Οι σχέσεις δεν αντιγράφονται

Κανείς δεν ήξερε απ’ την αρχή πώς πρέπει να φερθεί σε μια σχέση. Έστω στο ξεκίνημα της ερωτικής σου ζωής, αναγκαστικά, επηρεάζεσαι απ’ το περιβάλλον σου, για να μάθεις να διαχειρίζεσαι τα νέα δεδομένα και να ανακαλύψεις πώς γίνεται να συνυπάρχεις με έναν άλλο άνθρωπο.

Οι πιο πολλοί, ακόμα κι υποσυνείδητα, θα χρησιμοποιήσουν ως παράδειγμα ή πρότυπο το οικογενειακό τους περιβάλλον. Ωστόσο, από κάποιο σημείο και μετά, η χρήση προτύπων σαν ένας μπούσουλας δικών μας κινήσεων οφείλει να διακόπτεται και να αντικαθίσταται απ’ τον προσωπικό χαρακτήρα του καθενός και τον αυθορμητισμό του συναισθήματος.

Δεν είναι, όμως, λίγες οι περιπτώσεις που αυτό δε συμβαίνει. Ίσως κι εσύ πιάνεις τον εαυτό σου να πέφτει στην παγίδα, συγκρίνοντας τη σχέση σου με αυτήν κάποιων τρίτων. Ίσως πιστεύεις πως υπάρχει συγκεκριμένος τρόπος ή κανόνες με βάση τους οποίους πρέπει να φέρεσαι μέσα σε αυτή. Για παράδειγμα, σκέφτεσαι: «Να μη βλεπόμαστε κάθε μέρα, γιατί αυτό κάνει κι ο κολλητός με τη δικιά του», «Πρέπει να μιλάμε στο τηλέφωνο όλη μέρα κι ας μην έχουμε τι να πούμε, γιατί έτσι κάνουν κι οι φίλοι μου», «Να μου φέρνεις λουλούδια στη δουλειά, γιατί έτσι κάνει κι ο συνάδελφος». Τα όρια της παράνοιας, δηλαδή.

Δεν υπάρχει τίποτα πιο χαζό απ’ το να συγκρίνεις τον εαυτό σου και τη σχέση σου με εκείνη των άλλων, όποιων άλλων, των κολλητών, των γονιών ή ακόμη και των γειτόνων σου. Υπολογίζονται 7,6 δισεκατομμύρια άνθρωποι σε αυτόν τον πλανήτη, όλοι διαφορετικοί μεταξύ τους. Μοναδικοί κι οι συνδυασμοί τους που προκύπτουν απ’ τις μεταξύ τους σχέσεις. Πώς και γιατί περιμένεις να μοιάσεις σ’ αυτούς;

Δεν υπάρχουν κανόνες για να χτίσεις την τέλεια σχέση. Όταν βρεις τον άνθρωπό σου, την πλάθεις στο δικό σας πλαίσιο, έτσι ώστε να νιώθετε εσείς καλά μέσα σε αυτό που έχετε. Με το να συγκρίνεις συνεχώς και να επηρεάζεσαι από τρίτους, αποκλείεις αυτομάτως την εξέλιξή σας και την προσωπική σας σφραγίδα. Κλείνεστε εξ αρχής σε νόρμες και κουτάκια, αφαιρώντας την ελευθερία να το ζήσετε και να το απολαύσετε όπως μόνο εσείς γουστάρετε. Ούτε οι κολλητοί, ούτε οι γείτονες, ούτε καν η οικογένεια έχουν θέση κι άποψη στη ζωή σας.

Αρχικά, ο κάθε άνθρωπος διαφέρει σε ανάγκες κι επιθυμίες. Το κάθε ζευγάρι έχει διαφορετικές προτεραιότητες και «θέλω» που ψάχνει να καλύψει. Είναι λάθος επειδή το αγόρι της κολλητής σου την κερνάει όποτε βγαίνουν, να περιμένεις κι εσύ το ίδιο απ’ τον δικό σου και να δυσαρεστείσαι όταν δεν το κάνει. Ούτε λέει να πάτε διακοπές σε πεντάστερο ξενοδοχείο με πισίνα, αν εσείς προτιμάτε το κάμπινγκ, απλώς επειδή έτσι έκανε ο κολλητός με τη δικιά του.

Με το να συγκρίνεστε διαρκώς με τους άλλους θα καταλήξεις να ζεις τη ζωή αυτών, για την ακρίβεια την απομίμησή της, ξεχνώντας το αυθεντικό που σας αξίζει να ζήσετε. Επειδή οι φίλοι σου βγαίνουν κάθε Σάββατο με τη σχέση τους δε σημαίνει ότι πρέπει να το κάνετε κι εσείς, αν απλά προτιμάτε να αράξετε σπίτι και να δείτε ταινία τρώγοντας πίτσα. Η σχέση σας χτίζεται από εσάς κι είναι για εσάς και μόνο.

Συγκρίνοντάς σας δε θα φτάσετε ποτέ στη συναισθηματική πληρότητα που προσφέρει μια υγιής σχέση. Η αίσθηση της ολοκλήρωσης για τον καθένα μας έρχεται μέσα απ’ την επίτευξη προσωπικών στόχων, όχι των στόχων που έθεσαν οι γονείς μας όταν παντρεύτηκαν απ’ τα 19 τους, ή οι κολλητοί μας που έκαναν σεξ την τρίτη βδομάδα αντί για την πρώτη.

Σταμάτα να σας συγκρίνεις, λοιπόν, γιατί σας υποτιμάς και σας κουράζεις. Καταπιέζεις τα συναισθήματά σας και τις αληθινές επιθυμίες σας. Έννοια σου κι αν υπήρχαν κανόνες για τη σωστή σχέση, θα είχαμε προμηθευτεί όλοι με εγχειρίδια και θα κάναμε ζωή χαρισάμενη, χωρίς καβγάδες, χωρισμούς κι απογοητεύσεις.

Η όλη ουσία βρίσκεται στο να προσηλωθείς σε εσάς και μόνο, για να ανακαλύψετε από κοινού αυτά που θα κάνουν εσάς ευτυχισμένους. Να βρείτε τρόπους δικούς σας να περνάτε όμορφα και να κάνετε αυτή τη σχέση μοναδική, φτιαγμένη στα μέτρα σας.

Ο παιδαγωγός σου δεν μπορεί να είναι άλλο από ελευθερωτής σου

Ο ταξιδευτής εκείνος, που είχε δει πολλές χώρες και λαούς και κάμποσες ηπείρους, και τον ρώτησαν ποια ιδιότητα των ανθρώπων συνάντησε παντού, έλεγε: «έχουν μια κλίση στην οκνηρία». Σε μερικούς θα φανεί ότι θα μιλούσε σωστότερα και πιο έγκυρα αν έλεγε: «είναι όλοι δειλοί». Κρύβονται κάτω από ήθη και απόψεις.

Κατά βάθος, κάθε άνθρωπος ξέρει καλά πως βρίσκεται στον κόσμο για μία φορά και μόνο, ως κάτι μοναδικό, και πως καμιά άλλη τόσο παράξενη σύμπτωση δε θα συνταιριάξει, για δεύτερη φορά, μια τόσο θαυμάσια πολλαπλότητα σε ενότητα, όπως είναι αυτός: το ξέρει αυτό, αλλά το κρύβει σαν μια κακή συνείδηση – για ποιο λόγο; Από φόβο μπρος στον γείτονα, ο οποίος απαιτεί τη σύμβαση, τη στιγμή που και ο ίδιος καλύπτεται με αυτή.

Τι είναι όμως αυτό που αναγκάζει κάποιον να φοβάται τον γείτονα, να σκέφτεται και να πράττει αγεληδόν, και να μην είναι ευχαριστημένος με τον ίδιο του τον εαυτό; Η ντροπαλοσύνη, ίσως, για λίγους και σπάνιους. Για τους περισσότερους, όμως, είναι η νωθρότητα, η φυγοπονία, δηλαδή εκείνη η ροπή στην οκνηρία, για την οποία μίλησε ο ταξιδιώτης.

Έχει δίκιο: οι άνθρωποι είναι περισσότερο οκνηροί απ’ ό,τι δειλοί και φοβούνται περισσότερο τους κόπους που θα τους επέβαλε μια απόλυτη εντιμότητα και γύμνια. Μόνο οι καλλιτέχνες μισούν αυτή την αμέριμνη πορεία, με τα δανεικά φερσίματα και τις αταίριαστες γνώμες, και φανερώνουν το μυστικό, την κακή συνείδηση του καθενός, την πρόταση πως κάθε άνθρωπος είναι ένα μοναδικό θαύμα.

Τολμούν να μας δείξουν τον άνθρωπο · πως αυτός, ως και στην κάθε κίνηση των μυών, είναι μόνος του · ακόμα περισσότερο πως αυτός, με την αυστηρή συνέπεια της μοναδικότητάς του, είναι όμορφος και αξιοθαύμαστος, καινοφανής και απίστευτος, όπως κάθε έργο της φύσης, και βέβαια καθόλου βαρετός.

Όταν ένας μεγάλος στοχαστής περιφρονεί τους ανθρώπους, περιφρονεί την οκνηρία τους · διότι εξαιτίας της οι άνθρωποι εμφανίζονται ως βιομηχανικά προϊόντα, ως αδιάφοροι, ανάξιοι για συναναστροφή και νουθεσία. Ο άνθρωπος που δε θέλει να ανήκει στη μάζα χρειάζεται μόνο να πάψει να είναι νωθρός απέναντι στον εαυτό του και θα πρέπει να ακολουθεί τη συνείδησή του, η οποία του φωνάζει: «να είσαι ο εαυτός σου! Όλα αυτά δεν είσαι εσύ, αυτά που τώρα κάνεις, σκέφτεσαι, λαχταράς».

Κάθε νεανική ψυχή ακούει αυτή τη φωνή μέρα νύχτα και τρέμει · γιατί νιώθει αιωνίως σίγουρη την επιτυχία, όταν συλλογίζεται την πραγματική της απελευθέρωση · για τούτη την ευτυχία, όμως, όσο καιρό βρίσκεται στις αλυσίδες των γνωμών και του φόβου, κανείς και με κανένα τρόπο δεν μπορεί να τη βοηθήσει. Και δίχως την απελευθέρωση εκείνη, πόσο απελπισμένη και παράλογη μπορεί να γίνει η ζωή!

Δεν υπάρχει στη φύση πιο βαρετό και αντιπαθητικό πλάσμα από τον άνθρωπο που παραμερίζει το πνεύμα του και τώρα κοιτάζει δεξιά και αριστερά, πίσω και παντού. Σε έναν τέτοιο άνθρωπο δεν πρέπει τελικά να εναντιωνόμαστε, γιατί είναι φλοιός δίχως πυρήνα, ένα σάπιο, ζωγραφιστό, διογκωμένο ένδυμα, ένα καλλωπισμένο φάντασμα το οποίο δεν μπορεί να προκαλέσει φόβο, ούτε ασφαλώς συμπόνια.

Και αν δικαίως λέμε πως ο τεμπέλης σκοτώνει τον χρόνο, τότε πρέπει να ανησυχούμε σοβαρά μήπως μια εποχή που στηρίζει την ευτυχία της στις κοινές γνώμες, δηλαδή στις ατομικές νωθρότητες, σκοτωθεί στ’ αλήθεια: εννοώ ότι θα σβηστεί από την ιστορία της πραγματικής απελευθέρωσης της ζωής. Πόσο μεγάλη πρέπει να είναι η απέχθεια κατοπινών γενεών που θα ασχολούνται με την κληρονομιά εκείνης της εποχής, στην οποία βασίλευαν όχι οι ζωντανοί άνθρωποι αλλά ανθρωποειδή της κοινής γνώμης.

Γι’ αυτό τον λόγο η εποχή μας, για κάποιους μακρινούς απογόνους, μπορεί να είναι η πιο σκοτεινή και πιο άγνωστη, καθότι η πιο απάνθρωπη, περίοδος της ιστορίας. Διασχίζω τις καινούριες οδούς των πόλεών μας και σκέφτομαι πως από όλα τα φρικτά σπίτια, που έχτισε για λογαριασμό της η γενιά της κοινής γνώμης, δε θα υπάρχει τίποτα σε μια εκατονταετία και πως επίσης, τότε, οι γνώμες αυτών των οικοδόμων πιθανώς θα έχουν διαλυθεί.

Πόσο γεμάτοι ελπίδα πρέπει απεναντίας να είναι όλοι εκείνοι που δε νιώθουν πολίτες εκείνης της εποχής. Γιατί, αν ήταν κάτι τέτοιο, τότε θα συνεργάζονταν για να σκοτώσουν την εποχή τους και μαζί με την εποχή τους να βουλιάξουν – ενώ αυτοί, μάλλον, θέλουν να χαρίσουν στην εποχή τους ζωή για να εξακολουθήσουν, οι ίδιοι, να ζουν σε αυτή τη ζωή.

Αλλά ακόμα κι αν το μέλλον δε μας επιτρέπει να ελπίζουμε τίποτα, η αλλόκοτη ύπαρξή μας ακριβώς σε αυτό το Τώρα μας ενθαρρύνει πειστικότατα να ζήσουμε σύμφωνα με έναν ιδιαίτερο νόμο και μέτρο: είναι αυτό το ανεξήγητο, το ότι ζούμε ακριβώς σήμερα, ενώ είχαμε άπειρο χρόνο για να υπάρξουμε, το ότι δεν κατέχουμε τίποτε άλλο από μια σπιθαμή σήμερα και πρέπει να δείξουμε γιατί και προς τι γεννηθήκαμε τώρα ακριβώς.

Έχουμε να δώσουμε λόγο για την ύπαρξή μας ενώπιον του ίδιου μας του εαυτού · συνεπώς θέλουμε επίσης να αποκαλύψουμε τους πραγματικούς πηδαλιούχους αυτής της ύπαρξης και να μην επιτρέψουμε η ύπαρξή μας να μοιάζει με μια αστόχαστη σύμπτωση. Πρέπει να την αντιμετωπίσουμε τολμηρά και ριψοκίνδυνα αφού μάλιστα, στη χειρότερη όπως και στην καλύτερη περίπτωση, πάντα θα τη χάνουμε.

Γιατί να κρεμόμαστε από αυτό τον σβώλο γης, από αυτό το επάγγελμα, γιατί να ακούμε προσεκτικά τι λέει ο γείτονας; Είναι τόσο επα­ρχιώτικο να υποχρεώνεσαι σε γνώμες στις οποίες, διακόσια μίλια πιο πέρα, δε θα υποχρεωνόσουν πια. Ανατολή και Δύση είναι γραμμές με κιμωλία, που κάποιος μας τις ζωγράφισε μπρος στα μάτια μας για να περιπαίξει τη δειλία μας.

«Θέλω να προσπαθήσω να φτάσω στην ελευθερία» μονολογεί η νεανική ψυχή · και σε αυτό έμελλε να την εμποδίσει το γεγονός ότι, τυχαία, δύο έθνη μισούνται και πολεμούν το ένα το άλλο, ή το ότι μια θάλασσα βρίσκεται ανάμεσα σε δυο κομμάτια γης, ή το ότι τριγύρω της θα διαδοθεί μια θρησκεία η οποία δεν υπήρχε βέβαια πριν από δύο χιλιάδες χρόνια.

«Όλα αυτά δεν είσαι εσύ» λέει στον εαυτό της.

«Κανείς δεν μπορεί για χάρη σου να χτίσει τη γέφυρα, που πάνω της πρέπει να βαδίσεις, πάνω από το ποτάμι της ζωής, κανείς, εκτός από σένα και μόνο. Ναι μεν υπάρχουν αναρίθμητα μονοπάτια και γέφυρες και ημίθεοι, που θέλουν να σε περάσουν από το ποτάμι, όμως μόνο με τίμημα τον εαυτό σου · θα έβαζες ενέχυρο τον εαυτό σου και θα τον έχανες. Στον κόσμο υπάρχει μόνο ένας δρόμος, που άλλος δεν μπορεί να τον διαβεί, εκτός από σένα: πού οδηγεί; Μη ρωτάς, προχώρησε».

Ποιος ήταν αυτός που ξεστόμισε τη φράση «ποτέ ένας άνθρωπος δε σηκώνεται ψηλότερα, όσο όταν δεν ξέρει προς τα πού μπορεί ο δρόμος του ακόμα να τον πάει»;

Πώς όμως να ανακαλύψουμε τον εαυτό μας; Πώς ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίσει τον εαυτό του; Είναι ένα σκοτεινό και κρυμμένο πράγμα · και όπως ο λαγός έχει εφτά δέρματα, έτσι και ο άνθρωπος τραβάει το δικό του εβδομήντα εφτά φορές, χωρίς να μπορέσει να πει: «αυτό είσαι λοιπόν πραγματικά, αυτό δεν είναι πια δέρμα».

Επιπλέον, το να σκάβει στον εαυτό του με αυτό τον τρόπο, και βίαια, στον επόμενο δρόμο, να κατεβαίνει στη στοά της ύπαρξής του, είναι ένα βασανιστικό και επικίνδυνο ξεκίνημα.

Τραυματίζεται τόσο ελαφρά ώστε κανένας γιατρός δεν μπορεί να τον θεραπεύσει. Και εκτός αυτού: γιατί να ήταν κάτι τέτοιο απαραίτητο, αν βέβαια όλα μπορούν να σταθούν ως μαρτυρίες για την ύπαρξή μας: οι φιλίες και οι έχθρες μας, το βλέμμα και η χειραψία μας, οι αναμνήσεις μας και ό,τι ξεχνάμε, τα βιβλία και τα χαρακτηριστικά της πένας μας.

Η νεανική ψυχή κοιτάζει πίσω τη ζωή με την απορία: τι αγάπησες μέχρι τώρα αληθινά, τι τράβηξε την ψυχή σου προς τα πάνω, τι την κυρίεψε και συγχρόνως τι την έκανε ευτυχισμένη;

Παράθεσε εμπρός σου τη σειρά των αγαπημένων αυτών αντικειμένων και ίσως σου δώσουν, μέσω της ύπαρξης και της σειράς τους, έναν νόμο, τον θεμελιώδη νόμο του ίδιου σου του εαυτού. Σύγκρινε αυτά τα αντικείμενα, κοίτα πώς το ένα συμπληρώνει το άλλο, πώς το προεκτείνει, το υπερβαίνει, το μεταμορφώνει, το αποσαφηνίζει, πώς σχηματίζουν μια κλίμακα πάνω στην οποία εσύ, ως τώρα, αναρριχήθηκες προς τον εαυτό σου · γιατί η αληθινή ύπαρξή σου δε βρίσκεται βαθιά κρυμμένη μέσα σου, αλλά σε απροσμέτρητο ύψος πάνω από σένα ή, τουλάχιστον, πάνω από αυτό που συνήθως ονομάζεις εγώ σου.

Συνοψίζει όσα γράφει ορίζοντας την εκπαίδευση:

Ο παιδαγωγός σου δεν μπορεί να είναι άλλο από ελευθερωτής σου. Όμως απελευθέρωση σημαίνει απαλλαγή από κάθε ζιζάνιο, σκουπίδι, σκουλήκι, που θέλει να αγγίξει το τρυφερό φύτρο του φυτού, ανά­βλυσμα φωτός και θερμότητας, γεμάτος αγάπη βόμβος νυχτερινής βροχής.

