άλλοι θα ξέσκιζαν τις οικογενειακές τους σάρκες, όχι ο ανακατεμένος ανάμεσα στον κόσμο μυστικός βοηθός του Έσδρα, ο θεατρίνος της πίστης Σεχενίας!

Αν και πουθενά δεν βρίσκουμε λεπτομέρειες που να ορίζουν ποιοί και σε ποιο βαθμό συγγένειας περιλαμβάνονται στο πανεθνικό αυτό φυλετικό ξεκαθάρισμα, γνωρίζουμε ότι η συγκεκριμένη παράβαση, ήταν υπόθεση τουλάχιστον των τελευταίων εβδομήντα ετών και παραβάτες υπήρχαν τόσο στην πλευρά των αιχμαλώτων - μέτοικων στην Βαβυλώνα, όπως ομολογείται στην έκφραση: «προς πάντας τους υιούς της μετοικεσίας» (Έσδ. 10.7), όσο και ανάμεσα σ’ αυτούς που όλα αυτά τα χρόνια, είχαν παραμείνει πίσω στο υπόδουλο Ισραήλ. Το νυστέρι λοιπόν του οικογενειακού διαμελισμού, έπρεπε να φτάσει πολύ βαθιά μέσα στο οικογενειακό δένδρο των Εβραίων, αποκόπτοντας μακρινής συγγένειας μέλη, ίσως τρίτης και τέταρτης γενιάς από ολόκληρο τον εβραϊκό λαό!

Εντύπωση επίσης προξενεί το γεγονός, ότι στην σαρωτική αυτή κοινωνικο-οικογενειακή "σφαγή", ούτε μια επαναστατημένη φωνή δεν υψώθηκε! Καμμία απόπειρα απείθειας! Ούτε μια κραυγή διαμαρτυρίας δεν ξέφυγε απ' τα απελπισμένα στήθη των βαριόμοιρων κατ’ επανάληψη πληγέντων απ’ τις αποφάσεις του δεσποτικού ιερατείου τους Εβραίων...! Τίποτε τουλάχιστον, δεν καταγράφεται σ’ αυτήν την κατεύθυνση!

Αβίαστα λοιπόν, προκύπτει η ερώτηση: τί αναγκάζει όλους αυτούς τους ανθρώπους σ’ αυτή την απίστευτα απόλυτη και ανεξαίρετη συμμόρφωση; Μήπως εκείνη την εποχή οι άνθρωποι ήταν πιο σκληροί, με τα οικογενειακά τους συναισθήματα χλιαρά ή διαφορετικά απ’ τα δικά μας, κάνοντας τους ικανότερους για αυτόν τον απίστευτα σκληρό οικογενειακό διαμελισμό;

Να πως απαντάει το ίδιο αυτό βιβλίο του Έσδρα, για την δύναμη της αγάπης των ανδρών προς την γυναίκα: «ο άνδρας εγκαταλείπει τον πατέρα που τον ανέθρεψε και την ίδια του την χώρα και στην γυναίκα του προσκολλάται και ούτε μητέρα, ούτε πατέρα πιά θυμάται. Θάλασσες και ποτάμια διασχίζει, με λιοντάρια τα βάζει και ότι αποκτά, στην αγαπημένη του το φέρνει γυναίκα». (Ο΄) Α΄ Εσδρ. 4.20-24.

Καταλαβαίνουμε λοιπόν, ότι κανένα έλλειμμα οικογενειακής αγάπης δεν παρουσίαζε ο μέσος Εβραίος εκείνης της εποχής. Άλλοι πρέπει να είχαν απίστευτα πλεόνασμα σκληρότητας. Παρά την ομολογημένη λοιπόν αυτή μεγάλη αγάπη προς την γυναίκα και φυσικά προς την οικογένεια, οι δύσμοιροι Ισραηλίτες, γνώριζαν ότι έπρεπε να συμμορφωθούν!

Όποιος αποτολμούσε να δείξει την παραμικρή απείθεια, θα αντιμετώπιζε απομόνωση, ανάθεμα και εκτός από την κατάσχεση της όποιας περιουσίας του, θα έπρεπε να αναμετρηθεί και με τις ατέλειωτες βιβλικές "κατάρες" (Δευτερον. 28.15-63) που ξεκάθαρα κατέγραψε ο Μωυσής!

Το εντελώς ύποπτο στην περίπτωση αυτή, δεν είναι η απίστευτη Γιαχβική σκληρότητα, που άλλωστε αμέτρητες έως τώρα φορές στο παρελθόν, για πιο ασήμαντες αφορμές, κατασύντριψε αυτόν τον λαό, αλλά το γιατί, αυτός, ο σκληρός "θεός", θυμήθηκε τώρα αυτή την ανάγκη της φυλετικής καθαρότητας και όχι πριν η συνήθεια των μεικτών γάμων απλωθεί για τα καλά τόσο στην χώρα της παροικίας τους όσο και στην κατεχόμενη Ιουδαία. Ο γάμος με μια αλλοεθνή γυναίκα, δεν ήταν κάτι που μπορούσε να παραμείνει κρυφό. Γιατί οι ιερείς δεν στιγμάτισαν τους παραβάτες; Ούτε μια προφητική προτροπή στην κατεύθυνση της αποτροπής τέτοιων γάμων δεν καταγράφεται στην περίοδο της αιχμαλωσίας. Γιατί;

Η απάντηση είναι εξαιρετικά απλή. Οι μεικτοί γάμοι, κυρίως μετά την άλωση της Ιερουσαλήμ, επετράπησαν σιωπηρά, διότι προσωρινά ήταν ένα εξαιρετικά αποδοτικό μέσον επιβίωσης του λαού Ισραήλ. Στους αποδυναμωμένους που παρέμειναν πίσω στην κατεστραμμένη χώρα, οι μεικτοί γάμοι εξασφάλιζαν τις πλέον εγγυημένες συμμαχίες με τους Χαναναίους και αποτελούσαν ισχυρό μηχανισμό παραμονής και επιβίωσης του Ιουδαϊσμού στην κατεστραμμένη χώρα! Στην περίπτωση δε των σκλάβων στην Βαβυλώνα, οι μεικτοί γάμοι, αποτελούσαν τον αποτελεσματικότερο μηχανισμό διείσδυσης στο κοινωνικό κορμί της πάμπλουτης αυτής χώρας και την καλύτερη εκ των ένδον άλωσή της.

Ο Ιερεμίας που έζησε στους χρόνους της αιχμαλωσίας γράφει: «προς τους ιερείς και πρεσβυτέρους και προς όλο τον λαό που ο Ναβουχοδονόσορ έχει αιχμαλώτους από την Ιερουσαλήμ στην Βαβυλώνα. Ο Κύριος λέει: χτίστε σπίτια και κατοικήστε, φυτέψτε κήπους και απολαύστε τους καρπούς τους. Παντρευτείτε και αποκτήστε υιούς. Παντρέψτε τους γιους σας και τις κόρες σας και πολλαπλασιασθείτε εκεί». Ιερ. 9.1-6. Όπως βλέπετε δεν γίνεται καμμία υπόμνηση για αποφυγή της αλλοφυλογαμίας.

Μόνο όταν επέστρεψαν από την Βαβυλώνα στην Παλαιστίνη, με την πρόθεση της εθνικής ανασύνταξης, ο τότε εθνικός τους κηδεμόνας, δηλαδή το ιερατείο, ξαναθυμήθηκε την αρχαία βασική Εβραϊκή υποχρέωση της φυλετικής καθαρότητας, που ανέκαθεν χρησίμευε σαν την σημαντικώτερη αμυντική και επιθετική εθνική θωράκιση, απέναντι στις επιρροές των γύρω εθνών!

Όταν λοιπόν ο λαός Ισραήλ ήταν στην αιχμαλωσία της Βαβυλώνας, αυτοί ακριβώς οι μεικτοί γάμοι, εξασφάλιζαν προσβάσεις στην Βαβυλωνιακή κοινωνία και ποτέ κανένας έξυπνος ιερέας, δεν θα αποθάρρυνε αυτούς τους πολλά υποσχόμενους γάμους. Η ίδια η Εσθήρ της οποίας την ιστορία θα εξετάσουμε σε λίγο, αποτελεί το πρότυπο της σκόπιμης επιγαμίας! Θα δούμε πως κρύβοντας την εβραϊκή καταγωγή της, επιδίωξε με πάθος τον γάμο με τον αλλοεθνή βασιλιά, δείχνοντάς μας ότι ο μωσαϊκός νόμος παραμερίζεται ευχαρίστως αρκεί να υπάρχει σημαντική σκοπιμότητα.

Πολλές είναι οι βιβλικές ιστορίες στην κατεύθυνση της συμπεθερικής εκμετάλλευσης των εθνικών, όπως αυτή της Σάρας με τους αλλόφυλους εραστές της, Αβιμέλεχ και Φαραώ! Του Αβραάμ με την Αιγύπτια Άγαρ. Της Δίνας και του Συχαίμ! Του Ιωσήφ και της Ασενέθ, κόρης Αιγύπτιου ιερέως, χάριν διείσδυσης στο Αιγυπτιακό ιερατείο. Ο ίδιος ο Μωυσής, που νομοθέτησε την συγκεκριμένη εντολή: «μη γαμβρεύσεις προς αυτούς (τους αλλοεθνείς) και την θυγατέρα σου μη δώσεις προς αυτούς και την θυγατέρα αυτών μη λάβεις δια τον υιόν σου» (Δευτερ. 7.4.) την παραβίασε έχοντας σκανδαλωδώς γυναίκα Αιθιόπισσα! (Αριθμοι. 12.1)

Η παρανομία του ίδιου του νομοθέτη, δημιούργησε μέγα θέμα, ουδέποτε όμως αναγκάστηκε ο Μωυσής σε συμμόρφωση! Ο επίσης εκλεκτός της βιβλικής θεολογίας ο Σαμψών, ενώ ενυμφεύθη γυναίκα Φιλισταία (όχι την Δαλιδά) ουδέποτε άκουσε απ’ τον θεό την Βίβλου λόγο επιτίμησης για αυτό. Οι σχετικές λοιπόν απαγορεύσεις ήταν ιερατικό εφεύρημα και την εφαρμογή τους υπαγόρευαν τα εκάστοτε συμφέροντα του εβραϊκού ιερατείου!

