Ο Διδάσκαλος και το μονοπώλιο της Γνώσης

Ο Σύγχρονος άνθρωπος βαδίζει στην καθημερινή του ζωή, έχοντας ως εφόδια τα δυνατά σημεία του χαρακτήρα του, αλλά και ως τρωτά σημεία τις προσωπικές του αδυναμίες. Και ο κάθε άνθρωπος αποτελεί ένα απειροελάχιστο αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της μεγαλύτερης ομάδας ανθρώπων που αποτελούν τον κόσμο που κατοικούμε. Στην Ελλάδα που τόσο ανάγκη έχει την αποκόλληση των ανθρώπων της από το Συνειδησιακό Τέλμα, έτσι ώστε να προχωρήσουμε επιτέλους σε μία νέα εποχή διαμοιρασμού αξιόπιστων πληροφοριών και γνώσης που θα μας αφυπνίσει έστω και λίγο, ένα κοινό και απείρως δυσκατάβλητο σφάλμα του χαρακτήρα μας πληγώνει ανεπανόρθωτα το Συλλογικό μας ασυνείδητο και μετατρέπει την κοινωνία μας σε ένα όχλο Διδάσκαλων.

«Ο έξυπνος θέλει να μαθαίνει, αλλά ο ανόητος θέλει να μαθαίνει τους άλλους.» – 'Αντον Τσέχωφ

Ο Εγωκεντρισμός δεν μας αφήνει να προχωρήσουμε παρακάτω, μας απαγορεύει να διαπιστώσουμε πως ίσως και ο διπλανός μας κάνει τα κατάλληλα βήματα προς την σωστή κατεύθυνση, έστω και αν εμείς τα κάναμε πριν από αυτόν. Παραβλέπουμε το γεγονός πως αν βαδίσουμε μαζί, δυναμώνουμε την ορμή της κατεύθυνσης και δημιουργούμε εναρμονισμένοι μία νέα πραγματικότητα που αν μας βρει ενωμένους θα είναι αδιαπέραστη από τα Συνειδησιακά σφάλματα του παρελθόντος. Όμως όχι.. Αν κάποιος έχει μάθει κάτι πριν από σένα οικειοποιείται την γνώση, την κάνει κτήμα του και αποκτά μονάχα αυτός το δικαίωμα να την διαμοιράζει. Γιατί ο άνθρωπος, και ειδικότερα ο άνθρωπος της Ελλάδας λατρεύει να διδάσκει. Λατρεύει να είναι Διδάσκαλος όλων των άλλων.

Ο Διδάσκαλος: Η Γνώση είναι δύναμη

Όταν δραστηριοποιείσαι σε ένα τομέα όπου άλλοι έχουν υπάρξει πριν από εσένα, και άλλοι θα υπάρξουν μετά από εσένα, οφείλεις να σέβεσαι τους προηγούμενους που έστρωσαν τον δρόμο για να εμφανιστείς, αλλά και να κινητοποιείς τους επόμενους για να βάλουν τα δυνατά τους έτσι ώστε το λιθαράκι που θα τοποθετήσουν να είναι ισχυρότερο από αυτό που έβαλες εσύ. Μονάχα έτσι κινείται ο κόσμος, μονάχα έτσι η πληροφορία διαμοιράζεται σωστά. Όταν ειδικότερα ο χώρος δράσης σου αφορά την συγγραφή – ή ακόμα και την αναπαραγωγή άρθρων που καταπιάνονται με το υπερβατικό, δηλαδή με πληροφορίες που προτρέπουν τον αναγνώστη να αποτινάξει κάθε είδους δόγμα από πάνω του, έτσι ώστε με το μυαλό του όσο γίνεται απελευθερωμένο από φραγμούς να ξεκινήσει το μονοπάτι προς την προσωπική και συνάμα «παράξενη» αναζήτησή του, τότε οφείλεις κυρίως εσύ να είσαι απαλλαγμένος από τον εγωισμό και τον Δογματισμό.

Όταν κάποιοι φράζουν τον δρόμο του άλλου επειδή προσπαθεί να κάνει το ίδιο με εκείνους , τότε αυτόματα δημιουργούν το δικό τους δόγμα και απαιτούν από τους άλλους να το ακολουθήσουν. Γιατί θεωρούν πως μόνο το δικό τους κανάλι πληροφόρησης είναι αξιόπιστο για την σωστή εκμάθηση του κόσμου.

Ο Διδάσκαλος και το μονοπώλιο της Γνώσης

Για να κάνουμε την θεωρία του Διδάσκαλου πιο κατανοητή, ας πάρουμε ως παράδειγμα δύο Συγγραφείς που έχουν γράψει ο κάθε ένας από ένα βιβλίο πάνω στο ίδιο θεματικό αντικείμενο, με ίδιες παραπομπές και αναφορές σε γεγονότα που έχουν να κάνουν με το αντικείμενο αυτό, αλλά διαφορετική οπτική γωνία για τον κάθε συγγραφέα. Ποιό είναι το καταλληλότερο βιβλίο για τον αναγνώστη; Το πιθανότερο είναι πως η κάθε πλευρά θα υποστηρίξει πως το δικό της ανάγνωσμα είναι το καταλληλότερο. Και είναι πολύ πιθανό να ξεκινήσει ένας ατέρμονος πόλεμος λασπολογίας ανάμεσα στους δύο, με κατηγορίες πως ο ένας αντέγραψε τον άλλο.

Χωρίς όμως κανείς να έχει διαπράξει το «έγκλημα» της αντιγραφής, αφού τα γεγονότα ή οι εξιστορήσεις που παραθέτουν και οι δύο είναι εδραιωμένες ιστορίες που τοποθετούνται ως πληροφορίες και από τις δύο πλευρές. Γιατί να μην υποστηρίξουν λοιπόν την πιο σωστή άποψη, αυτή δηλαδή που λέει πως σωστά είναι και τα δύο βιβλία, ανάλογα με την ελεύθερη διανόηση του αναγνώστη; Έτσι άραγε δεν αυθυποβάλλουμε το κοινό στην ιδέα πως μία πληροφορία είναι σωστή, και η άλλη, έστω και αν είναι ίδια είναι λάθος, και όποιος την διαβάζει είναι αδαής; Μήπως αυτή δεν είναι η υπέρτατη εδραίωση του Δογματισμού; Πως μπορεί η γνώση για τον υπερβατισμό να περνάει μέσα από δογματικά επιλεκτικά κανάλια που λειτουργούν με βάση άλλα κριτήρια, όπως ίσως το συμφέρον;

Η Γνώση επιλέγεται από εκείνον που θέλει να την κατανοήσει. Ανεξάρτητα από την πηγή της, αν η πληροφορία αναγνωρίζεται ως σωστή, τότε μπορούμε ελεύθερα και χωρίς δισταγμό να την διαμοιράζουμε, αλλά και να την εμπλουτίζουμε με την δική μας. Έτσι, θα δημιουργηθεί ένα δίκτυο σωστών πληροφοριών από πολλαπλά κανάλια ενημέρωσης, που χωρίς ίχνος αθέμιτου ανταγωνισμού θα εξυπηρετούν τους σκοπούς για τους οποίους δημιουργήθηκαν. Να βοηθούν αυτόν που αναζητά, να πάει λίγο παρακάτω. Χωρίς να αποζητά την αποκλειστικότητα της πληροφορίας, ειδικότερα αν εκείνη υπήρχε πριν από αυτόν. Είμαστε όλοι ίσοι στην αναζήτηση αυτή, είμαστε όλοι βουτηγμένοι στην απύθμενη θάλασσα της Γνώσης που μας προσέφεραν άλλοι ίσως και χιλιάδες χρόνια πριν, και εξακολουθούν να μας προσφέρουν ακόμη και σήμερα. Κανείς δεν μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του ως τον Κάτοχο της Γνώσης, τον Διδάσκαλο της απαίδευτης μάζας. Γιατί αν υποβαθμίσεις το κοινό στο οποίο απευθύνεσαι, αυτόματα και υποσυνείδητα μειώνεις και την θέλησή σου να του μεταβιβάσεις (και όχι να τον διδάξεις) την πληροφορία που θα τον βοηθήσει να βαδίσει μόνος του το υπερβατικό μονοπάτι. Γιατί φαίνεται πως γεμίσαμε Διδάσκαλους, και στερέψαμε από ανθρώπους που κατανοούν πως δεν γνωρίζουν και δεν θα γνωρίσουν ποτέ τα πάντα. Σε αυτό τον βαλτωμένο τόπο, χρειαζόμαστε ανθρώπους που γνωρίζουν μόνο το εξής: Πως όσο ζουν, θα συνεχίσουν να μαθαίνουν, και θα αγαπάνε να αναζητούν.

Το μόνο άτομο που θα σε κάνει ευτυχισμένο είναι το είδωλό σου στον καθρέφτη

Οι μέρες κυλούν, τα χρόνια περνούν και σου αφήνουν ένα αίσθημα απογοήτευσης. Αναζητάς διαρκώς κάτι διαφορετικό το οποίο θα αλλάξει την ζωή σου. Συνήθως το αναζητάς μέσα από την σύναψη σχέσεων ή την δημιουργία μιας φιλίας. Εξακολουθεί όμως το αίσθημα αυτό να υπάρχει και να επισκιάζει την καθημερινότητά σου. Τι σου συμβαίνει άραγε; Γιατί η ζωή σου δεν αλλάζει και δεν παίρνει την καλύτερη δυνατή τροπή;

Η απάντηση είναι απλή. Το μοναδικό άτομο που θα καταφέρει θα αλλάξει την ζωή σου είσαι εσύ ο ίδιος. Κανείς άλλος δεν μπορεί να το κάνει αυτό. Μην περιμένεις από τους άλλους να στο προσφέρουν διότι το μόνο που θα καταφέρεις είναι να πλανάσαι πλάνην οικτρά και να βουλιάζεις στην απογοήτευση. Αυτό μπορείς να το πετύχεις με τις οποίες αποφάσεις θα πάρεις από εδώ και στο εξής καθώς επίσης εάν αλλάξεις τον τρόπο που σκέφτεσαι. Αποφάσεις που θα συμβαδίζουν με τις αξίες και τις επιθυμίες σου. Αποφάσεις που δεν θα πάρεις εν βρασμό ψυχής ή για να ικανοποιήσεις τους άλλους.

Επιπρόσθετα, πρέπει να μετριάσεις τις προσδοκίες που έχεις από τους άλλους. Αν εσύ προσφέρεις πολλά , περιμένεις να λάβεις το ίδιο κάτι το οποίο δεν συμβαίνει εν τέλει δεν φταίει το άτομο που δεν αποδείχτηκε αντάξιο των προσδοκιών σου αλλά εσύ ο ίδιος. Εσύ που δίνεις άξια σε ανθρώπους χωρίς να είσαι βέβαιος. Διότι για να δοθείς εξολοκλήρου πρέπει να είσαι βέβαιος για το άτομο που έχεις απέναντί σου. Διαφορετικά ανοίγεις τον ασκό του Αιόλου με συνέπειες καταστροφικές για την ψυχολογία σου.

Διεκδίκησε, εκφράσου, πάλεψε και άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεσαι πράγματα και καταστάσεις . Να θυμάσαι το μόνο άτομο που θα σε κάνει ευτυχισμένο είναι το είδωλό σου στον καθρέφτη! Το μόνο που έχεις να κάνεις είναι μια εσωτερική κριτική και παράλληλα μια συζήτηση εφ όλης της ύλης μαζί του. Μόνο τότε θα δεις τα όνειρά σου να παίρνουν σάρκα και οστά και την ζωή σου να αλλάζει προς το καλύτερο.

Η διαφορά ανάμεσα στην αληθινή διαίσθηση, το ένστικτο και στις συνηθισμένες σκέψεις

Η διαίσθηση, η «έκτη αίσθηση» που έχουμε όλοι μέσα μας είναι κάτι διαφορετικό από μια συνηθισμένη διαδικασία σκέψης του μυαλού. Μερικοί την αποκαλούν ένστικτο. Άλλοι την περιγράφουν ως αίσθημα της καρδιάς ή και με άλλες ονομασίες που σχετίζονται με σωματικές αισθήσεις.

Εδώ και λίγο καιρό προσπαθώ να καταλάβω την διαφορά ανάμεσα σε αυτού του είδους διαίσθησης και στην συνηθισμένη διανοητική επεξεργασία σκέψεων. Και να τι έχω μάθει.

Αυτός είναι ο καλύτερος τρόπος για να το πω: είναι διαίσθηση όταν δεν υπάρχει κάποιος λόγος που να εξηγεί ένα συγκεκριμένο συναίσθημα. Όταν δεν υπάρχει κάποια σκέψη, κάποια αίσθηση ή κάποιο ερέθισμα για ένα συγκεκριμένο συναίσθημα θα έλεγα ότι είναι αληθινή διαίσθηση.

Οι πιο ορθολογικοί θα έλεγαν ότι είναι απλώς το υποσυνείδητο που αντιλαμβάνεται αυτά που δεν αντιλαμβάνεται συνειδητό, αλλά νομίζω ότι είναι κάτι διαφορετικό. Η διαίσθηση προέρχεται από διαδικασίες που είτε δεν έχουν εξηγηθεί ακόμα ή που σκοπίμως αγνοούνται από την σύγχρονη επιστήμη.

Και όταν νιώθετε κάτι μέσα σας ή στην καρδιά σας δεν μπορώ παρά να σκεφτώ  πως ακριβώς λειτουργούν τα ενεργειακά κέντρα του σώματος, αλλά ξέρουμε οπωσδήποτε πως κάτι υπάρχει εκεί όταν νιώθουμε αυτό το τσίμπημα στην καρδιά ή το ένστικτο. Είναι κάτι πολύ αληθινό, ανεξήγητο από την βιολογία.

Επίσης η διαίσθηση φαίνεται να εμφανίζεται στο μυαλό σας πολύ γρήγορα και διεξοδικά σαν να είναι μια ξένη σκέψη που ξαφνικά εμφανίστηκε στο μυαλό σας.

Μερικοί άνθρωποι υποπτεύονται πως τα ανθρώπινα όντα μπορούν πραγματικά να διαβάσουν τις σκέψεις των άλλων και να τις ακούσουν σαν να είναι δικές τους. Δεν ξέρω σίγουρα αν αυτό είναι δυνατό ή όχι. Θα έλεγα πως γίνεται πιθανώς με τους πιο διαισθητικούς ανθρώπους (επειδή μερικοί άνθρωποι βιώνουν την διαίσθηση και τα ψυχικά φαινόμενα τόσο έντονα, που η ιατρική κοινότητα αρνείται να αποδεχτεί αυτό που αντιλαμβάνονται ως αληθινό).