 

Νίτσε, Ο Σοπενχάουερ ως παιδαγωγός

Τελειότητα, μια τέλεια ψευδαίσθηση

Τι θα γινόταν αν αύριο ξυπνούσες στον «Παράδεισο»; Πώς θα ήταν άραγε η τελειότητα; Πώς θα έμοιαζε η «Γη της επαγγελίας σου»; Είναι μια ουτοπία, μια ψευδαίσθηση; Είναι μια παντοτινή κατάσταση; Είναι ο τελικός προορισμός μας, είναι αυτό που θα μας λυτρώσει; Είναι κάτι διαφορετικό για τον καθένα;

Στην καταιγίδα της ζωής σου, τελειότητα είναι να προφυλαχθείς από τη βροχή ή να χορεύεις σαν να μην υπάρχει αύριο μέσα στη μπόρα; Τελειότητα είναι να μην κάνουμε λάθη ή να μαθαίνουμε από τα λάθη μας; Είναι κάτι σταθερό ή κάτι που αλλάζει από στιγμή σε στιγμή και από περίοδο σε περίοδο;

Είναι μια στιγμή ή μια αιωνιότητα που δεν αρκεί για να ξεχάσεις μια στιγμή; Είναι κάτι που υπάρχει ή είναι απλά αποκύημα της φαντασίας μας; Πού μπορούμε να τη βρούμε, πώς μπορούμε να την αποκτήσουμε και πώς μπορούμε να την κρατήσουμε; Πώς μπορούμε να την αποθηκεύσουμε και να γευόμαστε σιγά σιγά τα θαυμαστά οφέλη της;

Με τι μπορούμε να την εξαργυρώσουμε ή να την ανταλλάξουμε; Γιατί μοιάζει να απομακρύνεται όσο την κυνηγάμε; Ποιος είναι άξιος να τη σμιλεύσει και ποιος σοφός να την κατανοήσει; Μήπως η τελειότητα είναι ευτυχία; Και μήπως η ευτυχία είναι στιγμές; Μήπως η τελειότητα δεν χρειάζεται αναζήτηση γιατί είναι ήδη εδώ; Μήπως χάνουμε τον χρόνο μας ψάχνοντάς την ενώ την προσπερνάμε καθημερινά;

Τελειότητα είναι η αλήθειά σου, εκείνη η αλήθεια που δεν χωράει συμβιβασμούς. Τελειότητα είναι η πίστη σου, ναι, εκείνη που κάνει θαύματα. Τελειότητα είναι το τώρα σου, μπορείς να διαφεντέψεις τη μοίρα σου. Τελειότητα είναι το λακκάκι απ’ το χαμόγελό σου που φωτίζει το πρόσωπό σου και τη μέρα όσων σε αγαπούν πραγματικά.

Τελειότητα είναι να τα αναποδογυρίζεις όλα γι’ αυτό που αγαπάς. Τελειότητα είναι να γαληνέψεις την τρικυμιά του μυαλού, να σβήσεις τις φωνές της αποτυχίας. Τελειότητα είναι να ξεχάσεις και να θυμάσαι όσα δεν πρέπει να ξεχάσεις. Τελειότητα δεν είναι να φτάσεις, ούτε να μη χαθείς, αλλά να ξεκινήσεις, να ξεκινήσεις να ζεις πραγματικά. Τελειότητα δεν είναι η σιγουριά του παρελθόντος ούτε τα όνειρα του μέλλοντος, μα η ανάσα του παρόντος.

Το πάθος για δημιουργία, το βλέμμα της ελπίδας, το σίγουρο βήμα, το φλογερό ρίσκο, το αντίο σε όσα σε καταδυναστεύουν, σε όσα σου κλέβουν τη γαληνή, σε όσα δεν είναι αντάξιά σου, σε όσα δεν σε οδηγούν πουθενά, σε όσα σου δημιουργούν αυταπάτες, σε όσα δεν ήταν για σένα, σε όσα σε πονέσαν.

Αύριο το πρωί δεν θα ξυπνήσεις στον παράδεισο, το ταξίδι δεν τελειώνει εδώ. Έχεις να αντιμετωπίσεις μάγισσες και τέρατα, χαλασμούς και καταιγίδες, ψευδαισθήσεις και καταστροφές. Μα αποφεύγοντας όσα συνθέτουν τη ζωή, αποφεύγεις την ίδια τη ζωή. Νίκησε τα όλα με την αλήθεια σου, μπορεί να κλάψεις, να πονέσεις, να χαθείς, μα θα βρεις το δρόμο σου, θα βρεις το κουράγιο. Γιατί είσαι ήδη η τελειότητα που ψάχνεις. Ποτέ μη συγκρίνεις τον εαυτό σου με μια δήθεν τελειότητα. Τελειότητα δεν είναι το αλάνθαστο, τελειότητα είναι το αληθινό.

«Ε κακομοίρη άνθρωπε, μπορείς να μετακινήσεις βουνά, να κάμεις θάματα, κι εσύ να βουλιάζεις στην κοπριά, στην τεμπελιά και στην απιστία! Θεό έχεις μέσα σου, Θεό κουβαλάς και δεν το ξέρεις – το μαθαίνεις μονάχα την ώρα που πεθαίνεις, μα ‘ναι πολύ αργά» – Νίκος Καζαντζάκης

Πώς ο εγκέφαλός μας δημιουργεί την υποκειμενική εμπειρία του χρόνου

Όλοι έχουμε νιώσει ότι ο χρόνος «πετά», όταν διασκεδάζουμε. Γιατί νιώθουμε ότι κυλά διαφορετικά ανάλογα με το τι κάνουμε; Νέα έρευνα εξετάζει τους νευρολογικούς μηχανικούς που διαμορφώνουν την υποκειμενική εμπειρία του χρόνου. Ο χώρος και ο χρόνος συνδέονται στενά μεταξύ τους – και όχι μόνο στη φυτική, αλλά και στον εγκέφαλο.

Η στενή σύνδεση γίνεται πιο ξεκάθαρη, όταν μελετήσουμε πώς ο εγκέφαλός μας διαμορφώνει την επεισοδιακή μνήμη. Οι επεισοδιακές αναμνήσεις είναι αυτοβιογραφικές αναμνήσεις – δηλαδή αναμνήσεις για συγκεκριμένα γεγονότα που συνέβησαν σε κάποιον σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή (και χώρος).

Η ανάμνηση του πρώτου φιλιού ή το ποτήρι κρασιού που μοιραστήκατε με τον φίλο σας την προηγούμενη εβδομάδα είναι και τα δύο παραδείγματα της επεισοδιακής μνήμης. Αντιθέτως, η σημασιολογική μνήμη αναφέρεται σε γενικές πληροφορίες και γεγονότα που ο εγκέφαλός μας είναι ικανός να αποθηκεύσει. Οι επεισοδιακές αναμνήσεις έχουν το στοιχείο του «πού» και «πότε» και οι έρευνες στο πεδίο της νευροβιολογίας δείχνουν ότι η εγκεφαλική δομή που παρέχει χωρικές πληροφορίες είναι και αυτή υπεύθυνη για την εμπειρία του χρόνου.

Συγκεκριμένα, μια νέα μελέτη αποκαλύπτει το δίκτυο των εγκεφαλικών κυττάρων που κωδικοποιούν την υποκειμενική εμπειρία του χρόνου και αυτοί οι νευρώνες βρίσκονται σε μια εγκεφαλική περιοχή που βρίσκεται ακριβώς δίπλα στους νευρώνες που κωδικοποιούν τον χώρο. Η νέα μελέτη διεξήχθη από τους ερευνητές στο Kavli Institute for Systems Neuroscience στο Trondheim της Νορβηγίας. Ο Albert Tsao είναι ο κύριος συντάκτης του άρθρου, που βρίσκεται δημοσιευμένο στο επιστημονικό περιοδικό Nature.

Νευρώνες που αλλάζουν με το χρόνο

Πριν από μια δεκαετία, δύο από τους ερευνητές της παρούσας έρευνας – οι May-Britt Moser και Edvard Moser – ανακάλυψαν ένα δίκτυο νευρώνων που ήταν υπεύθυνο για την κωδικοποίηση του χώρου. Αυτή η περιοχή ονομάζεται μέσος ενδορινικός φλοιός. Στη νέα μελέτη, οι ερευνητές ήλπιζαν ότι θα έβρισκαν ένα παρόμοιο δίκτυο κυττάρων που θα κωδικοποιούσε το χρόνο.

Έτσι, άρχισαν να διερευνούν τους νευρώνες σε μια εγκεφαλική περιοχή που βρίσκεται στον μέσο ενδορινικό φλοιό. Αυτή η περιοχή προσδιορίστηκε ως πλευρικός ενδορινικός φλοιός (LEC). Αρχικά, οι ερευνητές αναζήτησαν ένα μοτίβο, αλλά δυσκολεύτηκαν να βρουν. Το σημείο άλλαζε συνεχώς. Έτσι, οι ερευνητές υπέθεσαν ότι ίσως το σήμα δεν άλλαζε σταδιακά, αλλά άλλαζε με τον χρόνο. Γι’ αυτό αποφάσισαν να εξετάσουν την δραστηριότητα εκατοντάδων νευρώνων LEC σε εγκεφάλους εργαστηριακών ποντικιών.

Η εμπειρία επηρεάζει τα σήματα κωδικοποίησης χρόνου

Για να το καταφέρουν, οι ερευνητές κατέγραψαν τη νευρωνική δραστηριότητα των ποντικιών για ώρες, κατά τη διάρκεια των οποίων λάμβαναν χώρα διάφορα πειράματα. Σε ένα πείραμα, τα ποντίκια έτρεχαν σε ένα κουτί, των οποίων τα τοιχώματα άλλαζαν χρώμα. Αυτό επαναλήφθηκε 12 φορές, ώστε τα ζώα να μπορούσαν να ορίσουν «πολλαπλά χρονικά πλαίσια» κατά τη διάρκεια του πειράματος.

Η ομάδα εξέτασε τη νευρωνική δραστηριότητα της περιοχής LEC, διαχωρίζοντας ανάμεσα στην εγκεφαλική δραστηριότητα που κατέγραφε τις αλλαγές στο χρώμα του τοίχου από εκείνη που κατέγραφε την πρόοδο του χρόνου. Η νευρωνική δραστηριότητα της LEC προσδιόριζε ξεκάθαρα ένα μοναδικό χωρικό πλαίσιο για κάθε εμπειρία σε κλίμακα χρόνου.

Σε ένα άλλο πείραμα, τα ποντίκια ήταν ελεύθερα να περιφέρονται στους ανοιχτούς χώρους, επιλέγοντας πού να πάνε και ποια σημεία να εξερευνήσουν, ώστε να βρουν μικρά κομμάτια σοκολάτας. Αυτό το σενάριο επαναλήφθηκε τέσσερις φορές. Τα ποντίκια είχαν μια πολύ καλή καταγραφή χρόνου και χωρικής ακολουθίας γεγονότων όσο διαρκούσε το πείραμα, δηλαδή για 2 ώρες.

Τέλος, σε ένα τρίτο πείραμα, τα ποντίκια έπρεπε να ακολουθήσουν μια συγκεκριμένη διαδρομή με πιο περιορισμένες επιλογές και λιγότερες εμπειρίες. Σε αυτό το σενάριο, τα ποντίκια χρειαζόταν να στρίψουν είτε αριστερά, είτε δεξιά στον λαβύρινθο, όσο έψαχναν για τη σοκολάτα. Μέσω αυτής της δραστηριότητας διαπιστώθηκε ότι το σήμα χρονικής κωδικοποίησης αλλάζει χαρακτήρα από μοναδικές ακολουθίες στο χρόνο σε ένα επαναλαμβανόμενο και εν μέρει αλληλοεπικαλυπτόμενο μοτίβο.

Από την άλλη πλευρά, το σήμα του χρόνου έγινε πιο ακριβές και προβλεπόμενο κατά τη διάρκεια της επαναλαμβανόμενης εργασίας. Τα δεδομένα υποδεικνύουν ότι τα ποντίκια είχαν μια λεπτή κατανόηση της χωρικότητας κατά τη διάρκεια της κάθε διαδρομής, αλλά φτωχή κατανόηση του χρόνου από διαδρομή σε διαδρομή και από την αρχή έως το τέλος του πειράματος.

Πώς οι νευρώνες LEC κωδικοποιούν την εμπειρία

Σύμφωνα με τους ερευνητές, όταν οι εμπειρίες των ζώων περιορίζονταν μέσω συγκεκριμένων διαδρομών και επαναλαμβανόμενων δοκιμασιών, η κωδικοποίηση της χωρικής ροής ανάμεσα στις δοκιμασίες μειωνόταν, ενώ η κωδικοποίηση του χρόνου βελτιωνόταν. Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι οι πληθυσμοί των νευρώνων LEC αναπαριστούν τον χρόνο έμφυτα μέσα από την κωδικοποίηση της εμπειρίας. Με άλλα λόγια, το «νευρωνικό ρολόι» των LEC λειτουργεί, οργανώνοντας την εμπειρία σε ακριβή ακολουθία ξεχωριστών γεγονότων.

Η έρευνα αποκαλύπτει πως ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται την αίσθηση του χρόνου ως ένα γεγονός που βιώνεται. Το δίκτυο δεν κωδικοποιεί λεπτομερώς και ακριβώς το χρόνο. Αυτό που μετράμε είναι περισσότερο ο υποκειμενικός χρόνος που πηγάζει από την συνεχόμενη ροή εμπειριών. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, τα ευρήματα επισημαίνουν ότι αλλάζοντας τις δραστηριότητες και την εμπειρία, μπορούμε να αλλάξουμε και το χρονικό σήμα που δίνεται από τους νευρώνες LEC. Αυτό με τη σειρά του αλλάζει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο.

Τέλος, οι επεισοδιακές αναμνήσεις διαμορφώνονται ενσωματώνοντας χωρικές πληροφορίες από τον μεσαίο ενδορινικό φλοιό με πληροφορίες από τον LEC στον ιππόκαμπο. Αυτό επιτρέπει στον εγκέφαλο να αποθηκεύσει μια ενοποιημένη αναπαράσταση του τι, πότε και πού.

Η ψυχή μου με ορμήνεψε να αγαπώ όσα οι άλλοι μισούν

Η ψυχή μου μου μίλησε και μου -δίδαξε -ν’ αγαπώ εκείνους πού οι άνθρωποι μισούν και να είμαι φίλος μ’ εκείνους πού οι άνθρωποι περιφρονούν.

Η ψυχή μου μου φανέρωσε ότι ή αγάπη εκδηλώνεται όχι μονάχα στο πρόσωπο πού αγαπά, άλλα και στο πρόσωπο πού αγαπιέται.

Πριν ή ψυχή μου μου μιλήσει, ή αγάπη ήταν στην καρδιά μου σα μια λεπτή κλωστή πιασμένη από δυο πασσάλους.

Άλλα τώρα ή αγάπη έγινε ένας φωτεινός κύκλος πού αρχή του είναι το τέλος του, και το τέλος του ή αρχή του. Περιβάλλει καθετί πού υπάρχει κι απλώνεται σιγά σιγά για ν’ αγκαλιάσει όλα όσα θα υπάρξουν.

Η ψυχή μου με συμβούλεψε και μ’ έμαθε να διακρίνω την κρυμμένη ομορφιά του δέρματος, τού παραστήματος, και, του χρώματος. Με δίδαξε να στοχάζομαι εκείνο πού οι άνθρωποι ονομάζουν άσχημο μέχρι ν’ ανακαλύψω την αληθινή του γοητεία κι ομορφιά.

Πριν ή ψυχή μου με διδάξει, έβλεπα την ομορφιά σαν ένα τρεμάμενο πυρσό ανάμεσα σε στήλες καπνού. Τώρα πού ό καπνός έχει διαλυθεί, δε βλέπω τίποτε’ άλλο από τη φλόγα.

Η ψυχή μου μου μίλησε και μου δίδαξε ν’ ακούω τις φωνές πού ή γλώσσα, ό λάρυγγας και τα χείλη δεν μπορούν να προφέρουν.

Πριν ή ψυχή μου μου μιλήσει, δεν άκουγα παρά θόρυβο και θρήνους. ’Αλλά τώρα πρόθυμα παραστέκομαι στη Σιωπή κι αφουγκράζομαι τις χορωδίες της πού τραγουδούν τους ύμνους των εποχών και τα τραγούδια του σύμπαντος που αναγγέλλουν τα μυστικά του ’Αόρατου.

Η ψυχή μου μου μίλησε και μ’ έμαθε να πίνω το κρασί που δεν μπορεί να βγει από το πατήρι και δεν μπορεί να χυθεί από κούπες πού τα χέρια μπορούν να σηκώσουν ή τα χείλη ν’ αγγίξουν.

Πριν η ψυχή μου μου μιλήσει, ή δίψα μου ήταν σα μια σβησμένη σπίθα κρυμμένη κάτω από τη στάχτη πού μπορεί να σβήσει με μια γουλιά νερό.

Αλλά τώρα η λαχτάρα μου έγινε ή κούπα μου, το αίσθημα της αγάπης το κρασί μου, κι η μοναξιά μου ή μέθη μου κι ωστόσο σ αυτή την άσβεστη δίψα υπάρχει αιώνια χαρά.

Η ψυχή μου μου μίλησε και με δίδαξε ν’ αγγίζω εκείνο πού δεν έχει ακόμα ενσαρκωθεί’ ή ψυχή μου μου αποκάλυψε πώς ότι αγγίζουμε, είναι μέρος της επιθυμίας μας.

’Αλλά τώρα τα δάχτυλά μου απλώθηκαν μέσα στην καταχνιά πού διαπέρνα αυτό πού είναι ορατό μέσα στο σύμπαν κι ανακατεύεται με το ’Αόρατο.

Η ψυχή μου μ’ έμαθε να εισπνέω το άρωμα πού δε βγαίνει από τη μυρτιά ή το θυμίαμα. Πριν ή ψυχή μου μου μιλήσει, λαχταρούσα την ευωδιά τού αρώματος στους κήπους, στα δοχεία ή στα θυμιατήρια.

Τώρα όμως μπορώ να οσφρανθώ το θυμίαμα πού δε βγαίνει για προσφορά ή για Θυσία. Και γεμίζω την καρδιά μου με την ευωδιά εκείνη πού δεν πέτα με τα φτερά της παιχνιδιάρας αύρας μέσα στο διάστημα.

Η ψυχή μου μου μίλησε και μ’ έμαθε να λέω, «είμαι έτοιμος» όταν με πλησιάζουν το ’Άγνωστο κι ό Κίνδυνος.

Πριν ή ψυχή μου μου μιλήσει, δεν απαντούσα σ’ άλλη φωνή έκτος από τη φωνή τη γνωστή πού με καλούσε, και δεν περπατούσα παρά το εύκολο και ίσιο ‘μονοπάτι.

Τώρα το ’Άγνωστο έγινε άλογο που μπορώ ν’ ανεβώ για να φτάσω στο ’Άγνωστο’ κι ό καμπίσιος δρόμος έγινε σκάλα πού την ανεβαίνω για να φτάσω στην κορυφή.

Η ψυχή μου μου μίλησε και μου είπε, «Μη μετράς το Χρόνο λέγοντας, Υπήρξε το χθες και θα υπάρξει το αύριο !»

Μα πριν ή ψυχή μου μου μιλήσει, φανταζόμουν το Παρελθόν σα μια εποχή πού ποτέ δεν ξαναγύριζε και το Μέλλον σα μια εποχή πού ποτέ δεν μπορούσα να τη φτάσω.

Τώρα καταλαβαίνω ότι ή τωρινή στιγμή περιέχει όλο το χρόνο, και μέσα σ’ αυτήν υπάρχουν όλα όσα μπορεί να ελπίζει κανένας, να κάνει και ν’ αντιληφθεί.

Η ψυχή μου μου μίλησε και με πρότρεψε να μην περιορίζω το διάστημα λέγοντας, «’Εδώ, εκεί και πέρα».

Πριν ή ψυχή μου μου μιλήσει, ένιωθα ότι όπου κι αν βρισκόμουν’ ήμουν μακριά από κάθε άλλο μέρος.

Τώρα καταλαβαίνω ότι όπου κι αν βρίσκομαι, το μέρος αυτό περιέχει όλα τα μέρη’ κι ή απόσταση πού περπατώ αγκαλιάζει όλες τις αποστάσεις.

Η ψυχή μου με δίδαξε και με συμβούλεψε να μένω ξύπνιος όταν οι άλλοι κοιμούνται. Και να παραδίνομαι στον ύπνο όταν οι άλλοι βρίσκονται σε δράση.

Πριν ή ψυχή μου μου μιλήσει, δεν έβλεπα τα όνειρα τους στον ύπνο μου, ούτε κείνοι παρατηρούσαν τ’ όραμα μου.

Τώρα ποτέ δεν ταξιδεύω μέσα στο καράβι των ονείρων μου έκτος αν με παρατηρούν, κι εκείνοι ποτέ δεν πετούν στον ουρανό του δράματός τους έκτος αν εγώ χαίρομαι την Ελευθερία τους.

