Παρασκευή 7 Φεβρουαρίου 2020

Κάρλος Καστανέντα: Μάγοι, πολεμιστές και άνθρωποι της γνώσης

Όταν ένας Πολεμιστής αντιμετωπίζει το απύθμενο, είτε αστειεύεται μαζί του, είτε το παίρνει στα σοβαρά και καταστρέφεται από αυτό. -Δον Χουάν
Ο αντικειμενικός στόχος της μυστικής αυτής παράδοσης σύμφωνα με τον Καστανέντα λοιπόν είναι η απόδραση από το ζωντανό κόσμο. Να φύγεις δηλαδή με ό,τι είσαι, αλλά με τίποτα παραπάνω από αυτό που είσαι:

Αυτό σημαίνει, να μην πάρεις τίποτα και να μην αφήσεις τίποτα. 0 Δον Χουάν έφυγε τελείως από αυτόν τον κόσμο. Ο Δον Χουάν δεν πέθανε, γιατί οι Τολτέκοι δεν πεθαίνουν. Όταν οι μάγοι μαθαίνουν να ονειρεύονται, συνδέουν τέλεια τα δυο πεδία της προσοχής τους -αυτό του Τονάλ κι αυτό του Ναγκουάλ— και παύουν να είναι συγκεκριμένα, άκαμπτα όντα.

Δεν είναι στ’ αλήθεια «εδώ». Η ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι ελεύθερος, είναι μια γελοία παραίσθηση. Είμαστε δεσμευμένοι από τον κόσμο. Πρέπει να υπάρχει κάτι παραπάνω από ένα απλό πέρασμά μας από τη Γη, κάτι παραπάνω από το φαΐ, τα πάρτι, τη δουλειά και την αναπαραγωγή. Η τέχνη των μάγων σαν τον Δον Χουάν συνίσταται στο να σε ωθήσει σε μια ύστατη εξερεύνηση και να καταστρέψει ολοκληρωτικά την προκατάληψη της αντίληψης…

Ο αντικειμενικός σκοπός του Πολεμιστή είναι να περάσει συνειδητά το ενεργειακό του σώμα στην «άλλη όχθη», στο «επέκεινα» μέσα από την «Αριστερή Πλευρά του Σύμπαντος»:

Πρέπει να προσπαθήσεις να έρθεις όσο πιο κοντά γίνεται στον Αετό και να αγωνιστείς να δραπετεύσεις προς τα αριστερά του, χωρίς να σε καταβροχθίσει. Ο αντικειμενικός μας σκοπός είναι να περάσουμε στις μύτες των ποδιών μας από την αριστερή πλευρά του Αετού…

Και φτάνουμε έτσι στην καρδιά της μυστικής παράδοσης της γραμμής των Τολτέκων μάγων. Τι είναι ο Αετός; Μια λέξη, ένα σύμβολο, μια μυστικιστική μορφή ή ένα παραισθησιογόνο όραμα των ναρκωτικών ουσιών που χρησιμοποιούν οι σαμάνοι μάγοι;

Ο ίδιος ο Καστανέντα υποστήριζε πως υπάρχει κάτι που έχει καταλάβει το γνωστό σύμπαν, κάτι που βρίσκεται εκεί έξω και καταβροχθίζει τις συνειδήσεις που φεύγουν από τη ζωή. Κάθε άνθρωπος που «πεθαίνει» ή -για να το πούμε αλλιώς- που φεύγει από τον κόσμο αυτόν, είναι μια συνείδηση που ταξιδεύει ελεύθερη από τα δεσμά της στο σύμπαν. Κι η ελευθερία δεν αποτελεί πάντοτε πλεονέκτημα.

Η απελευθερωμένη αυτή συνείδηση, είναι καταδικασμένη να συναντήσει κάποτε τη μεγάλη σκοτεινιά και να χαθεί. Οι οραματιστές βλέπουν αυτήν την τεράστια οντότητα σαν ένα απέραντο σκοτάδι, που επεκτείνεται στο άπειρο και τη διατρέχει μια λαμπερή αστραπή. Έχει μαύρα φτερά και πλάτη και το στήθος του είναι λαμπερό.