Κάποιοι άλλοι υποπτεύονται πως κάποιου είδους τεχνολογίας MK ULTRA μπορεί πραγματικά να εμφυτεύσει σκέψεις στο μυαλό των ανθρώπων, κάνοντας τους να πιστεύουν ότι είναι σχιζοφρενείς ή ότι έχουν κάποιου είδους ισχυρής διαίσθησης. Αυτή είναι μια τρομακτική σκέψη και πιθανώς δεν συμβαίνει αλλά είναι κάτι που πρέπει να εξετάσουμε.

Πολλοί άνθρωποι με συμπτώματα τύπων σχιζοφρένειας είναι ακραίοι λέγοντας ότι η κυβέρνηση (της Αμερικής) στην πραγματικότητα εμφυτεύει σκέψεις στο μυαλό τους. Ενώ πολλοί από αυτούς μπορεί να πάσχουν από παραισθήσεις, θα μπορούσε αυτό να ισχύει;

Συμπερασματικά, αυτά τα διαισθητικά συναισθήματα, το ένστικτο έχουν μια ξεχωριστή ιδιότητα: είναι ξαφνικά, ισχυρά, συγκεκριμένα και συχνά χωρίς κάποια εξήγηση ή κάποιο συναίσθημα που τα προκάλεσε.

Ωστόσο, μερικοί άνθρωποι επιλέγουν να αγνοούν την πραγματικότητα, να διαμορφώνουν απόψεις για ανθρώπους πολύ γρήγορα ή να παίρνουν αποφάσεις βασισμένοι όχι στην αληθινή διαίσθηση, αλλά στο πως θέλουν να αισθάνονται διαβεβαιώνοντας τον εαυτό τους πως είναι η διαίσθηση τους και δεν κάνει λάθος.

Ενώ φαίνεται αδύνατο να διακρίνουμε την αληθινή διαίσθηση από τον τρόπο με τον οποίο θέλει να δει τα πράγματα κάποιος, μπορεί να γίνει: όσο ένα άτομο δεν είναι υπερβολικά άκαμπτο για αυτά που πιστεύει πως είναι και αυτά που πιστεύει πως δεν είναι διαίσθηση.

Πώς τα ψέματα επηρεάζουν τις σχέσεις και την ψυχική μας υγεία

Σύμφωνα με μια μελέτη, ένας στους έξι ανθρώπους στην Αμερική είναι εθισμένος σε κάποιο ψυχιατρικό φάρμακο- κυρίως τα αντικαταθλιπτικά. Κάτι που είναι θλιβερό. Αλλά έχετε σκεφτεί την πιθανότητα πως η δυστυχία μας προέρχεται από το γεγονός πως κατηγοριοποιούμε τα συναισθήματα μας και δεν λέμε αυτά που θέλουμε να πούμε;

Και αυτό συμβαίνει επειδή λέμε ψέματα. Ναι, όλοι λέμε ψέματα. Δεν είναι κάτι για το οποίο θα πρέπει να είμαστε περήφανοι αλλά τα ψέματα είναι μέρος της φύσης μας. Λέμε ψέματα στους άλλους και στον εαυτό μας κάθε μέρα.

Νομίζουμε πως όσο νιώθουμε ενοχές και λυπούμαστε μετά, για παράδειγμα επειδή δεν τηλεφωνούμε τόσο συχνά στους γονείς μας, δεν πειράζει. Αλλά πειράζει; Το να νιώθουμε ενοχές δικαιολογεί την συμπεριφορά μας και μας κάνει αξιοπρεπείς ανθρώπους; Ή σημαίνει ότι είμαστε ψεύτες και υποκριτές;

Τα ψέματα μας εμποδίζουν από το να ζήσουμε πλήρως την ζωή μας και να πραγματοποιήσουμε τα όνειρα μας επειδή δεν είμαστε ο πραγματικός μας εαυτός. Φοράμε μάσκες. Προσποιούμαστε ότι είμαστε κάποιοι που δεν είμαστε.

Αλλά ξεχνάμε ότι με το να ζούμε λέγοντας ψέματα κρύβουμε τον πραγματικό μας εαυτό. Τον χάνουμε. Απομονωνόμαστε από αυτούς που αγαπάμε. Τα ψέματα καταστρέφουν τις σχέσεις επειδή δεν μπορούν να χτίσουν σταθερά θεμέλια καθώς δημιουργούν μια εκδοχή του εαυτού μας που δεν υπάρχει. Έτσι, ποτέ δεν θα αγαπηθούμε για αυτό που είμαστε, αλλά γι αυτό που παρουσιάζουμε.

Ας το σταματήσουμε αυτό!

Ξέρω πως είναι δύσκολο αλλά μόλις δείτε πόσο απελευθερωτικό και θαυμάσιο είναι τότε θα είστε πραγματικά ειλικρινείς με τον εαυτό σας- θα μπορείτε να ανακαλύψετε βαθύτερες συνδέσεις και θα καταλάβετε τι είναι η οικειότητα.

Μόνο έτσι μπορούμε να είμαστε ο πραγματικός εαυτός μας. Έτσι, εμπνέουμε και άλλους ανθρώπους γύρω μας να κάνουν το ίδιο.

Μόνο η αλήθεια μας απελευθερώνει.

Κανείς δε θέλει να του καταστρέψεις το ασφαλές του ΨΕΜΑ

Αυτό που θέλουμε είναι να εξαργυρώνουμε καθημερινά τη ζωή μας και να μαζεύουμε γύρω μας πράγματα άχρηστα, που νομίζουμε ότι διευκολύνουν και στολίζουν το βίο μας! Αυτό νομίζουμε ΕΥΤΥΧΙΑ! Έτσι είμαστε ικανοποιημένοι! Γι’ αυτό το τελευταίο μεγάλο ψέμα μας έγινε τόσο δημοφιλές ανάμεσα στους ανθρώπους! Ήταν ακριβώς ό,τι χρειαζόμασταν για να συνεχίσουν τη ΔΡΑΣΗ τους!!!

Μέσα τους βαθιά γνωρίζουν ότι είναι ένα ΨΕΜΑ, αλλά δεν τολμούν να το παραδεχτούν! Είναι το τελευταίο μεγάλο ΨΕΜΑ!!!

Είναι υποχρεωμένοι να το υποστηρίξουν, να το υπηρετήσουν και να το συντηρήσουν! Είναι η τελευταία τους μεγάλη, οδυνηρή, ψεύτικη ελπίδα… Μετά από αυτό ακολουθεί το ΧΑΟΣ!!! Κανείς, όπως καταλαβαίνεις, δεν προτιμά τον όλεθρο και το χαμό! Είχανε ΣΤΕΡΗΘΕΙ τόσα πολλά όλους αυτούς τους αιώνες και τώρα επιθυμούν διακαώς να ΖΗΣΟΥΝ πάση θυσία!!! Αυτός ο άγριος ΠΟΘΟΣ που έχουν για ζωή είναι η καλύτερη εγγύηση για το ΜΕΛΛΟΝ!!! Είναι η αστείρευτος καύσιμος ύλη που κινεί το όχημα μας!!! Γι’ αυτό σήμερα δεν επιτρέπεται να υπάρχουν ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ και ΑΜΦΙΒΟΛΙΕΣ. Κανείς δεν τολμά να αναρωτηθεί και να αμφιβάλει για το παραμικρό!!! Οι απαντήσεις που δώσαμε είναι οριστικές και αμετάκλητες!!! Ποιος τολμά με ερωτήσεις και αμφιβολίες να ελευθερώσει το μαύρο σκοτάδι της καταστροφής που θα παρασύρει τα πάντα στη σιωπή;

Όλοι περιφρουρούν βάναυσα τον εαυτό τους και κάθε μέρα εξασκούνται για να κάνουν το τελευταίο μας μεγάλο ΨΕΜΑ βίωμα και δεύτερη φύση!!!

Ακριβώς γι’αυτό και εμείς δε φοβηθήκαμε να σου αποκαλύψουμε όλα αυτά που αποκαλύψαμε!!! Κανείς δε θέλει να του καταστρέψεις το ασφαλές του ΨΕΜΑ!!!

Η ακοή τους δεν έχει συνηθίσει τέτοιες συχνότητες!

Δεν καταλαβαίνει αυτή τη γλώσσα, είναι έξω από τη ζωή του και τις επιδιώξεις του!!! Έχει συνηθίσει τη ΦΡΙΚΗ που ζει καθημερινά, του έχει γίνει ΟΙΚΕΙΑ… έχει πείσει τον ΕΑΥΤΟ του ότι αυτή η φρίκη είναι τελικά μια ευτυχία, ότι είναι σωτήρια! Αυτά κάνει ο άγριος πόθος για συνέχεια της ζωής και για επιτυχία. Όλα τ’ άλλα που εμείς ξέρουμε είναι περιττά…

Πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας κατορθώσαμε να κάνουμε τη δουλειά να μοιάζει με φυσική κατάσταση!!! Αυτή είναι η ΝΙΚΗ μας και η προσφορά μας στους ανθρώπους.

Γι’ αυτό, αν ποτέ τολμήσεις και γράψεις ένα βιβλίο χρησιμοποιώντας το υλικό που έχεις συλλέξει στις κασέτες σου… να είσαι σίγουρος ότι θα είναι ένα βιβλίο ΑΧΡΗΣΤΟ και ΑΧΡΕΙΑΣΤΟ!!! Κανείς δεν πρόκειται να του δώσει σημασία! Κανείς δεν πρόκειται να το διαβάσει! Ποιος θα θελήσει να βγάλει τα μάτια του με τα ίδια του τα χέρια; Θα το χαρακτηρίσουν καταθλιπτικό και ΑΧΡΗΣΤΟ!!! Δε θα σου επιτρέψουν να ξεριζώσεις το μέγα ΨΕΜΑ μας, γιατί αυτοί όλοι, ύστερα, πού θα βρουν σωσίβιο να πιαστούν; Κατάλαβες; Δε φοβόμαστε καθόλου. Γιατί όλα αυτά που σου αποκαλύψαμε είναι τόσο απίστευτα, τόσο άχρηστα, τόσο αχρείαστα για τους καθημερινούς ανθρώπους!

Όμως εμείς δεν θ’ ανταλλάξουμε την αρετή μας για τον πλούτο τους

Με τις προσδοκίες που έχουμε αποβλέπουμε σε πολύ μεγάλα πράγματα, κι ύστερα, όταν αποτυγχάνουμε, κατηγορούμε τις θεότητες και τη μοίρα και όχι τη δική μας μωρία.

Δεν είναι, όμως, άτυχος αυτός που θέλει να τοξεύσει με το άροτρό του και να κυνηγήσει τον λαγό καβάλα στο βόδι του, ούτε κάποια κακόβουλη θεότητα αντιτίθεται σε κείνον που δεν μπορεί να πιάσει ελάφια και κάπρους με ψαράδικα καλάθια ή δίχτυα, αλλά από αφέλεια και ανοησία προσπαθούν το αδύνατο. Κι αυτό που φταίει κυρίως είναι η φιλαυτία, που κάνει τους ανθρώπους να λαχταρούν την πρωτιά και τη νίκη στα πάντα και να εμπλέκονται στα πάντα με απληστία. Οι άνθρωποι, δηλαδή, δεν απαιτούν μόνο να είναι ταυτόχρονα και πλούσιοι και μορφωμένοι και ισχυροί και καλοί στα συμπόσια και ευπρόσδεκτοι και φίλοι βασιλέων και άρχοντες πόλεων, αλλά, αν δεν έχουν και σκυλιά και άλογα και ορτύκια και κοκόρια που μπορούν να πάρουν βραβεία, στεναχωριούνται.

Ο Διονύσιος ο πρεσβύτερος δεν ήταν ικανοποιημένος που ήταν ο μεγαλύτερος ανάμεσα στους τότε τυράννους, αλλά, επειδή δεν μπορούσε να ψάλει καλύτερα από τον ποιητή Φιλόξενο ή να ξεπεράσει τον Πλάτωνα στη διαλεκτική, οργισμένος και χολωμένος, έριξε τον Φιλόξενο στα λατομεία και, στέλνοντας τον Πλάτωνα στην Αίγινα, τον πούλησε για δούλο.

Ο Αλέξανδρος είχε διαφορετικό χαρακτήρα, και, όταν ο Κρίσων, ο δρομέας, έτρεξε σε αγώνα μαζί του και του φάνηκε πως επιβράδυνε τον ρυθμό του σκόπιμα, αγανάκτησε πολύ.

Σωστά ο Ομηρικός Αχιλλέας είχε πει αρχικά, “κανένας από τους χαλκοχίτωνες Αχαιούς δεν είναι σαν εμένα”, προσθέτοντας: “στον πόλεμο· στους λόγους, όμως, άλλοι είναι καλύτεροι μου”.

Όταν, εξ άλλου, ο Πέρσης Μεγάβυζος ανέβηκε στο εργαστήριο του Απελλή και προσπάθησε ν’ ανοίξει κουβέντα μαζί του περί τέχνης, ο Απελλής τον αποστόμωσε λέγοντας:

“Όσο δεν μιλούσες, φαινόσουν να είσαι κάποιος λόγω του χρυσαφιού και της πορφύρας σου· τώρα όμως ακόμα κι αυτά τα παιδιά που τρίβουν την ώχρα σε περιγελούν για τις ανοησίες σου”

Γι’ αυτό δεν είναι όλα για όλους, αλλά πρέπει κάποιος, υπακούοντας στην Πυθική επιγραφή, να γνωρίσει τον εαυτό του, και μετά να δοθεί σε κείνο το ένα πράγμα για το οποίο η φύση τον έκανε κατάλληλο, και να μη βιάζει τη φύση σέρνοντας τον εαυτό του να μιμείται πότε το ένα είδος ζωής και πότε το άλλο.

Οι δρομείς, φυσικά, δεν στεναχωριούνται επειδή δεν παίρνουν στεφάνια παλαιστών αλλά αγάλλονται και χαίρονται με τα δικά τους.

“Η Σπάρτη σου ’λαχε· αυτή να τιμήσεις!”. (ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ)

Έτσι και ο Σόλων:

Όμως εμείς δεν θ’ ανταλλάξουμε την αρετή μας
για τον πλούτο τους· η αρετή είναι κτήμα σταθερό
ενώ τα χρήματα έχει πότε ο ένας και πότε ο άλλος.