Η ψυχή μου μου μίλησε και μου είπε, «Να μη χαίρεσαι. με τον έπαινο και να μη θλίβεσαι με την κατηγορία».

Πριν ή ψυχή μου μου μιλήσει, αμφέβαλα για την αξία του έργου μου.

Τώρα καταλαβαίνω ότι τα δέντρα ανθίζουν την άνοιξη και καρπίζουν το καλοκαίρι χωρίς ν’ αναζητούν τον έπαινο’ και ρίχνουν τα φύλλα τους το φθινόπωρο και γυμνώνονται το χειμώνα χωρίς να φοβούνται την κατηγορία.

Η ψυχή μου μου μίλησε και μου έδειξε ότι δεν είμαι μεγαλύτερος από έναν πυγμαίο, ούτε μικρότερος από ένα γίγαντα.

Πριν ή ψυχή μου μου μιλήσει, έβλεπα τους ανθρώπους σε δυο κατηγορίες’ τον αδύνατο, πού τον λυπόμουν και τον δυνατό, πού τον ακολουθούσα ή πού του αντιστεκόμουνα παλικαρίσια.

’Αλλά τώρα έμαθα ότι είμαι όπως είναι κι οι δύο αυτοί, κι αποτελούμαι από τα ίδια στοιχεία. Ή προέλευσή μου είναι ή δική τους προέλευση, ή συνείδησή μου είναι ή δική τους συνείδηση, ή ευχαρίστησή μου είναι ή δική τους ευχαρίστηση, και το προσκύνημά μου, το δικό τους προσκύνημα.

“Αν αυτοί αμαρτάνουν, είμαι κι εγώ αμαρτωλός. “Αν πράττουν καλά, καμαρώνω για την καλή τους πράξη. “Αν ανυψώνονται, ανυψώνομαι κι εγώ μαζί, αν μένουν αδρανείς, συμμετέχω κι εγώ στην αδράνεια τους.

Η ψυχή μου μου μίλησε και μου είπε, «Το φανάρι πού κουβαλάς δεν είναι δικό σου, και το τραγούδι πού τραγουδάς δε γεννήθηκε μέσα στην καρδιά σου, γιατί κι αν κουβαλάς το φως, δεν είσαι εσύ το φως, κι αν είσαι το λαγούτο με τις τεντωμένες χορδές, δεν είσαι εσύ ό παίχτης του οργάνου.

Η ψυχή μου μου μίλησε, σαν αδερφός μου, και μου Έμαθε πολλά. Κι ή ψυχή σου μίλησε σε σένα και σ’ έμαθε το ίδιο πολλά. Γιατί εσύ κι εγώ είμαστε ένα, και δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα μας, εκτός ότι. εγώ βιάζομαι να φανερώσω αυτά που είναι μέσα στον εσωτερικό μου κόσμο, ενώ εσύ φυλάς σα μυστικό αυτό που βρίσκεται εντός σου. ’Αλλά στη μυστικότητά σου αυτή υπάρχει αρετή.

Χαλίλ Γκιμπράν – Σκέψεις και διαλογισμοί

Είναι όμορφο να διαφέρεις

Είναι όμορφο να διαφέρεις, να μη ζητάς την έγκριση των άλλων για να κάνεις αυτό που αγαπάς, να είσαι αυτό που επιθυμείς.

Είναι γενναίο να αποδέχεσαι την μοναδικότητά σου, να τολμάς σε αυτήν και να την καλλιεργείς με αγάπη. Άλλωστε, μην ξεχνάς πως η αποδοχή σου για αυτήν είναι ο μόνος δρόμος για να αποδεχτείς και να σεβαστείς τη διαφορετικότητα των άλλων.

Είναι όμορφο να διαφέρεις και χωρίς να χρησιμοποιείς την διαφορετικότητά σου για να κρατηθείς μακριά από τους ανθρώπους σου, να την αξιοποιείς στις σχέσεις σου, με τρόπο που η σύνθεσή σας να σας δεσμεύει και να σας εξελίσσει, χάρη στη ποικιλομορφία σας που θα τη σμιλεύεις με αγάπη.

Έτσι για να ξέρεις

Είσαι δειλός κι αδύναμος. Αφήνεις τα θέλω σου, τις ευαισθησίες σου και τα όνειρά σου να σε κυριεύουν την ίδια στιγμή που σε έναν παράλληλο κόσμο σου αφήνεσαι να ζεις όπως δε σου αρέσει…

Την μια στιγμή βλέπω τα μάτια σου να έχουν βλέμμα που γυαλίζει ομορφότερα και από τον ήλιο που καθρεφτίζεται στη θάλασσα την ώρα του δειλινού..και την άλλη φαντάζουν θολά σαν να έχουν μπροστά τους μύρια κύματα να προσπεράσουν για να συναντήσουν το στόχο. Η φωνή σου χάνεται πίσω από λέξεις που δείχνουν πόσο απέχει η ζωή της ζωής σου από την ζωή της ψυχής σου.

Έτσι για να ξέρεις, σου λέω πως μπορείς να ομορφύνεις τον κόσμο σου αρκεί να ακολουθήσεις το παραμιλητό της καρδιάς σου και να εμπιστευτείς την τρέλα της. Σε φοβίζει η αβεβαιότητα του άγνωστου που κοντραρίζεται με την ασφάλεια της συνήθειας.. Συνήθεια. Έτσι λέγεται η μία και μοναδική κλωστή που σε κρατάει άπραγο αυτή τη στιγμή. Μα πίστεψέ με, καμία συνήθεια δεν προσφέρει περισσότερα από την τόλμη! Καμία ζωή δεν έχει τη βεβαιότητα που ψάχνεις. Και γίνεται η συνήθεια τροφή για τους φόβους σου και σε κάνει να νιώθεις πως δε θα αργήσεις να μετανιώσεις για όσα θα έχεις αφήσει. Μα, αν αυτή η στιγμή δεν έρθει ποτέ; Αν έχεις υπερεκτιμήσει την αξία του σήμερα; Είσαι δειλός για να πάρεις απαντήσεις. Δε θα μάθεις ποτέ αν δεν κόψεις την κλωστή. Έχεις ξεκαθαρίσει μέσα σου πως δε θέλεις να ζεις όπως τώρα.. Κι όμως, συνεχίζεις αδιάφορος, σκυφτός την μικρή ζωή σου.. Την μικρή ζωή σου.. Συνεχίζεις να φορτώνεις το βλέμμα σου με γκρίζα σύννεφα και την ψυχή σου με απρόσιτη, ονειρική ευτυχία.

Δεν τολμάς. Είσαι δειλός κι αδύναμος. Υποτιμάς τον εαυτό σου, την αξία σου και την αξία της ζωής. Ο χρόνος κυλάει γοργά σαν χείμαρρος και δεν το βλέπεις. Σήκωσε επιτέλους το κεφάλι και κάνε αυτό που νιώθεις. Δώσε τόπο στο συναίσθημα της φυγής, σε αυτό το καινούριο συναίσθημα που σε διακατέχει και λύτρωσε τον εαυτό σου από καθετί που σε βασανίζει. Δες ποια κλωστή θα μπορούσε να δεθεί πάνω σου για πάντα και πλέξε την μεριά σου ώσπου να φτάσεις την δική της. Αναζήτησε γαλήνιες διαδρομές και νέες γεύσεις, νέα δειλινά, νέα βλέμματα.

Εγώ χωρίς να σε ταρακουνήσω θα συνεχίσω να μετράω ημέρες, ώρες και λεπτά μέχρι το ξημέρωμα..
Με την ίδια πάντοτε απορία...
Είναι αμαρτία ο έρωτας;
Καληνύχτα...

Επιθυμώντας σε πείσμα των ψευδαισθήσεων

Γιατί επιμένουμε στο σφάλμα; Γιατί επιμένουμε να επιδιώκουμε απατηλούς σκοπούς, να τρέφουμε ανέφικτες ή καταστροφικές επιθυμίες; Γιατί παραμένουμε μέσα σε σχέσεις αλλοτριωτικών και εξουθενωτικών συναισθηματικών εξαρτήσεων; Γιατί αφήνουμε τον εαυτό μας έρμαιο ανάμεσα στις συμπληγάδες του μίσους, του φθόνου, της ζήλιας, των ενοχών, των τύψεων, της χαμηλής αυτοεκτίμησης;

Υπάρχει ένα κόκκινο νήμα που διατρέχει όλες τις συναισθηματικές περιπλανήσεις μας: Ο άνθρωπος έχει ανάγκη να πιστεύει σε κάτι, έστω κι αν αυτό είναι εσφαλμένο. Έχει επίσης ανάγκη να επιθυμεί κάτι, οτιδήποτε, έστω κι αν αυτή η επιθυμία είναι μια ψευδαίσθηση. Κατά τον ίδιο τρόπο ο άνθρωπος έχει ανάγκη να αγαπά κάτι, να συνδέεται με κάτι, έστω κι αν στην πραγματικότητα αυτό το κάτι τον καταστρέφει περισσότερο παρά τον προάγει, τον θλίβει παρά τον χαροποιεί. Να πώς θέτει ο Σπινόζα αυτή την αρχή:

«Το Πνεύμα, όσο μπορεί, προσπαθεί να φαντάζεται όσα αυξάνουν ή επικουρούν τη δύναμη ενέργειας του Σώματος».

Καθώς η σωματική κατάσταση αντανακλά την ψυχική μας κατάσταση και αντιστρόφως, προτιμάμε να σκεφτόμαστε ό,τι ενδυναμώνει το σώμα μας δίνοντάς του περισσότερη ενέργεια. Η παρουσία ορισμένων πραγμάτων μας δίνει χαρά, άρα αυξάνει την ενέργεια, την αυτοπεποίθηση, τις ικανότητες, με άλλα λόγια τη δύναμή μας. Έτσι ακόμη κι όταν λείπουν αυτά τα πράγματα, εμείς δεν μπορούμε να μη φανταζόμαστε μια κάποια αιτία χαράς, πραγματική ή φανταστική.

Όλοι το έχουμε ζήσει. Μια ευτυχής ερωτική γνωριμία, μια αρμονική οικογενειακή ζωή, μια φιλία που φαινόταν στέρεη μας είχαν δώσει την εντύπωση ότι επικεντρωνόμασταν στον εαυτό μας, είχαν ενισχύσει τη διάθεσή μας για ζωή, την εμπιστοσύνη στον εαυτό μας και στους άλλους, μας είχαν κάνει πιο δραστήριους και αποτελεσματικούς. Στη σχέση με τον σύντροφό μας για παράδειγμα είχαμε νιώσει να γινόμαστε διαφορετικοί: πιο δυνατοί, πιο συγκεντρωμένοι, ικανοί να αντλούμε από πηγές που μέχρι τότε ήταν ανεξερεύνητες για εμάς. Όταν η σχέση μας άρχισε να φθείρεται και ο σύντροφός μας να μας δίνει περισσότερη λύπη και λιγότερη χαρά, εμείς συνεχίσαμε παρ’ όλα αυτά να τον φανταζόμαστε σαν μια αιτία χαράς που αύξανε τη δύναμή μας. Ακόμη και όταν επέρχεται η ρήξη και βρισκόμαστε μόνοι, εξακολουθούμε να φανταζόμαστε μια παρόμοια αιτία χαράς, είτε νοσταλγώντας το πρόσωπο που χάσαμε είτε προβάλλοντας τα ίδια συναισθήματα και επιθυμίες σε πρόσωπα που συναντάμε τυχαία. Ανεξάρτητα από το αν το αντικείμενο είναι λάθος ή φανταστικό, εμείς εξακολουθούμε να έχουμε ανάγκη να προβάλλουμε τα συναισθήματά μας επάνω σε κάτι.

Δεν μπορούμε να κάνουμε διαφορετικά, κι αυτό επειδή πρόκειται για τη ζωτική μας δύναμη, για την ισορροπία των εσωτερικών μας δυνάμεων. Για να σταθούμε απέναντι στα εμπόδια και τους κινδύνους της ζωής, για να έχουμε το κουράγιο να τα ξεπερνάμε, φανταζόμαστε κάτι το οποίο πιστεύουμε ότι μπορεί να μας ενδυναμώσει. Και, αντιστρόφως, προσπαθούμε να αρνιόμαστε την ύπαρξη όποιου πράγματος νομίζουμε ότι μας απειλεί· να γιατί ορισμένοι έχουν ανάγκη να μισούν πάση θυσία, να αντιτίθενται σε κινδύνους ανύπαρκτους, να δίνουν φανταστικές μάχες….

Ο Σπινόζα και η τέχνη της ευτυχίας

Η ηχώ του Ευκλείδη, είκοσι τρεις αιώνες μετά τον θάνατό του

Από την Ακαδημία του Πλάτωνα, αποφοίτησαν πολλοί ικανοί μαθηματικοί, και ένας αναντίρρητα σπουδαίος, ο Εύδοξος ο Κνίδιος.

Μεταξύ του Ιπποκράτη και του Ευκλείδη μεσολάβησε ενάμισης αιώνας. Στη διάρκεια αυτού του χρονικού διαστήματος, ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός αναπτυσσόταν και ωρίμαζε, ενώ εμπλουτιζόταν από τα γραπτά του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, του Αριστοφάνη και του Θουκυδίδη, ακόμη και όταν γνώρισε την αναταραχή του Πελοποννησιακού Πολέμου και τη δόξα της ελληνικής αυτοκρατορίας υπό τον Μέγα Αλέξανδρο.

Το 300 π.Χ. ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός είχε διαδοθεί στους λαούς της Μεσογείου και ακόμη πιο μακριά.

Στη Δύση η Ελλάδα ηγεμόνευε πέρα ως πέρα.

Κατά την περίοδο από το 440 έως το 300 π.Χ. πολλοί ήταν εκείνοι που συνεισέφεραν σημαντικά στην ανάπτυξη των μαθηματικών.

Ανάμεσά τους ο Πλάτων (427 – 347 π.Χ.) και ο Εύδοξος (περ. 408 – 355 π.Χ.), παρότι μόνον ο δεύτερος ήταν στ’ αλήθεια μαθηματικός.

Ο Πλάτων ο σπουδαίος φιλόσοφος της Αθήνας, αξίζει να αναφερθεί εδώ όχι τόσο για τα μαθηματικά που δημιούργησε όσο για τον ενθουσιασμό που προκάλεσε το αντικείμενο και την υπόσταση που προσέδωσε σ’ αυτό. Ως νέος, ο Πλάτων σπούδασε στην Αθήνα δίπλα στον Σωκράτη, και φυσικά αποτελεί για εμάς την κύρια πηγή πληροφοριών σχετικά με τον διαπρεπή δάσκαλό του. Για κάποια χρόνια ο Πλάτων περιπλανήθηκε στον κόσμο, συναντώντας μεγάλους διανοητές και διατυπώνοντας τις προσωπικές φιλοσοφικές του θέσεις. Το 387 π.Χ. επέστρεψε στην πατρίδα του, την Αθήνα, και ίδρυσε την Ακαδημία. Αφιερωμένη στη μάθηση και τον στοχασμό, η Ακαδημία προσέλκυσε ταλαντούχους μαθητές από κοντινά και μακρινά μέρη και υπό την καθοδήγηση του Πλάτωνα έγινε το πνευματικό κέντρο του κλασικού κόσμου.

Από τα πολλά αντικείμενα που διδάσκονταν στην Ακαδημία, κανένα δεν έχαιρε μεγαλύτερης υπόληψης από τα μαθηματικά. Ασφαλώς το αντικείμενο έλκυε την αίσθηση του Πλάτωνα περί τάξης και ομορφιάς, και αναπαριστούσε έναν αφηρημένο, ιδανικό κόσμο, ακηλίδωτο από τις πληκτικές ανάγκες της καθημερινότητας. Επιπλέον, ο Πλάτων θεωρούσε τα μαθηματικά τέλεια εκγύμναση του νου, με τη λογική αυστηρότητα τους να απαιτεί τη μέγιστη συγκέντρωση, ευφυΐα και μέριμνα. Σύμφωνα με τον θρύλο, στο υπέρθυρο της εισόδου της αναγνωρισμένου κύρους Ακαδημίας του υπήρχε η επιγραφή “μηδείς ἀγεωμέτρητος εἰσίτω μου τήν στέγην”. Παρά τον ρητά εκφραζόμενο σεξισμό, η φράση αυτή αντανακλούσε την άποψη ότι μόνον όσοι είχαν πρώτα επιδείξει κάποια μαθηματική ωριμότητα ήταν ικανοί να αντικρίσουν τη διανοητική πρόκληση της Ακαδημίας. Μπορούμε να πούμε ότι ο Πλάτων θεωρούσε τη γεωμετρία ιδανικό προαπαιτούμενο για εγγραφή, κάτι σαν τις σημερινές εισαγωγικές εξετάσεις στα πανεπιστήμια.

Παρότι σήμερα ελάχιστα πρωτότυπα μαθηματικά αποδίδονται στον Πλάτωνα, από την Ακαδημία αποφοίτησαν πολλοί ικανοί μαθηματικοί, και ένας αναντίρρητα σπουδαίος, ο Εύδοξος ο Κνίδιος. Ο Εύδοξος έφτασε στην Αθήνα περίπου την εποχή της δημιουργίας της Ακαδημίας και παρακολούθησε τα μαθήματα του ίδιου του Πλάτωνα. Η ένδεια του Ευδόξου τον ανάγκαζε να ζει στον Πειραιά, στα περίχωρα της Αθήνας, και να πηγαινοέρχεται καθημερινά στην Ακαδημία. Αργότερα στη σταδιοδρομία του, ταξίδεψε στην Αίγυπτο και επέστρεψε στην πατρίδα του την Κνίδο, ενώ, καθ’ όλο το διάστημα που μεσολάβησε, αφομοίωνε τις ανακαλύψεις της επιστήμης και επέκτεινε σταθερά τα όριά της.

Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την αστρονομία, ο Εύδοξος επινόησε πολύπλοκες εξηγήσεις των σεληνιακών και πλανητικών κινήσεων. Η επιρροή αυτών των εξηγήσεων διήρκησε μέχρι την κοπερνίκεια επανάσταση κατά τον 16ο αιώνα.

Δεν ήταν ποτέ διατεθειμένος να αποδεχθεί θεϊκές ή μυστικιστικές εξηγήσεις για τα φυσικά φαινόμενα· αντ’ αυτών προσπαθούσε πάντα να τα υποβάλει στην παρατήρηση και την ορθολογική ανάλυση.

Στα μαθηματικά, ο Εύδοξος μνημονεύεται για δύο μείζονες συνεισφορές.

Η μια ήταν η θεωρία των αναλογιών και η άλλη η μέθοδος της εξάντλησης.

Η πρώτη αποτέλεσε μια νίκη της λογικής επί του αδιεξόδου που είχε προκαλέσει η ανακάλυψη των ασύμμετρων μεγεθών από τους πυθαγόρειους. Το αδιέξοδο αυτό ήταν ιδιαίτερα εμφανές σε γεωμετρικά θεωρήματα σχετικά με όμοια τρίγωνα, θεωρήματα τα οποία αρχικά είχαν αποδειχθεί στη βάση της υπόθεσης ότι οποιαδήποτε δύο μεγέθη ήταν σύμμετρα. Όταν η υπόθεση αυτή καταρρίφθηκε, το ίδιο έπαθαν και οι υπάρχουσες αποδείξεις ορισμένων από τα πλέον εξέχοντα θεωρήματα της γεωμετρίας. Το αποτέλεσμα ονομάζεται ορισμένες φορές “λογικό σκάνδαλο” της αρχαίας ελληνικής γεωμετρίας. Δηλαδή, ενώ οι άνθρωποι συνέχιζαν να πιστεύουν ότι τα θεωρήματα ήταν σωστά όπως ήταν διατυπωμένα, δεν διέθεταν πλέον έγκυρες αποδείξεις που να στηρίζουν αυτή την πεποίθηση. Ο Εύδοξος ήταν εκείνος που ανέπτυξε μια έγκυρη θεωρία των αναλογιών και με αυτό τον τρόπο παρείχε τις επί μακρόν ζητούμενες αποδείξεις. Η θεωρία του, η οποία πρέπει να προκάλεσε ομαδικό αναστεναγμό ανακούφισης στον αρχαίο ελληνικό μαθηματικό κόσμο, βρίσκεται σήμερα πολύ εύκολα στο βιβλίο V των Στοιχείων του Ευκλείδη.