Το άκαρδο λοιπόν υψηλόβαθμο ιερατείο, δεν δίσταζε να παίζει θέατρο, στο όνομα του θεού της αβρααμικής φαντασίας, ακόμα και εις βάρος της οικογενειακής νομιμότητας των ομοεθνών τους, αδιαφορώντας αν με τον τρόπο αυτόν καταδιαμέλιζαν βάναυσα τον ίδιο τους τον λαό! Απ’ την άλλη μεριά, τα θύματά τους οι απλοί Εβραίοι, δεν μπορούσαν ποτέ να φαντασθούν ότι στο όνομα ενός απειλητικού θεού, υπέμεναν την θεοκρατική δικτατορία ενός θεοκάπηλου ιερατείου.

ΔΕΣ: Γιατί η Παλαιά Διαθήκης λέγεται Έσδραίος κανών;

---------------------------
[1] Η Ιερουσαλήμ έπεσε στα χέρια του Ναβουχοδονόσορα περί το 586 π.Χ. Μια πρώτη ομάδα επέστρεψε λίγο μετά την πτώση της Βαβυλώνας γύρω στο 538 π.Χ. και μια δεύτερη λίγο αργότερα περί το 520 π.Χ.

[2] Εδώ έχουμε μια κυνική ομολογία χρήσης εκφοβισμού της βιβλικής θεολογίας!

[3] Το ιουδαϊκό ημερολόγιο, ξεκινάει με τον μήνα Νισάν, στα μέσα του Μαρτίου!

[4] Η έκφραση δείχνει ότι οι ιερείς ήταν προφυλαγμένοι, μόνο ο λαός ήταν «εκεί έξω»!

[5] Η σκέψη δεν ήταν καθόλου ξένη στον Σεχενία, αφού η ίδια η μητέρα του γένους του, η Σάρρα, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο κατεδίωξε την αλλόφυλη (αιγύπτια) δούλα της Άγαρ, την δεύτερη γυναίκα του Αβραάμ, μαζί με τον πρώτο του γιο Ισμαήλ, λέγοντας: «δίωξε την δούλα αυτήν και το παιδί της, για να μην κληρονομήσει μαζί με τον γιο μου Ισαάκ». Γεν. 21.10. Ο Αβραάμ έδιωξε με απάνθρωπο τρόπο την Άγαρ στην έρημο!

Υπερβόρειοι και Απόλλων

«Μία από τις πλέον αινιγματικές παραδόσεις τις μυθολογίας μας σχετίζεται με τους Υπερβορείους και την μυθική χώρα τους, την οποία κάθε φθινόπωρο επισκεπτόταν ο θεός Απόλλων με το ιπτάμενο άρμα του, το οποίο έσερναν Κύκνοι και επέστρεφε πάλι την άνοιξη στη Δήλο και στους Δελφούς. Ο γυρισμός του Απόλλωνα γιορτάζονταν στους Δελφούς κάθε εαρινή ισημερία, με τα Θεοφάνια ενώ υπήρχε και ο Αστραφτερός Κύκνος που συμβόλιζε το προαναφερθέν ιπτάμενο άρμα του θεού.

Οι μελέτες που ασχολήθηκαν με το θέμα των Υπερβορείων, τοποθετούν αυτόν τον μυθικό λαό γενικώς και αορίστως στο βόρειο ημισφαίριο του πλανήτη, ενώ κάποιες πιο ειδικές αναφορές μιλάνε για Γροιλανδία, Σκανδιναβία, Βαλτική, Ρωσία, Σιβηρία κ.α. Υπάρχουν βέβαια και πιο εξεζητημένες μελέτες για την Υπερβορεία, όπως η άποψη ότι ήταν κάποιο νησί (πάντοτε τοποθετημένο στην Αρκτική ζώνη) το οποίο καταποντίστηκε. Εικάζεται ότι οι έρευνες του Γιούργκεν Σπανούθ το 1961, στον 54ο παράλληλο, αποσκοπούσαν στην ανεύρεση της υποτιθέμενης καταποντισμένης Υπερβορείας· οι δώδεκα δύτες και οι πέντε βατραχάνθρωποι της αρχαιολογικής αποστολής δε βρήκαν τίποτα.

Στην αρχαία Ελλάδα βέβαια υπήρχε η γνώση για τις περιοχές της Αρκτικής ζώνης και των συνθηκών που επικρατούν εκεί, όπως για παράδειγμα η αναφορά του Ηρόδοτου ότι στους Υπερβόρειους η μέρα διαρκεί έξι μήνες. Ο Ηρόδοτος έκανε αυτή την δήλωση διότι γνώριζε και για τις συνθήκες της Αρκτικής και για τους Υπερβορείους και υπέθεσε ότι οι τελευταίοι, σαν «Υπέρ-Βόρειοι», και παίρνοντας τη στενή ερμηνεία αυτού του όρου, κατοικούν στον απώτατο βορρά, στην Αρκτική. Δεν πρέπει να ξεχνάμε βεβαίως και τον θαλασσοπόρο Πυθέα από τη Μασσαλία, που ήταν συν τοις άλλοις μεγάλος γεωγράφος, αστρονόμος και μαθηματικός, ο οποίος ταξιδεύοντας στο βορρά πρέπει να έφθασε ως τη Γροιλανδία. Υποθέτοντας δε ότι όντως οι Υπερβόρειοι είναι Γροιλανδοι ή Σκανδιναβοί ή Σκύθες ή Μασαγέτες, ερχόμαστε σε σύγκρουση με την αρχαιοελληνική γραμματεία που αναφέρει ότι οι Υπερβόρειοι μιλούσαν ΕΛΛΗΝΙΚΑ! Διαβάζουμε στον Διόδωρο: «Έχειν δε τους Υπερβορείους τίνα διάλεκτον, και προς τους Έλληνες οικειότατα διακείσθα…».

Οι Υπερβόρειοι λοιπόν είναι Έλληνες, αδέλφια μας, όλοι ιερείς και λάτρεις του Απόλλωνα του οποίου «η αληθινή κατοικία βρίσκεται ανάμεσα στους Υπερβορείους, σε μια χώρα Αιώνιας Ζωής» όπως αναφέρει και ο Πλάτων. Βέβαια Αιώνια Ζωή και Αιώνια Ευτυχία δεν υπάρχει στις εσχατιές του βορρά, ούτε είναι ασφαλώς ένας παντοτινός καταπράσινος τόπος με ανέσπερο φως χωρίς να γνωρίζει ποτέ χειμώνα και πολύ περισσότερο ένας τόπος με δυο ετήσιες σοδειές, όπως τον θέλει η Ελληνική Μυθολογία.

O Πίνδαρος μας γνωστοποιεί τα αίτια της Αιώνιας Ευτυχίας των Υπερβορείων αναφέροντας ότι αν και είναι άνθρωποι εντούτοις δεν προσβάλλονται ποτέ από νοσήματα, ούτε μάλιστα υπόκεινται στη διαδικασία της γήρανσης των κυττάρων τους και κατά συνεπείαν είναι αθάνατοι!! Αναφέρει σχετικά: «Ούτε ασθένειαι ούτε το απάισιον γήρας προσβάλλουν την ιερά ταύτην γενεάν, χωρίς δε πόνον και μακράν των μαχών ζουν… Εις των ευτυχών τούτων ανθρώπων το έθνος ήλθε άλλοτε της Δανάης ο υιός (ο Περσέας)…»

Η προσωπική μου άποψη είναι πως ο Πλάτωνας εξηγεί την αθανασία των Ολύμπιων προπατόρων μας όταν αναφέρει πως η διατήρηση της συνοχή τους οφείλεται στο γεγονός πως η συγκόλληση των τεσσάρων στοιχείων του Σύμπαντος (Γη, Ύδωρ, Πυρ, Αήρ), που αποτελούν την προαναφερθείσα συνοχή τους, έγινε με Δεσμούς Άλυτους (ό,τι κι αν σημαίνει αυτό). Εφόσον λοιπόν οι Υπερβόρειοι είναι αθάνατοι και εφόσον αυτό προϋποθέτει «Αλύτοις Δεσμοίς» εν τη συνοχή τους και εφόσον είναι Έλληνες Αδέλφια μας, συνεπάγεται ότι είναι και αυτοί κάποιοι από τους (χιλιάδες) Ολύμπιους. Πάλι ο Πίνδαρος μας πληροφορεί για τον σύνδεσμο που ενώνει τους Ελλάνιους εν τη Ελλάνια, με τους Ελλάνιους Ολύμπιους: «Υπάρχει μια φυλή ανθρώπων, μια φυλή θεών. Έχουν και οι δύο πνοή ζωής από μα μόνο μητέρα. Χωριστές όμως δυνάμεις μας κρατάνε μοιρασμένους και η μία είναι τα τίποτε, ενώ η άλλη έχει τον ορειχάλκινο ουρανό για σίγουρη ακρόπολη. Και όμως έχουμε κάποια ομοιότητα σε μεγάλη ευφυία και δύναμη, με τους αθάνατους, κι ας μην ξέρουμε τι θα μας φέρει η μέρα…»

Στην περίπτωση που μελετάμε και σύμφωνα με την ελληνική παράδοση, ο σύνδεσμος δεν είναι άλλος από τον θεό Απόλλωνα. Αξίζει να αναφέρουμε κάποια στοιχεία από την μυθολογία μας που συνδέει τον Απόλλωνα με τους Υπερβορείους πριν ακόμα τη γέννησή του. Κατά την παράδοση η μητέρα του θεού, η Λητώ, γεννήθηκε στη χώρα των Υπερβορείων γεγονός που αμέσως την κατατάσσει στο αυτό έθνος. Όταν πλησίαζε η ώρα της γέννησης του θεού του Φωτός, η Υπερβόρεια Λητώ μετέβη στη Δήλο συνοδευόμενη από τις δύο Υπερβόρειες παρθένες Άργη και Ώπιδα (για την ιστορία θα πρέπει να πούμε ότι η νήσος Δήλος ήτο «άδηλος» διότι βρισκόταν κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, με προορισμό όμως να αναδυθεί με προσταγή του Δία για χάρη της επίτοκης Λυτούς και να καθαγιασθεί με τη γέννηση του θεού). Άλλες δύο Υπερβόρειες παρθένες αργότερα, η Λαοδίκη και η Υπερόχη έφθασαν στο νησί προσφέροντας «δώρα». Βέβαια όλη αυτή η μυθολογία είναι γεμάτη από κώδικες όπως κώδικες είναι και οι τάφοι των δύο παρθένων (της Λαοδίκης και της Υπερόχης) που βρέθηκαν στη Δήλο και διαμορφώθηκαν κοντά στον ιερό περίβολο της Αρτέμιδος.