Εκείνοι, δηλαδή, που έχουν σπουδαία γνώμη για όσα κατέχουν οι ίδιοι δεν θα ενοχληθούν απ’ όσα έχουν οι διπλανοί τους. Όπως έχουν όμως τώρα τα πράγματα, δεν περιμένουμε από το κλήμα να κάνει σύκα ούτε από την ελιά να κάνει σταφύλια, αλλά, όταν πρόκειται για τους εαυτούς μας, αν δεν έχουμε ταυτόχρονα τα προτερήματα και των πλούσιων και των μορφωμένων, και των στρατιωτικών και των φιλοσόφων, και των κολάκων κι αυτών που λένε ελεύθερα τη γνώμη τους, και των φειδωλών και των σπάταλων, κακολογούμε τον εαυτό μας, είμαστε δυσαρεστημένοι και τον περιφρονούμε γιατί, νομίζουμε, ζει στερημένα και ταπεινά.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΗΘΙΚΑ

WILLIAM SHAKESPEARE: Τέτοιο για μένα της αγάπης σου το κλέος

Όταν σμικρύνομαι στα μάτια όλου του κόσμου,
μόνος τον εαυτό μου απόβλητο θρηνώ,
τη μοίρα μέμφομαι και λοιδορώ το φως μου
κι αναστατώνω με φωνές τον ουρανό,

και με φαντάζομαι να ‘μουν αλλιώς πλασμένος,
να ‘χω την τέχνη του ενός, το νού του άλλου,
ωραίος, φέρελπις, με φίλους προικισμένους,
και υποφέρω το μαρτύριο του Ταντάλου∙
κι εκεί που μόλις αυτομίσητος πηγαίνω,

σε συλλογίζομαι και γίνομαι μαζί σου
κορυδαλλός που από τη μαύρη γη τον αίνο
ξυπνά και ψέλνει προς το φως του παραδείσου.
Τέτοιο για μένα της αγάπης σου το κλέος
που δεν τ’ αλλάζω ούτε με σκήπτρο βασιλέως.

William Shakespeare, Σονέτο 29

ΜΙΑ ΑΠΑΝΘΡΩΠΗ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ

Μια ανθρωπότητα απάνθρωπη για τα παιδιά που μεγαλώνει. Μια απανθρωπιά που έχει τη λογική των διεφθαρμένων που την κατευθύνουν και των υποτακτικών που τους ανέχονται.

Αυτός ο απαισιότατος κόσμος έχει πάθει μανία να σκοτώσει με κάθε τρόπο την παιδική αθωότητα. Είναι ένας κόσμος γερασμένος, παραιτημένος, σακατεμένος που μισεί τη χαρά της ζωής. Γεννάει ψυχές που έρχονται γεμάτες ενθουσιασμό να ονειρευτούν το θαύμα της ζωής και προσπαθεί με κάθε τρόπο να τις βρομίσει, να τις αποθαρρύνει, να τις "αδειάσει" από όλη την ομορφιά του αυθόρμητου της ύπαρξης.

Ένας κόσμος που 150 εκατομμύρια παιδιά δουλεύουν σε συνθήκες βασανισμού, σε ορυχεία, φάμπρικες, χωράφια, με ξύλο, με πείνα, με απειλές, για να παράγουν μπιχλιμπίδια για τα προνομιούχα παιδιά. Κι αυτά τα προνομιούχα, με τη σειρά τους να γίνονται σκλαβάκια σε ηλίθια αντικείμενα. Ένα τερατώδες μείγμα ανωμαλίας και εκμετάλλευσης, σε εκείνα τα πλάσματα που θα είναι οι ρυθμιστές του αύριο.

Πως μπορεί μια κοινωνία να απαιτήσει ελευθερία, δικαιοσύνη, ισονομία, καλλιέργεια, όταν μαθαίνει τα παιδιά της να είναι υποχείρια κάθε παράνοιας, κάθε ανωμαλίας που διαχέεται παντού σαν φυσική κατάσταση των πραγμάτων; Από που θα βγουν οι "σωστοί" άνθρωποι, από ένα λάθος κόσμο;

Παιδιά σκλάβοι σε παράνομη εργασία, παιδιά σάκοι ηδονής στο εμπόριο παιδικής σάρκας, παιδιά που βιώνουν εμφυλίους, πολέμους, αρρώστια και θάνατο από μόλις ανοίξουν τα ματάκια τους, παιδιά που ζουν στο πολιτισμένο κόσμο φυλακισμένα σε χρυσά κλουβιά, δεμένα σε έξυπνες οθόνες με ηλίθια εκπαίδευση. Παιδιά που δεν έχουν ένα κομμάτι ψωμί να φάνε, απέναντι στα παχύσαρκα των ταχυφαγείων.

Η κοινή γνώμη μένει πάντα σοκαρισμένη από ιστορίες παιδικής σεξουαλικής κακοποίησης ή πορνείας, την ώρα που διαφημίσεις, ή ταινίες, ή το χαζοκούτι, δείχνουν συνεχώς μικρομέγαλα με μια πονηριά στο μάτι να πλασάρουν το τάδε προϊόν ή να ξεφτιλίζονται σε προγράμματα που έχουν φτιάξει ανώμαλοι. Κοριτσάκια βαμμένα σαν καραγκιόζηδες από μανούλες που τα πλασάρουν στις πασαρέλες και στα καλλιστεία για να εκτονώσουν τη δική τους απωθημένη ανεκπλήρωτη καύλα...

Τα μικρά και αμάθητα χεράκια, εκπαιδεύονται να μαζεύουν με ξύλο και τρομοκρατία τους κόκκους της σοκολάτας που θα φάνε τα άλλα παιδάκια που κάποια στιγμή θα τους απαγορεύουν να την τρώνε πια γιατί έχουν γίνει χοντρά και άρρωστα. Τα μικρά χεράκια που συναρμολογούν τα εξαρτήματα για τα έξυπνα κινητά που θα κάνουν δώρο οι ανεγκέφαλοι γονείς στα άλλα παιδάκια για να μένουν καρφωμένα στις οθόνες μιας εικονικής πραγματικότητας που κλειδώνει σιγά σιγά τη ζωή τους στο τίποτα.

Τα μικρά κορμιά που στήνονται στα σκλαβοπάζαρα της ντροπής για να τα εκμεταλλεύονται καθώς πρέπει νοικοκυραίοι που ζουν ανάμεσά μας και μπορεί να είναι ο δάσκαλος που διδάσκει στο σχολείο, ο παππάς που ευλογεί, ο τραπεζίτης που ελέγχει τα λεφτά μας, ο γείτονας της διπλανής πόρτας, ο αξιοζήλευτος επιχειρηματίας, ή κάποιο σκατο-ίνδαλμα της τέχνης....

Τα παιδιά που ζουν σε συνθήκες σωματικής ή ψυχολογικής βίας σε όλα τα μήκη και πλάτη του πλανήτη, θύματα πολέμου ή ειρήνης, πολίτες του ανεπτυγμένου ή υποανάπτυκτου κόσμου, και που όλα κατευθύνονται στο ίδιο..... η εκπαίδευση της σκλαβιάς και της υποταγής σε κάτι. Η εκπαίδευση του ασήμαντου σε σημαντικό, της ανωμαλίας σε ομαλότητα, της παράνοιας σε κανονικότητα.

Τα παιδιά πρέπει να πιστεύουν σε ανόητα παραμύθια...
Να υποτάσσονται στους κανόνες της κοινωνίας..
Να φτιάχνουν ινδάλματα ψεύτικων ανθρώπων...
Να επιλέγουν τελικά ένα ηλίθιο κινητό το βράδυ δίπλα στο κρεββάτι τους αντί ένα όμορφο μονόκερο...

Δεν μπορεί κανείς να κατηγορήσει τους γονείς γιατί κι αυτοί ένα κομμάτι της παραφουσκωμένης μπαμπούσκας είναι... ένα αντίγραφο μέσα σε αντίγραφα που το μικρότερο κομμάτι θα είναι ίδιο με το μεγαλύτερο. Ένα κομμάτι σε ένα κόσμο κομματιασμένο και αδιάφορο, που ξυπνάει επιλεκτικά σε κάποιο μεμονωμένο γεγονός φρίκης και κλείνει τα μάτια στη γενικευμένη φρίκη, γιατί δεν θέλει να αισθάνεται ένοχος, δεν θέλει να ξέρει...

Ονειρεύομαι ένα κόσμο γεμάτο από κοινωνικά αγράμματους που θα θελήσουν να μάθουν από την αρχή. Τον άνθρωπο που έχει κατανοήσει την αδυναμία του, την άγνοια του και επιθυμεί να μάθει, και στη συνέχεια να διδάξει και να διδαχτεί από παιδιά ελεύθερα. Να εφεύρει καινούργια παραμύθια, να φτιάξει νέα παιχνίδια, να γράψει τα βιβλία από την αρχή...

Δεν χρειάζονται άλλα σκουπίδια τα παιδιά σας, σ΄ αυτή τη τεράστια χωματερή. Αέρα χρειάζονται... όνειρα, ένα πέταγμα πάνω από τη σαπίλα... Αέρα!

ΔΕΣ: Ποια είναι η ηθική του Θεού;

Κοντά στον Ήλιο σήμερα το Solar Orbiter

Το ηλιακό παρατηρητήριο Solar Orbiter του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA) κάνει σήμερα το πρώτο σχετικά κοντινό πέρασμά του από το μητρικό άστρο του ηλιακού συστήματός μας, κινούμενο σε απόσταση περίπου 77 εκατομμυρίων χιλιομέτρων από τον Ήλιο.

Το σκάφος, γνωστό και ως SolO, το οποίο κατασκευάστηκε από την ευρωπαϊκή αεροδιαστημική βιομηχανία Airbus, εκτοξεύθηκε φέτος τον Φεβρουάριο και, μαζί με το αντίστοιχο Parker Solar Probe της Αμερικανικής Διαστημικής Υπηρεσίας (NASA) που προηγήθηκε, θα μελετήσουν για πρώτη φορά από τόσο κοντά και με τόση λεπτομέρεια τον Ήλιο και τη δυναμική συμπεριφορά του.

Την πρώτη κοντινή διέλευση (περιήλιο) του Solar Orbiter, το οποίο προς το παρόν κινείται ανάμεσα στις τροχιές του Ερμή και της Αφροδίτης, θα ακολουθήσουν άλλες ακόμη πιο κοντινές τα επόμενα χρόνια, ώσπου το σκάφος να πλησιάσει σε απόσταση έως 43 εκατομμυρίων χιλιομέτρων (η Γη βρίσκεται σε απόσταση 149 εκατ. χλμ. από το άστρο μας).

Μέχρι τώρα, τον Ήλιο έχουν πλησιάσει περισσότερο -πλην του σύγχρονου Parker Solar Probe που στις 7 Ιουνίου πέρασε σε απόσταση μόλις 19 εκατ. χλμ.- τα παλαιότερα σκάφη Mariner 10, Helios 1 & 2 και Messenger, τα οποία, όμως, δεν είχαν τις ίδιες τεχνολογικές δυνατότητες παρατήρησης.

Σε αυτήν τη φάση, οι μηχανικοί και ελεγκτές του Solar Probe «τσεκάρουν» την ομαλή λειτουργία των συστημάτων και των δέκα επιστημονικών οργάνων του. Η κανονική λειτουργία του θα αρχίσει σε περίπου ένα έτος, αλλά ήδη λειτουργεί το μαγνητόμετρό το, το οποίο καταγράφει τα μαγνητικά πεδία του ηλιακού «ανέμου», του ρεύματος φορτισμένων ενεργειακά σωματιδίων που ο Ήλιος εκτοξεύει στο διάστημα.

Φέτος τον Δεκέμβριο, σύμφωνα με το BBC, το Solar Orbiter θα περάσει σε απόσταση μόνο 500.000 χιλιομέτρων από την επιφάνεια της Αφροδίτης, καθώς θα κάνει «μανούβρα» για να προσεγγίσει στη συνέχεια περισσότερο τον Ήλιο.

Θουκυδίδης: η πολιτική διαστροφή των λέξεων

Θουκυδίδης: 460; - 396; π.Χ.

Η λέξη και το νόημα

§1

Τι είναι η λέξη; Ο Πλάτων στον Κρατύλο 430a κ.εξ. λέει πως η λέξη προορίζεται να ονομάζει σωστά το αντικείμενό της και υπ’ αυτή την έννοια είναι, κατά ένα ορισμένο τρόπο, το όνομα ως το «μίμημα του πράγματος», το όνομα, που μέσα του δηλώνεται η ουσία του πράγματος (393d). Έτσι, η λέξη δεν είναι απλώς τα γράμματα και οι συλλαβές ενός ονόματος, αλλά εκείνος ο λόγος ή το ρήμα (Wort) κατά τον Χάιντεγκερ, που τελεί σε εσωτερική αντ-απόκριση προς το ενύπαρκτο νόημα ενός κατονομαζόμενου όντος. Η διαστροφή, συνεπώς, των νοημάτων και των λέξεων συνιστά ένα φαινόμενο, που εμφανίζεται συνήθως στο πεδίο της πολιτικής σκοπιμότητας, χωρίς να αποκλείονται και άλλα πεδία μιας πανούργας στάσης ζωής του ανθρώπου. Ειδικότερα πρόκειται για εκείνα τα πεδία, όπου οργανικοί διανοούμενοι ή πανομοιότυποι ιδεολογικοί προπαγανδιστές ‒με μια φράση: οι άνευ κρίσεως ακόλουθοι των συντεχνιακών και κομματικών οργανισμών‒ αυτο-εκμηδενίζονται σε υπηρετικά όργανα αυτών των μηχανισμών, προκειμένου να αποκτήσουν κάποια αξιωματική αποδοχή, ελλείψει πραγματικών ικανοτήτων για παραγωγή αυτόνομου δημιουργικού έργου. Η εν λόγω αυτο-εκμηδένιση, στην πράξη, είναι η μηδενικότητα, την οποία οι ίδιοι αναζητούν ως ιδιάζουσα στην ουσία τους. Ένα παρόμοιο δείγμα ιστορικής σημασίας είναι όσα συναρπαστικά μας αφηγείται ο Θουκυδίδης.

§2

Όταν στην αρχαία Ελλάδα μαινόταν ο Πελοποννησιακός πόλεμος -ο πιο φονικός και μοιραίος εμφύλιος πόλεμος των Ελλήνων-, έγραφε ο Θουκυδίδης στο Γ΄ βιβλίο του 82-83, για τη διαστροφή και τη διαστρέβλωση που υπέστη η σημασία της λέξης ως τέτοιας:

«Και νόμισαν πως είχαν δικαίωμα ν’ αλλάξουν και τη συνηθισμένη αντιστοιχία των λέξεων προς τα πράγματα για να δικαιολογήσουν τις πράξεις τους. Έτσι η αστόχαστη τόλμη πέρασε για ανδρεία, που κινείται από φιλία στους συντρόφους, ο δισταγμός, από μέριμνα για το μέλλον, δειλία που εμφανίζεται ως ευπρέπεια, η γνωστική μετριοπάθεια ως πρόσχημα ανανδρίας και η ικανότητα να βλέπει κανείς με σύνεση όλες τις πλευρές μιας κατάστασης, ανικανότητα δράσης σε όλα· τη βίαιη και οξεία αντίδραση την πρόσθεσαν στα προτερήματα του ανδρός, και την αποχή από επιβουλές εύλογη πρόφαση για αποφυγή κινδύνου. Οι περισσότεροι προτιμούσαν να είναι αχρείοι και να ονομάζονται επιτήδειοι, παρά να είναι χρηστοί και να τους λένε ευήθεις… Ο λόγος για όλα τούτα είναι η δίψα για εξουσία, την οποία γεννά η φιλαρχία, η πλεονεξία και το φατριαστικό πνεύμα».