Η άλλη μείζων συνεισφορά του Εύδοξου, η μέθοδος της εξάντλησης, βρήκε άμεση εφαρμογή στον προσδιορισμό εμβαδών και όγκων πολυπλοκότερων γεωμετρικών σχημάτων. Η γενική στρατηγική ήταν η προσέγγιση ενός ακανόνιστου σχήματος με διαδοχικά, γνωστά στοιχειώδη σχήματα, καθένα από τα οποία παρείχε μια καλύτερη προσέγγιση απ’ ό,τι το προηγούμενο.

Το έργο αυτό άσκησε βαθιά επίδραση στη δυτική σκέψη, καθώς μελετούνταν, αναλυόταν και εκδιδόταν επί αιώνες μέχρι τους νεότερους χρόνους.

Για παράδειγμα, μπορούμε να θεωρήσουμε έναν κύκλο ως ένα απολύτως καμπυλόγραμμο, και άρα αρκετά μη πραγματεύσιμο, επίπεδο σχήμα. Όμως, αν εγγράψουμε στο εσωτερικό του ένα τετράγωνο και κατόπιν διπλασιάσουμε τον αριθμό των πλευρών του τετραγώνου ώστε να πάρουμε ένα οκτάγωνο, και κατόπιν διπλασιάσουμε εκ νέου τον αριθμό των πλευρών ώστε να προκύψει ένα 16γωνο κ.ο.κ., θα διαπιστώσουμε ότι αυτά τα σχετικά απλά πολύγωνα προσεγγίζουν ολοένα και περισσότερο τον ίδιο κύκλο. Με ευδόξειους όρους, τα πολύγωνα “εξαντλούν” τον κύκλο εκ των έσω.

Η διαδικασία αυτή είναι, στην πραγματικότητα, ακριβώς ο τρόπος με τον οποίο ο Αρχιμήδης προσδιόρισε το εμβαδόν του κύκλου.

Στον Εύδοξο χρωστούσε ο Αρχιμήδης αυτό το θεμελιώδες λογικό εργαλείο. Επιπρόσθετα, ο Αρχιμήδης απένειμε τα εύσημα στον Εύδοξο για την χρήση της μεθόδου της εξάντλησης στην απόδειξη ότι “ο όγκος κάθε κώνου είναι το ένα τρίτον του όγκου του κυλίνδρου που έχει την ίδια βάση με τον κώνο και ίσο ύψος”, θεώρημα που σε καμία περίπτωση δεν είναι τετριμμένο. Ο αναγνώστης που είναι εξοικειωμένος με ανώτερα μαθηματικά θα αναγνωρίσει στη μέθοδο της εξάντλησης τον γεωμετρικό πρόδρομο της σύγχρονης έννοιας του ορίου, η οποία με τη σειρά της βρίσκεται στον πυρήνα του απειροστικού λογισμού. Η συνεισφορά του Εύδοξου ήταν σημαντική, και ο ίδιος θεωρείται συνήθως ο καλύτερος μαθηματικός της αρχαιότητας δίπλα στον ανυπέρβλητο Αρχιμήδη.

Στη διάρκεια του τελευταίου τρίτου του 4ου αιώνα π.Χ. ο Μέγας Αλέξανδρος ξεκίνησε από τη Μακεδονία για να κατακτήσει τον κόσμο.

Οι κατακτήσεις του τον έφεραν στην Αίγυπτο όπου, το 332 π.Χ., ίδρυσε την πόλη της Αλεξάνδρειας στις εκβολές του Νείλου. Η πόλη μεγάλωνε γρήγορα και, σύμφωνα με αναφορές, στις επόμενες τρεις δεκαετίες ο πληθυσμός της άγγιξε το μισό εκατομμύριο.

Ιδιαίτερη σημασία είχε η ίδρυση της μεγάλης Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, η οποία παραγκώνισε την Ακαδημία του Πλάτωνα ως το επιφανέστερο κέντρο μαθητείας στον κόσμο.

Σε κάποια χρονική στιγμή, η βιβλιοθήκη διέθετε περισσότερους από 600.000 κυλίνδρους από πάπυρο, συλλογή πιο πλήρη και εκπληκτική από οτιδήποτε είχε δει ο κόσμος μέχρι τότε.

Μάλιστα, η Αλεξάνδρεια θα παρέμενε η πνευματική εστία της Μεσογείου στη διάρκεια των αρχαίων ελληνικών και ρωμαϊκών χρόνων μέχρι την τελική καταστροφή της το 641 μ.Χ. από τους Άραβες.

Ένας από τους λόγιους που προσέλκυσε η Αλεξάνδρεια περί το 300 π.Χ., ήταν ένας άνδρας ονόματι Ευκλείδης, ο οποίος βρέθηκε εκεί για να ιδρύσει μια σχολή μαθηματικών. Γνωρίζουμε ελάχιστα για τη ζωή του είτε πριν είτε μετά την άφιξή του στις βόρειες ακτές της Αφρικής, αλλά φαίνεται πως εκπαιδεύτηκε στην Ακαδημία από μαθητές του Πλάτωνα.

Όπως κι αν έχει, η επιρροή του Ευκλείδη υπήρξε τόσο βαθιά ώστε δυνητικά οι μεταγενέστεροι αρχαίοι Έλληνες μαθηματικοί είχαν τη μια ή την άλλη σύνδεση με τη σχολή της Αλεξάνδρειας.
Αυτό που καθιέρωσε τον Ευκλείδη ως ένα από τα μεγαλύτερα ονόματα στην ιστορία των μαθηματικών ήταν η συγγραφή των Στοιχείων.

Το έργο αυτό άσκησε βαθιά επίδραση στη δυτική σκέψη, καθώς μελετούνταν, αναλυόταν και εκδιδόταν επί αιώνες μέχρι τους νεότερους χρόνους.

Έχει λεχθεί ότι από όλα τα βιβλία του δυτικού πολιτισμού μόνο η Βίβλος μελετήθηκε πιο εξονυχιστικά από τα Στοιχεία του Ευκλείδη.

Τα ευρέως αποδεκτά Στοιχεία ήταν μια τεράστια συλλογή – συνολικά 13 βιβλίων – αποτελούμενη από 465 προτάσεις σχετικές με τη γεωμετρία του επιπέδου, τη γεωμετρία του χώρου και τη θεωρία αριθμών.

Σήμερα γενικώς πιστεύεται ότι σχετικά λίγα από τα θεωρήματα αυτά επινοήθηκαν από τον ίδιο τον Ευκλείδη. Ο τελευταίος συνέταξε, από το τότε γνωστό σώμα των αρχαίων ελληνικών μαθηματικών, μια υπέροχα οργανωμένη πραγματεία, τόσο πετυχημένη και αξιοσέβαστη ώστε εκμηδένισε εντελώς όλα τα προηγούμενα έργα αυτού του είδους.

Σύντομα το κείμενο του Ευκλείδη έγινε καθιερωμένο. Συνακόλουθα, η αναφορά ενός μαθηματικού στο I.47 μπορεί μόνο να σημαίνει την Πρόταση 47 του πρώτου βιβλίου των Στοιχείων.

Στο διάβα των αιώνων, εμφανίστηκαν περισσότερες από δύο χιλιάδες εκδόσεις των Στοιχείων, αριθμός που κάνει να σκάνε από τη ζήλια τους οι σημερινοί συγγραφείς μαθηματικών συγγραμμάτων.

Όπως αναφέραμε, το έργο ήταν ιδιαίτερα επιτυχημένο ακόμη και στην εποχή του.

Μετά την πτώση της Ρώμης, οι Άραβες λόγιοι το μετέφεραν στη Βαγδάτη, και όταν επανεμφανίστηκε στην Ευρώπη κατά την Αναγέννηση ο αντίκτυπός του ήταν μεγάλος.

Πρόκειται για την ηχώ του Ευκλείδη, είκοσι τρεις αιώνες μετά τον θάνατό του.

Το έργο μελετήθηκε από τους σπουδαίους Ιταλούς λογίους του 16ου αιώνα και, έναν αιώνα αργότερα, από έναν νεαρό φοιτητή του Καίμπριτζ ονόματι Ισαάκ Νεύτων.

Σε ένα απόσπασμα της βιογραφίας του Αβραάμ Λίνκολν από τον Καρλ Σάντμπεργκ, αναφέρεται πως ο Λίνκολν, ο οποίος σε μεγάλο βαθμό ήταν αυτοδίδακτος, προσπαθώντας ως νεαρός δικηγόρος να οξύνει τις ικανότητές του στην επιχειρηματολογία… αγόρασε τα Στοιχεία του Ευκλείδη, ένα βιβλίο είκοσι τριών αιώνων… [Το βιβλίο] μπήκε στο σακίδιό του καθώς εκείνος έπαιρνε τον δρόμο του. Στη διάρκεια της νύχτας… διάβαζε τον Ευκλείδη υπό το φως ενός κεριού ενώ όλοι οι άλλοι είχαν αποκοιμηθεί.

Έχει συχνά επισημανθεί ότι ο λόγος του Λίνκολν επηρεάστηκε και εμπλουτίστηκε από τη μελέτη του Σαίξπηρ και της Βίβλου. Είναι ομοίως προφανές ότι πολλά από τα πολιτικά επιχειρήματά του απηχούν τη λογική ανάπτυξη μιας ευκλείδειας πρότασης.

Αλλά και ο Μπέρτραντ Ράσελ (1872 – 1970) είχε τις δικές του όμορφες αναμνήσεις από τα Στοιχεία. Στην αυτοβιογραφία του, γράφει την εξής αξιοσημείωτη ανάμνηση:
Στην ηλικία των έντεκα άρχισα να διαβάζω τον Ευκλείδη με τον αδερφό μου ως δάσκαλο. Αυτό ήταν ένα από τα σπουδαία γεγονότα της ζωής μου, εκθαμβωτικό όσο και ο πρώτος έρωτας.

Η μεγαλοφυΐα του Ευκλείδη δεν έγκειτο τόσο στη δημιουργία νέων μαθηματικών όσο στην παρουσίαση των παλαιών μαθηματικών με έναν απολύτως σαφή, οργανωμένο και λογικό τρόπο.
Δεν πρόκειται για μικρό επίτευγμα.

Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε τα Στοιχεία ως κάτι περισσότερο από απλώς μαθηματικά θεωρήματα και τις αποδείξεις τους· σε τελική ανάλυση, οι μαθηματικοί πίσω στον χρόνο μέχρι τον Θαλή παρέχουν αποδείξεις προτάσεων. Ο Ευκλείδης μας έδωσε μια θαυμάσια αξιωματική ανάπτυξη του αντικειμένου του, και αυτή είναι μια κρίσιμη διάκριση.

Στην αρχή των Στοιχείων παραθέτει λίγα βασικά πράγματα: 23 ορισμούς, 5 αιτήματα και 5 κοινές έννοιες ή γενικά αξιώματα. Αυτά ήταν τα θεμέλια, τα “δεδομένα” του συστήματός του. Μπορούσε να τα χρησιμοποιήσει οποιαδήποτε στιγμή επιθυμούσε. Από αυτά τα βασικά στοιχεία, απέδειξε την πρώτη του πρόταση και, στη συνέχεια, κατάφερε να αναμείξει τους ορισμούς, τα αιτήματα, τις κοινές έννοιες και την πρώτη του πρόταση ώστε να αποδείξει τη δεύτερη πρόταση. Και συνέχισε με αυτόν τον τρόπο.

Συνακόλουθα, ο Ευκλείδης δεν έδωσε απλώς αποδείξεις· τις έδωσε εντός του αξιωματικού πλαισίου του. Τα πλεονεκτήματα μιας τέτοιας ανάπτυξης είναι σημαντικά. Αν μη τι άλλο, αποφεύγεται ο κυκλικός συλλογισμός.

Κάθε πρόταση έχει μια σαφή, μονοσήμαντη ακολουθία από προκείμενες που οδηγούν πίσω στα αρχικά αξιώματα.

Όσοι είναι εξοικειωμένοι με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές μπορούν να φτιάξουν ακόμη κι ένα λογικό διάγραμμα το οποίο να δείχνει επακριβώς ποια αποτελέσματα εισάγονται στην απόδειξη ενός δοθέντος θεωρήματος. Η προσέγγιση αυτή είναι μακράν ανώτερη από το να προσπαθούμε “στα τυφλά” να αποδείξουμε μια πρόταση, διότι σε μια τέτοια περίπτωση δεν είναι ποτέ σαφές ποια προηγούμενα αποτελέσματα μπορούν και ποια δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Ο μεγάλος κίνδυνος όταν ξεκινάμε από τη μέση, ούτως ειπείν, είναι ότι για να αποδείξουμε το θεώρημα Α ίσως χρειάζεται να χρησιμοποιήσουμε το αποτέλεσμα Β το οποίο, με η σειρά του, ίσως προκύψει ότι δεν μπορεί να αποδειχθεί αν δεν χρησιμοποιήσουμε το ίδιο το θεώρημα Α. Αυτό οδηγεί σε ένα κυκλικό επιχείρημα, το λογικό ισοδύναμο ενός φιδιού που τρώει την ουρά του· στα μαθηματικά είναι βέβαιο πως δεν οδηγεί σε κάτι καλό.

Όμως η αξιωματική προσέγγιση έχει και ένα άλλο όφελος.

Καθώς μπορούμε να επιλέξουμε τις προκείμενες κάθε πρότασης, έχουμε μια άμεση αίσθηση του τι θα συμβεί αν μεταβάλουμε ή εξαλείψουμε ένα από τα βασικά αιτήματά μας. Εάν, για παράδειγμα, έχουμε αποδείξει το θεώρημα Α χωρίς να κάνουμε χρήση είτε του αιτήματος Γ είτε οποιουδήποτε αποτελέσματος προηγουμένως αποδειγμένου μέσω του αιτήματος Γ, τότε είμαστε βέβαιοι ότι το θεώρημα Α παραμένει έγκυρο ακόμη και αν απορρίψουμε το αίτημα Γ. Παρότι αυτό ίσως μοιάζει κάπως αποκρυφιστικό, ακριβώς ένα τέτοιο ζήτημα προέκυψε αναφορικά με το αμφιλεγόμενο πέμπτο αίτημα του Ευκλείδη και οδήγησε σε μια από τις πλέον μακροχρόνιες και βαθύτερες διαμάχες στην ιστορία των μαθηματικών.

Επομένως, η αξιωματική ανάπτυξη των Στοιχείων ήταν μείζονος σημασίας. Παρότι ο Ευκλείδης δεν τα κατάφερε εντελώς αψεγάδιαστα, το υψηλό επίπεδο λογικής επιτήδευσης και η προφανής επιτυχία του στην ύφανση των κομματιών των μαθηματικών του σε έναν συνεχή ιστό, από τις βασικές υποθέσεις μέχρι τα πλέον πολύπλοκα συμπεράσματα, χρησίμευσαν ως μοντέλο για όλο τα μαθηματικό έργο που ακολούθησε.

Μέχρι σήμερα, στα απόκρυφα πεδία της τοπολογίας ή της αφηρημένης άλγεβρας και της συναρτησιακής ανάλυσης, οι μαθηματικοί παρουσιάζουν πρώτα τα αξιώματά τους και κατόπιν προχωρούν, βήμα προς βήμα, στην οικοδόμηση των θαυμαστών θεωριών τους.

Το να μαθαίνει κάποιος να ψεύδεται έχει γνωστικά οφέλη, αποκαλύπτει νέα μελέτη

Έχουν ενδιαφέρον τα ευρήματα αυτής της έρευνας, αφού μάλλον ανατρέπουν τις καθεστηκυίες αντιλήψεις ή σε πιο «ήρεμη» έκφραση τουλάχιστον προβληματίζουν όποιους τη διαβάσουν. Ποιο είναι το δόγμα που «πρέπει» να οδηγεί την καλλιέργεια των γονέων; Φυσικά ότι θα πρέπει να μαθαίνουν τα παιδιά να λένε την αλήθεια.

Η νέα μελέτη του Dr Kang Lee, καθηγητή στο Ινστιτούτο Μελετών στην Εκπαίδευση του Ontario, φαίνεται πως δείχνει ότι, αντιθέτως, γνωστικά οφέλη έχουν τα παιδιά που μαθαίνουν να ψεύδονται. Λογικά ένα τέτοιο εύρημα πρέπει να προβληματίζει καθώς – αν δεν ανατρέπει – τουλάχιστον ταρακουνάει ένα κοινωνικό θεμέλιο.

«Ως γονείς και δάσκαλοι – και κοινωνία ως όλον – πάντα ανησυχούμε ότι αν ένα παιδί ψεύδεται θα έχει τεράστιες συνέπειες», αναφέρει ο Dr Lee. «Όμως αποδεικνύεται ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ παιδιών που ψεύδονται νωρίς και αυτών που ψεύδονται αργότερα. Τα παιδιά που ψεύδονται νωρίς τείνουν να έχουν πολύ καλύτερες γνωστικές ικανότητες». Τα ευρήματα προέρχονται από πείραμα κατά το οποίο ο Dr Lee και οι άλλοι που υπογράφουν τη μελέτη από την Κίνα, τη Σιγκαπούρη και τις ΗΠΑ, ζήτησαν από 42 παιδιά προσχολικής ηλικίας στην Κίνα – που δεν έδειξαν αρχική ικανότητα να ψεύδονται – πώς παίζουν ένα παιχνίδι κρυψίματος και αναζήτησης.

Χώρισαν τα παιδιά σε δυο ομάδες με ίσο αριθμό αγοριών και κοριτσιών, με ένα μέσο όρο ηλικίας περίπου 40 μήνες. Για τέσσερις ημέρες έπαιζαν ένα παιχνίδι στο οποίο κρύβονταν μια λιχουδιά, όπως τα popcorns, από έναν ενήλικα στο ένα χέρι. Ο ενήλικας έπρεπε να διαλέξει το χέρι που υποδείκνυε το παιδί. Εάν το παιδί παραπλανούσε τον ενήλικα με επιτυχία, έπρεπε να κρατήσει τη λιχουδιά. Η πειραματική ομάδα των παιδιών διδάχθηκε πώς να ψεύδεται για να νικήσει το παιχνίδι ενώ η ομάδα ελέγχου όχι.

Στα σταθμισμένα τεστ που χρησιμοποιήθηκαν για να μετρήσουν την εκτελεστική λειτουργία, συμπεριλαμβανομένων του αυτοελέγχου και της «θεωρίας του νου» – την ικανότητα να καταλαβαίνει τις προθέσεις και τα πιστεύω ενός άλλου προσώπου – τα παιδιά που διδάχθηκαν να παραπλανούν υπερνίκησαν την ομάδα ελέγχου. «Με μόλις λίγες ημέρες διδασκαλίας, τα μικρά παιδιά γρήγορα έμαθαν να παραπλανούν και κέρδισαν άμεσα γνωστικά οφέλη κάνοντάς το», γράφουν οι ερευνητές στο Journal of Experimental Child Psychology. Γενικεύοντας οι συγγραφείς θεωρούν ότι τα ευρήματα αυτά υποστηρίζουν την ιδέα ότι ακόμη και φαινομενικά αρνητικές ανθρώπινες κοινωνικές συμπεριφορές μπορεί να αποφέρουν γνωστικά οφέλη όταν τέτοιες συμπεριφορές γίνονται για την επιδίωξη στόχου, τη λύση προβλήματος, την παρακολούθηση της νοητικής κατάστασης και τη διαμόρφωση άποψης.

Ο Dr Lee μελετάει πώς ψεύδονται και γιατί τα παιδιά για περισσότερο από δυο δεκαετίες, όμως, όπως αναφέρουν στο άρθρο τους αυτός και οι συνυπογράφοντες είναι «το πρώτο στοιχείο ότι το να μαθαίνουν να παραπλανούν αιτιατά βελτιώνει τις γνωστικές ικανότητες σε μικρά παιδιά». Εύλογα ανακύπτει το ερώτημα: Θα πρέπει οι γονείς να απορρίψουν τη συμβατική σοφία και να διδάξουν τα παιδιά τους να ψεύδονται; «Δεν θα ήταν καλή ιδέα», αποφαίνεται ο Dr Lee, «όμως δεν θα ήταν κακή ιδέα να τα αφήνουν να παίζουν παιχνίδια παραπλάνησης».