Και λέγω ότι οι τάφοι τους είναι κωδικοποιημένα σημεία, διότι μετά τον «θάνατο» τον δύο κοριτσιών σταμάτησε και οποιαδήποτε -άμεση- επαφή μεταξύ των Υπερβορείων και των κατοίκων του νησιού. Πιθανώς οι τάφοι των δύο Υπερβορείων παρθένων να σχετίζεται με τον λοιμό που έπληξε τους Αθηναίους το 425 π.Χ. και να χρησιμοποιήθηκαν σαν μέσο κάθαρσης προς εξευμενισμό του Απόλλωνος. Πάντως κανένας τάφος Δήλιου δεν έπρεπε να μείνει στο νησί και έτσι το νεκροταφείο του νησιού μεταφέρθηκε στο γειτονικό νησί Ρηνεία. Επίσης, ως μέσο κάθαρσης, απαγόρευαν τις εγκυμονούσες να γεννήσουν στη Δήλο και έτσι αυτές πηγαιναν, όταν έφθανε η ώρα της γέννας, στη Ρηνεία.

Ο θεός Απόλλωνας είναι γνωστός για την ασύγκριτη ευστοχία του στη τοξοβολία· τα βέλη του δεν αστοχούν ποτέ. Αυτή του την ικανότητα χρησιμοποίησε για να εκδικηθεί τους Κύκλωπες τους οποίους θεώρησε ως υπαίτιους για το θάνατο του υιού του Ασκληπιού. Με μεγάλη επιδεξιότητα στόχευσε με το τόξο του και με ένα και μοναδικό βέλος σκότωσε όλους τους Κύκλωπες. Μετά από το φονικό, το βέλος πέταξε μόνο του(;) και κρύφθηκε στο ναό του Απόλλωνος στη χώρα των Υπερβορείων. Αυτό το ιπτάμενο βέλος χάρισε ο θεός στον Υπερβόρειο ιερέα Άβαρι πάνω στο οποίο μεταφέρθηκε για το ταξίδι του από την Υπερβορεία στην Δήλο.

Ο Άβαρις επισκέφθηκε τον πλανήτη μας στην εποχή του Πυθαγόρα, με τον οποίο είχε και επαφή και σε αυτό το γεγονός εντοπίζεται η καταγωγή του Πυθαγόρα, αλλά και του δασκάλου του Φερεκύδη, στους Υπερβόρειους. Η σχέση άλλωστε του Πυθαγόρα με τον Υπερβόρειο Απόλλωνα διαφαίνεται όταν ο Άβαρις συνάντησε τον Πυθαγόρα και τον «νόμισε» για τον ίδιο τον θεό «…για τον θεό του οποίου ήταν ιερέας..» αναφέρει σχετικά ο Ιάμβλιχος, στα κείμενα του οποίου μπορούμε επίσης να διαβάσουμε:

«Αυτοί λοιπόν θεωρούν ότι αυτή είναι η πίστη των δικών τους αντιλήψεων, γιατί ο πρώτος που διακήρυξε αυτά δεν ήταν κανείς τυχαίος, αλλά ο θεός, και ένα από τα “Ακούσματα είναι αυτό: ποιος είσαι Πυθαγόρα“. Επειδή ισχυρίζονται πως ήταν ο Απόλλωνας ο Υπερβόρειος. Αποδείξεις δε αυτού είναι ότι σε αγώνα αφού σηκώθηκε, έδειξε το μηρό του χρυσό και τον Άβαρι τον Υπερβόρειο φιλοξενούσε και πήρε από αυτόν ένα ακόντιο (βέλος) με το οποίο αυτός ταξίδευε μέσα στον αιθέρα». Και αλλού: «(Ο Άβαρις) χάρισε στον Πυθαγόρα ένα βέλος το οποίο κρατούσε όταν βγήκε από το ιερό. Αυτό θα ήταν χρήσιμο σε αυτόν για όσες δυσκολίες θα συνέβαιναν κατά την τόσο μεγάλη περιπλάνηση. Πάνω σε αυτό λοιπόν ιππεύοντας θα μπορούσε να διαβεί τα αδιάβατα.».

Επίσης: «Αιθεροβάτης είναι το επίθετο του Άβαρι, γιατί σε αυτόν δωρήθηκε ακόντιο (βέλος) από τον Υπερβόρειο Απόλλωνα και μεταφερόμενος πάνω σε αυτό… διάβαινε τα αδιάβατα, βαδίζοντας, κατά κάποιον τρόπο, στον αέρα, πράγμα το οποίο υπέθεσαν μερικοί ότι είχε κάνει και ο Πυθαγόρας…». Φεύγοντας από την Υπερβορεία ο Απόλλων, που είχε καταφύγει μετά τη γέννησή του, επισκέπτεται τους Δελφούς, το μέρος στο οποίο επρόκειτο να ιδρυθεί το ομώνυμο μαντείο. Κατά μία εκδοχή του μύθου ιδρυτής του μαντείου θεωρείται ο Ωλήν. Για τον Ωλήν λέγεται ότι έγραψε η ποιήτρια και ιέρεια των Δελφών, Βοιώ που υπήρξε σύζυγος του Ακταίου (βασιλιάς της Αθήνας) και μητέρα του Παλαίφατου (επικός ποιητής). Στη Βοιώ έχει αποδοθεί το έργο «Ύμνος στον Απόλλωνα» όπου αναφέρει πως το δελφικό μαντείο ιδρύθηκε από τους Υπερβόρειους και ότι ο πρώτος μάντης ήταν ο Ωλήν, που από τον Ησύχιο και τον Σούδα αποκαλείται «Δυμαίος» ή «Λύκιος» ή «ΥΠΕΡΒΟΡΕΙΟΣ». Ο Ωλήν θεωρείται επίσης και ο εφευρέτης του δακτυλικού εξαμέτρου. Μαζί με τον Υπερβόρειο Ωλήν, ήρθαν σαν υπερασπιστές του μαντείου οι Υπερβόρειοι Υπέροχος και Λαόδοκος.

Σε ποιους όμως αστερισμούς εντοπίζονται, θα πάρουμε την απάντηση από τους πρωταγωνιστές του μύθου του Περσέα. Όμως πρώτα θα πρέπει να πούμε λίγα λόγια για την επίσκεψη του Ήρωα στις περιοχές των Υπερβορείων από τους οποίους έλαβε βοήθεια στην επικείμενη σύγκρουση του με την Μέδουσα. Οι Υπερβόρειοι του προσφέρανε το σπαθί που θα προοριζόταν για τον αποκεφαλισμό του φοβερού τέρατος, καθώς επίσης και την περικεφαλαία από σκυλίσιο δέρμα που θα τον έκαμνε κατά βούληση αόρατο. Φύλακας-Άγγελος του Περσέα αναλαμβάνει η θεά Αθηνά η οποία και αρχικά τον βοηθάει να μεταβεί στους Υπερβόρειους, όπως μας πληροφορεί ο Πίνδαρος: «Εις των ευτυχών τούτον ανθρώπων το έθνος ήλθεν άλλοτε της Δανάης ο υιός (ο Περσεύς) με τόλμην και θάρρος υπό την οδηγίαν της Αθηνάς» Παράδοξος όμως είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Περσέας βρέθηκε ανάμεσά τους. Στο παρακάτω απόσπασμα του Πίνδαρου μπορούμε να διαβάσουμε: «Λέγω τους Υπερβορείους εις των οποίων τα δώματα ήλθεν άλλοτε ο Περσεύς ο ήρως, και παρακάθισεν εις γεύμα. Εύρε δε αυτούς προσφέροντας εις τον θεόν ιεράς θυσίας όνων»

Ο Περσέας λοιπόν θυσίασε όνους για να μπορέσει να μεταβεί στη χώρα τους. Είναι κάτι παραπάνω από προφανές ότι ο ποιητής στη συγκεκριμένη ωδή μιλάει με κώδικα. Ο συγγραφέας Παναγιώτης Τουλάτος στο έργο του «Τα Αρχεία της Χαμένης Γνώσης, Βιβλίο1» δίνει μια εξήγηση: «…Ο γνωρίζων ελληνικά θα καταλάβει ότι η προσφορά των Υπερβορείων αδελφών μας, είναι προσφορά του όλου νοητικού κόσμου, αφού ο Περσέας τους βρήκε “προσφέροντας θυσίας όνων“ (διάβαζε αποκωδικοποιημένα νόων)… Και για όποιον δεν εννόησε, τον παραπέμπω στον μεγάλο γραμματολόγο Λουκιανό (έργο Λούκιος ή Όνος), στον Πλάτωνα (έργο «Ευθύδημος»). Επίσης στον «Κρατύλο» του Πλάτωνα, να καταλάβει τη βαθύτερη ουσία του ελληνικού αλφαβήτου και να συλλαμβάνει μηνύματα μέσα από λέξεις κλειδιά όπως, Κρ-Ονος ή Θρ-Ονος» Για όποιον θα θελήσει να ψάξει περισσότερο το θέμα σχετικά με τους «όνους», θα πρέπει να καταφύγει και σε εργασίες που ασχολούνται με την πινακίδα του Ιδαλίου στη Κύπρο.