Ως βλέπουμε, οι λέξεις χρησιμοποιούνται κατά το ήθος των ανθρώπων που διαχειρίζονται τα δημόσια πράγματα με τέτοια ιδιοτέλεια, αλαζονεία, ανημποριά, με τόσο ακόρεστη δίψα για εξουσία, για βίαιη επιβολή του Κακού, ώστε να χρειάζεται να αναστρέφουν την ορθότητα των λέξεων. Το νόημα της λέξης, της πρότασης, της παραγράφου, της ενότητας, του λόγου εν γένει, είναι ανύπαρκτο. Αυτό που υπάρχει είναι οι ανεστραμμένες ‒και όχι λιγότερο διεστραμμένες‒ βλέψεις ενός ανεξέλικτου, ακαλλιέργητου, βάναυσου Εγώ. Η τιθάσευσή του προϋποθέτει μια αληθινή, σωστή, διαλεκτική συλλογιστική, που μπορεί να οδηγήσει το Εγώ να αναζητήσει την αλήθεια του μέσα στην αναζήτηση της ουσίας των πραγμάτων· στην αναζήτηση της αλήθειας τους.

§3

Τα νοήματα δεν τα φέρνουν οι άνθρωποι μέσα τους, αλλά τα ανακαλύπτουν στα ίδια τα πράγματα. Γι’ αυτό και το ως άνω παράδειγμα της μεταλλαγής των λέξεων, γενικότερα της στρεψοδικίας δεν συνιστά ένα μεμονωμένο φαινόμενο διαστροφής, αλλά συνάπτεται με την πολιτική και κοινωνική κατάσταση της τότε Αθήνας, με τον περίκοσμο των ανθρώπων. Επομένως εξετάζεται πρωτίστως ως πολιτικό φαινόμενο γλωσσικής διαστροφής. Ως τέτοιο, όπου οι λέξεις έχουν χάσει το αληθινό τους νόημα και έχουν υποστεί αδιανόητη για τον ανθρώπινο νου φθορά. Για την ουσία των ανθρώπων, ως στοιχειωδώς σκεπτόμενων όντων, πρόκειται για καθολική παραφθορά του πνεύματος και συνακόλουθα για αποσυντεθειμένα πλήρως ανθρώπινα όντα. Πιο ειδικά, πότε συμβαίνει αυτό το φαινόμενο της φθοράς των λέξεων, της καταστροφής του λόγου, της διαστροφής της γλώσσας; Όταν μια κοινωνία βρίσκεται σε ολική αποσύνθεση και η πολιτική έχει μετατραπεί σε διαφθορείο συνειδήσεων. Τότε απλώνεται η αχλύς της ασυνειδησίας από τους σφετεριστές της πολιτικής εξουσίας και υποστασιοποιούνται βίαιες ιδεολογικές «ανακαλύψεις» για να συσκοτίζουν την αληθινή πραγματικότητα και με κυνικές υποσχέσεις να παγιδεύουν τους ανθρώπους μέσα σε λαβύρινθους απατηλής ευφορίας. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργούνται ολόκληρα τάγματα εφόδου από οπαδούς και στελέχη κομμάτων, παρα-κομμάτων, συντεχνιών και μηχανισμών, συλλογικοτήτων και παρόμοιων ομάδων, τα οποία, με τον μανδύα μάλιστα του «προοδευτικού», του «αριστερού», είναι ταγμένα να μεταποιούν τον λαό σε όχλο και να τον ψυχ-αγωγούν με ήχους, εικόνες, θεάματα μαζικής κουλτούρας, δηλ. μαζικής αποβλάκωσης. Ό,τι συμβαίνει ακριβώς και στη γαλάζια μας χώρα, με πρωταγωνιστές εκάστοτε τα ωφελιμιστικά όντα της καθεστωτικής «αριστεράς»: κάθε πνευματικά παράλυτος, αγράμματος, πολιτικός μαφιόζος, διεφθαρμένος ως την τελευταία ρανίδα του αίματός του έχει βρει τη δική του προσαρμογή κάτω από την άνομη εξουσία της εν λόγω πλουτοκρατικο-φεουδαρχικής «αριστεράς». Είναι όλοι εκείνοι που νιώθουν για φυσιολογικούς, «πνευματικούς» τους χώρους τα υπόγεια καπηλειά και τα σκοτεινά πολιτικά καφενεία 

§4

Επανατίθεται λοιπόν τώρα το ερώτημα: τι είναι η λέξη; Μήπως είναι η σκιά που σκιάζει το φως; Μήπως είναι η πιο πάνω εκτεθείσα διαστροφή του λόγου και της σκέψης; Η λέξη είναι το υπαρκτικό μας Είναι. Και τούτο στις κοινωνικές και ιστορικές του υποδηλώσεις. Ακριβώς μέσα στον κύκλο αυτών των υποδηλώσεων η λέξη είναι το νόημά της. Σε συνάφεια με τούτο το Είναι της ο Χάιντεγκερ τη διακρίνει ρητά από τη φωνή. Η τελευταία, ως έναρθρη εκφορά ή ενότητα, γίνεται λέξη, εάν σημαίνει κάτι. Η λέξη, κατ’ αυτό το πνεύμα, είναι το νόημα του κόσμου και του εαυτού μας -τα όρια του κόσμου μου είναι τα όρια της γλώσσας μου, έλεγε ο Βιτγκενστάιν· είναι το δεικτικό σημαίνειν. Με βάση το τελευταίο τούτο, η φανέρωση του κόσμου εκδηλώνεται στις και με τις λέξεις. Επομένως, ανάλογα με το δεικτικό τους σημαίνειν, ο κόσμος είναι εκείνος ο σαθρός κόσμος που μας θύμισε πιο πάνω ο Θουκυδίδης και συνεχίζουν να μας θυμίζουν εφάμιλλα παραδείγματα του σύγχρονου κόσμου ή ο κόσμος του ποιείν, έτσι όπως το κατανοεί ο Χάιντεγκερ: η ιστορική δημιουργία του ανθρώπου ως εκκάλυψη [=αποκάλυψη], μέσα στα έργα του, του νοήματος του Dasein του.

ΠΛΑΤΩΝ: Ἵππίας μείζων (289a-289d)

[289a] ΣΩΚΡΑΤΗΣ. Εἶεν· μανθάνω, ὦ Ἱππία, ὡς ἄρα χρὴ ἀντιλέγειν πρὸς τὸν ταῦτα ἐρωτῶντα τάδε· Ὦ ἄνθρωπε, ἀγνοεῖς ὅτι τὸ τοῦ Ἡρακλείτου εὖ ἔχει, ὡς ἄρα «Πιθήκων ὁ κάλλιστος αἰσχρὸς ἀνθρώπων γένει συμβάλλειν,» καὶ χυτρῶν ἡ καλλίστη αἰσχρὰ παρθένων γένει συμβάλλειν, ὥς φησιν Ἱππίας ὁ σοφός. οὐχ οὕτως, ὦ Ἱππία;
ΙΠΠΙΑΣ. Πάνυ μὲν οὖν, ὦ Σώκρατες, ὀρθῶς ἀπεκρίνω.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ. Ἄκουε δή. μετὰ τοῦτο γὰρ εὖ οἶδ᾽ ὅτι φήσει· «Τί δέ, ὦ Σώκρατες; τὸ τῶν παρθένων γένος θεῶν γένει ἄν τις [289b] συμβάλλῃ, οὐ ταὐτὸν πείσεται ὅπερ τὸ τῶν χυτρῶν τῷ τῶν παρθένων συμβαλλόμενον; οὐχ ἡ καλλίστη παρθένος αἰσχρὰ φανεῖται; ἢ οὐ καὶ Ἡράκλειτος αὐτὸ τοῦτο λέγει, ὃν σὺ ἐπάγῃ, ὅτι “Ἀνθρώπων ὁ σοφώτατος πρὸς θεὸν πίθηκος φανεῖται καὶ σοφίᾳ καὶ κάλλει καὶ τοῖς ἄλλοις πᾶσιν;”» ὁμολογήσωμεν, Ἱππία, τὴν καλλίστην παρθένον πρὸς θεῶν γένος αἰσχρὰν εἶναι;
ΙΠΠΙΑΣ. Τίς γὰρ ἂν ἀντείποι τούτῳ γε, ὦ Σώκρατες;
[289c] ΣΩΚΡΑΤΗΣ. Ἂν τοίνυν ταῦτα ὁμολογήσωμεν, γελάσεταί τε καὶ ἐρεῖ· «Ὦ Σώκρατες, μέμνησαι οὖν ὅτι ἠρωτήθης;» Ἔγωγε, φήσω, ὅτι αὐτὸ τὸ καλὸν ὅτι ποτέ ἐστιν. «Ἔπειτα,» φήσει, «ἐρωτηθεὶς τὸ καλὸν ἀποκρίνῃ ὃ τυγχάνει ὄν, ὡς αὐτὸς φῄς, οὐδὲν μᾶλλον καλὸν ἢ αἰσχρόν;» Ἔοικε, φήσω· ἢ τί μοι συμβουλεύεις, ὦ φίλε, φάναι;
ΙΠΠΙΑΣ. Τοῦτο ἔγωγε· καὶ γὰρ δὴ πρός γε θεοὺς ὅτι οὐ καλὸν τὸ ἀνθρώπειον γένος, ἀληθῆ ἐρεῖ.
ΣΩΚΡΑΤΗΣ. «Εἰ δέ σε ἠρόμην,» φήσει, «ἐξ ἀρχῆς τί ἐστι [289d] καλόν τε καὶ αἰσχρόν, εἴ μοι ἅπερ νῦν ἀπεκρίνω, ἆρ᾽ οὐκ ἂν ὀρθῶς ἀπεκέκρισο; ἔτι δὲ καὶ δοκεῖ σοι αὐτὸ τὸ καλόν, ᾧ καὶ τἆλλα πάντα κοσμεῖται καὶ καλὰ φαίνεται, ἐπειδὰν προσγένηται ἐκεῖνο τὸ εἶδος, τοῦτ᾽ εἶναι παρθένος ἢ ἵππος ἢ λύρα;»

***
[289a] ΣΩ. Ας είναι! Καταλαβαίνω, Ιππία, πως σ᾽ αυτόν που μας τα ρωτάει αυτά εμείς πρέπει με αυτόν τον τρόπο να αντιμιλήσουμε: Άνθρωπέ μου, δεν ξέρεις πως ο λόγος του Ηρακλείτου είναι σωστός, ότι δηλαδή ο πιο όμορφος από τους πιθήκους είναι άσκημος, όταν τον βάλεις δίπλα στους ανθρώπους, και ότι η πιο όμορφη από τις χύτρες είναι άσκημη, όταν τη βάλεις δίπλα στις κοπέλες, όπως λέει ο Ιππίας ο σοφός; Έτσι δεν είναι, Ιππία;
ΙΠ. Έτσι είναι, Σωκράτη· πολύ σωστά του αποκρίθηκες.
ΣΩ. Άκουε τώρα· ύστερα από αυτό, το ξέρω καλά ότι θα πει: Τί λες τώρα, Σωκράτη; Τις κοπέλες, αν τις βάλει κανείς [289b] δίπλα στους θεούς, δεν θα πάθουν το ίδιο που παθαίνουν οι χύτρες, όταν τις βάζουν δίπλα στις κοπέλες; Και η πιο όμορφη κοπέλα δεν θα φανεί άσκημη; Ή μήπως δεν λέει το ίδιο και ο Ηράκλειτος, που εσύ τον φέρνεις για μάρτυρα, ότι ο άνθρωπος ο πιο σοφός μπροστά στο θεό θα φανεί πίθηκος και στη σοφία και στην ομορφιά και σε όλα τα άλλα; Να παραδεχτούμε, Ιππία, ότι η πιο όμορφη κοπέλα μπροστά στους θεούς είναι άσκημη;
ΙΠ. Και ποιός θα μπορούσε να αντικρούσει τη γνώμη αυτή, Σωκράτη;
[289c] ΣΩ. Αν λοιπόν τα παραδεχτούμε αυτά, θα γελάσει και θα πει: Σωκράτη, θυμάσαι τί ήταν αυτό που σε ρώτησα; Και βέβαια, θα του πω: τί πράγμα τάχα είναι το όμορφο καθαυτό; Και τότε θα πει: Εγώ σε ρώτησα για το όμορφο, και συ στην απόκρισή σου μου μιλείς για κείνο που καταντάει να είναι, όπως ο ίδιος λες, τόσο όμορφο όσο και άσκημο. Ή όχι; Έτσι φαίνεται, θα πω. Ή τί άλλο με συμβουλεύεις, καλέ μου, να πω;
ΙΠ. Αυτό βέβαια. Όταν σου πει ότι μπροστά στους θεούς οι άνθρωποι δεν είναι όμορφοι, δεν θα λέει ψέματα.
ΣΩ. Αν σε ρωτούσα, θα πει, από την αρχή, ποιό πράγμα είναι [289d] όμορφο μαζί και άσκημο, και συ μου αποκρινόσουν λέγοντας αυτά που είπες τώρα, θα είχες αποκριθεί σωστά. Το όμορφο όμως καθαυτό, που με αυτό στολίζονται και τα άλλα όλα και φαίνονται όμορφα, όταν προστεθεί το στοιχείο εκείνο, νομίζεις και τώρα πως είναι μια κοπέλα ή μια φοράδα ή μια λύρα;

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Ἡρακλεῖδαι (288-328)

ΧΟ. ὥρα προνοεῖν, πρὶν ὅροις πελάσαι
στρατὸν Ἀργείων·
290 μάλα δ᾽ ὀξὺς Ἄρης ὁ Μυκηναίων,
ἐπὶ τοῖσι δὲ δὴ μᾶλλον ἔτ᾽ ἢ πρίν.
πᾶσι γὰρ οὗτος κήρυξι νόμος,
δὶς τόσα πυργοῦν τῶν γιγνομένων.
πόσα νιν λέξειν βασιλεῦσι δοκεῖς,
295ὡς δείν᾽ ἔπαθεν καὶ παρὰ μικρὸν
ψυχὴν ἦλθεν διακναῖσαι;