Την αδιανόητη αυτήν οντότητα λοιπόν οι μάγοι Τολτέκοι την ονομάζουν Αετό και παρουσιάζεται μέσα από τη διδασκαλία του Δον Χουάν, που ονομαζόταν Το Δώρο του Αετού. Η κεντρική ιδέα; Δεν είμαστε παρά τα «μεζεδάκια» του Αετού, τα απορρίμματά του είναι αυτά που συνθέτουν και αναδιαρθρώνουν το σύμπαν ξανά και ξανά, κι η δύναμή του είναι τόσο ισχυρή, που προσελκύει τη συνείδησή μας όπως ο μαγνήτης προσελκύει τα ρινίσματα του σιδήρου.

Η αλήθεια είναι πως απ’ όσα γνωρίζουμε, δεν υπάρχει απολύτως κανενός είδους θρησκεία ή λατρεία του Αετού: πρόκειται για ένα απλό γεγονός και μια πραγματικότητα, μια απερίγραπτη κι αδιανόητη Δύναμη που οι μάγοι περιέγραψαν σαν αρπακτικό, η τροφή του οποίου είναι η ανθρώπινη συνείδηση.

Η εικόνα αυτή δεν είναι άγνωστη στην παράδοση των αυτοχθόνων Μεξικανών: όταν οι Αζτέκοι και οι προκάτοχοι της Γνώσης τους θυσίαζαν ανθρώπους στον Χουιτζιλοπότσιτλις -στον πολεμιστή πολεμικό θεό- πίστευαν πως οι καρδιές και το αίμα των θυμάτων τους «έτρεφαν τον Ήλιο».

Το παράξενο είναι πως, αν και η μετάφραση του ονόματος του θεού αυτού ήταν «Κολίμπρι-Δεξιά», υπήρχε στο συμβολισμό του η μορφή ενός Αετού, πράγμα που μας κάνει να πιστεύουμε πως εκείνο που πραγματικά τρεφόταν μέσα από τις ανθρωποθυσίες, δεν ήταν τελικά ο Ήλιος αλλά… ο Αετός, ακριβώς αυτό που υποστήριζε μεταφορικά (;) ο Δον Χουάν.

Οι έννοιες του Μάγου, του Πολεμιστή και του Ανθρώπου της Γνώσης είναι στην πραγματικότητα μια και μοναδική, αλληλένδετη και άρρηκτη και -σύμφωνα με έναν ορισμό- πρόκειται για τον άνθρωπο ο οποίος γνωρίζει και μπορεί να «βλέπει».

Θα συμπλήρωνα επίσης, είπε χαμογελώντας η μορφή με το βιβλίο στο χέρι, πως είναι ο άνθρωπος εκείνος που δεν σταματάει ποτέ του την προσπάθεια να γίνει ολοένα και καλύτερος σ’ αυτό που κάνει κι ονειρεύεται.

Σύμφωνα με τον Δον Χουάν, ο άνθρωπος της Γνώσης είναι εκείνος που υπομένει με πίστη τις κακουχίες που ακολουθούν τη διαδικασία της μάθησης. Για να το πετύχει κανείς αυτό και να μπορέσει να ξεσκεπάσει τα μυστικά της Γνώσης και της Δύναμης, θα πρέπει να αντιμετωπίσει και να κατατροπώσει τους τέσσερις φυσικούς εχθρούς.

Ο πρώτος εχθρός είναι ο Φόβος. Ένας φοβερός εχθρός που πολύ δύσκολα μπορεί να καταπολεμηθεί. Ο Φόβος παραφυλάει και σε περιμένει σε κάθε στροφή του δρόμου κι αν τρομοκρατηθείς και τρέξεις μακριά του, τότε σ’ έχει κερδίσει. Από τη στιγμή όμως που ένας άνθρωπος τον ξεπεράσει μια φορά, τότε ο άνθρωπος αυτός είναι ελεύθερος για την υπόλοιπη ζωή του γιατί θα έχει αντικαταστήσει το Φόβο με τη Διαύγεια. Κι αυτό ακριβώς -η Διαύγεια- αποτελεί το δεύτερο εχθρό του ανθρώπου.

Η πνευματική Διαύγεια που έχει την ικανότητα να διώχνει το Φόβο από την ψυχή του ανθρώπου, μπορεί ακόμα και να τον τυφλώσει. Όταν ο άνθρωπος ενδίδει στη δύναμη της πνευματικής Διαύγειας, υποκύπτει στην πραγματικότητα στο δεύτερο αυτόν εχθρό.