Hikikomori, το σύνδρομο που δημιουργεί γενιές απομονωμένων ανθρώπων

Η κοινωνική απομόνωση, η απομάκρυνση από τον έξω κόσμο ξεκίνησε από την Ιαπωνία και πέρασε στη Δύση – Αιτίες, παράγοντες, ψυχολογικός αντίκτυπος και επιπτώσεις.

Ενάμιση εκατομμύριο νέοι άνθρωποι στην Ιαπωνία ζουν σαν ερημίτες, σύμφωνα με κυβερνητική μελέτη, απομονωμένοι μέσα στα σπίτια τους, για διάστημα μηνών έως και χρόνων. Φαίνεται ότι πάσχουν από το σύνδρομο “hikikomori”. Ο όρος εδραιώθηκε το 1998 και αποδίδεται στον Ιάπωνα ψυχολόγο Tamaki Saito, ο οποίος έγραψε ένα βιβλίο σχετικά με την κοινωνική απόσυρση.

Σήμερα, 2024, απασχολεί περισσότερο από 1,5 εκατομμύριο ανθρώπους στην Ιαπωνία, αλλά και πολλούς παγκοσμίως, με όλους να μοιράζονται κοινά συμπεριφορικά χαρακτηριστικά, όπως την απομάκρυνση από την κοινωνική ζωή, την παραμονή στο σπίτι τους για μήνες έως χρόνια και την ενασχόλησή τους μόνο με βιβλία, βίντεο παιχνίδια και μια γενικότερη αίσθηση αποτραβήγματος από τον κόσμο.

Αυτός ο όρος λοιπόν, που μεταφράζεται ως “τραβιέμαι προς τα μέσα” ή “είμαι περιορισμένος”, φαίνεται πλέον να είναι κάτι περισσότερο από μια απλή τάση, καθώς μετασχηματίζεται σε ένα σύνθετο, παγκόσμιο ψυχολογικό φαινόμενο, με βαθιές πολιτιστικές, κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις.
Κατανοώντας το Hikikomori

Το Hikikomori χαρακτηρίζεται συνήθως από ακραία κοινωνική απόσυρση. Οι πάσχοντες αποφεύγουν όλες τις μορφές κοινωνικής αλληλεπίδρασης, συμπεριλαμβανομένου του σχολείου, της εργασίας, ακόμη και της οικογενειακής ζωής. Περιορίζονται στα δωμάτιά τους, με ελάχιστη επαφή με τον έξω κόσμο. Η πάθηση αυτή προσβάλλει κυρίως νεαρούς άνδρες, αν και όλο και συχνότερα αναφέρονται περιπτώσεις μεταξύ γυναικών και ηλικιωμένων ατόμων.

Το ιαπωνικό Υπουργείο Υγείας, Εργασίας και Πρόνοιας ορίζει ως hikikomori τα άτομα που παραμένουν απομονωμένα στο σπίτι τους για έξι μήνες ή περισσότερο, εξαιρουμένων όσων έχουν διαγνωστεί με άλλες ψυχιατρικές διαταραχές, όπως η σχιζοφρένεια. Το σύνδρομο περιλαμβάνει επίσης ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών και κινήτρων, γεγονός που καθιστά την ολοκληρωμένη αντιμετώπισή του πρόκληση.

Αιτίες και παράγοντες που συμβάλλουν

Τα αίτια του hikikomori είναι πολύπλευρα και έχουν τις ρίζες τους σε έναν συνδυασμό πολιτισμικών, κοινωνικών και ψυχολογικών παραγόντων:

Πολιτισμική πίεση: Πολλές κοινωνίες ανά τον κόσμο, όπως η ιαπωνική, αλλά και η ελληνική, δίνουν σημαντική έμφαση στην ακαδημαϊκή και επαγγελματική επιτυχία. Αυτή η πίεση για διάκριση μπορεί να είναι καθηλωτική, ιδίως για τους νέους άνδρες που συχνά αναμένεται να εκπληρώσουν τους παραδοσιακούς ρόλους του τροφοδότη. Η αποτυχία να ανταποκριθούν σε αυτές τις υψηλές προσδοκίες μπορεί να οδηγήσει σε αίσθημα ντροπής και ανεπάρκειας, προκαλώντας την απόσυρση. Το ίδιο μπορεί να ισχύει φυσικά και για ανθρώπους που αδυνατούν να εκφράσουν ανοιχτά τις σεξουαλικές τους προτιμήσεις, ιδίως όταν αυτές δεν «συνάδουν» με τα κοινωνικά δεδομένα και πρότυπα.

Εκφοβισμός και κοινωνικό άγχος: Ο εκφοβισμός (ijime) στα σχολεία είναι ένα σοβαρό ζήτημα στην Ιαπωνία, αλλά και παγκόσμια, οδηγώντας πολλούς νέους να αποτραβηχτούν από κοινωνικά περιβάλλοντα όπου αισθάνονται ανασφαλείς. Σε συνδυασμό με το κοινωνικό άγχος, ο φόβος της κρίσης και της γελοιοποίησης μπορεί να οδηγήσει τα άτομα στην απομόνωση.

Οικογενειακή δυναμική: Η παραδοσιακή οικογενειακή δομή σε πολλές χώρες μπορεί επίσης να συμβάλει στο hikikomori. Οι γονείς μπορεί ακούσια να επιτρέψουν την κατάσταση, παρέχοντας τις βασικές ανάγκες του απομονωμένου ατόμου, επιτρέποντάς του να παραμείνει απομονωμένο χωρίς να αντιμετωπίσει άμεσες συνέπειες.

Οικονομικοί παράγοντες: Η οικονομική στασιμότητα της Ιαπωνίας τις τελευταίες δεκαετίες έχει οδηγήσει σε αυξημένη εργασιακή ανασφάλεια και περιορισμένες ευκαιρίες για τους νέους. Ο φόβος της αποτυχίας σε μια ανταγωνιστική αγορά εργασίας μπορεί να αποθαρρύνει τα άτομα από το να προσπαθήσουν ακόμη και να εμπλακούν, με αποτέλεσμα να αποσύρονται.

Τεχνολογική επιρροή: Η άνοδος του Διαδικτύου και της ψηφιακής ψυχαγωγίας παρέχει μια εύκολη διαφυγή από τις πιέσεις της πραγματικότητας. Για ορισμένους ο εικονικός κόσμος γίνεται μια προτιμότερη εναλλακτική λύση από τις πρόσωπο με πρόσωπο αλληλεπιδράσεις.

Ψυχολογικός αντίκτυπος και επιπτώσεις

Ο ψυχολογικός αντίκτυπος του hikikomori είναι βαθύς. Τα άτομα συχνά βιώνουν σοβαρή κατάθλιψη, άγχος και αισθήματα αναξιότητας. Όσο περισσότερο διαρκεί η απομόνωση, τόσο πιο δύσκολη γίνεται η επανένταξη στην κοινωνία. Το hikikomori μπορεί να οδηγήσει σε έναν φαύλο κύκλο απόσυρσης, όπου ο φόβος της κοινωνικής αλληλεπίδρασης αυξάνεται με τη συνεχιζόμενη απομόνωση.

Επιπλέον, το σύνδρομο δεν επηρεάζει μόνο τα άτομα αλλά και τις οικογένειές τους. Οι γονείς και τ’ αδέρφια μπορεί να βιώνουν συναισθήματα ενοχής, απογοήτευσης και αδυναμίας. Το κοινωνικό στίγμα που συνδέεται με την ύπαρξη ενός μέλους της οικογένειας hikikomori μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω απομόνωση και ένταση εντός της οικογενειακής μονάδας.

Τα παραπάνω φυσικά επιφέρουν μεγάλες κοινωνικές επιπτώσεις. Για παράδειγμα η γήρανση του πληθυσμού της Ιαπωνίας και η μείωση των γεννήσεων αποτελούν ήδη πιεστικές ανησυχίες, με την αύξηση των hikikomori να επιδεινώνει αυτές τις δημογραφικές προκλήσεις. Επιπλέον, με ένα σημαντικό μέρος της νεότερης γενιάς να αποσύρεται από το εργατικό δυναμικό και την κοινωνική ζωή, ο οικονομικός και κοινωνικός ιστός της χώρας βρίσκεται υπό πίεση. Αυτό το παράδειγμα της Ιαπωνίας, ακολουθούν και άλλες χώρες ανά τον πλανήτη που έχουν επίσης γηράσκοντες πληθυσμούς, ακριβώς όπως και η Ελλάδα.

Προσπάθειες για την αντιμετώπιση του Hikikomori

Το hikikomori είναι ένα σύνθετο και βαθιά ριζωμένο φαινόμενο που απαιτεί μια πολύπλευρη προσέγγιση για την αποτελεσματική αντιμετώπισή του. Η κατανόηση των πολιτισμικών, κοινωνικών και ψυχολογικών παραγόντων που συμβάλλουν σε αυτό το σύνδρομο είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη ολοκληρωμένων λύσεων.

Καθώς η Ιαπωνία συνεχίζει να παλεύει με αυτό το ζήτημα, οι γνώσεις που αποκτήθηκαν μπορούν επίσης να προσφέρουν πολύτιμα διδάγματα για άλλες κοινωνίες που αντιμετωπίζουν παρόμοιες προκλήσεις. Η αντιμετώπιση του hikikomori δεν έχει να κάνει μόνο με τη βοήθεια των ατόμων που επανεντάσσονται στην κοινωνία, αλλά και με την προώθηση μιας κοινότητας που θα είναι πιο περιεκτική και υποστηρικτική για όλους.

Οι προσπάθειες για την αντιμετώπιση του hikikomori περιλαμβάνουν ένα συνδυασμό ιατρικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παρεμβάσεων:

Συμβουλευτική και θεραπεία: Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) και άλλες μορφές συμβουλευτικής μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα να αντιμετωπίσουν τα υποκείμενα ζητήματα που συμβάλλουν στην απόσυρσή τους. Η θεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων και μηχανισμών αντιμετώπισης.