ΙΟ. οὐκ ἔστι τοῦδε παισὶ κάλλιον γέρας
ἢ πατρὸς ἐσθλοῦ κἀγαθοῦ πεφυκέναι
γαμεῖν τ᾽ ἀπ᾽ ἐσθλῶν· ὃς δὲ νικηθεὶς πόθωι
300 κακοῖς ἐκοινώνησεν οὐκ ἐπαινέσω,
τέκνοις ὄνειδος οὕνεχ᾽ ἡδονῆς λιπεῖν·
τὸ δυστυχὲς γὰρ ηὑγένει᾽ ἀμύνεται
τῆς δυσγενείας μᾶλλον· ἡμεῖς γὰρ κακῶν
ἐς τοὔσχατον πεσόντες ηὕρομεν φίλους
305καὶ ξυγγενεῖς τούσδ᾽, οἳ τοσῆσδ᾽ οἰκουμένης
Ἑλληνίδος γῆς τῶνδε προύστησαν μόνοι.
δότ᾽, ὦ τέκν᾽, αὐτοῖς χεῖρα δεξιάν, δότε,
ὑμεῖς τε παισί, καὶ πέλας προσέλθετε.
ὦ παῖδες, ἐς μὲν πεῖραν ἤλθομεν φίλων·
310 ἢν δ᾽ οὖν ποθ᾽ ὑμῖν νόστος ἐς πάτραν φανῆι
καὶ δώματ᾽ οἰκήσητε καὶ τιμὰς πατρὸς
σωτῆρας αἰεὶ καὶ φίλους νομίζετε,
καὶ μήποτ᾽ ἐς γῆν ἐχθρὸν αἴρεσθαι δόρυ
μέμνησθέ μοι τήνδ᾽, ἀλλὰ φιλτάτην πόλιν
315 πασῶν νομίζετ᾽. ἄξιοι δ᾽ ὑμῖν σέβειν
οἳ γῆν τοσήνδε καὶ Πελασγικὸν λεὼν
ἡμῶν ἀπηλλάξαντο πολεμίους ἔχειν,
πτωχοὺς ἀλήτας εἰσορῶντες ἀλλ᾽ ὅμως
οὐκ ἐξέδωκαν οὐδ᾽ ἀπήλασαν χθονός.
320 ἐγὼ δὲ καὶ ζῶν καὶ θανών, ὅταν θάνω,
πολλῶι σ᾽ ἐπαίνωι Θησέως, ὦ τᾶν, πέλας
ὑψηλὸν ἀρῶ καὶ λέγων τάδ᾽ εὐφρανῶ,
ὡς εὖ τ᾽ ἐδέξω καὶ τέκνοισιν ἤρκεσας
τοῖς Ἡρακλείοις, εὐγενὴς δ᾽ ἀν᾽ Ἑλλάδα
325 σώιζεις πατρώιαν δόξαν, ἐξ ἐσθλῶν δὲ φὺς
οὐδὲν κακίων τυγχάνεις γεγὼς πατρός,
παύρων μετ᾽ ἄλλων· ἕνα γὰρ ἐν πολλοῖς ἴσως
εὕροις ἂν ὅστις ἐστὶ μὴ χείρων πατρός.

***
ΧΟΡ. Καιρός να προνοήσουμε, πριν φτάσει
ο Αργίτικος στρατός στα σύνορά μας·
290 πάρα πολύ ᾽ναι αψοί πολεμιστάδες
και τώρα πολύ πιότερο από πρώτα.
Τι ᾽ναι συνήθειο των κηρύκων όλων
διπλά να μεγαλώνουνε τα γενομένα.
Ω! πόσα δεν θα πει στον βασιλιά του,
ότι πολλά κακά έπαθε και λίγο
έλειψε για να χάσει τη ζωή του;

ΙΟΛ. Για τα παιδιά δώρον αξιότερο δεν είναι
απ᾽ το να γεννηθούν από καλόν πατέρα
και με καλούς να συγγενεύουνε· κι εκείνος
οπού μπερδεύεται, απ᾽ τον πόθο νικημένος,
300 με τους κακούς, κατηγοριέται πως αφήνει
στα παιδιά του ονείδισμα για μια ηδονή του.
Γιατί αντιμάχεται το ευγενικό το σόι
καλύτερ᾽ απ᾽ το πρόστυχο τη δυστυχία.
Κι εμείς στην τελευταία κακοτυχιά πεσμένοι
βρήκαμε συγγενείς και φίλους, οπού μόνοι
απ᾽ όλη την Ελλάδα μάς παρασταθήκαν.
Δώστε τους, δώστε το δεξί σας χέρι, ω τέκνα,
κι εσείς στα τέκνα και σιμώστε ο ένας τον άλλον,
παιδιά, τους δοκιμάσαμε πόσο είναι φίλοι·
310 κι αν γυρισμό σάς δώσ᾽ η τύχη στην πατρίδα
και του πατέρα τις τιμές και το παλάτι
πάρετε, φίλους σας θαρρείτε τους, σωτήρες,
και μη σηκώσετ᾽ εχθρικό στη γη τους δόρυ,
τα τωρινά θυμούμενοι, και τη δική τους
την πόλη πιότερον απ᾽ όλες ν᾽ αγαπάτε.
Είναι άξιοι ναν τους σέβεστε, τι σας γλιτώσαν
από την έχθρητα μιας τόσο τρανής χώρας
και του Πελασγικού λαού της, βλέποντάς σας
φτωχούς, κυνηγημένους· και δεν σας παραδώσαν
κι ούτε απ᾽ τη χώρα τους σας διώξαν· κι εγώ σένα,
320 ω βασιλιά, και ζωντανόν κι αποθαμένον
μ᾽ επαίνους πλήθος στον Θησέα θα σε ανυψώνω
και λέγοντάς του ετούτα θεναν τον ευφράνω·
πως παραδέχτηκες και σύντρεξες τα τέκνα
του Ηρακλή κι ευγενικός σε όλην την Ελλάδα
την πατρική σου δόξα σώζεις· γεννημένος
από καλόν πατέρα εσύ χειρότερός του
δεν φάνηκες, που οι τέτοιοι λιγοστοί πολύ ειναι·
γιατί έναν μόνο στους πολλούς ίσως θενά ᾽βρεις
που να μην είν᾽ χειρότερος απ᾽ τον γονιό του!

Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, Η ανατολίζουσα περίοδος και η αρχή της μνημειακής τέχνης στην Ελλάδα

2.4. Η εξέλιξη της αρχιτεκτονικής και τα πρώτα μνημειακά κτήρια με πλαστικό και γραπτό διάκοσμο

 

Στη διάρκεια της ανατολίζουσας περιόδου η ελληνική αρχιτεκτονική γνωρίζει μια πραγματική μεταμόρφωση με την οικοδόμηση των πρώτων μνημειακών κτηρίων. Και σε αυτή την περίπτωση τα πρότυπα ήρθαν από την Εγγύς Ανατολή και από την Αίγυπτο. Ένα τέτοιο παράδειγμα από το δεύτερο μισό του 7ου αιώνα π.Χ. είναι ο ναός Α του Πρινιά στην κεντρική Κρήτη, που ήταν αφιερωμένος στον Απόλλωνα. Ο ναός αυτός δεν έχει κοινά στοιχεία με τους μεταγενέστερους ελληνικούς ναούς· είναι ένα μονόχωρο ορθογώνιο οίκημα με επίπεδη στέγη και μια χαμηλή εστία (εσχάρα) ανάμεσα σε δύο στύλους στο εσωτερικό του. Μπροστά στην είσοδο ανοίγεται ένα προστώο, που στηρίζεται σε δύο παραστάδες και σε έναν κεντρικό πεσσό. Η πρόσοψη του ναού του Πρινιά ήταν διακοσμημένη με λίθινα αρχιτεκτονικά γλυπτά, ανάμεσα στα παλαιότερα γλυπτά που γνωρίζουμε από την Ελλάδα. Στο επάνω μέρος, αμέσως κάτω από τη στέγη, υπήρχε μια ανάγλυφη ζωφόρος με εννέα οπλισμένους ιππείς, που προχωρούν προς τα αριστερά. Στο κάτω μέρος, δεξιά και αριστερά από την είσοδο, στέκονταν δύο αντικριστές ανάγλυφες σφίγγες. Αλλά το πιο εντυπωσιακό κομμάτι του γλυπτού διακόσμου βρίσκεται στο υπέρθυρο και στις παραστάδες της εισόδου. Στο υπέρθυρο δύο ολόγλυφες αντικριστές καθιστές γυναικείες μορφές, ντυμένες με μακρύ χιτώνα και επενδύτη, πατούν επάνω σε ζωφόρο με ζώα (πάνθηρες), ενώ στο κάτω μέρος εικονίζονται όρθιες γυναίκες με την ίδια ενδυμασία. Η εσωτερική πλευρά των παραστάδων της εισόδου διακοσμείται με ανάγλυφες όρθιες γυμνές γυναίκες. Όλες οι γυναικείες μορφές φορούν ψηλό καπέλο (πόλο), που δείχνει ότι πρέπει να τις ερμηνεύσουμε ως θεότητες. Η κάτοψη του ναού και η θέση του γλυπτού διακόσμου θυμίζουν περισσότερο αιγυπτιακά παρά ανατολικά πρότυπα, αν και κάποιες από τις μορφές (όπως η όρθια γυμνή θεά με τον ψηλό πόλο) καθώς και οι ζωφόροι με τα ζώα στη σειρά έχουν ενδεχομένως συριακή προέλευση. Ο ναός του Πρινιά είναι δείγμα των πρώτων προσπαθειών για δημιουργία μνημειακής αρχιτεκτονικής βασισμένης σε ξένα πρότυπα. Προσπάθειες όπως αυτή δεν είχαν, ωστόσο, συνέχεια.

 

Στο δεύτερο μισό του 7ου αιώνα π.Χ. δημιουργούνται και επικρατούν συγκεκριμένοι και σταθεροί τύποι δόμησης για τα μεγάλα μνημειακά κτίσματα και ειδικότερα για τους ναούς. Αυτοί οι τύποι δόμησης, που τους ονομάζουμε αρχιτεκτονικούς ρυθμούς, καθόρισαν τη μορφή των αρχαίων ελληνικών μνημειακών κτηρίων. Οι ρυθμοί είναι δύο: ο δωρικός και ο ιωνικός. Σύμφωνα με τον Ρωμαίο αρχιτέκτονα Βιτρούβιο (De architectura 4.1.3-7), συγγραφέα του μόνου αρχαίου συγγράμματος για την αρχιτεκτονική που μας σώζεται, ο δωρικός ρυθμός, που δημιουργήθηκε στην Πελοπόννησο (συγκεκριμένα μάλιστα στο Άργος) και διαδόθηκε αργότερα και στη Μικρά Ασία, διεκδικεί τα πρωτεία από τον ιωνικό, όπως ο άνδρας από τη γυναίκα. Στην πραγματικότητα δεν αποκλείεται ο δωρικός ρυθμός να προήλθε από την εξέλιξη στοιχείων της μυκηναϊκής αρχιτεκτονικής. Πάντως τα πρώτα γνωστά παραδείγματα εντοπίζονται στη βόρεια Πελοπόννησο και δεν είναι παλαιότερα από το τέλος του 8ου ή τις αρχές του 7ου αιώνα π.Χ.

 

Ο δωρικός ρυθμός επικράτησε στην ηπειρωτική Ελλάδα και στις δυτικές αποικίες. Ένα πρώιμο παράδειγμα δωρικού κτηρίου, που σώζεται σχετικά καλά, είναι ο δεύτερος ναός του Απόλλωνα στον Θέρμο της Αιτωλίας, έργο πιθανότατα Κορίνθιων τεχνιτών, που χρονολογείται μεταξύ 630 και 610 π.Χ.. Ο ναός είναι περίπτερος, που σημαίνει ότι περιβάλλεται από ένα πτερόν, δηλαδή μια σειρά από κίονες, στους οποίους στηρίζεται η εξωτερική πλευρά της στέγης (πέντε στις στενές και δεκαπέντε στις μακρές πλευρές· εξωτερικές διαστάσεις 12 m x 38 m περίπου). Οι κίονες, που δεν σώζονται, ήταν ξύλινοι και πατούσαν απευθείας στον λίθινο στυλοβάτη, δηλαδή στην επιφάνεια έδρασης· ο κορμός τους είχε κάθετες ραβδώσεις με οξεία ράχη. Επάνω στους κορμούς των κιόνων πατούσαν πλατιά κιονόκρανα, ώστε να βαστάζουν σταθερά την ανωδομή του ναού, που ονομάζεται θριγκός. Τα δωρικά κιονόκρανα αποτελούνται από ένα στρογγυλό κομμάτι, τον εχίνο, που ενώνεται κάτω με τον κορμό του κίονα και ανοίγει έντονα προς τα επάνω, και ένα τετράγωνο, τον άβακα, που στηρίζεται επάνω του. Ο δωρικός θριγκός (που αρχικά ήταν ξύλινος, στα μεταγενέστερα όμως χρόνια σχεδόν πάντοτε λίθινος) αποτελείται από τα εξής επάλληλα τμήματα: (α) Το πρώτο είναι το επιστύλιο, μια σειρά από οριζόντια δοκάρια που πατούν επάνω στα κιονόκρανα, (β) Το δεύτερο είναι μια ζώνη που σχηματίζεται από τις απολήξεις των εγκάρσιων δοκαριών της στέγης, στις οποίες έκαναν τρεις κάθετες χαράξεις (γλυφές) και γι᾽ αυτό ονομάζονται τρίγλυφοι. Τα κενά ανάμεσα στις τριγλύφους καλύπτονταν με πήλινες πλάκες που ονομάζονται μετόπες. (γ) Το τρίτο είναι το γείσο, δηλαδή το προεξέχον τμήμα της στέγης που στηρίζεται στα εγκάρσια δοκάρια, δηλαδή στη ζώνη με τις τριγλύφους και τις μετόπες. Τα ξύλα του γείσου στερεώνονταν με ορθογώνια κομμάτια ξύλου, που καρφώνονταν επάνω τους. Τα κομμάτια αυτά λέγονται πρόμοχθοι και τα κεφάλια των καρφιών που προεξέχουν κανόνες. (δ) Επάνω στο γείσο στηρίζεται μια κοίλη υδρορρόη που λέγεται σίμη και έχει κατά διαστήματα οπές για την απορροή του νερού της βροχής. Οι οπές έχουν συχνά τη μορφή λεοντοκεφαλής. Ο κύριος χώρος του ναού του Απόλλωνα στον Θέρμο, ο σηκός, είναι μακρόστενος, με ανοιχτή τη μία στενή πλευρά του και έχει στο μέσο μια σειρά από κίονες, που στηρίζουν τη στέγη. Στο πίσω μέρος υπάρχει ένας μικρότερος στεγασμένος χώρος, ο οπισθόδομος. Ο σηκός μαζί με τον οπισθόδομο έχουν μήκος περίπου 32 m, δηλαδή 100 πόδια, και για τον λόγο αυτό μπορούμε να ονομάσουμε τον ναό εκατόμπεδο.