Ο καινούριος κίνδυνος που τώρα γεννιέται μέσα του, είναι να αρνηθεί τη δράση και να παραμείνει αδρανής, όταν έρθει η ώρα της δράσης. Γιατί πάντα έρχεται μια στιγμή που θα πρέπει να δρούμε με ταχύτητα και πίστη. Όταν συνειδητοποιήσει πως ακόμα και η Διαύγεια δεν είναι παρά ένα εμπόδιο μπροστά στα μάτια του, τότε έχει ξεπεράσει και το δεύτερο αυτόν εχθρό.

Στο σημείο αυτό τίποτα δεν μπορεί να πληγώσει τον άνθρωπο της Γνώσης. Θα έχει αποκτήσει Δύναμη, κι αυτή ακριβώς είναι ο τρίτος εχθρός. Ο άνθρωπος της Γνώσης είναι σε θέση να αναγνωρίζει τη Δύναμη που τον πλησιάζει και ξαφνικά, δίχως καν να καταλάβει με ποιο τρόπο, θα έχει χάσει τη μάχη. Ο εχθρός του θα τον μετατρέψει σ’ ένα σκληρό, γεμάτο παραξενιές άνθρωπο. Μα κι αυτός ο εχθρός θα κατατροπωθεί, όταν ο άνθρωπος συνειδητοποιήσει πως η Δύναμη που φαινομενικά απέκτησε, δεν είναι στην πραγματικότητα δική του.

Έτσι ο άνθρωπος της Γνώσης θα φτάσει κάποτε σ’ ένα σημείο, από όπου θα γνωρίζει πότε και με ποιο τρόπο θα πρέπει να χρησιμοποιεί τη Δύναμή του. Με τον τρόπο αυτόν θα καταφέρει να νικήσει και τον τρίτο εχθρό του.

Και όπως θα πλησιάζει στο τέλος του ταξιδιού της Γνώσης, ο άνθρωπος θα βρεθεί απροειδοποίητα απέναντι στον τέταρτο εχθρό του: τα Γηρατειά. Πρόκειται για το χειρότερο και πιο σκληρό από τους εχθρούς του ανθρώπου, ο οποίος ποτέ δεν μπορεί να νικηθεί ολοκληρωτικά. Ο μόνος τρόπος δράσης είναι να πολεμήσεις και να τον διώξεις μακριά σου. Ο αντικειμενικός σκοπός του εχθρού αυτού, είναι να διεκδικήσει και να ηγεμονεύσει όλη την ανθρώπινη Διαύγεια, Δύναμη και Γνώση.

Αν όμως ο άνθρωπος αποβάλλει την κούρασή του κι ακολουθήσει τη μοίρα του, τότε θα μπορεί πλέον να ονομάζεται πραγματικός άνθρωπος της Γνώσης. Και θα του είναι αρκετό να καταφέρει να πολεμήσει τον αόρατο αυτόν εχθρό για μια μόνο στιγμή. Κι εκείνη ακριβώς η στιγμή θα είναι η μεγάλη του νίκη!

TENSEGRITY: Η ΤΕΧΝΙΚΗ TΩN ΜΑΓΙΚΩΝ ΠΕΡΑΣΜΑΤΩΝ

To Tensegrity είναι η σύγχρονη εκδοχή μιας ακολουθίας κινήσεων, που χρησιμοποιούσαν οι Σαμάνοι που ζούσαν στο Μεξικό κατά την αρχαιότητα και ονόμαζαν «μαγικά περάσματα», εξαιτίας της αποτελεσματικότητάς τους στη διεύρυνση της συνείδησης και της Γνώσης και προωθούσαν το φυσικό και πνευματικό ηρωισμό. Οι Σαμάνοι ονόμαζαν τις κινήσεις αυτές Μαγικά Περάσματα, εξαιτίας των ασυνήθιστων αποτελεσμάτων που είχαν στο σώμα και στο μυαλό.