Ομάδες υποστήριξης: Οι ομάδες υποστήριξης ομοτίμων παρέχουν μια αίσθηση κοινότητας και κατανόησης για τους hikikomori και τις οικογένειές τους.

Προγράμματα προσέγγισης

Εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις

Αν και η Ιαπωνία είναι σίγουρα πολύ μακριά χιλιομετρικά από εμάς, το σύνδρομο αυτό φαίνεται πως επεκτείνεται πέρα από τα χωρικά σύνορα και δίνει μορφή και σχήμα σε συμπεριφορές που ίσως κι εμείς παρατηρούμε στους κοντινούς μας ανθρώπους, ή στους ίδιους μας τους εαυτούς και που ίσως μέσα μας δεν ξέρουμε πως να τις εξηγήσουμε. Καλύτερα να δούμε αυτό το σύνδρομο όχι σαν μια νέα τάση, αλλά σαν έναν νέο προβληματισμό που παίρνει σάρκα και οστά και μας ζητά, πιο πολύ από ποτέ, να λάβουμε δράση, είτε για εμάς, είτε για τους δίπλα μας.

Αν όμως ο άνθρωπος είναι μόνο ένας σκελετός καλυμμένος με δέρμα, τότε η ύλη και η κυριαρχία αρκούν για να τον ικανοποιούν

Μπορείς να χωρίσεις την ανθρωπότητα σε ανθρώπους του πνεύματος και σε ανθρώπους της ύλης. Κνένας όμως δεν έχει ασχοληθεί με το να κοιτάξει την πραγματικότητα του ανθρώπου. Ο άνθρωπος είναι και τα δύο μαζί. Δεν είναι ούτε μόνο πνευματικότητα – δεν είναι μόνο συνειδητότητα- και δεν είναι μόνο ύλη. Υπάρχει μια τρομερή αρμονία ανάμεσα στην ύλη και το πνεύμα.

Μπορεί η ύλη και το πνεύμα να μην είναι δύο διαφορετικά πράγματα, αλλά απλώς δύο όψεις της ίδιας πραγματικότητας. Η ύλη είναι το εξωτερικό μέρος της συνειδητότητας και η συνειδητότητα είναι το εσωτερικό μέρος της ύλης.

Στο παρελθόν όμως, δεν υπήρξε ούτε ένας φιλόσοφος, σοφός ή θρησκευτικός μύστης που να διακήρυξε αυτή την ενότητα. Όλοι ήταν υπέρ του διχασμένου ανθρώπου, ονομάζοντας την μία πλευρά αληθινή και την άλλη αυταπάτη. Αυτό έχει δημιουργήσει μία ατμόσφαιρα σχιζοφρένειας σε ολόκληρη τη γη.

Δεν μπορείς να ζεις μόνο ως σώμα. Αλλά, “Ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει μόνο με ψωμί.” Αυτό όμως είναι μόνο η μισή αλήθεια. Δεν μπορείς να ζήσεις ούτε μόνο με συνειδητότητα, δεν μπορείς να ζήσεις ούτε χωρίς ψωμί. Έχεις δύο διαστάσεις στο είναι σου και πρέπει να εκπληρωθούν και οι δύο διαστάσεις, να τους δοθούν ίσες ευκαιρίες ανάπτυξης. Το παρελθόν όμως ήταν είτε υπέρ του ενός είτε υπέρ του άλλου.

Ο άνθρωπος δεν έχει γίνει αποδεκτός ως ολότητα. Αυτό έχει προκαλέσει δυστυχία, οδύνη και τρομακτικό σκοτάδι – μια νύχτα, που έχει διαρκέσει χιλιάδες χρόνια, που δεν φαίνεται να έχει τέλος. Αν ακούς το σώμα, κατηγορείς τον εαυτό σου.

Αν δεν ακούς το σώμα, υποφέρεις – είσαι πεινασμένος, είσαι διχασμένος, είσαι φτωχός.

Αν ακούς μόνο τη συνειδητότητα, η ανάπτυξή σου θα είναι μονομερής. Η συνειδητότητά σου θα μεγαλώνει, το σώμα σου όμως θα συρρικνώνεται και η ισορροπία θα χαθεί. Και στην ισορροπί βρίσκεται η υγεία σου, στην ισορροπία βρίσκεται η ολότητά σου , στην ισορροπία βρίσκεται η χαρά σου, το τργούδι σου, ο χορός σου.

Η Δύση έχει διαλέξει να ακούει το σώμα κι έχει γίνει εντελώς κουφή σε ό,τι αφορά την πραγματικότητα της συνειδητότητας. Το τελικό αποτέλεσμα είναι σπουδαία Επιστήμη, σπουδαία τεχνολογία, μια πλούσια κονωνία, σε ό,τι αφορά τον πλούτο των εγκόσμιων αγαθών. Και μέσα σε όλη αυτή την αφθονία, ένας φτωχός άνθρωπος, χωρίς ψυχή, εντελώς χαμένος, που δεν γνωρίζει ποιος είναι, που δεν γνωρίζει γιατί υπάρχει, που αισθάνεται σχεδόν τυχαίος, ένα λάθος της φύσης.

Αν δεν μεγαλώσει η συνειδητότητα μαζί με τον πλούτο του υλικού κόσμου, το σώμα, η ύλη, γίνονται υπρβολικά βαριά και η ψυχή γίνεται υπερβολικά αδύναμη. Είαι πολύ φορτωμένος με τις επινοήσεις, με τις εφευρέσεις και με τις ανακαλύψεις σου. Αντί να σου δημιουργούν μια όμορφη ζωή, σου δημιουργούν μια ζωή, για την οποία όλη η διαν όηση της Δύσης αισθάνεται ότι δεν αξίζει.

Η Ανατολή έχει διαλέξει τη συνειδητότητα κι έχει επικρίνει την ύλη και καθε τι υλικό, συμπεριλαμβανομένου και του σώματος, ως μάγυα, ως αυταπάτη, ως αντικατοπτρισμό μέσα στην έρημο, ο οποίος απλώς φαίνεται, χωρίς να υπάρχει στην πραγματικότητα.

Η Ανατολή έχει δημιουργήσει έναν Γκωτάμα Βούδα, έναν Μαχαβίρα, έναν Πατάντζαλι, έναν Καμπίρ, έναν Φαρίντ, μια μεγάλη ουρά ανθρώπων με σπουδαία συνειδητότητα. Έχει όμως δημιουργήσει επίσης εκατομμύρια φτωχών ανθρώπων, πεινασμένων, που λιμοκτονούν και πεθαίνουν σαν τα σκυλιά, χωρίς να έχουν επαρκές φαγητό, χωρίς να έχουν επαρκή ρούχα, χωρίς να έχουν επαρκές καταφύγιο.

Τι παράξενη κατάσταση! Ο πλούσιος στη Δύση ψάχνει να βρει την ψυχή του και βρίσκει τον εαυτό του άδειο, χωρίς καμία αγάπη – μόνο πόθο- , χωρίς καμία προσευχή – μόνο λέξεις, που τις παπαγαλίζει στο κατηχητικό. Δεν έχει ούτε θρησκευτικότητα ούτε συμπόνια για τους άλλους ανθρώπους ούτε σεβασμό για τη ζωή, για τα πουλιά, για τα δέντρα, για τα ζώα. Γι’ αυτό η καταστροφή είναι τόσο εύκολη.

Η Δύση έχει χάσει την ψυχή της. Μέσα στην ανία, την πλήξη , την αγωνία, την έλλειψη νοήματος, δεν μπορεί να βρει τον εαυτό της. Όλη η επιτυχία της Επιστήμης αποδεικνύεται άχρηστη, επειδή το σπίτι είναι γεμάτο με το καθετί, αλλά ο κύριος του σπιτιού λείπει.

Και στην Ανατολή, ο κύριος είναι ζωντανός , αλλά το σπίτι είναι άδειο. Είναι δύσκολο να γλεντάς με άδειο στομάχι, με άρρωστο σώμα, με τον θάνατο να βρίσκεται γύρω σου. Έτσι, γίναμε αποτυχημένοι. Όλοι μας οι φιλόσοφοι – και εκείνοι που είναι υπέρ του πνεύματος και εκείνοι που είναι υπέρ της ύλης, και οι δύο – είναι υπεύθυνοι γι’ αυτό το έγκλημα εναντίον της ανθρωπότητας.

Υπάρχουν πραγματικά τα μαθηματικά στο σύμπαν ή είναι απλώς μια ανθρώπινη υπόθεση

Στο διάσημο δοκίμιό του The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences, ο βραβευμένος με Νόμπελ (1963) φυσικός Eugene Wigner έγραψε ότι η αντιστοιχία μεταξύ των καθαρών μαθηματικών και του φυσικού κόσμου ήταν «κάτι που συνορεύει με το μυστηριώδες». «Δεν υπάρχει», είπε, «καμία λογική εξήγηση γι’ αυτό».

Στο διάσημο δοκίμιό του The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences , ο βραβευμένος με Νόμπελ (1963) φυσικός Eugene Wigner έγραψε ότι η αντιστοιχία μεταξύ των καθαρών μαθηματικών και του φυσικού κόσμου ήταν «κάτι που συνορεύει με το μυστηριώδες». «Δεν υπάρχει», είπε, «καμία λογική εξήγηση γι’ αυτό».

Είναι λογικό να πούμε ότι τα βασικά μαθηματικά αναπτύχθηκαν για να περιγράψουν πράγματα στον καθημερινό κόσμο. Μπορούμε να κατανοήσουμε έτσι την προέλευση της μέτρησης και των βασικών πράξεων και τον υπολογισμό του εμβαδόν. Ωστόσο, όπως συνεχίζει να υποστηρίζει ο Wigner, αυτή η απλή εξήγηση αποτυγχάνει να εξηγήσει τόσα πολλά από αυτά που βλέπουμε.