 

Ο δεύτερος αρχιτεκτονικός ρυθμός, ο ιωνικός, εμφανίζει περισσότερες παραλλαγές και τοπικές ιδιομορφίες από τον δωρικό. Σύμφωνα με τον Βιτρούβιο (De architectura 4.1.6), οι Ίωνες δημιούργησαν τον ιωνικό ρυθμό όταν αποφάσισαν να χτίσουν έναν ναό για την Άρτεμη, στους κίονες του οποίου θέλησαν να δώσουν τις αναλογίες του γυναικείου σώματος. Έτσι ο ιωνικός κίονας είναι πιο λεπτός από τον δωρικό, ο οποίος απηχεί τις αναλογίες του ανδρικού σώματος.

 

Στην πραγματικότητα όμως ο ιωνικός ρυθμός φαίνεται να ξεκινάει, όπως και ο δωρικός, από ξύλινες κατασκευές. Οι ιωνικοί κίονες πατούν πάντοτε σε βάση που αποτελείται από ένα κυρτό στοιχείο (σπείρα) και ένα κοίλο στοιχείο (σκοτία). Τα στοιχεία αυτά μπορούν να συνδυάζονται με διάφορους τρόπους ανάλογα με τις εποχές και τις περιοχές: στη Μικρά Ασία συναντούμε συνήθως δύο σκοτίες επάνω σε μία ραβδωτή σπείρα, ενώ στην Αττική μία σκοτία ανάμεσα σε δύο λείες σπείρες. Το ιωνικό κιονόκρανο μοιάζει να προέκυψε από μιαν απλή ξύλινη κατασκευή με εχίνο και άβακα (όμοια με το δωρικό κιονόκρανο), ο οποίος αργότερα διακοσμήθηκε εξωτερικά με μετάλλινα ελάσματα. Έτσι εξηγείται ικανοποιητικά η παρουσία των ελίκων, που δεν υπάρχουν στα πιο πρώιμα παραδείγματα. Ο ιωνικός θριγκός αποτελείται: (α) από ένα τριταινιωτό επιστύλιο και (β) από μικρές ορθογώνιες προεξοχές (γεισίποδες), που στηρίζουν το γείσο. Τα στοιχεία αυτά, ειδικά μάλιστα οι γεισίποδες, προέρχονται σαφέστατα από ξύλινες κατασκευές που χρησίμευαν για τη στήριξη της στέγης. Ανάμεσα στο επιστύλιο και τους γεισίποδες συναντούμε σε μερικές περιπτώσεις, ιδιαίτερα στην Αττική, μια ζωφόρο με ανάγλυφες παραστάσεις. Η ζωφόρος αυτή κατάγεται πιθανόν από τις πήλινες επενδύσεις που κοσμούσαν τους τοίχους μνημειακών κτηρίων της Ανατολής.

 

Ο πρώτος περίπτερος ιωνικός ναός που γνωρίζουμε χτίστηκε στο μεγάλο ιερό της Ήρας στη Σάμο. Παλαιότερα οι αρχαιολόγοι πίστευαν ότι στον αρχικό μακρόστενο εκατόμπεδο ναό της Ήρας, που χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα π.Χ. και είναι ένας από τους παλαιότερους της Ελλάδας, είχε προστεθεί αργότερα μια εξωτερική περίσταση (πτερόν) από ξύλινους κίονες. Οι νεότερες έρευνες έδειξαν όμως ότι ο ναός αυτός αντικαταστάθηκε στις αρχές του 7ου αιώνα π.Χ. από έναν μεγαλύτερο (εξωτερικές διαστάσεις 11,70 m x 37,70 m) που ήταν περίπτερος, αφού περιβαλλόταν από τετράγωνους ξύλινους στύλους (έξι στις στενές πλευρές και δεκαοκτώ στις μακρές). Ο σηκός δεν είχε εσωτερική κιονοστοιχία· τα στηρίγματα της οροφής ήταν τοποθετημένα κατά μήκος των τοίχων, αφήνοντας ελεύθερο τον χώρο, στο βάθος του οποίου στεκόταν το λατρευτικό άγαλμα. Η οροφή και η στέγη ήταν από ξύλο και δεν γνωρίζουμε την ακριβή μορφή τους. Στο επάνω μέρος των τοίχων υπήρχε, όπως φαίνεται, μια ζωγραφιστή ζωφόρος.

Η Ελληνική Αρχαιότητα: Ι. ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ - 1. Πόλεις και αποικίες

1.6. Είναι ωραίο να πεθαίνει ο γενναίος άνδρας πέφτοντας στην πρώτη γραμμή

Ο ποιητής Αρχίλοχος δεν φαίνεται να στενοχωρήθηκε πολύ που αναγκάστηκε να πετάξει την ασπίδα του δίπλα σε έναν θάμνο. Ίσως και να διασκέδαζε με τη σκέψη ότι τη βρήκε και τη χαιρόταν ένας Θράκας. «Εγώ πάντως σώθηκα», κομπάζει σε ένα του ποίημα. «Τι με μέλει η ασπίδα εκείνη; Ας χαθεί. Θα αποκτήσω άλλη διόλου χειρότερη.» Τα λόγια αυτά, όπως ήξερε καλά ο ποιητής, ηχούσαν προκλητικά στα αφτιά των ακροατών του. Η ποίησή του όμως ήταν σκόπιμα σκωπτική.

 

Ο Αρχίλοχος γεννήθηκε στην Πάρο τις πρώτες δεκαετίες του 7ου αιώνα - σε μια εποχή που ο Ησίοδος ενδέχεται να ήταν ακόμη ζωντανός. Ο πατέρας του καταγόταν από οικογένεια ευγενών, αλλά η μητέρα του ήταν δούλη. Αναζήτησε την τύχη του στη Θάσο ως άποικος και στη συνέχεια πρόσφερε με αμοιβή τις στρατιωτικές του υπηρεσίες σε διάφορα μέρη. Ταυτοχρόνως ήταν και ποιητής. Στην ποίησή του ανέδειξε θέματα της καθημερινής ζωής, όπως ο έρωτας ή το ναυάγιο, αλλά και θέματα παραδοξότερα, όπως τα αμύθητα πλούτη του βασιλιά της Λυδίας και η πλήρης έκλειψη ηλίου (του έτους 648). Τα παρουσίασε όλα με αμεσότητα, ειρωνεία αλλά και αυτοσαρκασμό.

 

Ένας πολεμιστής θα πρέπει να είχε πολύ μεγάλη αυτοπεποίθηση για να υμνήσει την άδοξη φυγή του από μια μάχη. Σύμφωνα με τα ιδανικά της εποχής, η προσωπική διάσωση δεν ήταν αρετή αλλά ανανδρία, ενδεχομένως ατιμία. Για να σκανδαλίσει περισσότερο, ο Αρχίλοχος ισχυρίστηκε ότι πέταξε το πολυτιμότερό του όπλο, την ασπίδα, που οι αρχαίοι Έλληνες αποκαλούσαν ὅπλον. Τη θεωρούσαν τόσο σημαντική, ώστε οι πολεμιστές που την κρατούσαν ονομάζονταν ὁπλίτες και ο πόλεμος που διεξήγαν ὁπλομαχία.

 

Η ασπίδα (σάκος) που κρεμούσαν οι περισσότεροι ομηρικοί πολεμιστές στον ώμο τους με μια μακριά λουρίδα (τελαμῶνα) ήταν όσο γινόταν ελαφριά, για να τη γυρίζουν στην πλάτη και να προστατεύονται, όταν το έβαζαν στα πόδια. Αντίθετα, ο Αρχίλοχος και οι οπλίτες κρατούσαν μια στρογγυλή, βαριά και δυσκίνητη ασπίδα, κατασκευασμένη από ξύλο και κάποτε με μια λεπτή στρώση από ορείχαλκο στο εξωτερικό. Επρόκειτο για ελληνική επινόηση ή, το πιθανότερο, για ελληνική τελειοποίηση. (Ο Ηρόδοτος ισχυρίζεται ότι πρώτοι τη χρησιμοποίησαν οι Κάρες.) Ο πολεμιστής τη βαστούσε σταθερά, περνώντας τον αριστερό του βραχίονα μέσα από μια κεντρική λαβή, που λεγόταν ὀχάνη και πόρπαξ. Με την παλάμη του κρατούσε την ἀντιλαβήν, που βρισκόταν κοντά στην περίμετρο. Με κέντρο τη λαβή, η ασπίδα είχε έτσι ακτίνα λίγο μεγαλύτερη από το μήκος ενός ανθρώπινου βραχίονα. Πίσω της ο πολεμιστής μπορούσε να κρύψει μεγάλο μέρος του σώματος του, από τον λαιμό έως τα γόνατα. Στο κεφάλι φορούσε κράνος, που άφηνε ελεύθερα μόνο τα μάτια και το στόμα· στον κορμό, θώρακα και στις κνήμες περικνημίδες, όλα κατασκευασμένα από ορείχαλκο. Τον επιθετικό οπλισμό αποτελούσαν δόρυ με σιδερένια αιχμή και σιδερένιο ξίφος.

 

Με τον βαρύ αυτό οπλισμό, που ήταν πρωτίστως αμυντικός, ο πολεμιστής δεν είχε πολλά περιθώρια να επιδείξει τις δεξιότητές του και την ατομική του ανδρεία, όπως οι ομηρικοί ήρωες. Ο μοναδικός ίσως τρόπος με τον οποίο μπορούσε να πολεμήσει ήταν σχηματίζοντας μαζί με τους συμπολεμιστές του μια συνεχή, σφιχτοδεμένη γραμμή. Πίσω της μια δεύτερη, μια τρίτη και μια τέταρτη γραμμή, όσο έφτανε το δόρυ του τελευταίου πολεμιστή να προβάλλει μπροστά από τον πρώτο.

 

Όλο αυτό το σώμα μαζί ονομαζόταν φάλαγξ ὁπλιτῶν. Βάδιζε εναντίον του εχθρού και έπεφτε επάνω του με ορμή. Με το δόρυ, και πολύ λιγότερο με το ξίφος, οι πολεμιστές προσπαθούσαν να σκοτώσουν ή να τραυματίσουν κάποιους αντιπάλους, ώστε να διασπάσουν τις γραμμές τους. Περισσότερο όμως βασίζονταν στη συνολική πίεση που μπορούσαν να ασκήσουν. Οι μάχες αυτές, σε αντίθεση και πάλι με τις ομηρικές, δεν κρατούσαν πολλή ώρα και, έως τον 4ο αιώνα, σπάνια ήταν πολύνεκρες. Πολλά εξαρτόνταν από το πρώτο, αποφασιστικό χτύπημα. Όσο η φάλαγγα διατηρούσε τη συνοχή της δεν κινδύνευε. Όταν όμως ο εχθρός κατάφερνε να διασπάσει τις γραμμές της, το αποτέλεσμα ήταν σχεδόν βέβαιο. Κυκλωμένη ή σε αταξία, δεν είχε πολλές δυνατότητες ανασύνταξης, αναγνώριζε την ήττα της και εγκατέλειπε το πεδίο της μάχης στους νικητές. Αυτοί έστηναν τρόπαιο νίκης.

 

Η δύναμη της φάλαγγας των οπλιτών βασιζόταν ασφαλώς στη δύναμή τους και, ακόμη περισσότερο, στη συνοχή και την αλληλεγγύη τους. Ο πολεμιστής όφειλε από τη μια να υπακούει στον αρχηγό και από την άλλη να μην κάνει τίποτε ξεχωριστά από τους άλλους. Αυτό το δεύτερο μπορεί να ήταν σημαντικότερο από το πρώτο. Άλλωστε, στη διάταξη της φάλαγγας ο οπλίτης βρισκόταν συνήθως δίπλα σε έναν γνωστό του, έναν φίλο ή έναν γείτονα, με τον οποίο είχε ισχυρούς δεσμούς.

 

Την αυτενέργεια του οπλίτη απέτρεπε ένας σοβαρός λόγος. Η ασπίδα, με τον τρόπο που την κρατούσε, άφηνε ακάλυπτο τον δεξιό του ώμο. Για να τον προστατέψει, ήταν υποχρεωμένος να στέκεται κοντά στον δεξιό συμπολεμιστή του και να εκμεταλλεύεται την ελεύθερη αριστερή πλευρά μιας ξένης ασπίδας. Στην πραγματικότητα, κάθε οπλίτης πίεζε προς τα δεξιά και, όπως παρατήρησε ο ιστορικός Θουκυδίδης, ανάγκαζε ολόκληρη την παράταξη να έχει πάντα μια δεξιά απόκλιση.

 

Ο ποιητής της Ιλιάδας περιγράφει συνήθως άλλου είδους μάχες. Οι αντίπαλοι στρατοί είναι πολυπληθείς, αλλά όταν φτάνει η ώρα της σύγκρουσης έχουν λίγα να προσφέρουν, πέρα από επευφημίες και αποδοκιμασίες. Το βάρος πέφτει σχεδόν πάντα στους ηρωικούς αρχηγούς, που συχνά περιφέρονται με άρματα. Η ομηρική μάχη είναι, σε μεγάλο βαθμό, μια αναμέτρηση ευγενών πολεμιστών. Σε λιγοστές ωστόσο περιπτώσεις ο ποιητής φαίνεται να απομακρύνεται από την παράδοση και τη συνθετική του φαντασία. Αφήνει τότε να διαφανούν εικόνες της δικής του εποχής, όταν η νέα πολεμική τεχνική άρχισε να κάνει την εμφάνισή της. Σε μια από τις σπάνιες περιγραφές αυτού του είδους εξηγεί ότι επιλέγονταν οι γενναιότεροι πολεμιστές και ότι στέκονταν ακλόνητοι μπροστά στον εχθρό. «Το δόρυ του ενός έσμιγε με του άλλου, η ασπίδα με την ασπίδα και το κράνος με το κράνος.» Δεν είναι σαφές από την περιγραφή τι άλλα όπλα φορούσαν και τι κρατούσαν. Η νέα τεχνική ενδέχεται να δοκιμάστηκε στην αρχή με τον παραδοσιακό οπλισμό. Αλλά όταν κατασκευάστηκε και χρησιμοποιήθηκε ο καινούριος, κανείς δεν μπορούσε πλέον να πολεμήσει με τον παλαιό τρόπο. Το απαγόρευε πρώτη και καλύτερη η βαριά ασπίδα.