Σύμφωνα με την Κάρολ Τιγκς, τα Μαγικά Περάσματα διδάσκονταν στους Σαμάνους και περνούσαν από γενιά σε γενιά με απόλυτη μυστικότητα και μέσα από πολύπλοκες τελετουργίες, κατά τη διάρκεια χιλιάδων χρόνων. Ο Δον Χουάν Μάτους που δίδαξε τα Μαγικά Περάσματα στον Καστανέντα, στην Τάισα Αμπελάρ, στη Φλορίντα Ντόνερ-Γκράου και στην Κάρολ Τιγκς, υποστήριζε πως ανήκε στη γραμμή αυτήν, μια γραμμή που αποτελούνταν από 27 γενιές.

Η λέξη Tensegrity προήλθε από τους μαθητές του Δον Χουάν, οι οποίοι προσπάθησαν να μεταμορφώσουν τα μαγικά αυτά περάσματα από αυστηρά προσωπικές κινήσεις σε γενικές κινήσεις, που μπορούν να είναι προσιτές σε όλους τους ανθρώπους. Γράψει ο Καστανέντα:

Το σετ με τα 12 βασικά Μαγικά Περάσματα μπορεί να εξασκηθεί κατά βούληση, γιατί ουσιαστικά είναι ένας χορός. Πρόκειται για το Χορό του Τζον Τούμα (John Tumafc Dance), προς το Θάνατο του. Ο Τζον Τούμα ήταν ένας άψογος Πολεμιστής που χόρεψε μπροστά στο Θάνατο του, και όπως γίνεται με κάθε Πολεμιστή που κάνει αυτόν το Χορό, ο Θάνατος στάθηκε ακίνητος και δεν επιτέθηκε αμέσως, για να θαυμάσει το Χορό του Πολεμιστή.

Κατά τη διάρκεια αυτής της αναμονής και του θαυμασμού του Θανάτου, ο Πολεμιστής συλλέγει μέσω του Χορού όλη τη διαθέσιμη ενέργειά του, καθώς και όλη τη διαθέσιμη που μπορεί να έχει από το σύμπαν, για να επιχειρήσει το άλμα προς το Άπειρο. Είναι ένας πολεμικός χορός ενάντια στο Θάνατο. Γι’ αυτόν το λόγο, για όσους μπορούν να το κατανοήσουν αυτό, είναι ένας συγκλονιστικός χορός.

Και ο Χορός κάποιου προς το Θάνατο δεν μπορεί να είναι μια νοσηρή τελετουργική πρακτική, αλλά μια πολύ ανοιχτή και ελεύθερη έκφραση του ανθρώπινου δέους μπροστά στο Άπειρο. Ο Τζον Τούμα μαζεύει όλες του τις δυνάμεις και ανοίγει ολόκληρος, συγκλονισμένος από το δέος του μπροστά στο Άπειρο, αντικρίζοντας το Αδιανόητο…

Οι μάγοι αποκαλούν το σετ αυτών των κινήσεων που οργανώθηκαν από τον Τζον Τούμα, Οπλισμό των Μαγικών Περασμάτων. Οι μάγοι δεν βλέπουν το θάνατο σαν μια καταστροφική δύναμη αλλά περισσότερο σαν μια Δύναμη, που ενοποιεί όλα τα πεδία ενέργειας από τα οποία αποτελούμαστε και οργανώνουμε μια μοναδική ενότητα. Οι μάγοι μιλούν για την ενοποιητική αυτή Δύναμη, ως το τέλος της βασιλείας του θρυμματισμού.

Ο θάνατος εξαφανίζει τα όρια από αυτά που οι μάγοι αποκαλούν «επιρροή του συκωτιού», «επιρροή του στομαχιού», «επιρροή του εγκεφάλου» κτλ., και μεταμορφώνει τον άνθρωπο σε καθαρή συνείδηση. Οι μάγοι πιστεύουν πως στο τέλος της ζωής μας γινόμαστε ανόργανα όντα: κάτοχοι της επίγνωσης αλλά χωρίς κάποιον οργανισμό να μας υποστηρίζει και να μας δίνει μορφή. Η επίγνωση αυτή που βασίζεται στην πειθαρχία, κρατάει για μια μόνο στιγμή στους απλούς ανθρώπους ή για εκατομμύρια χρόνια στην περίπτωση των μάγων που έχουν πετύχει την αναζήτηση της ελευθερίας.