Η δουλειά των μαθηματικών συχνά περιλαμβάνει απίστευτη εφευρετικότητα και εκπληκτικά επιτεύγματα λογικής. Κάποια θεωρήματα και αποδείξεις χρειάζονται χρόνια για να λυθούν. Και όμως είναι εκπληκτικό ότι πολλές από τις πιο λαμπρές και τρελά αφηρημένες έννοιες, αποδεικνύονται ότι μοντελοποιούν τέλεια τα φαινόμενα του πραγματικού κόσμου. Ταιριάζουν σαν μια κλειδαριά με το κλειδί της.

Σκεφτείτε για λίγο πόσο εκπληκτικό είναι αυτό. Έχουμε αυτό το σύνολο πραγμάτων που φαίνεται να έχει δημιουργήσει το μυαλό μας σε μια αφηρημένη, μη πραγματική σφαίρα ιδεών. Και έχουμε μια άλλη κατηγορία ή σύνολο πραγμάτων που θα ονομάσουμε «πράγματα που κάνει το σύμπαν».

Στη συνέχεια, καθώς η ιστορία ξετυλίγεται, ανακαλύπτουμε ότι υπάρχει ακριβής αντιστοιχία μεταξύ των διαφόρων μαθηματικών εννοιών και των «πραγμάτων μέσα στο σύμπαν ή που κάνει το σύμπαν». Υπάρχει ένα είδος αξιοσημείωτης επικάλυψης μεταξύ αυτού που συμβαίνει στο μυαλό μας και αυτού που συμβαίνει εκεί έξω. Και πολύ συχνά, τα μαθηματικά δημιουργούνται πολύ πριν πάμε να ψάξουμε στον κόσμο για μια κατάσταση.

Όπως λέει ο Wigner, «Είναι δύσκολο να αποφύγουμε την εντύπωση ότι αντιμετωπίζουμε ένα θαύμα εδώ».

Αυτό είναι άξιο προσοχής. Τα πράγματα που φαίνεται να κάνει το σύμπαν στο επίπεδο της φυσικής αντικατοπτρίζονται στο μαθηματικό πεδίο. Το σύμπαν, φαίνεται, να συμπεριφέρεται σύμφωνα με τις σκέψεις του νου.

Είναι τα μαθηματικά κάτι που επινόησαν οι άνθρωποι;

Εάν απαντάτε ναι, πώς βγήκε κάτι που είναι καθαρά τεχνούργημα του μυαλού εκεί στη φύση; Πώς μπαίνει στον ίδιο τον ιστό του εξωτερικού κόσμου;

Σε κάθε γωνιά της φυσικής βρίσκουμε έννοιες που κανείς δεν πίστευε ότι θα εμφανιζόταν ποτέ στον οικείο κόσμο. Αλλά το κάνουν. Παλαβές, μη διαισθητικές αρχές και πράγματα που κανείς δεν ονειρευόταν ποτέ ότι θα ξέφευγαν από τις σελίδες των μαθηματικών περιοδικών όπου δημοσιεύτηκαν, αποδεικνύονται ότι είναι ακριβώς αυτό που χρειάζεται για να περιγράψει κανείς πως λειτουργεί ο Κόσμος.

Θα μπορούσαμε όλο αυτό να το βάλουμε στον εξής συλλογισμό:

Υπόθεση πρώτη: Οι μαθηματικές οντότητες είναι τα προϊόντα του νου.

Υπόθεση δεύτερη: Το σύμπαν συμπεριφέρεται σύμφωνα με μαθηματικές οντότητες.

Συμπέρασμα: Επομένως, το σύμπαν συμπεριφέρεται σύμφωνα με τους συλλογισμούς του νου.

Αλλά ίσως τα έχουμε πάρει όλα αυτά λάθος. Ίσως οι μαθηματικές οντότητες να μην παράγονται πραγματικά από το μυαλό μας . Ακόμα, αν αλλάξουμε την ιστορία μας και αποδεχτούμε ότι τα μαθηματικά είναι κατά κάποιο τρόπο πραγματικά εκεί έξω στον κόσμο, τότε πραγματικά υπάρχουν με τρόπο ανεξάρτητο από την ανθρωπότητα, και δεν έχουμε καταφέρει ακόμα να ξεφύγουμε από αυτό το συμπέρασμα. Στην πραγματικότητα, αν αυτά ανακαλύφθηκαν και δεν εφευρέθηκαν, το μυστήριο είναι ακόμη πιο βαθύ.

Τώρα έχουμε αυτό το βασίλειο των αφηρημένων ιδεών και σχέσεων, ένα άπειρο λογικό τοπίο στο οποίο έχουμε άμεση πρόσβαση μέσω του μυαλού μας. Και όμως, ενώ δεν είναι φυσικό, κατά κάποιο τρόπο αυτό το βασίλειο καθοδηγεί τη συμπεριφορά των πραγμάτων στον φυσικό κόσμο.

Φαίνεται αναπόφευκτο. Κάτι που μοιάζει με το “νου” τρέχει τον κόσμο, παρέχοντας το πλαίσιο και τις διαδρομές για να τρέξει η φυσική πραγματικότητα.

Ο ίδιος ο Αϊνστάιν αγωνίστηκε να εξηγήσει πώς θα μπορούσε να είναι αυτό: «Πώς γίνεται τα μαθηματικά, όντας τελικά προϊόν της ανθρώπινης σκέψης, να είναι τόσο αξιοθαύμαστα κατάλληλα για τα αντικείμενα της πραγματικότητας; Είναι, λοιπόν, η ανθρώπινη λογική, χωρίς μια προηγούμενη εμπειρία, απλώς με την σκέψη, ικανή να κατανοήσει τις ιδιότητες των πραγματικών πραγμάτων;»

Αν κάποιος στην ιστορία είχε το δικαίωμα να σχολιάσει αυτό το θέμα, ήταν ο Αϊνστάιν. Αυτός, βασιζόμενος λίγο πολύ αποκλειστικά σε νοητικά πειράματα, κατάφερε να ξεκλειδώσει μερικά από τα καλύτερα κρυμμένα μυστικά του σύμπαντος. Ο ίδιος το βρήκε αυτό εκπληκτικό, λέγοντας με ωραίο τρόπο. «Το πιο ακατανόητο πράγμα στον κόσμο είναι ότι είναι κατανοητός». Γιατί αυτό που πραγματικά υπάρχει εκεί έξω να αντιστοιχούσε ουσιαστικά σε αυτό που συνέβαινε στο μυαλό του;

Ο Αϊνστάιν μίλησε με ευλάβεια, ακόμη και θρησκευτικά, για τις εμπειρίες που είχε βλέποντας την «λαμπερή ομορφιά» που έλαμψε όταν προσπάθησε να κοιτάξει στα μυστήρια του σύμπαντος. Ήταν ικανοποιημένος, είπε, με την αίσθηση της «θαυμάσιας δομής της ύπαρξης» και την «ταπεινή προσπάθειά του να κατανοήσει έστω και ένα μικροσκοπικό τμήμα του Λόγου που εκδηλώνεται στη φύση».

Μιλώντας συγκεκριμένα για τα μαθηματικά ο Αϊνστάιν, έγραψε:

«Τα καθαρά μαθηματικά είναι, με τον τρόπο τους, η ποίηση των λογικών ιδεών. …Σε αυτήν την προσπάθεια για τη λογική ομορφιά, ανακαλύπτονται πνευματικές φόρμουλες απαραίτητες για τη βαθύτερη διείσδυση στους νόμους της φύσης».

Όσο περισσότερο το σκέφτεστε, τόσο πιο αξιοσημείωτο γίνεται. Πώς γίνεται ένας άντρας που καθόταν μόνος σε ένα ελβετικό γραφείο διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, μπόρεσε να κατανοήσει τα βαθύτερα μυστικά του χώρου και του χρόνου; Τι μας λέει για το σύμπαν ότι η καθαρή σκέψη του ανθρώπου είναι σε θέση να αποκαλύψει πολλά από τα βαθύτερα αινίγματά του;

Ο κοσμολόγος Max Tegmark στο βιβλίο «Our Mathematical Universe», υοστηρίζει ότι όχι μόνο τα μαθηματικά περιγράφουν καλά το σύμπαν μας, αλλά στην πραγματικότητα το σύμπαν *είναι* απλώς μια μαθηματική δομή

Ο φιλόσοφος Ντέιβιντ Γουντ φέρνει αυτή την ερώτηση στο επίκεντρο:

«Πριν καταλάβετε ότι το σύμπαν διέπεται από κομψές μαθηματικές εξισώσεις, θα είχατε λόγους να το περιμένετε; Θα περιμένατε το σύμπαν να είναι έτσι; Φυσικά και όχι. Τα μαθηματικά είναι μια γλώσσα. Το σύμπαν λειτουργεί σύμφωνα με αυτή τη γλώσσα. Αυτό δεν πρέπει να είναι καθόλου περίεργο για τους άθεους. Θα πρέπει να είναι τρομακτικό για όσους πιστεύουν στον Θεό, γιατί αυτό είναι το τελευταίο πράγμα που πρέπει να περιμένετε».