 

Η μετάβαση στο νέο είδος πολέμου δίνει την εντύπωση μιας επανάστασης. Ολοκληρωμένη απαιτούσε οπλισμό με τεχνολογικές απαιτήσεις και πολεμιστές με συνοχή και υψηλό φρόνημα. Οι οπλίτες δεν ήταν ευγενείς ούτε επαγγελματίες στρατιώτες. Ήταν οι εύποροι αγρότες που είχε υμνήσει ο Ησίοδος και, ολοένα και περισσότερο, αγρότες από λιγότερο εύπορα νοικοκυριά. Τέτοιοι άνδρες υπήρχαν πολλοί. Ανάλογα με την πόλη και την περίσταση, αριθμούσαν από λίγες έως πολλές χιλιάδες. Για να στρατευτούν στις φάλαγγες χρειάζονταν δύο πράγματα: επαρκές εισόδημα, ώστε να προμηθευτούν τα ακριβά όπλα, και κίνητρα για να τα χρησιμοποιήσουν.

 

Το ισχυρότερο κίνητρο για να εξοπλιστούν με δικά τους έξοδα και να πολεμήσουν ήταν η διασφάλιση της ατομικής τους ιδιοκτησίας. Στη φάλαγγα των οπλιτών δεν πολεμούσαν ήρωες για τη δόξα και την τιμή τους, όπως ο Αχιλλέας, αλλά αγρότες για τη γη τους - και τη γη που ήλπιζαν να αποκτήσουν. Οι περισσότερες και συνηθέστερες συγκρούσεις της εποχής ήταν μεταξύ γειτονικών πόλεων για τη διεκδίκηση μιας σπιθαμής γης - περὶ γῆς ὅρων, όπως θα το διατύπωνε αργότερα ο Θουκυδίδης. Στην υπόθεση αυτή στρατεύτηκαν τόσο οι αγρότες των παλαιών πόλεων όσο και των αποικιών. Οι ανάγκες τους και οι αγώνες τους είχαν τα ίδια χαρακτηριστικά. Όταν τα πράγματα ήταν πολύ σοβαρά, κοντά σε αυτούς στρατεύονταν, σε ξεχωριστά σώματα, και οι φτωχότεροι πολίτες. Οι οικονομικές τους δυνατότητες επέτρεπαν μόνο έναν ελαφρύ οπλισμό, από τον οποίο έπαιρναν την ονομασία ψιλοί. Συνηθέστερα έριχναν ακόντια ή πετούσαν πέτρες.

 

Μετά την οπλιτική επανάσταση οι ευγενείς εξακολουθούσαν να φτάνουν στα πεδία των μαχών έφιπποι, αλλά την ώρα της σύγκρουσης πολεμούσαν και αυτοί πεζοί. Το ιππικό άργησε να αξιοποιηθεί στις ελληνικές μάχες και μόνο σταδιακά ενσωματώθηκε στις επιχειρήσεις του πεζικού. Ακόμη και τον 5ο αιώνα, οι ιππείς έπαιζαν βοηθητικό ρόλο. Κινούνταν με ευελιξία, όπου υπήρχε ανάγκη, και καταδίωκαν τους ηττημένους. Ωστόσο, από τον 4ο αιώνα όλες οι ελληνικές πόλεις προσπαθούσαν να αξιοποιήσουν τις μονάδες του ιππικού σε συνδυασμό με τις φάλαγγες των οπλιτών και τη δράση των ψιλῶν.

 

Ο ποιητής Τυρταίος ήταν λίγο νεότερος από τον Αρχίλοχο. Την εποχή που βρισκόταν στην ακμή του, προς το τέλος του 7ου αιώνα, οι κατακτημένοι από τους Σπαρτιάτες Μεσσήνιοι διεκδικούσαν την ελευθερία τους και απειλούσαν την ίδια την υπόσταση της σπαρτιατικής πολιτείας. Ο Τυρταίος ανέλαβε να εμψυχώσει τους αποκαρδιωμένους Σπαρτιάτες. Σύμφωνα με την παράδοση, το πέτυχε με το παραπάνω. Με τα ποιήματα που έγραψε δοξάστηκε και ο ίδιος, κατακτώντας σημαντική θέση στα ελληνικά γράμματα. Σε ένα από αυτά δίνει άριστα το πολεμικό κλίμα της εποχής και αναδεικνύει τις αξίες του οπλίτη. Ισχυρίζεται ότι είναι ωραίο ο γενναίος άνδρας να πεθαίνει πέφτοντας στην πρώτη γραμμή, πολεμώντας για την πατρίδα του. Αντίθετα, είναι ντροπή να βρεθεί σκοτωμένος ο πιο ηλικιωμένος μπροστά από τους νέους. Ο υπαινιγμός είναι σαφής. Εάν βρεθεί στην πρώτη γραμμή νεκρός ένας γεροντότερος, αυτό σημαίνει ότι οι νεότεροι, που όφειλαν να βρίσκονται μπροστά, είχαν εγκαταλείψει τις θέσεις τους.

 

Γίνεται έτσι φανερός ο σαρκασμός του Αρχίλοχου. Για να ξεφύγει από τη μάχη και να τρέξει μακριά, ο οπλίτης έπρεπε πρώτα απ᾽ όλα να ξεφορτωθεί τη βαριά του ασπίδα. Στον κόσμο των οπλιτών, η εγκατάλειψη της ασπίδας τα έλεγε όλα. Ῥίψασπις ήταν στη Σπάρτη ο λιποτάκτης, αυτός που διέπραττε τη μεγαλύτερη ατιμία. Ο Αρχίλοχος, πάντως, δεν ήθελε να παραστήσει τον δειλό ούτε τον αδιάφορο. Επέλεξε τον δικό του, αμφιλεγόμενο τρόπο να δοξάσει και αυτός τον ικανό πολεμιστή. Με τον ίδιο ειρωνικό τρόπο που αναφέρθηκε στον εαυτό του, περιέγραψε και τον στρατηγό της αρεσκείας του: Δεν χρειαζόταν να είναι σωματώδης ή κορδωμένος και να καμαρώνει για τις πλεξούδες και το ξυρισμένο γένι του· μπορούσε να είναι μικροκαμωμένος και στραβοπόδης, αρκεί να πατάνε σταθερά τα πόδια του και να έχει ψυχή.

 

Ο Ησίοδος ισχυρίστηκε ότι είχε κάνει ένα και μοναδικό θαλάσσιο ταξίδι στη ζωή του. Έφτασε έως τη Χαλκίδα και πήρε μέρος στους αγώνες προς τιμήν του ήρωα Αμφιδάμαντα. Κέρδισε ως έπαθλο τον τρίποδα και τον αφιέρωσε στις Μούσες του Ελικώνα. Ο Αμφιδάμας, όπως λεγόταν, είχε σκοτωθεί στον πόλεμο που διεξήγαγε η πατρίδα του Χαλκίδα εναντίον της γειτονικής Ερέτριας και κηδεύτηκε ως ήρωας. Μολονότι νικητής στον ποιητικό αγώνα, ο Ησίοδος δεν θέλησε, όσο φανερώνουν τα γνωστά του ποιήματα, να αναφερθεί στα πολεμικά εκείνα γεγονότα. Ο Θουκυδίδης, πάντως, πληροφορεί ότι η σύγκρουση δεν ήταν συνηθισμένη. Ενώ έως εκείνη την εποχή οι Έλληνες πολεμούσαν μόνο εναντίον των γειτόνων τους για μια σπιθαμή γης, πρώτη φορά συνεργάστηκαν μεταξύ τους πολλές πόλεις, ακόμη και μακρινές. Στο πλευρό των Χαλκιδέων τάχθηκαν, μεταξύ άλλων, οι Σάμιοι, ενώ στο πλευρό των Ερετριέων οι Μιλήσιοι.

 

Αφορμή για τον πόλεμο ήταν και πάλι η καλλιεργήσιμη γη που χώριζε τις δύο πόλεις της Εύβοιας και ονομαζόταν Ληλάντιο Πεδίο· η γενίκευσή του όμως δείχνει ότι διακυβεύονταν πολλά άλλα θέματα στρατηγικής σημασίας στο Αιγαίο και τη Δύση. Η αναμέτρηση αυτή έμεινε στη μνήμη των Ελλήνων ως ένα πολεμικό γεγονός μεγάλης σημασίας. Ο Ησίοδος είχε αρνηθεί να υμνήσει τον πόλεμο αλλά, θέλοντας και μη, ύμνησε έναν μεγάλο πολεμικό ήρωα.

Η Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και οι ήχοι της

Ατάκτως ερριμένα παραδείγματα για το πώς αναπλάθουμε την αρχαία ελληνική προφορά. Όσα εκτίθενται παρακάτω δεν φιλοδοξούν να αποτελέσουν μια συστηματική απάντηση στο ζήτημα, αλλά μια διαφώτιση μέσω χαρακτηριστικών παραδειγμάτων για το πώς και με ποιες μεθόδους οι γλωσσολόγοι αναπλάθουν την αρχαία ελληνική προφορά:

 

Ήδη από τη χαρακτηριστική φράση του κωμικού Κρατίνου ότι τα πρόβατα έκαναν βη-βη καταλαβαίνουμε ότι και το β και το η δεν μπορεί να είχαν τη σημερινή προφορά, αλλά ότι το β=μπ και το η=εε (ήταν το μακρό αντίστοιχο του βραχέος ε).

 

Λέξεις της Ελληνικής με β που πέρασαν στα Λατινικά μεταγράφονται με b, μολονότι η Λατινική διέθετε το γράμμα V που θα μπορούσε να το χρησιμοποιήσει, αν ο φθόγγος προφερόταν τριβόμενος όπως σήμερα. Π.χ. ελλ. βαλανεῖον > λατ. balneum (όχι valneum) > ιταλ. bagno > νεολλ. αντιδάνειο μπάνιο. Ότι το η ήταν  μακρά εκδοχή του ε φαίνεται από την ποντιακή του προφορά ακόμη και σήμερα: νύφε = νύφη. Πβ. κερί < κηρίον (και όχι κηρί).

 

Η δασεία προφερόταν h. Έτσι στα Λατινικά η λέξη ἱστορία πέρασε ως historia. Πβ. αγγλικό history. [Ένα απλό κόλπο για να θυμόμαστε ένα μέρος των λέξεων που έπαιρναν δασεία στα ΑΕ είναι να ανακαλούμε στη μνήμη μας την αγγλική τους εκδοχή! Π.χ. Hercules (Ηρακλής), hero(ήρωας), hemisphere (ημισφαίριο) κ.ο.κ.].

 

To αρχαίο θ προφερόταν th (περίπου τχ). Πώς το ξέρουμε; Καταρχήν οι αρχαίοι γραμματικοί το περιγράφουν ως δασύ κατ’ αναλογία προς το δασύ πνεύμα, τη δασεία. Δηλαδή ήταν ένα τ + δασεία. Λατινικές λέξεις από τη Ελληνική αποδίδουν το θ με th (π.χ. mathematica). Στη Λακωνική ο φθόγγος είχε αρχίσει να αποκτά την τριβόμενη σημερινή προφορά ήδη από την κλασική εποχή.

 

Όταν ο Σπαρτιάτης απεσταλμένος στον Αριστοφάνη φτάνει στην Αθήνα και χρησιμοποιεί τη λέξη «θεός», ο Αριστοφάνης, για να αποδώσει (για κωμικούς λόγους) την τριβόμενη λακωνική προφορά δεν χρησιμοποιεί το θ, αλλά το σ που ήταν ο μόνος φθόγγος της Αττικής διαλέκτου που πλησίαζε την καινούργια τριβόμενη λακωνική προφορά «σιός». Το γ προφερόταν γκ. Έτσι μεταγράφεται στη Λατινική (magus < μάγος). Στις ιταλιώτικες νεοελληνικές διαλέκτους το σκουλήκι αποκαλείται «κασέντουλα». Η λέξη αποτελεί απόγονο της μεταφορικής αρχαίας έκφρασης «γης έντερα» για τα σκουλήκια. Μάλιστα η λέξη πρέπει να είναι πολύ αρχαία, αφού διατηρεί τον αρχαίο δωρικό τύπο «γας» αντί «γης».

 

            Ο άλλος αρχαϊσμός της λέξης είναι ότι δεν ακολούθησε την εξέλιξη του αρχαίου γ από γκ στη σημερινή τριβόμενη προφορά, αλλά μεταπήδησε στον κοντινότερο «κλειστό» φθόγγο [κ]. Το χ ήταν kh (περίπου κχ). Οι αρχαίοι το κατέτασσαν στα δασέα, όπως το θ παραπάνω. Έτσι στη Λατινικά chorus (χορός). Αν το χ προφερόταν όπως σήμερα, θα μπορούσε να αποδοθεί στα Λατινικά καλύτερα με τοh (horus). Τέλος: μυκῶμαι για τις γελάδες και μηκῶμαι για τα κατσίκια. Ηχομιμητικές λέξεις. Τα γελάδια κάνουν μου, άρα μυ- = μου-. Τα κατσίκια κάνουν μεε, άρα μη- = μεε. Πβ. μουστάκι (μύσταξ), κουτί (κυτίον) που διατηρούν ακόμη και σήμερα την αρχαία προφορά του υ.

     
O τονισμός της Αρχαίας Ελληνικής  

     

            Ο τονισμός στις διάφορες γλώσσες του κόσμου έχει διάφορες ποικιλίες, αλλά χοντρικά μπορούμε να ξεχωρίσουμε δύο βασικά είδη τόνου: τον δυναμικό τόνο, στον οποίο το τονισμένο φωνήεν της λέξης προφέρεται σε διαφορετική ένταση φωνής από τα υπόλοιπα φωνήεντα. Και στονμουσικό τόνο, όπου το τονισμένο φωνήεν προφέρεται σε διαφορετικόύψος φωνής από τα υπόλοιπα φωνήεντα. Δυναμικό τόνο έχει η Νέα Ελληνική και οι περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες.

 

Μουσικό τόνο έχει λ.χ. η Νορβηγική και η Κινεζική. Ωστόσο μουσικά στοιχεία υπάρχουν και σε γλώσσες με δυναμικό τονισμό, μόνο που δεν είναι λεξικά, αλλά λειτουργούν σε προτασιακό επίπεδο. Π.χ. στο τέλος μιας ερώτησης ή μιας έκφρασης θαυμασμού. Αυτό ονομάζεται επιτονισμός και συνήθως σημειώνεται με τα σημεία στίξης (λ.χ, !, ;). Αλλά και αντίστροφα: στο μουσικό τόνο συνήθως ενυπάρχουν και στοιχεία του δυναμικού. Λ.χ. η άνοδος του ύψους της φωνής μπορεί να συνοδεύεται από αύξηση ή μείωση της έντασής της.