Τα παιδιά βρέθηκε ότι είναι ικανά να λένε ψεματάκια πριν από την ηλικία των επτά ετών και ορισμένα νωρίτερα, γύρω στα δυο. Το να ψεύδεται κάποιο παιδί είναι ένα κανονικό μέρος της ανάπτυξής του – αναφέρει ο Dr Lee – και αν νωρίτερα μαθαίνει να παραπλανά τόσο το καλύτερο και συμπληρώνει: «Όταν κοιτάς στις δυο σημαντικές ικανότητες για να ψεύδεσαι [τον αυτοέλεγχο και τη θεωρία του νου] … αυτές είναι βασικές γνωστικές ικανότητες που πρέπει να έχουν οι άνθρωποι για να επιβιώσουν στην κοινωνία».

Κοσμικά ζόμπι: Μαύρες τρύπες μπορούν να αναζωπυρώσουν τα νεκρά αστέρια

Οι στενές επαφές με μεσαίες μαύρες τρύπες μπορούν να αναζωπυρώσουν τα νεκρά αστέρια, αν και μόνο στιγμιαία. Αυτό έδειξε μια νέα μελέτη μιας  ομάδας αστρονόμων που πραγματοποίησε προσομοιώσεις για να καθορίσει τι συμβαίνει όταν ένα πυρωμένο αστρικό πτώμα, γνωστό ως λευκός νάνος, περνάει κοντά σε μία μαύρη τρύπα ενδιάμεσης μάζας – μεταξύ 1.000 και 10.000 φορές τη μάζα του ήλιου μας.

 

Καλλιτεχνική απεικόνιση ενός λευκού νάνου (προσκήνιο) που αλληλεπιδρά μέσω γεγονότων παλιρροϊκής αναστάτωσης  με μια μαύρη τρύπα.

Οι ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η ισχυρή βαρύτητα της μαύρης τρύπας μπορεί να τεντώσει και να διαστρεβλώσει τα προηγουμένως αδρανή στρώματα του λευκού νάνου τόσο δραματικά, ώστε οι διεργασίες πυρηνικής σύντηξης να ξαναζωντανεύσουν για λίγα δευτερόλεπτα, μετατρέποντας το ήλιο, τον άνθρακα και το οξυγόνο σε βαρύτερα στοιχεία όπως ο σίδηρος.

 

Τέτοιες «παλιρροιακές αναταράξεις» (TDEs) μπορούν επίσης να δημιουργήσουν βαρυτικά κύματα που προέβλεψε ο Albert Einstein πριν από έναν αιώνα και που ανιχνεύθηκαν αρχικά το 2015 από το LIGO. 

 

Οι μαύρες τρύπες είναι τόσο περίεργα αντικείμενα, που όλα αυτά ακούγονται εξωπραγματικά. Ωστόσο, οι αστρονόμοι έχουν βρει στοιχεία ότι αυτές όντως υπάρχουν.

 

Το LIGO πιθανώς δεν μπορεί να πάρει αυτά τα ειδικά βαρυτικά κύματα, δήλωσαν τα μέλη της ομάδας, αλλά μελλοντικά όργανα – όπως η διαστημική κεραία LISA, που προγραμματίζεται να ξεκινήσει το 2034 – ενδέχεται να το κάνουν. 

 

Τεράστιες ποσότητες υλικού από εξαιρετικά διαταραγμένους λευκούς νάνους μπορούν να αναρροφούνται από τις μαύρες τρύπες του “δολοφόνου” τους, προκαλώντας ισχυρές εκρήξεις ακτινοβολίας, που τα σημερινά τηλεσκόπια είναι ικανά να ανιχνεύσουν, σύμφωνα με τη μελέτη.

 

Τα νέα αποτελέσματα υποδηλώνουν έναν πιθανό τρόπο να αποκτήσουμε περισσότερες γνώσεις για τις μεσαίες μαύρες τρύπες, οι οποίες έχουν αποδειχθεί εκπληκτικά δύσκολο να μελετηθούν. Οι αστρονόμοι έχουν βρει πολλές μικρές μαύρες οπές και υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες που περιέχουν εκατομμύρια ή δισεκατομμύρια ηλιακές μάζες και είναι γνωστό ότι παραμονεύουν στις καρδιές των περισσότερων, αν όχι όλων, γαλαξιών. Αλλά οι ενδιάμεσης μάζας έχουν παραμείνει φευγαλέες μέχρι σήμερα. 

 

Το νέο έργο έχει κάτι περισσότερο από ακαδημαϊκό ενδιαφέρον, γιατί περιγράφει ένα σενάριο το πως θα μπορούσε να καταλήξει ο δικός μας ήλιος στο απώτερο μέλλον. Κάθε αστέρι που αρχίζει τη ζωή του με περίπου 8 ηλιακές μάζες ή λιγότερο θα καταλήξει ως ένα υπέρπυκνος λευκός νάνος. Αυτή η μοίρα περιμένει και τον ήλιο μας σε 5 δισεκατομμύρια χρόνια περίπου. που αφού εξαντλήσει το καύσιμο υδρογόνο του, θα φουσκώσει σε έναν ερυθρό γίγαντα και στη συνέχεια θα καταρρεύσει σε ένα λευκό νάνο.

Κβαντικός υπολογιστής που εντοπίζει και διορθώνει μόνος του τα λάθη του

Ο κβαντικός υπολογιστής αναμένεται να φέρει επανάσταση… στα πάντα, αλλάζοντας το πρόσωπο της τεχνολογίας και της επιστήμης.

Ωστόσο, πριν εμφανιστεί ένας «πλήρης» κβαντικός υπολογιστής, θα πρέπει να δημιουργηθούν κυκλώματα τα οποία θα είναι σε θέση να εκμεταλλευτούν τις εντυπωσιακές υπολογιστικές δυνατότητες που συνεπάγεται το qubit (κβαντικό bit), ενώ παράλληλα αντιμετωπίζουν το πρόβλημα του λάθους που προκαλείται από περιβαλλοντικές συνθήκες.

Όπως αναφέρεται σε δημοσίευμα του PhysOrg, ερευνητές στο εργαστήριο του καθηγητή Τζον Μαρτίνι (UC Santa Barbara), ανέπτυξαν κβαντικά κυκλώματα που μπορούν να αυτοελέγχονται για λάθη και να τα διορθώνουν, διατηρώντας την κατάσταση του qubit και παρέχοντας στο σύστημα την επιθυμητή σταθερότητα/ αξιοπιστία, η οποία απαιτείται για τη δημιουργία ολοκληρωμένων κβαντικών υπολογιστών.

«Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στους κβαντικούς υπολογιστές είναι το ότι τα qubits είναι εγγενώς προβληματικά» αναφέρει ο Τζούλιαν Κέλι, ένας εκ των ερευνητών/ συντάκτης σχετικού paper που δημοσιεύθηκε στο Nature. «Οπότε εάν αποθηκεύσεις κάποιες πληροφορίες σε αυτά, θα τις ξεχάσουν».

Σημειώνεται ότι το πλεονέκτημα των qubits σε σχέση με τα bits των συμβατικών υπολογιστών είναι το ότι τα qubits μπορούν να είναι σε διαφορετικές καταστάσεις ταυτόχρονα αντί για «ναι/ όχι» (στα bits). Ωστόσο αυτό το χαρακτηριστικό (superpositioning) τα καθιστά ευμετάβλητα, ειδικά όταν χρησιμοποιούνται σε ασταθή περιβάλλοντα.

Η μέθοδος αντιμετώπισης του προβλήματος αυτού έγκειται στη δημιουργία ενός «σχεδίου» στο πλαίσιο του οποίου πολλαπλά qubits συνεργάζονται για τη διατήρηση πληροφοριών- δηλαδή την αποθήκευση πληροφορίας σε πολλά qubits. «Και η ιδέα είναι να φτιάξουμε αυτό το σύστημα των εννιά qubits, που μπορούν στη συνέχεια να ψάξουν για λάθη» προσθέτει ο Κέλι.

Τα qubits στο δίκτυο είναι υπεύθυνα για τη διασφάλιση των πληροφοριών που βρίσκονται στους «γείτονές τους», σε ένα επαναλαμβανόμενο σύστημα εντοπισμού και διόρθωσης λαθών.

«Για πρώτη φορά κατασκευάζεται μια κβαντική συσκευή που είναι σε θέση να διορθώνει τα ίδια της τα λάθη» επισημαίνει ο Όστιν Φάουλερ, ένας άλλος εκ των ερευνητών. «Κλειδί» στη διαδικασία είναι το αποκαλούμενο «surface code» του Φάουλερ, που χρησιμοποιεί την «ισοτιμία πληροφορίας» (parity information – τη μέτρηση αλλαγών από τα αρχικά δεδομέναν εν αντιθέσει με την αναπαραγωγή πανομοιότυπων πληροφοριών που αποτελεί τμήμα της διαδικασίας εντοπισμού λαθών στους συμβατικούς υπολογιστές).

Νίτσε: Πνεύμα και ηθική

Εκείνο που αποκαλούμε «κλασική παιδεία»Κάνοντας μια στροφή πίσω στην πορεία της ζωής, ανακαλύπτουμε ότι υπάρχει κάτι ανεπανόρθωτο: Η κατασπατάληση της νιότης μας, όταν οι παιδαγωγοί μας δεν χρησιμοποίησαν καθόλου εκείνα τα φλογερά και άπληστα για μάθηση χρόνια για να μας οδηγήσουν προς τη γνώση των πραγμάτων, αλλά προς εκείνο που ονομάζουν «κλασική παιδεία»! Η εξάτμιση της νιότης μας, όταν μας εντύπωναν στο μυαλό, με αδεξιότητα και βαρβαρότητα, μια ατελή γνώση για τους Έλληνες και τους Ρωμαίους καθώς και για τις γλώσσες τους, ενεργώντας αντίθετα στην ανώτερη αρχή κάθε παιδείας: Ότι πρέπει να δίνουμε τροφή μόνο σ’ εκείνον που πεινά πραγματικά! Όταν μας επέβαλαν με τη βία τα μαθηματικά, αντί να μας οδηγήσουν πρώτα στην απελπισία για την άγνοιά μας και να αναλύσουν τη μικρή καθημερινή ζωή μας, τις κινήσεις μας και όλα όσα συμβαίνουν από το πρωί ως το βράδυ στα εργαστήρια, στον ουρανό και στη φύση, σε χιλιάδες προβλήματα, προβλήματα τυραννικά, ταπεινωτικά, εκνευριστικά, για να δείξουν έτσι στην επιθυμία μας ότι έχουμε πριν απ’ όλα ανάγκη από μια μαθηματική και μηχανική γνώση, και κατόπιν να μας διδάξουν την πρώτη επιστημονική μαγεία που προσφέρει η απόλυτη κατοχή αυτής της γνώσης! Ας μας δίδασκαν τον σεβασμό γι’ αυτές τις επιστήμες! Ας έκαναν την ψυχή μας να τρέμει από συγκίνηση, έστω και μια φορά, με τους αγώνες, τις ήττες, τους επανειλημμένους αγώνες των μεγάλων ανθρώπων, με το μαρτύριο που είναι η ιστορία των κύριων επιστημών! Αντίθετα, μας κυριεύει μια ορμή περιφρόνησης προς τις πραγματικές επιστήμες, για χάρη των «ιστορικών» σπουδών, της «σωστής παιδείας που αναπτύσσει το πνεύμα» και του «κλασικισμού»! Και αφήνουμε τόσο εύκολα να μας εξαπατήσουν!… Μάθαμε άραγε τίποτα απ’ αυτό που διδάσκονταν ακριβώς οι αρχαίοι στη νεότητά τους; Μάθαμε να μιλάμε όπως αυτοί, να γράφουμε όπως αυτοί; Μήπως εξασκηθήκαμε ακατάπαυστα στην ξιφασκία της συνομιλίας στη διαλεκτική; Μάθαμε όπως αυτοί, να κινούμαστε με χάρη και περηφάνια, να υπερέχουμε στον αγώνα, στο παιχνίδι ή στην πυγμαχία; Μάθαμε κάτι για τον πρακτικό ασκητισμό όλων των Ελλήνων φιλοσόφων; Μήπως ασκηθήκαμε σε μια και μοναδική αρετή όπως ασκούνταν οι αρχαίοι; Δεν λείπει από ολόκληρη την παιδεία μας ο στοχασμός πάνω στην ηθική, και επιπλέον η μοναδική δυνατή κριτική γι’ αυτή, εκείνες οι σοβαρές και θαρραλέες προσπάθειες να ζήσουμε μ’ αυτή ή με εκείνη την ηθική; Μήπως ξύπνησε ποτέ κανείς μέσα μας οποιοδήποτε αίσθημα που οι αρχαίοι εκτιμούσαν περισσότερο απ’ όσο οι μεταγενέστεροι; Μας έδειξαν ποτέ τη διαίρεση της μέρας και της ζωής και τους σκοπούς που έθετε ένα αρχαίο πνεύμα πάνω από τη ζωή; Μάθαμε τις αρχαίες γλώσσες έτσι όπως μαθαίνουμε εκείνες των ζωντανών λαών, δηλαδή για να μιλήσουμε, και να μιλήσουμε με άνεση και ευχέρεια; Καμία πραγματική γνώση, καμία καινούρια κατάκτηση ως αποτέλεσμα τόσων χρόνων προσπάθειας! Αλλά μόνο πληροφόρηση γι’ αυτό που οι άνθρωποι ήξεραν και μπορούσαν να κάνουν άλλοτε! Και τι πληροφόρηση! Χρόνια και χρόνια τώρα τίποτα δεν μου φαίνεται πιο έκδηλο από το γεγονός ότι ο αρχαιοελληνικός κόσμος που πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε και που μας παρουσιάζεται απλά και καθαρά, είναι στην πραγματικότητα δυσκολονόητος, δυσπρόσιτος, και ότι η συνηθισμένη ευκολία με την οποία μιλούμε για τους αρχαίους είναι, είτε ελαφρότητα, είτε η παλιά κληρονομημένη ματαιοδοξία της απερισκεψίας…

Το Ελληνικό Πνεύμα είναι για μας ξένο
Ανατολίτικο ή σύγχρονο, ασιατικό ή ευρωπαϊκό, σε σχέση με το ελληνικό, ο όγκος και η απόλαυση των μεγάλων μαζών εκφράζουν το μεγαλείο, ενώ στην Πομπηία και στην Αθήνα, μπροστά σε όλη την ελληνική αρχιτεκτονική, βλέπουμε με έκπληξη με τι μικρές μάζες ήξεραν οι Έλληνες να εκφράζουν την αγάπη τους για το υπέροχο. Επίσης, πόσο απλοί ήταν οι Έλληνες στην εικόνα που σχημάτιζαν για τον εαυτό τους! Πόσο τους ξεπερνάμε στη γνώση του ανθρώπου! Πόσο γεμάτες με λαβύρινθους μας φαίνονται επίσης οι ψυχές μας και οι ψυχικές μας παραστάσεις! Αν θέλουμε να επιχειρήσουμε μια αρχιτεκτονική σύμφωνη με τη φύση της ψυχής μας (είμαστε πολύ δειλοί γι’ αυτό), ο λαβύρινθος θα έπρεπε να είναι το παράδειγμά μας! Η μουσική που είναι δική μας και που μας εκφράζει πραγματικά αφήνει ήδη να μαντέψουμε τον λαβύρινθο (με τη μουσική οι άνθρωποι εκφράζουν την ψυχή τους επειδή φαντάζονται ότι κανείς δεν είναι ικανός να τους δει κάτω από τη μουσική τους).

Η ηθική των αλογόμυγων
Αυτοί οι ηθικολόγοι που στερούνται την αγάπη για τη γνώση, που δεν γνωρίζουν παρά μόνο τη χαρά του να κάνεις κακό, έχουν το πνεύμα και την πλήξη των επαρχιωτών. Η ευχαρίστησή τους, άγρια μα και αξιολύπητη, είναι να παρατηρούν τα δάχτυλα του πλησίον τους και να του παρουσιάζουν απροσδόκητα μια βελόνα έτσι που να τρυπηθεί. Έχουν διατηρήσει κάτι από την κακία των μικρών αγοριών που δεν μπορούν να διασκεδάσουν δίχως να κυνηγούν και να κακοποιούν ένα πλάσμα, ζωντανό ή νεκρό.

Κάθε πράγμα στον καιρό του
Την εποχή που ο άνθρωπος έδινε ένα γένος σε όλα τα πράγματα, δεν πίστευε ότι έπαιζε ένα παιχνίδι, αλλά ότι διεύρυνε τις γνώσεις του· μόνο πολύ αργότερα ομολόγησε, και όχι ακόμη απόλυτα στις μέρες μας, την έκταση αυτού του λάθους. Παρόμοια, ο άνθρωπος έχει αποδώσει σε ό,τι υπάρχει, μια σχέση με την ηθική, ρίχνοντας στους ώμους του κόσμου τον μανδύα μιας ηθικής σημασίας. Κάποτε, αυτό θα έχει ακριβώς τόση και όχι μεγαλύτερη αξία απ’ όση έχει σήμερα ήδη η πίστη στο αρσενικό ή στο θηλυκό φύλο του ήλιου.

Ο ταχυδακτυλουργός και το αντίθετό του
Εκείνο που είναι εκπληκτικό στην επιστήμη είναι αντίθετο με εκείνο που είναι εκπληκτικό στην τέχνη του ταχυδακτυλουργού. Γιατί αυτός θέλει να μας πείσει να δούμε μια πολύ απλή αιτιότητα, εκεί που στην πραγματικότητα, επενεργεί μια πολύ περίπλοκη αιτιότητα. Αντίθετα, η επιστήμη μας υποχρεώνει να εγκαταλείψουμε την πίστη στην απλή αιτιότητα εκεί όπου όλα φαίνονται ευκολονόητα και όπου είμαστε μόνο τα θύματα των φαινομένων. Τα «πολύ απλά» πράγματα είναι πολύ περίπλοκα -δεν μπορούμε να νιώσουμε αρκετή έκπληξη γι’ αυτά!