Ένας άνισος αγώνας. Όμως, οι Έλληνες ήταν ένας ιδιαίτερος λαός

ANΑΜΕΣΑ ΣΤO 550 και τo 500 π.Χ. κάτι πολύ παράξενο συνέβη στον κόσμο. Αλλά ακριβώς αυτό είναι που το κάνει συναρπαστικό: Στις ψηλές ασιατικές οροσειρές που εκτείνονται βόρεια της Μεσοποταμίας ζούσε από παλιά μια άγρια, ορεσίβια φυλή. Είχαν μια υπέροχη θρησκεία: Λάτρευαν το φως και τον ήλιο, και πίστευαν πως βρισκόταν σε αιώνια πάλη με το σκοτάδι, άρα και με τις σκοτεινές δυνάμεις του κακού. Αυτός ο ορεσίβιος λαός ήταν οι Πέρσες. Για αιώνες ήταν υπό την κυριαρχία αρχικά των Ασσυρίων, και αργότερα των Βαβυλωνίων. Μια ωραία μέρα είπαν: «Φτάνει ως εδώ». Ένας σπουδαίος, γενναίος και έξυπνος ηγέτης με το όνομα Κύρος αποφάσισε να μην ανεχτεί άλλο να είναι ο λαός του υπόδουλος. Έτσι οδήγησε το ιππικό του στα πεδινά της Βαβυλώνας. Μόλις οι Βαβυλώνιοι κοίταξαν πάνω από τα πανύψηλα τείχη τους και είδαν μια χούφτα πολεμιστές να θέλουν να καταλάβουν την πόλη τους, έβαλαν τα γέλια. Όμως οι Πέρσες, με την καθοδήγηση του Κύρου, με δόλο και γενναιότητα, τα κατάφεραν. Έτσι ο Κύρος έγινε κυρίαρχος αυτού του μεγάλου βασιλείου, και το πρώτο πράγμα που έκανε ήταν να ελευθερώσει τους λαούς που οι Βαβυλώνιοι κρατούσαν αιχμαλώτους – ανάμεσά τους και τους Εβραίους, που επέστρεψαν στην Ιερουσαλήμ. Αυτό έγινε, όπως θυμάσαι, το 538 π.Χ. Του Κύρου όμως δεν του αρκούσε το μεγάλο του βασίλειο, έτσι προχώρησε προς την Αίγυπτο, αλλά στο δρόμο πέθανε. O γιος του ο Καμβύσης όμως κατάφερε πράγματι να εκθρονίσει το φαραώ και να κυριεύσει την Αίγυπτο. Αυτό ήταν το τέλος του αιγυπτιακού βασιλείου, που διήρκεσε σχεδόν 3.000 χρόνια! Και με την πτώση του ο μικρός λαός των Περσών έγινε παρά λίγο κυρίαρχος όλου του τότε γνωστού κόσμου. Παρά λίγο όμως, γιατί την Ελλάδα δεν την είχαν κυριεύσει ακόμα. Αυτό ήταν κάτι που σκόπευαν να κάνουν αργότερα.

Το «αργότερα» ήρθε μετά το θάνατο του Καμβύση, την εποχή του Πέρση βασιλιά Δαρείου, ενός μεγάλου ηγέτη. Kυβερνούσε με τέτοιον τρόπο την απέραντη Περσική Αυτοκρατορία –που πλέον εκτεινόταν από την Αίγυπτο μέχρι τα σύνορα της Ινδίας–, ώστε παντού να γίνεται μόνο αυτό που εκείνος όριζε. Έφτιαξε δρόμους μόνο και μόνο για να μπορούν οι διαταγές του να φτάνουν αμέσως και στο πιο απομακρυσμένο σημείο της αυτοκρατορίας. Ακόμα και οι διοικητές των επαρχιών, οι λεγόμενοι σατράπηδες, παρακολουθούνταν από τους πληροφοριοδότες του, που ήταν γνωστοί ως «τα μάτια και τ’ αυτιά του βασιλιά». O Δαρείος λοιπόν επέκτεινε την αυτοκρατορία μέχρι τη Μικρά Ασία, στις ακτές της οποίας ήταν οι ιωνικές πόλεις των Ελλήνων. Oι Έλληνες όμως δεν είχαν συνηθίσει να αποτελούν μέρος μιας μεγάλης αυτοκρατορίας και να υπακούουν σ’ ένα δυνάστη που ένας Θεός ξέρει από ποιο σημείο της ενδοχώρας της Ασίας έστελνε τις αυστηρές διαταγές του. Oι κάτοικοι των ελληνικών αποικιών ήταν κυρίως πλούσιοι έμποροι που ήταν συνηθισμένοι να διευθετούν τις υποθέσεις τους μόνοι τους και να αποφασίζουν για τα θέματα της διοίκησης της πόλης από κοινού και ανεξάρτητα. Δεν ήθελαν ούτε να κυβερνιούνται από έναν Πέρση βασιλιά, ούτε να του καταβάλλουν φόρους. Γι’ αυτό λοιπόν επαναστάτησαν και πέταξαν έξω τους Πέρσες διοικητές

Οι Έλληνες των μητροπόλεων, κυρίως η Αθήνα, που είχαν ιδρύσει παλιότερα αυτές τις αποικίες, τους υποστήριξαν και τους έστειλαν πλοία. Κάτι τέτοιο δεν είχε περάσει ποτέ από το μυαλό του Πέρση βασιλιά, του «βασιλέα των βασιλέων» –αυτός ήταν ο τίτλος του–, ότι δηλαδή ένας τοσοσδά λαός, μια ασήμαντη φυλή, θα τολμούσε να αντιταχθεί σ’ αυτόν, τον κυρίαρχο όλου του κόσμου. Με τις ιωνικές πόλεις στη Μικρά Ασία ξεμπέρδεψε αμέσως. Δεν του έφτανε όμως, γιατί πραγματικά έξαλλος ήταν κυρίως με τους Aθηναίους, που είχαν ανακατευτεί στις υποθέσεις του. Έχοντας στόχο να καταστρέψει την Αθήνα και να κατακτήσει την Ελλάδα, εξόπλισε ένα μεγάλο στόλο. Τα πλοία όμως έπεσαν σε θύελλα, τσακίστηκαν πάνω στα βράχια και βούλιαξαν. Φυσικά η οργή του Δαρείου έγινε ακόμα μεγαλύτερη. Λένε μάλιστα πως έδωσε σ’ ένα σκλάβο τη διαταγή να του φωνάζει σε κάθε γεύμα τρεις φορές: «Κύριε, θυμήσου τους Αθηναίους». Τόσο μεγάλη ήταν η οργή του. Μετά έστειλε το γαμπρό του με καινούριο, πανίσχυρο στόλο στην Αθήνα. Oι Πέρσες κατέκτησαν πολλά νησιά που βρήκαν στο δρόμο τους και κατέστρεψαν πολλές πόλεις. Τελικά αγκυροβόλησαν σ’ ένα μέρος πολύ κοντά στην Αθήνα, στο Μαραθώνα. Εκεί αποβιβάστηκε ολόκληρος ο περσικός στρατός, έτοιμος να επιτεθεί στην Αθήνα. Πρέπει να ήταν 70.000 άντρες, περισσότεροι δηλαδή απ’ όσους κατοίκους είχε ολόκληρη η πόλη. O αθηναϊκός στρατός, με 10.000 άντρες περίπου, αντιστοιχούσε στο ένα έβδομο του περσικού. Η μοίρα του ήταν προδιαγεγραμμένη. Όχι όμως εντελώς. Oι Αθηναίοι είχαν ένα στρατηγό, το Μιλτιάδη, ένα θαρραλέο και έξυπνο άντρα, που είχε ζήσει χρόνια κοντά στους Πέρσες και γνώριζε ακριβώς τις πολεμικές τακτικές τους. Επιπλέον όλοι οι Αθηναίοι ήξεραν τι διακυβευόταν – η ελευθερία τους, η ζωή τους, η ζωή των παιδιών και των γυναικών τους. Έτσι παρατάχθηκαν σε ζυγούς στο Μαραθώνα και επιτέθηκαν στους σαστισμένους Πέρσες, οι οποίοι δεν περίμεναν καθόλου να συμβεί κάτι τέτοιο. Και νίκησαν. Oι Πέρσες είχαν πολλές απώλειες. Αυτοί που επέζησαν επιβιβάστηκαν στα πλοία κι έφυγαν.