     

Η Αρχαία Ελληνική είχε μουσικό τόνο

Αυτό αποδεικνύεται από τα εξής στοιχεία: 

 

1) Οι περιγραφές των αρχαίων γραμματικών παραπέμπουν σε μουσικό τονισμό. Ο Αριστοτέλης περιγράφει στη Ρητορική τον τονισμό ως ένα είδος αρμονίας. Στη μουσική παραπέμπουν και οι όροι που χρησιμοποιούνται: οξεία ( =ψηλή φωνή), βαρεία (=βαριά φωνή), αλλά προπάντων ο όρος προσωδία (= η μουσική που συνοδεύει τις συλλαβές) και οι όροι τόνος ή τάσις (=τέντωμα), οι οποίοι προέρχονται από το τέντωμα (επίτασις) ή τη χαλάρωση (άνεσις) των χορδών των μουσικών οργάνων χάρη στα οποία ποικίλλει το ύψος ενός μουσικού οργάνου.

 

 2) Το μέτρο (=ρυθμός) των ποιημάτων δεν δημιουργείται από την εναλλαγή τονισμένων και άτονων συλλαβών, όπως στα Νέα Ελληνικά και τις γλώσσες με δυναμικό τόνο, αλλά από την εναλλαγή μακρών και βραχειών συλλαβών. Ο τόνος δεν λαμβάνεται υπόψη στη δημιουργία του μέτρου.

 

 3) Στις σπάνιες περιπτώσεις που έχει διασωθεί η μουσική που συνόδευε τα ποιήματα (λ.χ. επιτάφιο άσμα του Σείκιλου -βλ. την εικόνα που ακολουθεί), αυτή λαμβάνει γενικά υπόψη της την έμφυτη μουσικότητα των λέξεων: έτσι λ.χ. οι συλλαβές που έχουν οξεία είναι σε υψηλότερη νότα από τις άλλες συλλαβές της λέξης που δεν έχουν οξεία.

 

 4) Η δημιουργία σημαδιών από το 200 π.Χ. και μετά για τη δήλωση του τόνου υποδεικνύει ότι οι δάσκαλοι τα θεωρούσαν απαραίτητα, για να μάθουν οι μαθητές ένα σύστημα τονισμού που είχε αρχίσει να εκλείπει ή τουλάχιστον να τους δυσκολεύει. [i]

     
ΒΡΑΧΕΑ-ΜΑΚΡΑ ΦΩΝΗΕΝΤΑ-ΔΙΦΘΟΓΓΟΙ 

 

          Η Αρχαία Ελληνική διέκρινε βραχέα και μακρά φωνήεντα. Η διάκριση αφορούσε το χρόνο εκφοράς: τα βραχέα εκφέρονταν σε ένα χρόνο, τα μακρά σε διπλάσιο. Οι δίφθογγοι από αυτή την άποψη μπορούν να θεωρηθούν ως ειδική περίπτωση των μακρών, με τη διαφορά ότι ο δεύτερος χρόνος καλυπτόταν από διαφορετικό φωνήεν σε σχέση με τα μακρά. Έτσι έχουμε: Βραχέα: ε, ο, υ, ι, α Μακρά: η (=εε), ω (=οο), α (=αα), ι (=ιι), υ (=υυ) Παράδειγμα διφθόγγου: αι = όπως ακούγεται στη λέξη καημός.

     
ΤΑ ΣΗΜΑΔΙΑ ΤΟΝΙΣΜΟΥ 

Ήταν τρία: οξεία (΄), βαρεία (`), οξυβάρεια ή περισπωμένη (~).

     

ΟΙ ΤΟΝΟΙ 

 

Στην οξεία το ύψος της φωνής ανέβαινε στο τονισμένο φωνήεν. Μια υπόθεση λέει ότι ανέβαινε κατά ένα διάστημα πέμπτης, δηλαδή στην κλίμακα λ.χ. του ντο από το ντο στο λα. Στη βαρεία το ύψος της φωνής ήταν καθοδικό σε σχέση με την οξεία. Δηλαδή η φωνή κατέβαινε ξανά στο ντο ή εν πάση περιπτώσει στο κανονικό, ασημάδευτο ύψος φωνής των άτονων φωνηέντων. Κάποια στιγμή σημειωνόταν καταχρηστικά σε όλα τα μη τονισμένα φωνήεντα. Αργότερα η χρήση της περιορίστηκε μόνο σε λέξεις που κανονικά έπαιρναν οξεία στη λήγουσα (οξύτονες) και μετά δεν ακολουθούσε ισχυρό σημείο στίξης (λ.χ. τελεία) ή εγκλιτικό.

 

Μια εύλογη υπόθεση είναι ότι η άνοδος του ύψους της φωνής σ’ αυτή την περίπτωση δεν ήταν τόσο υψηλή όσο στην κανονική οξεία. Η περισπωμένη (οξυβάρεια) σημείωνε την άνοδο της φωνής στον πρώτο χρόνο και την κάθοδό της στο δεύτερο χρόνο (σύνθετος τόνος). Επομένως χρειάζεται δύο χρόνους για να εκφραστεί, και άρα αφορά μόνο τα μακρά φωνήεντα και τις διφθόγγους.

 

Αυτός είναι ο λόγος που μαθαίνουμε τον κανόνα ότι τα βραχέα φωνήεντα δεν παίρνουν ποτέ περισπωμένη: τα βραχέα έχουν μόνο ένα χρόνο. Ένας άλλος κανόνας που μαθαίνουμε στο σχολείο είναι ότι οι δίφθογγοι -οι και -αι στο τέλος κλιτής λέξης λογαριάζονται για τον τονισμό ως βραχέα φωνήεντα και όχι ως μακρά: στην περίπτωση αυτή το δεύτερο στοιχείο της διφθόγγου, το -ι, πρέπει να μετατρεπόταν στον καθημερινό γρήγορο λόγο σε ημίφωνο -y (όπως λ.χ. στα Νέα Ελληνικά το -ι- στη λέξη παιδιά, προφορά πεδyά), δηλαδή σε σύμφωνο, άρα η προφορά ήταν -oy, -ay και επομένως η δίφθογγος απέμενε μόνο με έναν φωνηεντικό χρόνο (ο ή α), άρα μπορούσε να θεωρηθεί ως βραχύ φωνήεν. Όταν ένα μακρό φωνήεν έπαιρνε οξεία, αυτό σημαίνει ότι το ύψος της φωνής ανέβαινε μόνο στον δεύτερο χρόνο. Παράδειγμα: κέὲπος = κῆπος κεέπου =κήπου

 

Ο ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΤΡΙΣΥΛΛΑΒΙΑΣ

 

Ο βασικότερος ίσως κανόνας τονισμού της Αρχαίας Ελληνικής είναι ότι ο τόνος δεν μπορεί να ανέβει πριν από την προπαραλήγουσα (δηλαδή την τρίτη συλλαβή από το τέλος) κι αυτό όταν η λήγουσα είναι βραχεία. Όταν η λήγουσα είναι μακρά, ο τόνος κατεβαίνει αναγκαστικά στην παραλήγουσα. Π.χ. το όφελος, αλλά του οφέλους. Στην πραγματικότητα πίσω από αυτό τον κανόνα κρύβεται ένας γενικότερος, βασικότερος και παλιότερος: ο τόνος δεν μπορεί να ανέβει πέρα από τον τρίτο φωνηεντικό χρόνο από τη λήγουσα. Στο παράδειγμα με τη λέξη όφελος ο κανόνας είναι ολοφάνερος: όφελος: όλα τα φωνήεντα είναι βραχέα, άρα διαρκούν από έναν χρόνο (3Χ1).

 

Η λέξη τονίζεται στον τρίτο χρόνο από τη λήγουσα. οφέλους: το ου της κατάληξης είναι δίφθογγος, άρα έχει δύο χρόνους, συνεπώς συνολικά η λέξη έχει τώρα 1+1+2 =4 χρόνους. Ο τόνος κατεβαίνει αναγκαστικά στον τρίτο χρόνο από το τέλος, άρα πάει στην παραλήγουσα. Το ίδιο σχήμα ερμηνεύει και δισύλλαβες λέξεις, όπου φαινομενικά δεν έπρεπε να ισχύει ο νόμος της τρισυλλαβίας. Ισχύει όμως ο πιο βασικός νόμος της τριχρονίας: κῆπος =κέεπος, ο τόνος πέφτει στον τρίτο χρόνο από το τέλος. κήπου = κεέπου, ο τόνος πέφτει στον τρίτο χρόνο από το τέλος.[ii] κῆποι = κέεποι, ο νόμος φαινομενικά μόνο παραβιάζεται, αφού είπαμε ότι το -οι στο τέλος κλιτής λέξης γίνεται oy και του απομένει μόνο ένας φωνηεντικός χρόνος: πραγματική προφορά κέεποy.

     
Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΟΝ ΔΥΝΑΜΙΚΟ ΤΟΝΟ

 

          Η αλλαγή του τόνου από μουσικό σε δυναμικό ήταν βαθμιαία διαδικασία που ξεκίνησε αμέσως μετά την κλασική εποχή για τις περισσότερες ελληνικές διαλέκτους (υπάρχουν υποψίες ότι στη λακωνική ξεκίνησε ήδη από το τέλος της αρχαϊκής εποχής). Στην ενίσχυση της αλλαγής έπαιξε ίσως σημαντικό ρόλο και η διάδοση της Ελληνικής σε ξένους λαούς που δεν ήταν σε θέση να αναπαραγάγουν τα λεπτά μουσικά σχήματα της Ελληνικής, όπως σήμερα οι ξένοι ομιλητές της αγγλικής δεν μπορούν να αναπαραγάγουν εύκολα την λονδρέζικη προφορά και συνήθως υιοθετούν μια προφορά των δύσκολων φθόγγων πιο κοντά στη δική τους μητρική γλώσσα. Επιπλέον ο μουσικός τόνος χρειαζόταν τα μακρά φωνήεντα και τις διφθόγγους, για να εκφραστεί. Η βαθμιαία μετατροπή των μακρών σε βραχέα και ο μονοφθογγισμός των διφθόγγων (π.χ. καιρός > καερός > κεερός > κερός) οδήγησε στην απώλεια και του μουσικού τονισμού.

 

Η μετάβαση στο δυναμικό τονισμό φαίνεται να ολοκληρώθηκε στους δύο πρώτους μετά Χριστόν αιώνες, αφού τα ποιήματα του Κλήμεντος από την Αλεξάνδρεια (τέλος 2ου αιώνα μ.Χ.) ή του Γρηγόριου του Ναζιανζηνού (4ος αιώνας μ.Χ.) στηρίζονται στην εναλλαγή άτονων και τονισμένων συλλαβών, όπως στα Νέα Ελληνικά (βέβαια οι λόγιοι ποιητές εξακολούθησαν να γράφουν στα παραδοσιακά μέτρα για αιώνες ακόμη). Ενδιάμεσα την επικράτηση του δυναμικού τονισμού μαρτυρούν ορθογραφικά «λάθη» σε παπυρικά ευρήματα από καθημερινούς ανθρώπους.

 

τόνος έχει την τάση να «εξασθενεί» τα άτονα φωνήεντα, οδηγώντας τα ακόμη και στην οριστική έκπτωση από τη λέξη. Ένα παρόμοιο φαινόμενο παρουσιάζεται στα λεγόμενα βόρεια νεοελληνικά ιδιώματα: π.χ. νιρό αντί νερό, σκλί αντί σκυλί κ.ο.κ.[iii]

---------------------------------------

 [i] Υπήρχαν φυσικά και άλλοι λόγοι για την επινόηση των τονικών σημαδιών, ο κυριότερος από τους οποίους ήταν η ανάγκη να σημειωθούν οι τόνοι σε διαλεκτικά κείμενα των οποίων ο τονισμός διέφερε από τον επικρατούντα αττικό. Λ.χ. τα κείμενα των Λέσβιων αρχαϊκών λυρικών (Σαπφώ, Αλκαίος) ήταν γραμμένα σε μια διάλεκτο που είχε την τάση να ανεβάζει τον τόνο των λέξεων μακριά από τη λήγουσα. Π.χ. πόταμος αντί ποταμός. Επίσης τα ομηρικά κείμενα ήταν γεμάτα με ιωνικούς, λεσβιακούς και άλλους πανάρχαιους τύπους και οι μαθητές και οι σπουδαστές έπρεπε να μάθουν τον σωστό τονισμό αυτών των λέξεων, πολλές από τις οποίες δεν χρησιμοποιούνταν πια στην ελληνιστική εποχή. Τέλος στη χρήση τόνων μπορεί να συνέβαλε και η ανάγκη των ξένων να μάθουν σωστά την Ελληνική.

[ii] Αυτόν τον νόμο τον μαθαίνουμε μηχανικά στο σχολείο ως «μακρό μπροστά από βραχύ περισπάται», «μακρό μπροστά από μακρό οξύνεται».

[iii] Ο κλασικός λακωνικός τύπος σιός αντί θεός (με «αδυνάτισμα» του άτονου ε σε ι) είναι μία από τις ενδείξεις που εξαιτίας τους οι γλωσσολόγοι υποπτεύονται ότι στη λακωνική η εξέλιξη προς το δυναμικό τόνο ξεκίνησε νωρίτερα από τις άλλες διαλέκτους. [Ο λακωνικός τύπος είναι ενδιαφέρων και από μια άλλη άποψη: δείχνει ότι τα δασέα σύμφωνα όπως το -θ- (κλασική προφορά περίπου /τχ/ =τχεός) ξεκίνησαν να γίνονται τριβόμενα (όπως σήμερα) στη λακωνική επίσης νωρίτερα σε σχέση με άλλες αρχαίες διαλέκτους: το σ- φαίνεται να αποτελεί απόπειρα να αποδοθεί ένα τριβόμενο θ όπως το σημερινό με τον πιο κοντινό φθόγγο που διέθετε το ελληνικό αλφάβητο, με άλλα λόγια η λακωνική προφορά στην πράξη πρέπει να ήταν /θιός/ ή /θyός/ με συνίζηση)].

Η επικράτηση ισχυρού δυναμικού τόνου είναι και ο λόγος που λ.χ. στη Γαλλική υπάρχει τόσο μεγάλη διαφορά μεταξύ ιστορικής ορθογραφίας και πραγματικής προφοράς. Η Λατινική, ο πρόγονος της Γαλλικής, είχε επίσης μουσικό τόνο.

Στην πορεία προς τη Γαλλική η επικράτηση δυναμικού τονισμού οδήγησε στον ακρωτηριασμό των άτονων συλλαβών: ils aiment πραγματική προφορά ilz-em. Ο ακρωτηριασμός των καταλήξεων οδήγησε στο να τονίζονται όλες οι γαλλικές λέξεις στη λήγουσα!

 

ΔΕΣ:

 

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ (Η ΑΡΧΑΙΟΤΕΡΗ - ΤΕΛΕΙΟΤΕΡΗ ΚΑΙ ΜΗΤΕΡΑ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΩΝ)

 

Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

 

Η Ελληνική Γλώσσα είναι η Αρχαιότερη στον Κόσμο!