Η ιδέα της ηθικότητας των εθίμων
Αν συγκρίνουμε τον τρόπο ζωής μας με αυτόν που έζησε η ανθρωπότητα για χιλιετίες, θα διαπιστώσουμε ότι εμείς οι σημερινοί άνθρωποι, ζούμε σε μια πολύ ανήθικη εποχή· η δύναμη των ηθών έχει εξασθενίσει εκπληκτικά και η ηθική έννοια έχει εκλεπτυνθεί και εξυψωθεί τόσο, ώστε μπορούμε να τη θεωρήσουμε ως εξατμισμένη. Γι αυτό, εμείς οι αργοπορημένοι άνθρωποι, διεισδύουμε τόσο δύσκολα στις καθοδηγητικές ιδέες που έχουν κυριαρχήσει στη διαμόρφωση της ηθικής και, αν κατορθώνουμε να τις ανακαλύψουμε, απεχθανόμαστε να τις κοινοποιήσουμε, γιατί ακούγονται τόσο χονδροειδείς! Ή επειδή μοιάζουν να διαβάλουν την ηθικότητα! Αυτή είναι ήδη, για παράδειγμα, η βασική αρχή: Η ηθικότητα δεν είναι τίποτα άλλο (άρα, προπάντων, τίποτα περισσότερο) παρά η υπακοή στα έθιμα· είναι ο παραδοσιακός τρόπος να ενεργείς και να εξελίσσεσαι. Παντού όπου τα έθιμα δεν προστάζουν, δεν υπάρχει ηθικότητα. Και όσο λιγότερο καθορίζεται η ύπαρξη από τα έθιμα, τόσο μικρότερος είναι ο κύκλος της ηθικότητας. Ο ελεύθερος άνθρωπος είναι ανήθικος, εφόσον σε όλα τα πράγματα, θέλει να εξαρτάται από τον εαυτό του και όχι από τα καθιερωμένα έθιμα… Πάντα, ανάλογα με την αξιολόγηση των ίδιων καταστάσεων, αν μια πράξη εκτελείται, όχι επειδή το προστάζει η παράδοση, αλλά για άλλους λόγους (για παράδειγμα, χάρη στην ατομική χρησιμότητά της), και ακόμη για τους ίδιους λόγους που άλλοτε είχαν θεμελιώσει το έθιμο, τότε ονομάζεται ανήθικη και θεωρείται ως τέτοια, ακόμη και απ’ αυτόν που την εκτελεί, γιατί την ενέπνευσε η υπακοή προς την παράδοση. Τι είναι όμως η παράδοση; Μια ανώτερη αυθεντία στην οποία υπακούν, όχι επειδή προστάζει το ωφέλιμο, αλλά επειδή απλά προστάζει…

Η σημασία της παραφροσύνης στην ιστορία της ανθρωπότητας
Ενώ σήμερα μας δίνουν ακατάπαυστα να καταλάβουμε ότι η μεγαλοφυία κατέχει αντί για ένα σπέρμα λογικής, ένα σπέρμα τρέλας, παλιότερα οι άνθρωποι ήταν πολύ πιο κοντά στην ιδέα ότι εκεί, όπου υπάρχει η τρέλα υπάρχει και ένας σπόρος μεγαλοφυίας και σοφίας, κάτι «θεϊκό», όπως ψιθυριζόταν. Ή μάλλον εκφράζονταν πιο καθαρά: «Με την τρέλα, έγιναν τα μεγαλύτερα ευεργετήματα στην Ελλάδα», έλεγε ο Πλάτων μαζί με όλη την αρχαία ανθρωπότητα. Ας προχωρήσουμε ακόμη ένα βήμα: όλοι αυτοί οι ανώτεροι άνθρωποι που ένιωσαν την ακατανίκητη παρόρμηση να σπάσουν τον ζυγό οποιασδήποτε ηθικής και να θεσπίσουν νέους νόμους δεν είχαν τίποτα άλλο να κάνουν -αν δεν ήταν αληθινοί παράφρονες- παρά να γίνουν ή να προσποιούνται ότι είναι τρελοί -και μάλιστα αυτό ισχύει για όλους τους νεωτεριστές σε όλους τους τομείς, και όχι μόνο στους ιερατικούς και πολιτικούς θεσμούς… Οι συνταγές για να γίνει κανείς θεραπευτής στους Ινδιάνους ή άγιος στους χριστιανούς του Μεσαίωνα, είναι βασικά οι ίδιες: Εξαντλητικές νηστείες, αδιάκοπη σεξουαλική αποχή, αναχώρηση στην έρημο ή στην κορυφή ενός βουνού ή ενός στύλου, ή «διαμονή σε μια γέρικη ιτιά με θέα μια λίμνη» και προπάντων να μην σκέφτεσαι τίποτα άλλο από πράγματα που μπορούν να προκαλέσουν έκσταση και πνευματικές διαταραχές… Την εποχή που ο Χριστιανισμός απόδειχνε τρανά τη γονιμότητά του, πολλαπλασιάζοντας τους αγίους και τους αναχωρητές, υπήρχαν στην Ιερουσαλήμ απέραντα φρενοκομεία για τους ναυαγισμένους άγιους και για εκείνους που είχαν θυσιάσει τον τελευταίο κόκκο του πνεύματός τους.

Τα αρχαιότερα μέσα παρηγοριάς
Πρώτη βαθμίδα: Ο άνθρωπος βλέπει σε κάθε αθλιότητα, σε κάθε κακοτυχία, τον λόγο για τον οποίο πρέπει να κάνει τους άλλους να υποφέρουν -έτσι συνειδητοποιεί τη δύναμη που του απομένει ακόμη, κι αυτό τον παρηγορεί. Δεύτερη βαθμίδα: Ο άνθρωπος βλέπει σε κάθε κακοτυχία και σε κάθε αθλιότητα μια τιμωρία, δηλαδή την εξιλέωση του σφάλματος και το μέσο να ξεφύγει από την «κακοβουλία» ενός πραγματικού ή υποτιθέμενου άδικου. Αν ανακαλύψει αυτό το πλεονέκτημα που φέρνει η δυστυχία μαζί της, γι’ αυτό το τελευταίο δεν πρέπει πια να κάνει τον άλλο να υποφέρει -παραιτείται από αυτή την ικανοποίηση επειδή έχει τώρα μια άλλη.

Πρώτη αρχή του πολιτισμού
Στους άγριους λαούς, η πρόθεση μιας κατηγορίας εθίμων φαίνεται να είναι γενικά η ηθικότητα: Επίπονες και στο βάθος επιπόλαιες εντολές (για παράδειγμα το διαδεδομένο έθιμο στους Καμτσαντάλ να μην ξύνουν ποτέ με το μαχαίρι το χιόνι που έχει κολλήσει στα παπούτσια, να μην σουβλίζουν ποτέ ένα κάρβουνο με το μαχαίρι, να μην βάζουν ποτέ σίδερο στη φωτιά -και ο θάνατος χτυπά εκείνον που παραβιάζει αυτές τις περιπτώσεις!- αλλά που διατηρούν στη συνείδηση τη διαρκή παρουσία του εθίμου, τον αδιάκοπο καταναγκασμό να υπακούν στο έθιμο. Κι αυτό για να ενισχύσουν τη μεγάλη αρχή με την οποία αρχίζει ο πολιτισμός: Κάθε έθιμο αξίζει περισσότερο από την απουσία οποιουδήποτε εθίμου.

Ηθικότητα και αποκτήνωση
Τα έθιμα αντιπροσωπεύουν τις εμπειρίες της αρχαίας ανθρωπότητας για ό,τι θεωρείται χρήσιμο και βλαβερό, αλλά το αίσθημα για τα ήθη (την ηθικότητα) δεν σχετίζεται με αυτές τις εμπειρίες, μα με τον χρόνο, την ιερότητα, το αναμφισβήτητο των εθίμων. Να γιατί αυτό το αίσθημα αντιτίθεται σ’ αυτό που προκαλεί νέες εμπειρίες και σ’ αυτό που διορθώνει τα έθιμα. Δηλαδή η ηθικότητα αντιτίθεται στη δημιουργία νέων και καλύτερων ηθών: Αποβλακώνει.

Τα έργα και η πίστη
Οι διαμαρτυρόμενοι διδάκτορες συνεχίζουν να διαδίδουν εκείνο το βασικό λάθος πως μόνο η πίστη έχει σημασία και πως τα έργα είναι μια φυσική συνέπεια της πίστης. Αυτή η θεωρία δεν είναι καθόλου αληθινή, αλλά έχει τόσο παραπλανητικό χαρακτήρα που έχει ήδη εξαπατήσει και άλλες μεγαλοφυίες εκτός από τον Λούθηρο (εννοώ τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα), αν και η οφθαλμοφάνεια και η εμπειρία όλων των εποχών αποδείχνουν το αντίθετο. Η γνώση και η πιο θαρραλέα πίστη δεν μπορούν να δώσουν ούτε τη δύναμη ούτε την ικανότητα για τη δράση, δεν μπορούν να αντικαταστήσουν την άσκηση εκείνου του λεπτού και πολύπλοκου μηχανισμού που πρέπει να κινητοποιηθεί για να μπορεί οτιδήποτε να περάσει από την παράσταση στη δράση. Προπάντων και κατά κύριο λόγο, τα έργα! Δηλαδή η άσκηση, η άσκηση, και πάλι η άσκηση! Η ανάλογη πίστη προστίθεται στο επίμετρο -να είστε βέβαιοι!

Η περηφάνια του πνεύματος
Η περηφάνια της ανθρώπινης ύπαρξης που εναντιώνεται στη θεωρία της καταγωγής του ανθρώπου από τα ζώα, και που εγκαθιστά ανάμεσα στη φύση και στον άνθρωπο ένα μεγάλο χάσμα, αυτή η περηφάνια έχει την αιτία της σε μια προκατάληψη γι’ αυτό που είναι πνεύμα, κι αυτή η προκατάληψη είναι σχετικά πρόσφατη. Στη διάρκεια της μακρόχρονης προϊστορίας της ανθρωπότητας, φαντάζονταν ότι το πνεύμα ήταν παντού και δεν σκέφτονταν καθόλου να το τιμούν σαν ένα ανθρώπινο προνόμιο. Επειδή αντίθετα, είχαν κάνει το πνευματικό (όπως όλες τις άλλες τάσεις, κακίες, κλίσεις) ένα κοινό αγαθό, και κατά συνέπεια συνηθισμένο, δεν ντρέπονταν να κατάγονται από ζώα ή δέντρα (οι ευγενικές φυλές πίστευαν πως τιμώνταν με τέτοιους μύθους), έβλεπαν στο πνεύμα αυτό που μας ενώνει με τη φύση και όχι αυτό που μας χωρίζει απ’ αυτή. Έτσι ανατρέφονταν με την ταπεινοφροσύνη, και κατά συνέπεια με μια πρόληψη.

Η ανοησία της ευσέβειας που είναι γεμάτη με ιδιοτελείς σκέψεις
Πώς! Οι εφευρέτες των αρχαίων πολιτισμών, οι πρώτοι κατασκευαστές των εργαλείων και των νημάτων μέτρησης, των αμαξιών, των πλοίων και των σπιτιών, οι πρώτοι παρατηρητές των ουράνιων νόμων και των κανόνων του πολλαπλασιασμού, ήταν ασύγκριτα διαφορετικοί και ανώτεροι από τους εφευρέτες και τους μελετητές της εποχής μας; Άραγε τα πρώτα βήματα είχαν αξία ισοδύναμη με όλα τα ταξίδια μας και τις θαλασσοπορίες μας στο πεδίο των ανακαλύψεων; Αυτό υπονοεί η προκατάληψη. Αυτό συμπεραίνει κανείς για τη μείωση της αξίας του σύγχρονου πνεύματος. Και όμως, είναι φανερό πως άλλοτε η τύχη ήταν ο μεγαλύτερος εφευρέτης και μελετητής, ο ευμενέστερος εμπνευστής εκείνων των ευφυών προγόνων και ότι, για την πιο ασήμαντη επινόηση που γίνεται τώρα, χρησιμοποιούν περισσότερο πνεύμα, περισσότερη ενέργεια και επιστημονική φαντασία από ότι υπήρχε άλλοτε, στη διάρκεια μεγάλων περιόδων.

Τα μεταμορφωμένα από τις ηθικές κρίσεις ένστικτα
Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν άλλα αισθήματα για τον φθόνο απ’ αυτά που έχουμε εμείς. Ο Ησίοδος τον αναφέρει ανάμεσα στις επενέργειες της καλής και ευεργετικής Έριδας και δεν υπήρχε τίποτα σκανδαλιστικό στο να αποδίδουν στους θεούς κάτι φθονερό· αυτό είναι νοητό σε μια κατάσταση πραγμάτων που ο αγώνας τους ήταν η ψυχή. Όμως ο αγώνας θεωρείτο ως καλός και τον εκτιμούσαν ως τέτοιον. Παρόμοια οι Έλληνες διέφεραν από μας στην αξιολόγηση της ελπίδας: Τη θεωρούσαν ως τυφλή και δόλια. Ο Ησίοδος υποδήλωσε σε έναν μύθο ό,τι πιο σφοδρό μπορούμε να πούμε γι’ αυτή, και αυτό που είπε είναι τόσο παράξενο, που κανένας νεότερος ερμηνευτής δεν κατάλαβε τίποτα, επειδή αυτό είναι αντίθετο με το σύγχρονο πνεύμα, που έχει μάθει από τον Χριστιανισμό να πιστεύει στην ελπίδα σαν μια αρετή. Αντίθετα, στους Έλληνες για τους οποίους η γνώση του μέλλοντος δεν φαινόταν τελείως αποκλεισμένη και η ενημέρωση για το μέλλον γινόταν, σε αναρίθμητες περιπτώσεις, ένα θρησκευτικό καθήκον, εκεί που εμείς είμαστε ευχαριστημένοι με την ελπίδα, χάρη σε όλα τα μαντεία και τους μάντεις, έπρεπε να είναι κάτι λίγο υποβαθμισμένο και κατεβασμένο στο επίπεδο κάποιου κακού ή επικίνδυνου πράγματος. Οι Εβραίοι που αντιμετώπιζαν την οργή διαφορετικά από μας, την ανακήρυξαν ιερή, γι’ αυτό τοποθέτησαν το σκοτεινό ανθρώπινο μεγαλείο που συνόδευε την οργή τόσο υψηλά που δεν θα μπορούσε να φανταστεί ένας Ευρωπαίος: Έπλασαν τον ιερό Ιεχωβά τους οργισμένο, σύμφωνα με την ιερότητα των οργισμένων προφητών τους. Σε σύγκριση μ’ αυτούς, οι περίφημοι οργίλοι της Ευρώπης δεν είναι, κατά κάποιον τρόπο, παρά μόνο δημιουργήματα από δεύτερο χέρι.

Η προκατάληψη του «καθαρού πνεύματος»
Παντού όπου κυριαρχούσε η θεωρία για την καθαρή πνευματικότητα, κατάστρεψε με τις υπερβολές της τη δύναμη των νεύρων. Δίδασκε να περιφρονούμε το σώμα, να το παραμελούμε ή να το βασανίζουμε. Να βασανίζουμε και να περιφρονούμε τον ίδιο τον άνθρωπο για όλα τα ένστικτά του. Δημιουργούσε ψυχές σκοτεινές, σκληρές και καταπιεσμένες, που άλλωστε πίστευαν ότι ήξεραν την αιτία του αισθήματος της αθλιότητας, που ένιωθαν και έλπιζαν να κατορθώσουν να εξαλείψουν αυτή την αιτία. «Πρέπει να βρίσκεται μέσα στο σώμα! Πάντα εξακολουθεί να είναι πολύ ανθηρό!»· αυτό συμπέραναν, ενώ στην πραγματικότητα το σώμα, με τις οδύνες του, δεν έπαυε να διαμαρτύρεται για τη συνεχή υποτίμηση που του έδειχναν. Μια γενική και χρόνια υπερβολική νευρικότητα, κατέληξε να είναι ο κλήρος αυτών των ενάρετων αγνών πνευμάτων. Μάθαιναν περισσότερο να γνωρίζουν τη χαρά με τη μορφή της έκστασης και άλλων προδρόμων της παραφροσύνης και το σύστημά τους έφτασε στο απόγειο, όταν θεώρησαν την έκσταση ως το ακρότατο σημείο της ζωής και σαν μέτρο για την καταδίκη κάθε γήινου.

Να αμφιβάλεις για την αμφιβολία
«Πόσο καλό προσκέφαλο είναι η αμφιβολία για ένα ισορροπημένο κεφάλι!». Αυτή η φράση του Μοντέν εκνεύριζε πάντα τον Πασκάλ, επειδή κανείς ποτέ δεν επιθύμησε, τόσο έντονα, ένα καλό προσκέφαλο. Τι του έλειπε λοιπόν;

Έτσι όπως είμαστε ακόμη!
«Ας είμαστε επιεικείς απέναντι στους περίφημους μονόφθαλμους!», είπε ο Στιούαρτ Μιλ. Θαρρείς και ήταν αναγκαίο να παρακαλούμε για επιείκεια εκεί όπου έχουμε συνηθίσει να προσφέρουμε πίστη και μάλιστα θαυμασμό! Εγώ λέω: Ας είμαστε επιεικείς προς τους ανθρώπους που έχουν δυο μάτια, μεγάλα και μικρά, επειδή έτσι όπως είμαστε, δεν θα κατορθώσουμε να φτάσουμε πιο πέρα από την επιείκεια!

Γίνεται κανείς ηθικός, όχι επειδή είναι ηθικός!
Η υποταγή στην ηθική μπορεί να είναι δουλοπρεπής, ή ματαιόδοξη πράξη απελπισίας όπως η υποταγή σε ένα μονάρχη. Αυτή καθ’ αυτή δεν έχει τίποτα το ηθικό.

Το δικαίωμά μας στην απερισκεψία
Πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς; Για ποιον σκοπό πρέπει να ενεργεί; Αναφορικά με τις άμεσες και καθημερινές ανάγκες του ατόμου είναι εύκολο να απαντήσει κανείς σ’ αυτό το ερώτημα. Αλλά όσο περισσότερο υπεισέρχεται σε ένα πεδίο λεπτότερων, πιο εκτεταμένων και πιο σημαντικών πράξεων, τόσο περισσότερο αβέβαιο και αυθαίρετο γίνεται το πρόβλημα. Ωστόσο, πρέπει εδώ ακριβώς να αποτραπεί η αυθαιρεσία της απόφασης! Αυτό απαιτεί η αυθεντία της ηθικής: Ένας φόβος και ένας τυφλός σεβασμός πρέπει να οδηγούν τον άνθρωπο δίχως καθυστέρηση σ’ αυτές τις πράξεις που δεν διακρίνει αμέσως τον σκοπό και τα μέσα τους! Στα πράγματα όπου θα μπορούσε να είναι επικίνδυνο να σκεφτόμαστε λαθεμένα, αυτή η αυθεντία της ηθικής συνδέει τη σκέψη -έτσι τουλάχιστον η ηθική συνηθίζει να δικαιολογείται μπροστά στους κατήγορούς της. «Λαθεμένα», εδώ σημαίνει «επικίνδυνα», αλλά επικίνδυνα για ποιον; Γενικά, δεν είναι ο κίνδυνος της πράξης που έχουν υπόψη οι κάτοικοι της αυθεντικής ηθικής, αλλά ο δικός τους κίνδυνος, η απώλεια που θα μπορούσε να υποστεί η δύναμή τους και η επιρροή τους, μόλις θα αναγνωριζόταν σε όλους το δικαίωμα να ενεργούν σύμφωνα με τη δική τους οποιαδήποτε λογική, αυθαίρετα και απερίσκεπτα· αυτοί διατάζουν, ακόμη και όταν στα ερωτήματα: «Πώς πρέπει να συμπεριφέρομαι; Για ποιον σκοπό πρέπει να ενεργώ;», μόλις και μετά βίας μπορούν να δοθούν απαντήσεις. Και αν η λογική της ανθρωπότητας αναπτύσσεται με τόσο περίεργη βραδύτητα, ώστε μερικές φορές να αμφισβητείται αυτή η ανάπτυξη που αφορά ολόκληρη την ιστορία της ανθρωπότητας, ποιος έχει μεγαλύτερη ευθύνη γι’ αυτό, αν όχι αυτή η επίσημη παρουσία; Θα πω μάλιστα, αυτή η πανταχού παρουσία των ηθικών εντολών που δεν επιτρέπουν ούτε να τεθεί το προσωπικό ερώτημα «Για ποιον σκοπό;» και «Πώς;». Μήπως η παιδεία μας δεν έχει δημιουργηθεί για να μας προκαλεί παθητικά συναισθήματα, για να μας κάνει να καταφεύγουμε στο σκοτάδι όταν η λογική μας θα έπρεπε να διατηρεί όλη της τη διαύγεια και την ψυχραιμία; Εννοώ σε όλες τις ανώτερες και σπουδαιότερες υποθέσεις.

Αποτέλεσμα και αιτία
Σ’ αυτόν τον καθρέφτη -και το πνεύμα μας είναι ένας καθρέφτης- συμβαίνει κάτι που φανερώνει ομαλότητα, κάθε καθορισμένο πράγμα ακολουθεί με τη σειρά του ένα άλλο καθορισμένο πράγμα· είναι αυτό που αποκαλούμε όταν το καταλαβαίνουμε και θέλουμε να του δώσουμε ένα όνομα, αίτιο και αποτέλεσμα -πόσο ανόητοι είμαστε! Σαν να είχαμε καταλάβει και σαν να μπορούσαμε να καταλάβουμε κάτι! Βέβαια, δεν είχαμε δει τίποτα άλλο παρά εικόνες των «αποτελεσμάτων» και των «αιτίων» και ακριβώς αυτή η λογική των εικόνων καθιστά αδύνατο να δούμε μια πιο ουσιαστική σύνδεση απ’ αυτή της αλληλοδιαδοχής!

Λογική
Πώς παρουσιάστηκε η λογική στον κόσμο; Με έναν παράλογο τρόπο, φυσικά -από τύχη. Θα πρέπει να αποκρυπτογραφήσουμε αυτή την τύχη, σαν ένα αίνιγμα.