Τέτοιος θρίαμβος! Και εναντίον τέτοιας υπερδύναμης! Άλλος στη θέση του θα ήταν τόσο ενθουσιασμένος, που δε θα μπορούσε να σκεφτεί τίποτ’ άλλο. O Μιλτιάδης όμως δεν ήταν μόνο θαρραλέος, ήταν και ευφυής. Πρόσεξε πως τα περσικά πλοία δεν πήραν το δρόμο της επιστροφής, αλλά κατευθύνονταν προς την Αθήνα, όπου δεν υπήρχαν πια στρατιώτες και έτσι η πόλη ήταν εύκολος στόχος. Ευτυχώς η απόσταση από το Μαραθώνα είναι πιο μεγάλη από τη θάλασσα παρά από την ξηρά. Τα πλοία έπρεπε να πλεύσουν γύρω από ένα μεγάλο κομμάτι στεριάς που ήταν πιο εύκολο να το διανύσει κανείς πεζός. Αυτό έκανε κι ο Μιλτιάδης. Διέταξε έναν αγγελιαφόρο να τρέξει όσο πιο γρήγορα μπορούσε στην Αθήνα, να προειδοποιήσει τους Αθηναίους. Από αυτό πήρε το όνομά του αργότερα ο μαραθώνιος αγώνας. O αγγελιαφόρος έτρεξε τόσο γρήγορα, που, όταν έφτασε, εκτέλεσε την εντολή και αμέσως μετά ξεψύχησε. Στο μεταξύ ο Μιλτιάδης με ολόκληρο το στρατό του ακολούθησε την ίδια διαδρομή με απίστευτη βιασύνη. Κι έκαναν πολύ καλά, γιατί, μόλις παρατάχθηκαν όλοι στο λιμάνι της Αθήνας, τον Πειραιά, εμφανίστηκε στον ορίζοντα ο περσικός στόλος. Oι Πέρσες αιφνιδιάστηκαν. Δεν ήθελαν να τα βάλουν ποτέ ξανά μ’ αυτό το γενναίο στρατηγό. Έβαλαν λοιπόν την ουρά στα σκέλια και γύρισαν σπίτι τους. Κι έτσι σώθηκε όχι μόνο η Αθήνα, αλλά και ολόκληρη η Ελλάδα. Όλα αυτά έγιναν το 490 π.Χ. Μπορείς να φανταστείς πώς άφρισε από το θυμό του ο μεγάλος βασιλιάς Δαρείος μόλις έμαθε για την ήττα στο Μαραθώνα. Προς το παρόν όμως δεν μπορούσε να οργανώσει νέα επιχείρηση εναντίον της Ελλάδας γιατί στο μεταξύ είχε ξεσπάσει εξέγερση στην Αίγυπτο και έπρεπε να οδηγήσει εκεί τα στρατεύματά του για να την καταπνίξει. Έπειτα από λίγο καιρό πέθανε, κληροδοτώντας στο διάδοχό του Ξέρξη την υποχρέωση να εκδικηθεί την Ελλάδα μια για πάντα. O Ξέρξης, που ήταν ένας σκληρός και αρχομανής βασιλιάς, δεν ήθελε δεύτερη κουβέντα για να ξεκινήσει. Στρατολόγησε άντρες από τους λαούς που ήταν υποτελείς στους Πέρσες –Αιγύπτιους, Βαβυλώνιους και Μικρασιάτες– και συγκρότησε στρατό. Όλοι ήρθαν με την τοπική ενδυμασία τους, με τα δικά τους όπλα, με βέλη και τόξα, ξίφη και ασπίδες, ακόντια και πολεμικά άρματα, ακόμα και με σφεντόνες. Ήταν ένα τεράστιο, πολύχρωμο πλήθος, λέγεται πως ξεπερνούσε το 1 εκατομμύριο άντρες, και κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει τι θα έκαναν οι Έλληνες όταν θα έρχονταν αντιμέτωποι με αυτό το στρατό. Αυτή τη φορά επικεφαλής της εκστρατείας ήταν ο ίδιος ο Ξέρξης. Όταν όμως ο στρατός έφτασε στον πορθμό που χωρίζει τη Μικρά Ασία από τη σημερινή Κωνσταντινούπολη και προσπάθησε να περάσει από μια γέφυρα φτιαγμένη από πλοία, σηκώθηκαν μεγάλα κύματα και διέλυσαν τη γέφυρα. Πάνω στο θυμό του ο Ξέρξης μαστίγωσε τη θάλασσα με αλυσίδες. Αμφιβάλλω όμως αν η θάλασσα πτοήθηκε έπειτα απ’ αυτό. Ένα μέρος του πελώριου στρατού ετοιμάστηκε να επιτεθεί στην Ελλάδα από τη θάλασσα, και ένα άλλο από τη στεριά. Στη νότια Ελλάδα ένας μικρός αριθμός από Σπαρτιάτες, που είχαν συμμαχήσει με τους Αθηναίους, προσπάθησαν να σταματήσουν τους Πέρσες στα στενά των Θερμοπυλών. Όταν οι Πέρσες απαίτησαν να καταθέσουν οι Σπαρτιάτες τα όπλα, η απάντηση ήταν «Μολών λαβέ!». «Τα βέλη μας είναι τόσα πολλά, που θα κρύψουν τον ήλιο!» απείλησαν οι Πέρσες. «Τόσο το καλύτερο» είπαν οι Σπαρτιάτες «θα πολεμάμε στη σκιά». Ένας Έλληνας προδότης όμως έδειξε στους Πέρσες ένα μονοπάτι πάνω από τα βουνά, κι έτσι περικύκλωσαν τους Έλληνες και τους παγίδευσαν. Oι 300 Σπαρτιάτες και οι 700 σύμμαχοί τους έπεσαν στο πεδίο της μάχης και κανείς δεν προσπάθησε να το βάλει στα πόδια. Αυτός ήταν ο νόμος τους. Αργότερα ένας Έλληνας ποιητής έγραψε προς τιμήν τους μια επιτύμβια στήλη που λέει: Ω ξείν’ αγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ότι τήδε κείμεθα τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι. Στο μεταξύ στην Αθήνα, μετά το μεγάλο θρίαμβο του Μαραθώνα, δεν είχαν μείνει με σταυρωμένα τα χέρια. Ένας άλλος στρατηγός, ο Θεμιστοκλής, ένας τετραπέρατος και διορατικός άντρας, έλεγε στους συμπατριώτες του ξανά και ξανά πως ένα τέτοιο θαύμα όπως αυτό στο Μαραθώνα συμβαίνει μόνο μία φορά, και πως η Αθήνα έπρεπε να αποκτήσει στόλο αν ήθελε να συνεχίσει να αντιστέκεται στους Πέρσες. Έτσι οι Αθηναίοι φτιάξανε στόλο. O Θεμιστοκλής διέταξε να αδειάσει ολόκληρη η Αθήνα –άλλωστε ο πληθυσμός της δε θα πρέπει να ήταν και τόσο μεγάλος τότε– και έστειλε τους κατοίκους της στη Σαλαμίνα. Εκεί παρατάχθηκε και ο ελληνικός στόλος. Μόλις λοιπόν το περσικό πεζικό έφτασε στην Αθήνα, τη βρήκε έρημη, την πυρπόλησε και την αφάνισε. Δεν μπορούσε όμως να κάνει τίποτα στους Αθηναίους, που από το νησί της Σαλαμίνας έβλεπαν την πόλη τους να τυλίγεται στις φλόγες. Τώρα ο περσικός στόλος πλησίαζε και απειλούσε να περικυκλώσει τη Σαλαμίνα. Oι σύμμαχοι των Αθηναίων άρχισαν να φοβούνται. Ήθελαν να φύγουν με τα πλοία τους και να αφήσουν τους Αθηναίους στην τύχη τους. Τότε ο Θεμιστοκλής απέδειξε την υπεροχή του, την τόλμη και την εξυπνάδα του. Μόλις είδε ότι όλες του οι προσπάθειες να πείσει τους συμμάχους του έπεφταν στο κενό και ότι ήταν αποφασισμένοι να φύγουν την άλλη μέρα το πρωί, έστειλε κρυφά στους Πέρσες έναν αγγελιαφόρο να αναγγείλει στον Ξέρξη το εξής: «Κάνε γρήγορα επίθεση, γιατί αλλιώς θα σου ξεφύγουν οι σύμμαχοι των Αθηναίων». O Ξέρξης έπεσε όντως στην παγίδα. Το αμέσως επόμενο πρωινό επιτέθηκε με τα μεγάλα πολεμικά πλοία του με τα πολλά κουπιά. Κι έχασε. Τα πλοία των Ελλήνων ήταν μεν μικρότερα, αλλά γι’ αυτό ακριβώς ήταν και πιο ευκίνητα. Στη γεμάτη μικρά νησιά θάλασσα αυτό ήταν το πιο συμφέρον. Επιπλέον οι Έλληνες αγωνίζονταν για άλλη μια φορά για την ελευθερία τους, ενώ η νίκη τους στο Μαραθώνα πριν από δέκα χρόνια είχε τονώσει το ηθικό τους. Από ένα ύψωμα ο Ξέρξης ήταν αναγκασμένος να παρακολουθήσει τα δυσκίνητα πλοία του να εμβολίζονται από τα μικρά και γρήγορα ελληνικά πλοία και να βυθίζονται. Συντετριμμένος, έδωσε διαταγή να υποχωρήσουν. Έτσι λοιπόν οι Αθηναίοι νίκησαν για δεύτερη φορά, και μάλιστα έναν ακόμα μεγαλύτερο στρατό. Αυτό έγινε το 480 π.Χ. Σύντομα, το 479 π.Χ., ηττήθηκε και το πεζικό, από τις ενωμένες δυνάμεις των Ελλήνων στις Πλαταιές. Από τότε οι Πέρσες δεν τόλμησαν να επιτεθούν ξανά στην Ελλάδα. Κι αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον, γιατί οι Πέρσες δεν ήταν πιο αδύναμοι ή πιο χαζοί από τους Έλληνες – σίγουρα όχι.

Όπως όμως έχω ήδη πει, οι Έλληνες ήταν ένας ιδιαίτερος λαός. Ενώ οι κοινωνίες στις αυτοκρατορίες της Ανατολής ήταν πάντα προσηλωμένες στα πατροπαράδοτα έθιμα και διδάγματα και δεν ήταν ανοιχτές στις καινούριες ιδέες, στην Ελλάδα, και ειδικά στην Αθήνα, ίσχυε το ακριβώς αντίθετο. Σχεδόν κάθε χρόνο συλλάμβαναν και κάτι νέο. Κανένας θεσμός δεν έμενε ο ίδιος για πολύ. Oύτε και κανένας αρχηγός. Αυτό το έζησαν στο πετσί τους κι οι μεγάλοι ήρωες των Περσικών Πολέμων, ο Μιλτιάδης κι ο Θεμιστοκλής. Στην αρχή τούς εξύμνησαν, τους τίμησαν και έστησαν ανδριάντες προς τιμήν τους, αλλά μετά άρχισαν να τους κατηγορούν και να τους συκοφαντούν, ώσπου στο τέλος τούς εξοστράκισαν. Αυτό σίγουρα δεν ήταν θετικό γνώρισμα των Αθηναίων, ήταν όμως στοιχείο του χαρακτήρα τους – πάντα να αναζητούν το καινούριο, πάντα να πειραματίζονται, ποτέ να μην είναι ικανοποιημένοι, ποτέ πλήρεις και εφησυχασμένοι! Έτσι μέσα στα επόμενα εκατό χρόνια μετά τους Περσικούς Πολέμους το πνεύμα των ανθρώπων της μικρής αυτής πόλης συνέλαβε πολύ περισσότερα πράγματα απ’ ό,τι μέσα σε χιλιάδες χρόνια αυτό των ανθρώπων στις μεγάλες αυτοκρατορίες της Ανατολής. Όσα είχαν τότε ζωγραφίσει, σκεφτεί, συνθέσει ή επινοήσει, όσα συζητούσαν οι νέοι στην αγορά και για όσα διαπληκτίζονταν οι μεγαλύτεροι στην εκκλησία του δήμου μάς απασχολούν κι εμάς σήμερα. Είναι περίεργο, αλλά όντως έτσι είναι. Με τι άραγε θα ασχολούμασταν σήμερα αν οι Πέρσες είχαν νικήσει το 490 στο Μαραθώνα ή το 480 στη Σαλαμίνα;