Τι σημαίνει «Θέλω!»
Γελούμε με εκείνον που βγαίνει από το δωμάτιό του τη στιγμή που ο ήλιος βγαίνει από το δικό του και που λέει: «Θέλω να ανατείλει ο ήλιος». Και με αυτόν που δεν μπορεί να σταματήσει έναν τροχό και λέει: «Θέλω να κυλήσει». Κι ακόμη, μ’ αυτόν που έχει πέσει καταγής σε μια πάλη και λέει: «Να ‘μαι σωριασμένος εδώ, αλλά θέλω να ξαπλώσω εκεί!». Αλλά παρ’ όλα τα αστεία, μήπως κάνουμε ποτέ κάτι διαφορετικό απ’ αυτά τα τρία όταν χρησιμοποιούμε τη λέξη «Θέλω»;

Το όνειρο και η υπευθυνότητα
Θέλετε να είστε υπεύθυνοι για όλα! Εκτός από τα όνειρά σας! Τι αξιοθρήνητη αδυναμία, τι έλλειψη συνετού θάρρους! Τίποτα δεν είναι περισσότερο το έργο σας! Ύλη, μορφή, διάρκεια, ηθοποιός, θεατής, μέσα σ’ αυτές τις κωμωδίες είστε εσείς οι ίδιοι! Και γι’ αυτό ακριβώς φοβάστε και ντρέπεστε για τον εαυτό σας. Ήδη ο Οιδίποδας, ο σοφός Οιδίπους, ήξερε καλά πώς να αντλεί παρηγοριά από την ιδέα ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα απ’ αυτά που ονειρευόμαστε. Απ’ αυτό συμπεραίνω ότι η μεγάλη πλειοψηφία των ανθρώπων πρέπει να μέμφεται στον εαυτό της για τρομακτικά όνειρα. Αν ήταν διαφορετικά, πώς θα είχε εκμεταλλευτεί κανείς τη νυχτερινή του ποιητική διάθεση για χάρη της ανθρώπινης υπεροψίας! Χρειάζεται να προσθέσω ότι ο σοφός Οιδίποδας είχε δίκιο, ότι δεν είμαστε αληθινά υπεύθυνοι για τα όνειρά μας, αλλά ακόμη λιγότερο για την εγρήγορσή μας, και ότι η θεωρία για την ελεύθερη βούληση έχει για πατέρα και μητέρα την περηφάνια και το αίσθημα της ανθρώπινης δύναμης; Το λέω αυτό ίσως πολύ συχνά, αλλά δεν είναι λόγος για να γίνεται αυτό λάθος.

«Να μην σκέφτεσαι πια τον εαυτό σου»
Θα έπρεπε να σκεφτούμε σοβαρά: Γιατί πηδούμε στο νερό για να ανασύρουμε κάποιον που βλέπουμε να πνίγεται, ενώ δεν τρέφουμε καμιά συμπάθεια γι’ αυτόν; Από έλεος· εδώ δεν σκέφτεσαι πια παρά τον πλησίον σου, απαντά ο παραλογισμός. Η αλήθεια είναι ότι στον οίκτο -εννοώ σ’ αυτό που συνήθως αποκαλούμε εσφαλμένα οίκτο- δεν σκεπτόμαστε πια τον εαυτό μας συνειδητά, αλλά τον σκεφτόμαστε πολύ έντονα με ασυνείδητο τρόπο, όπως όταν το πόδι μας γλιστρά και κάνουμε ασυνείδητα τις αντίθετες κινήσεις που αποκαθιστούν την ισορροπία μας, χρησιμοποιώντας καταφανώς όλη μας τη λογική. Το ατύχημα ενός άλλου προσώπου μας προσβάλλει γιατί μας κάνει να νιώσουμε την αδυναμία μας, ίσως και τη δειλία μας, αν δεν τον βοηθήσουμε… Μαντεύει κανείς ότι στο βάθος σκεφτόμαστε πολύ τον εαυτό μας, όταν βλέπει την απόφαση που παίρνουμε σε όλες τις περιπτώσεις όπου μπορούμε να αποφύγουμε το θέαμα του άλλου που πάσχει, που στερείται, που οδύρεται… Οδηγούμαστε στην παραπλάνηση όταν αποκαλούμε «οίκτο» την οδύνη που μας προκαλεί ένα τέτοιο θέαμα και που μπορεί να είναι πολύ ποικιλόμορφο, επειδή σε κάθε περίπτωση, είναι μια οδύνη από την οποία λυτρώνεται αυτός που υποφέρει μπροστά μας… Τί ξεχωρίζει τα άτομα χωρίς έλεος από τα συμπονετικά άτομα; Πριν απ’ όλα -για να δώσουμε ακόμη ένα σκίτσο με αδρές γραμμές- δεν έχουν την ευερέθιστη φαντασία που προκαλεί ο φόβος, ούτε την επιδεξιότητα να προαισθάνονται τον κίνδυνο. Έτσι, η ματαιοδοξία τους πληγώνεται πιο αργά αν γίνει κάτι που θα μπορούσαν να το είχαν αποφύγει (για να διαφυλαχτεί η περηφάνια τους, τους προστάζει να μην αναμιχτούν ανώφελα σε υποθέσεις των άλλων, και μάλιστα, εφόσον ενεργούν έτσι, τους αρέσει να βοηθά ο καθένας τον εαυτό του και να παίζει με τα δικά του χαρτιά). Επιπλέον, έχουν συνηθίσει γενικά να υπομένουν περισσότερα βάσανα απ’ όσο οι συμπονετικοί άνθρωποι, και δεν τους φαίνεται άδικο να υποφέρουν οι άλλοι εφόσον έχουν υποφέρει κι αυτοί οι ίδιοι. Στο κάτω-κάτω, το θέαμα των ευαίσθητων αισθημάτων, τους προκαλεί τον ίδιο πόνο που προκαλείτο θέαμα της στωικής απάθειας στους συμπονετικούς ανθρώπους. Κι έχουν για τις ευαίσθητες καρδιές, περιφρονητικά λόγια και φοβούνται ότι το αρρενωπό πνεύμα τους και η ψύχραιμη ανδρεία τους κινδυνεύουν: Μπροστά στους άλλους κρύβουν τα δάκρυά τους και όταν είναι μόνοι τους τα σφουγγίζουν οργισμένοι με τον ίδιο τους τον εαυτό. Αυτοί ανήκουν σε ένα άλλο είδος εγωιστών από τους συμπονετικούς ανθρώπους. Αλλά με το να τους χαρακτηρίσουμε κακούς με διακριτική σημασία και να αποκαλέσουμε τα συμπονετικά άτομα καλούς, δεν σημαίνει τίποτα άλλο από μια ηθική της μόδας, ακριβώς όπως είχε η αντίθετη μόδα στην εποχή της, μια πολύ μακρόχρονη εποχή!

Μέχρι ποιο σημείο πρέπει να προστατευόμαστε από τη συμπόνια
Η συμπόνια, εφόσον προκαλεί αληθινά τον πόνο -κι αυτή πρέπει να είναι εδώ η μοναδική μας άποψη- είναι μια αδυναμία όπως κάθε εγκατάλειψη σε ένα επιζήμιο πάθος… Αν φανταστούμε ότι κυριαρχεί, έστω για μια μέρα μόνο, τότε θα προκαλέσει αμέσως τον αφανισμό της ανθρωπότητας. Η συμπόνια καθ’ αυτή δεν έχει περισσότερο καλό χαρακτήρα από κάθε άλλο ένστικτο… Σε άλλες συνθήκες όπου εύκολα θα καταλάβει κανείς ότι είναι επικίνδυνη, η συμπόνια θεωρείται ως αδυναμία, ή μάλλον, όπως στους Έλληνες, ως μια περιοδική νοσηρή παρόρμηση που θα μπορούσαμε να την κάνουμε λιγότερο βλαβερή με μια πρόσκαιρη και εκούσια εκτόνωση. Αυτός που υπακούει μια φορά για δοκιμή και εμπρόθετα στις αφορμές της συμπόνιας που συναντά στη ζωή του και που αναπαριστά στην ψυχή του όλη την αθλιότητα που του προσφέρει το περιβάλλον του, γίνεται αναπόφευκτα άρρωστος και μελαγχολικός. Αλλά αυτός που, με τη μία ή με την άλλη έννοια, θέλει να χρησιμεύσει ως γιατρός στην ανθρωπότητα, θα πρέπει να είναι πολύ προσεκτικός απέναντι σ’ αυτό το αίσθημα, που τον παραλύει σε όλες τις κρίσιμες στιγμές, που εμποδίζει τη γνώση του και το ικανό χέρι του που είναι έτοιμο για βοήθεια.

Το να παροτρύνεις τον οίκτο
Στους πρωτόγονους, η σκέψη ότι θα μπορούσε να είναι κανείς άξιος για συμπόνια, προκαλεί ηθικά ρίγη· κάτι τέτοιο θα ήταν η απόδειξη ότι έχει αποστερηθεί όλες τις αρετές. Ο οίκτος σ’ αυτούς ισοδυναμεί με περιφρόνηση· δεν θέλουν να βλέπουν να υποφέρει ένα αξιοπεριφρόνητο πλάσμα, αυτό δεν προξενεί καμιά χαρά. Αντίθετα, το να βλέπουν να υποφέρει ο εχθρός τους που τον θεωρούν ίσον σε περηφάνια και που μένει ατάραχος στα μαρτύρια και γενικά, το να βλέπουν να υποφέρει κάθε πλάσμα που δεν θέλει να προκαλεί τον οίκτο, δηλαδή τον αισχρότερο και τον βαθύτερο εξευτελισμό, είναι η μεγαλύτερη χαρά. Τότε, η ψυχή του άγριου ανυψώνεται ως τον θαυμασμό· στο τέλος θα σκοτώσει ένα τόσο γενναίο άτομο, όταν θα έχει τη δύναμη, και θα αποδώσει σ’ αυτό τον αλύγιστο τις ύστατες τιμές. Αν εκείνος είχε κλάψει, αν το πρόσωπο του είχε χάσει την έκφραση της ψυχρής περιφρόνησης, αν είχε δείξει ότι ήταν άξιος για καταφρόνια, τότε λοιπόν θα μπορούσε να συνεχίσει τη ζωή του σαν σκυλί· δεν θα ερέθιζε πια την περηφάνια του θεατή και ο οίκτος θα είχε αντικαταστήσει τον θαυμασμό.

Η δήθεν ανώτερη!
Λέτε ότι η ηθική της συμπόνιας είναι ανώτερη από την ηθική του στωικισμού; Αποδείξτε το, αλλά προσέξτε καλά πως αυτό που είναι «ανώτερο» και «κατώτερο» στην ηθική, δεν πρέπει να το μετράμε με την άλλη ηθική, γιατί δεν υπάρχει απόλυτη ηθική. Πάρτε λοιπόν τα μέτρα σας και προσέξτε καλά!

Έπαινος και κατηγορία
Αν ένας πόλεμος έχει άτυχη έκβαση, ρωτάμε ποιος είναι ο «υπεύθυνος»· αν τελείωσε νικηφόρα, επαινούμε αυτόν που τον παρακίνησε. Παντού όπου υπάρχει αποτυχία αναζητούν το λάθος, επειδή η αποτυχία συνεπιφέρει μια δυσαρέσκεια κατά της οποίας χρησιμοποιούμε ακούσια τη μοναδική θεραπεία: Μια νέα διέργεση του αισθήματος της δύναμης και αυτή βρίσκεται στην καταδίκη του «ενόχου». Αυτός ο ένοχος δεν είναι, όπως θα πίστευε κανείς, ο αποδιοπομπαίος τράγος για τα σφάλματα των άλλων· είναι το θύμα των αδυνάτων, των ταπεινωμένων, των εξαθλιωμένων, που αναζητούν έναν οποιονδήποτε τρόπο για να αποδείξουν ότι έχουν ακόμη δύναμη. Εξάλλου, το να καταδικάζεις τον εαυτό σου, μπορεί να είναι επίσης ένα μέσον για να ενισχυθεί μετά από την ήττα, το αίσθημα της δύναμης. Αντίθετα, η εξύμνηση του αυτουργού είναι συχνά το επίσης τυφλό αποτέλεσμα ενός άλλου ενστίκτου που απαιτεί το θύμα του -κι αυτή τη φορά η θυσία φαίνεται μάλιστα γλυκιά και θελκτική στο θύμα. Αυτό συμβαίνει όταν το αίσθημα της δύναμης ξεχειλίζει σε έναν λαό, σε μια κοινωνία, από μια τόσο μεγάλη και τόσο σαγηνευτική επιτυχία που επιφέρει μια κόπωση από τη νίκη και τότε εγκαταλείπει κανείς ένας μέρος από την περηφάνια του. Γεννιέται τότε ένα αίσθημα αυταπάρνησης που ζητά το αντικείμενο του. Είτε μας εγκωμιάζουν είτε μας κατηγορούν, είμαστε γενικά για τους διπλανούς μας, μόνο οι ευκαιρίες και πολύ συχνά ευκαιρίες αυθαίρετα αρπαγμένες από το μαλλιά, που αφήνουν ελεύθερο τον δρόμο στις τάσεις κατηγορίας ή έπαινου που έχουν συσσωρευτεί μέσα τους. Και στη μία και στην άλλη περίπτωση, τους προσφέρουμε μια ευεργεσία που εμάς δεν μας αποφέρει κανένα όφελος και μάλιστα καμία ευγνωμοσύνη εκ μέρους τους.

Συνταγή του όρκου
«Αν λέω ψέματα αυτή τη στιγμή, δεν είμαι πια ένας έντιμος άνθρωπος και ο καθένας πρέπει να έχει το δικαίωμα να μου το πει κατάμουτρα». Συνιστώ αυτό τον τύπο στη θέση του δικαστικού όρκου και της γνωστής επίκλησης του Θεού· είναι πιο ισχυρός. Ο ευσεβής άνθρωπος, δεν έχει κι αυτός κανέναν λόγο να εναντιωθεί σ’ αυτό, επειδή από τη στιγμή που ο συνηθισμένος όρκος δεν αρκεί πια, πρέπει ο ευσεβής να ακούει την κατήχηση που προστάζει: «Δεν θα επικαλείσαι μάταια το όνομα του Κυρίου σου, του Θεού σου!».

Παρηγοριά στον κίνδυνο
Οι Έλληνες σε μια ζωή όπου οι μεγάλοι κίνδυνοι και οι κατακλυσμοί παραμόνευαν σε κάθε στιγμή, ζητούσαν στον διαλογισμό και στη γνώση ένα είδος ασφάλειας του συναισθήματος και ένα τελευταίο καταφύγιο. Εμείς που ζούμε σε μια ασύγκριτα μεγαλύτερη ηρεμία, έχουμε φέρει τον κίνδυνο στον στοχασμό και στη γνώση, και είναι μέσα στη ζωή που επαναπαυόμαστε και ηρεμούμε.

Κακοί από αλαζονεία
«Ας γίνεται να μη νιώθουμε ότι περνούμε πολύ άνετα!». Αυτός ήταν ο μυστικός φόβος των Ελλήνων της παλιάς καλής εποχής. Να γιατί κήρυτταν το μέτρο. Κι εμείς!

Το κλίμα του κόλακα
Δεν πρέπει να αναζητούμε πια τους περιποιητικούς κόλακες στις αυλές των πριγκίπων -αυτοί οι τελευταίοι έχουν τώρα ένα στρατοκρατικό πνεύμα που απωθεί τον κόλακα. Κι όμως, σ’ αυτό το περιβάλλον των τραπεζιτών και των καλλιτεχνών αυτό το λουλούδι ανθίζει ακόμη και σήμερα.

Η ομορφιά είναι σύμφωνη με την εποχή
Αν οι γλύπτες μας, οι ζωγράφοι μας και οι μουσικοί μας θέλουν να συλλάβουν το νόημα της εποχής τους, πρέπει να απεικονίσουν την ομορφιά διογκωμένη, γιγαντιαία και νευρική. Οι Έλληνες, υπό το κράτος της ηθικής του μέτρου, έβλεπαν και αναπαριστούσαν την ομορφιά σαν τον Απόλλωνα του Μπελβεντέρε. Θα έπρεπε, στ’ αλήθεια, να το βρίσκουμε άσχημο. Αλλά οι σχολαστικοί «κλασικιστές», μας έχουν αφαιρέσει κάθε νομιμοφροσύνη!

Η ηθική που δεν ενοχλεί
Οι κύριες ηθικές εντολές που πάντα διδάσκουν και κηρύσσουν σε έναν λαό, σχετίζονται με τα κύρια σφάλματά του και γι’ αυτό δεν τις βρίσκει καθόλου ενοχλητικές. Οι Έλληνες που τηρούσαν τόσο συχνά τη μετριοπάθεια, την ψυχραιμία, την έννοια της δικαιοσύνης και γενικά, τη σύνεση, έδιναν βάση στις τέσσερις σωκρατικές αρετές, επειδή είχαν τόση ανάγκη απ’ αυτές τις αρετές και ακριβώς τόση λίγη τάση σ’ αυτές!

Ένα πρότυπο
Τι είναι εκείνο που μου αρέσει στον Θουκυδίδη; Τι με ωθεί να τον εκτιμώ περισσότερο από τον Πλάτωνα; Αντλεί τη μεγαλύτερη και την πιο ανιδιοτελή ευχαρίστηση από το καθετί, από τον άνθρωπο και τα γεγονότα, και βρίσκει ότι σε κάθε τύπο ανήκει μια ποσότητα ορθολογισμού -αυτόν τον ορθολογισμό ζητά να ανακαλύψει. Έχει μια μεγαλύτερη πρακτική δικαιοσύνη από τον Πλάτωνα. Δεν διαβάλλει και δεν ταπεινώνει τους ανθρώπους που δεν του αρέσουν ή που του έκαναν κακό. Αντίθετα, προσθέτει και εισάγει ένα στοιχείο μεγαλείου σε κάθε πράγμα και σε κάθε πρόσωπο, βλέποντας σ’ αυτά μόνο χαρακτήρες. Τι θα μπορούσαν να κάνουν όλες οι επόμενες γενιές που τους αφιερώνει το έργο του μ’ αυτό που δεν είναι τυπικό! Έτσι ανοίγεται σ’ αυτόν τον άνθρωπο-στοχαστή ο πολιτισμός της ανιδιοτελούς γνώσης του κόσμου, σε μια θαυμαστή άνθιση, αυτός ο πολιτισμός που βρίσκει τον ποιητή του στον Σοφοκλή, τον πολιτικό του στον Περικλή, τον γιατρό του στον Ιπποκράτη, τον φυσικό του επιστήμονα στον Δημόκριτο. Αυτός ο πολιτισμός, που του αξίζει να βαφτιστεί με το ονομάτων δασκάλων του, των σοφιστών, και που δυστυχώς, από τη στιγμή της βάφτισής του, αρχίζει ξαφνικά να ωχριά και να γίνεται ασύλληπτος για μας, επειδή από τότε υποψιαζόμαστε ότι θα ήταν πολύ ανήθικος για να τον χτυπήσει ο Πλάτων και όλες οι σωκρατικές σχολές! Εδώ η αλήθεια είναι τόσο πολύπλοκη και τόσο συγκεχυμένη ώστε αποφεύγει κανείς να τη διευκρινίσει. Ας ακολουθήσει λοιπόν η πανάρχαια πλάνη (error veritate simplicior) τον παλιό της δρόμο!

Άλλες προοπτικές του συναισθήματος
Τι σημαίνει η φλυαρία μας για τους Έλληνες; Τι καταλαβαίνουμε λοιπόν από την τέχνη τους που η ψυχή της είναι το πάθος για τη γυμνή αρσενική ομορφιά; Μόνο ξεκινώντας από δω συναισθάνθηκαν τη θηλυκή ομορφιά. Είχαν λοιπόν γι’ αυτή, μια τελείως διαφορετική προοπτική από τη δική μας. Και το ίδιο έγινε με την αγάπη τους για τη γυναίκα: Σέβονταν διαφορετικά, περιφρονούσαν διαφορετικά.

Η χοντροκομμένη λογική
Λένε για έναν άνθρωπο με τον βαθύτερο σεβασμό: «Έχει χαρακτήρα!». Μάλιστα! Αν δείχνει μια χονδροειδή λογική, μια λογική ορατή στα μάτια που βλέπουν λιγότερο καθαρά! Αλλά, όταν εξουσιάζει ένα λεπτό και βαθύτερο πνεύμα, ανώτερα συνεπές με τον δικό του τρόπο, οι θεατές αρνούνται την ύπαρξη του χαρακτήρα. Γι αυτό οι πανούργοι πολιτικοί παίζουν γενικά την κωμωδία τους κάτω από το κάλυμμα της χοντροκομμένης συνέπειας.

Ζητιάνοι
Πρέπει να εξαφανίσουμε τους ζητιάνους, επειδή οργιζόμαστε όταν τους δίνουμε ελεημοσύνη, και επειδή πάλι οργιζόμαστε όταν δεν τους δίνουμε.

Οι άνθρωποι των επιχειρήσεων
Το κατάστημά σας -αυτό είναι η μεγαλύτερη προκατάληψή σας-, σας δένει με τον τόπο όπου ζείτε, με την κοινωνία σας, με τις προτιμήσεις σας. Φιλόπονοι στις επιχειρήσεις, αλλά οκνηροί σε ό,τι αφορά το πνεύμα· ικανοποιημένοι με την ανεπάρκειά σας, με την ποδιά του καθήκοντος να κρέμεται πάνω απ’ αυτή την ικανοποίηση· έτσι ζείτε κι έτσι θέλετε να γίνουν τα παιδιά σας!

Για τη μεγάλη πολιτική
Οι μεγάλοι κατακτητές κρατούσαν πάντα την παθητική γλώσσα της αρετής: Είχαν πάντα γύρω τους μάζες λαού που βρισκόταν σε κατάσταση έξαρσης και δεν ήθελαν να ακούν παρά μόνο τη γλώσσα που έκρυβε τον μεγαλύτερο ενθουσιασμό. Μοναδική τρέλα των ηθικών κρίσεων! Όταν ο άνθρωπος έχει το αίσθημα της δύναμης, πιστεύει ότι είναι και αυτοαποκαλείται «καλός»· και τότε ακριβώς οι άλλοι στους οποίους πρέπει να διοχετεύσει τη δύναμη του, τον αποκαλούν «κακό»!…

Καλύτεροι άνθρωποι!
Μου λένε ότι η τέχνη μας απευθύνεται στους σημερινούς, άπληστους, αχόρταγους, αδάμαστους, αηδιασμένους, τυραννισμένους ανθρώπους κι ότι τους δείχνει μια εικόνα μακαριότητας, εξύψωσης, ανωτερότητας, πλάι στην εικόνα της βαρβαρότητάς τους, για να μπορούν τελικά να ξεχάσουν και να ανασάνουν ελεύθερα, ίσως μάλιστα να ξαναβρούν μ’ αυτή τη λήθη μια παρόρμηση προς τη φυγή και τη μεταβολή. Φτωχοί καλλιτέχνες που έχουν τέτοιο κοινό! Με τέτοιες υστεροβουλίες που θυμίζουν παπά και ψυχίατρο!…

Πνεύμα και ηθική
Ο Γερμανός που κατέχει το μυστικό να γίνεται βαρετός με το πνεύμα, τη γνώση και το αίσθημα, και που έχει συνηθίσει να θεωρεί την πλήξη ως κάτι ηθικό, ο Γερμανός φοβάται ότι το γαλλικό πνεύμα θα του βγάλει τα μάτια της ηθικής -κι αυτός ο φόβος είναι όμοιος με τον φόβο μα και την ευχαρίστηση του μικρού πουλιού μπροστά στον κροταλία. Ανάμεσα στους περίφημους Γερμανούς κανείς δεν είχε ίσως περισσότερο πνεύμα από τον Χέγκελ, που όμως είχε κι έναν τόσο μεγάλο γερμανικό φόβο γι’ αυτό, ώστε δημιούργησε εκείνο το ιδιόρρυθμα ελαττωματικό ύφος του. Η ουσία του είναι να περικαλύπτει ένα πυρήνα, να τον τυλίγει ξανά και ξανά, ώσπου να τον διακρίνει μόλις και μετά βίας, ρίχνοντας ένα τυχαίο, ντροπαλό και περίεργο βλέμμα, όπως «το βλέμμα μιας νεαρής γυναίκας μέσα από το πέπλο της», για να μιλήσουμε με τα λόγια του Αισχύλου, αυτού του αρχαίου μισογύνη· αυτός ο πυρήνας είναι μια πνευματική δημιουργία συχνά γεμάτη προπέτεια πάνω σε ένα από τα πιο πνευματικά θέματα, ένας λεπτός και τολμηρός συνδυασμός λέξεων, έτσι όπως αρμόζει σε μια κοινωνία στοχαστών, ως ορεκτικό της επιστήμης, αλλά όπως παρουσιάζεται μέσα σ’ αυτό το περιτύλιγμα, είναι η πιο δυσνόητη επιστήμη και η πιο απόλυτη ηθική πλήξη! Οι Γερμανοί βρήκαν σ’ αυτή μια επιτρεπτή μορφή του πνεύματος, την απόλαυσαν με τόσο έκδηλο ενθουσιασμό που η πολύ καλή νόηση του Σοπενάουερ έμεινε κατάπληκτη -σε ολόκληρη τη ζωή του καταφερόταν ενάντια στο θέαμα που του πρόσφεραν οι Γερμανοί, αλλά δεν μπόρεσε ποτέ να το εξηγήσει μέσα του.

Σ’ αυτούς που ονειρεύονται την αθανασία
Επιθυμείτε λοιπόν την αιώνια διάρκεια σ’ αυτή την ωραία συνείδηση του ίδιου του εαυτού σας; Δεν είναι αναίσχυντο αυτό; Ξεχνάτε όλα τα άλλα πράγματα που, με τη σειρά τους, θα έπρεπε να σας ανέχονται αιώνια, όπως σας έχουν ανεχτεί ως τώρα, με μια υπομονή που υπερβαίνει ακόμη και τη χριστιανική; Ή μήπως νομίζετε ότι η όψη σας του προκαλεί ένα αίσθημα αιώνιας ευδαιμονίας; Ένας και μόνο αθάνατος άνθρωπος πάνω στη γη θα ήταν αρκετός για να εμπνεύσει σε όλα τα άλλα που θα έμεναν γύρω του, τόση αηδία ώστε θα επέφερε μια πραγματική επιδημία αυτοκτονίας και απαγχονισμών. Κι εσείς, κακόμοιροι κάτοικοι της γης που μένετε με τις μικρές έννοιες σας των χιλίων λεπτών τον χρόνο, θα θέλατε να γίνετε αιώνιο βάρος στην αιώνια παγκόσμια ύπαρξη! Υπάρχει τίποτα πιο ενοχλητικό; Αλλά στο κάτω-κάτω της γραφής, ας είμαστε επιεικείς με ένα πλάσμα εβδομήντα χρόνων! Δεν μπόρεσε να ασκήσει τη φαντασία του για να περιγράψει την δική του «αιώνια ανία» -του έλειπε ο χρόνος γι’ αυτό!

Η αξιοπρέπεια και ο φόβος
Οι τελετές, τα επίσημα ενδύματα, τα σοβαρά πρόσωπα, το εξεζητημένο ύφος, η περίτεχνη ομιλία και όλα όσα ονομάζουμε γενικά επισημότητα, είναι ο τρόπος να αντιμετωπίζουν τα πράγματα εκείνοι που φέρουν τον φόβο βαθιά μέσα τους, θέλουν έτσι να εμπνεύσουν κι αυτοί τον φόβο (στους ίδιους τους εαυτούς τους ή σε εκείνο που αντιπροσωπεύουν). Αυτοί που είναι άφοβοι, δηλαδή πρωταρχικά, αυτοί που είναι πάντα και αναμφισβήτητα τρομεροί, δεν έχουν ανάγκη ούτε από αξιοπρέπεια ούτε από τελετές· αυτοί με τα λόγια και με τη στάση τους υποστηρίζουν την καλή μα και την κακή φήμη της εντιμότητας και της νομιμοφροσύνης, για να δείξουν ότι έχουν συνείδηση του τρομοκρατημένου χαρακτήρα τους.

Αυτοί που φέρουν αλυσίδες
Φυλαχθείτε από όλα τα αλυσοδεμένα πνεύματα! Για παράδειγμα, από τις έξυπνες γυναίκες που το πεπρωμένο τους τις περιόρισε σε ένα ταπεινό και πνιγηρό περιβάλλον, που μέσα του γερνούν σιγά-σιγά. Φαινομενικά, είναι ξαπλωμένες στον ήλιο, νωχελικές και μισότυφλες, αλλά κάθε ξένο βήμα, κάθε απρόοπτη κίνηση τις κάνει α αναπηδούν και να δείχνουν τα δόντια τους. Εκδικούνται έτσι όλα όσα μπόρεσαν να ξεφύγουν από το σκυλόσπιτό τους.

Περηφάνια
Αλίμονο! Κανένας μας δεν γνωρίζει το αίσθημα που νιώθει ο βασανισμένος μετά το μαρτύριο, όταν τον μεταφέρουν στο κελί του μαζί με το μυστικό του! Το κρατά ακόμη σφιχτά στα δόντια του. Πώς θέλετε να γνωρίζετε την αγαλλίαση της ανθρώπινης περηφάνιας!

Για την γερμανική αρετή
Πόσο εκφυλισμένος θα πρέπει να είναι ένας λαός στο γούστο του, πόσο θα πρέπει να ταπεινώνεται με δουλικά αισθήματα μπροστά στα αξιώματα, στις προνομιούχες τάξεις, στις λαμπρές στολές, στις πομπές και στις επιδείξεις, για να θεωρεί αυτό που είναι απλό ως κακό, και τον απλό άνθρωπο ως κακό άνθρωπο! Πάντα πρέπει να αντιτείνουμε στην ηθική αλαζονεία των Γερμανών τη λεξούλα «κακός» και τίποτα περισσότερο.

Ο Αριστοτέλης και ο γάμος
«Στα παιδιά των μεγάλων πνευμάτων ξεσπά η παραφροσύνη, στα παιδιά των μεγάλων ενάρετων ξεσπά η ηλιθιότητα», σχολιάζει ο Αριστοτέλης. Να ήθελε μ’ αυτή τη φράση να παροτρύνει σε γάμο τα άτομα που αποτελούν εξαίρεση;

Γιατί τόσο υπέροχο!
Γνωρίζετε, αλίμονο, αυτό το είδος των ζώων! Είναι αλήθεια ότι ευχαριστιέται περισσότερο όταν βαδίζει με τα δυο του πόδια «σαν Θεός», αλλά όταν ξαναπέφτει στα τέσσερα, εμένα μου αρέσει περισσότερο: Αυτό ταιριάζει ασύγκριτα περισσότερο στη φύση του!

Εκεί όπου δεν μπορεί κανείς να πει τίποτα εναντίον μιας ηθικής
Ανάμεσα στους δειλούς, είναι κακή συμπεριφορά να πει κανείς κάτι εναντίον της ανδρείας, γιατί έτσι προκαλεί την περιφρόνηση. Και οι ανυπόληπτοι άνθρωποι δείχνουν παροργισμένοι όταν ακούν να λέγεται κάτι ενάντια στη συμπόνια.

Ολέθριο
Οδηγεί κανείς με τον πιο σίγουρο τρόπο, έναν νέο στην καταστροφή, αν του διδάσκει να εκτιμά περισσότερο έναν ομοϊδεάτη του, παρά κάποιον που σκέφτεται διαφορετικά.

Το δίκαιο και το σύνορο
Ο ασκητισμός είναι η κατάλληλη νοοτροπία γι’ αυτούς που επιθυμούν να εξολοθρεύσουν τα σαρκικά τους ένστικτα, επειδή αυτά τα ένστικτα είναι άγρια θηρία. Αλλά γι’ αυτούς μόνο!

«Ανθρωπισμός»
Δεν θεωρούμε τα ζώα ως ηθικά όντα. Αλλά νομίζετε λοιπόν ότι τα ζώα σας θεωρούν εσάς ηθικά όντα; Ένα ζώο που ήξερε να μιλά είπε: «Ο ανθρωπισμός αν μη τι άλλο, είναι μια προκατάληψη από την οποία εμείς τα ζώα δεν υποφέρουμε».

Ο ελεήμων άνθρωπος
Ο ελεήμων άνθρωπος ικανοποιεί μια πνευματική του ανάγκη κάνοντας το καλό. Όσο πιο σφοδρή είναι αυτή η ανάγκη, τόσο λιγότερο αυτός έρχεται στη θέση του άλλου, τον οποίο βοηθά και που του χρησιμεύει για να ικανοποιήσει αυτή την ανάγκη. Γίνεται τότε σκληρός και μάλιστα άγριος σε ορισμένες περιπτώσεις. (Η εβραϊκή ευεργεσία και φιλευσπλαχνία έχουν τέτοια φήμη: Ξέρουμε ότι είναι λίγο πιο βίαιες απ’ όσο εκείνες των άλλων λαών).

Η σχολή του ρήτορα
Όταν μένει κανείς σιωπηλός για έναν ολόκληρο χρόνο, ξεσυνηθίζει τη φλυαρία και μαθαίνει την ομιλία. Οι πυθαγόρειοι ήταν οι καλύτεροι πολιτικοί άντρες της εποχής τους.

Καθόλου ωφελιμιστές
«Η δύναμη την οποία κακολογούν πολύ, αξίζει περισσότερο από την αδυναμία στην οποία συμβαίνει μόνο κάτι καλό». Αυτή ήταν η νοοτροπία των Ελλήνων. Αυτό σημαίνει ότι εκτιμούσαν περισσότερο το αίσθημα της δύναμης από κάθε ωφέλεια ή καλή φήμη.

Η δυστυχία του εγκληματία
Ένας εγκληματίας που το έγκλημά του αποκαλύφτηκε, δεν υποφέρει για το ίδιο το έγκλημά του αλλά είτε από τη ντροπή και την αγανάκτηση που του προκαλεί η ανοησία που έκανε, είτε από τη στέρηση του συνηθισμένου του στοιχείου, και πρέπει να έχει σπάνια λεπτότητα για να κάνει αυτή τη διάκριση. Όλοι αυτοί που έμειναν πολλά χρόνια στις φυλακές ή στα αναμορφωτήρια εκπλήσσονται για το πόσο σπάνια συναντάς εκεί «τύψεις συνείδησης», δίχως διφορούμενα. Αλλά περισσότερο συναντάς τη νοσταλγία για το παλιό, κακό και λατρεμένο έγκλημα.

Αυτό που πρέπει να συμπεραίνουμε από ένα φανταστικό ιδανικό
Εκεί όπου βρίσκονται οι αδυναμίες μας πλανιούνται και οι εξάρσεις μας. Η ενθουσιώδης πρόταση «αγαπάτε τους εχθρούς σας», επινοήθηκε ασφαλώς από τους Εβραίους, τους καλύτερους μισάνθρωπους που υπήρξαν ποτέ, και η ωραιότερη εξύμνηση της αγνότητας περιγράφηκε από εκείνους που στα νιάτα τους, έζησαν ακόλαστα και ρυπαρά.

Δοκιμασμένη συμβουλή
Από όλα τα μέσα παρηγοριάς κανένα δεν είναι τόσο αποτελεσματικό γι’ αυτόν που το χρειάζεται όσο η διαβεβαίωση ότι, στην περίπτωση του, δεν υπάρχει παρηγοριά. Εδώ υπάρχει γι’ αυτόν μια τέτοια τιμητική διάκριση που, δίχως να καθυστερήσει, σηκώνει το κεφάλι ψηλά.

Η κωμωδία του οίκτου
Όποιο μέρος κι αν παίρνουμε στη ζωή ενός δυστυχισμένου, μπροστά του παίζουμε πάντα μια μικρή κωμωδία: δεν λέμε πολλά απ’ αυτά που σκεφτόμαστε και πώς τα σκεφτόμαστε, με την επιφύλαξη του γιατρού στο κρεβάτι ενός άρρωστου που κινδυνεύει να πεθάνει.

Κάπως πολύ βαρύ
Οι πολύ γενναίοι άνθρωποι που είναι ωστόσο κάπως βαρείς για να φερθούν ευγενικά και αξιαγάπητα, επιδιώκουν αμέσως να απαντήσουν σε ένα φιλοφρόνημα με μια σοβαρή εξυπηρέτηση ή με τη συμβολή της δικής τους δύναμης. Είναι συγκινητικό να βλέπεις πόσο δειλά φέρουν τα χρυσά τους είδη, όταν ένας άλλος τους έχει προσφέρει επίχρυσες δεκάρες.

Συνθήκες της ευγένειας
Η ευγένεια είναι ένα πολύ ωραίο πράγμα, και στ’ αλήθεια, μια από τις τέσσερις πρώτιστες αρετές (αν και αυτή είναι η τελευταία). Αλλά, για να μην γινόμαστε ενοχλητικοί ο ένας στον άλλον εξ αιτίας της, πρέπει ακριβώς αυτός με τον οποίο ερχόμαστε σε επαφή, να έχει μια απόχρωση ευγένειας περισσότερο ή λιγότερο από μας, διαφορετικά θα καταλήξουμε να καθηλωθούμε σε ένα σημείο, επειδή το βάλσαμο δεν γιατρεύει μόνο, αλλά κολλάει γερά.

Να αποθανατίζεις
Αυτός που θέλει να σκοτώσει τον αντίπαλό του ας σκεφτεί μήπως μ’ αυτόν τον τρόπο τον διαιωνίζει στην ψυχή του.

Πνευματώδης και στενόμυαλος
Δεν ξέρει να εκτιμά τίποτα πέρα από τον εαυτό του. Και όταν θέλει να εκτιμήσει άλλους ανθρώπους, πρέπει πάντα να αρχίσει να τους μεταμορφώνει μέσα του. Σ’ αυτό είναι πραγματικά πνευματώδης.

Και αυτό επίσης είναι ηρωικό
Να κάνουμε τα πιο αποκρουστικά πράγματα για τα οποία δεν τολμά κανείς να μιλήσει, αλλά που είναι χρήσιμα και αναγκαία, είναι κι αυτό κάτι ηρωικό. Οι Έλληνες δεν ντρέπονταν να συγκαταλέγουν στα μεγάλα κατορθώματα του Ηρακλή τον καθαρισμό ενός στάβλου.

Οι γνώμες των αντιπάλων
Για να υπολογίσουμε πόσο λεπτοί ή αδύνατοι από τη φύση τους φαίνονται ακόμη και οι πιο γεροί εγκέφαλοι, πρέπει να παρατηρήσουμε με ποιο τρόπο αντιλαμβάνονται και αποδίδουν τις γνώμες των αντιπάλων τους. Το φυσικό μέτρο κάθε διάνοιας αποκαλύπτεται εδώ. Ο τέλειος σοφός, δίχως να το επιδιώκει, υψώνει τον αντίπαλό του σε είδωλο και ελευθερώνει την αντίφασή του από κάθε κηλίδα και από κάθε γωνία επαφής. Μόνο όταν ο αντίπαλός του έχει γίνει θεός με λαμπερά όπλα, παλεύει εναντίον του.

Δάσκαλος και μαθητής
Ένας δάσκαλος πρέπει να προειδοποιεί τους μαθητές του να προφυλάγονται απ’ αυτόν, κι αυτό είναι δείγμα του ανθρωπισμού του.

Ντροπή
Να το ωραίο άλογο που χτυπά τη γη με τα πόδια του και χλιμιντρίζει, κι αδημονεί να τρέξει κι αγαπά αυτόν που το καβαλά. Αλλά τι ντροπή! Ο καβαλάρης δεν μπορεί να ανεβεί στη σέλα· είναι κουρασμένος. Αυτή είναι η ντροπή του κουρασμένου στοχαστή μπροστά στη δική του φιλοσοφία.

Οι τέσσερις αρετές
Έντιμοι, απέναντι στον εαυτό μας και απέναντι σε όποιον είναι ακόμη φίλος μας. Ανδρείοι, απέναντι στον εχθρό. Γενναιόψυχοι, απέναντι στον νικημένο. Ευγενικοί -πάντα. Έτσι μας θέλουν οι τέσσερις πρώτιστες αρετές.