Για να μπορέσει κανείς να εκτελέσει το Χορό αυτόν, θα πρέπει πρώτα να ασκηθεί στο Westwood Series, μια σειρά από Μαγικά Περάσματα που δημιουργεί αυτό που ο Καστανέντα ονόμαζε Kinesthetic Consensus (Κιναισθητική Ενεργειακή Ομοφωνία). Η κατάσταση αυτή ενδυναμώνει την Πρόθεση του Πολεμιστή για Ελευθερία, δίχως να τον εμπλέκει σε διανοητικές προσπάθειες.

Το πρώτο σετ των 12 βασικών κινήσεων στοχεύει στη συγκέντρωση της ενέργειας και στην προώθηση της ευεξίας και της δύναμης. Ο σκοπός των κινήσεων αυτών είναι να προετοιμάσουν τους μύες και τους τένοντες, έτσι ώστε να μπορούν να ανταποκριθούν γρηγορότερα και πιο αποτελεσματικά σε άλλες αλληλουχίες κινήσεων που απαιτούν μεγαλύτερη αυτοσυγκέντρωση και κιναισθητική μνήμη.

Μια δεύτερη αλληλουχία Μαγικών Περασμάτων αποτελούν μια ομάδα γύρω από την ιδέα πως η ενέργεια δεν μπορεί να μπει ούτε να βγει από το ανθρώπινο σώμα, το οποίο οι αρχαίοι μάγοι του Μεξικού αντιλαμβάνονταν σαν μια συμπαγή ενεργειακή ενότητα, που δεν επιτρέπει στην ενέργεια να περάσει τα σύνορά της, ούτε από μέσα προς τα έξω μα ούτε και από έξω προς τα μέσα.

Η μόνη πιθανότητα, που μπορεί να συμβεί μέσα στο σφραγισμένο ενεργειακό αυτό «κουκούλι» -σύμφωνα με τους μάγους-, είναι να διασκορπιστεί η εσωτερική του ενέργεια από κάποια φυσικά κέντρα Δύναμης που έχουμε στο σώμα μας: το συκώτι και τη χοληδόχο κύστη, το πάγκρεας και τη σπλήνα, τα νεφρά και τα επινεφρίδια.

Ο σκοπός των κινήσεων αυτών είναι η ανακατανομή της ενέργειας που οι συνθήκες της καθημερινής μας ζωής, οδηγούν μακριά από τρία αυτά ενεργειακά κέντρα.

Τέλος μια τρίτη ομάδα Μαγικών Περασμάτων αποτελεί το μεσουράνημα από το απλό στο σύνθετο. Είναι μια σειρά κινήσεων που οι Σαμάνοι του αρχαίου Μεξικού χρησιμοποιούσαν σαν όχημα για ένα ταξίδι μέσα από διάφορα επίπεδα συνείδησης. Σύμφωνα με την πίστη των μάγων, η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να μεταπηδήσει τα όρια των ειδών -ή κι ακόμα των φύλων- και να εισέλθει στους αδιανόητους κόσμους μέσω της αντίληψης.

Το μυστικό μας ως φωτεινά όντα είναι πως έχουμε αντίληψη, είμαστε μια συνείδηση δίχως όρια και σταθερότητα. Ο κόσμος που νομίζουμε πως βλέπουμε, αποτελεί μια περιγραφή του κόσμου για τον οποίο μας πληροφορεί ο Εσωτερικός μας Διάλογος, μια περιγραφή που έχουμε διδαχθεί από άλλους. Είμαστε αιχμάλωτοι μέσα στη Φυσαλίδα της Αντίληψης κι εκείνο που διακρίνουμε στους τοίχους της, δεν είναι παρά η αντανάκλαση του εσωτερικού μας κόσμου.

Σαν φωτεινά όντα, η αντίληψή μας ρυθμίζεται από το Σημείο Προσαρμογής μας -το σημείο εκείνο όπου η φωτεινή μας ύπαρξη εστιάζει την προσοχή της στα ενεργειακά νήματα του σύμπαντος. Υπάρχουν αμέτρητοι κόσμοι που δεν μπορούμε να αντιληφθούμε εξαιτίας της καθημερινότητάς μας. Με το σταμάτημα του Εσωτερικού μας Διαλόγου όμως ξεπερνάμε τα όρια της ολότητας του εαυτού μας.

Οι μάγοι χρησιμοποιούν για το λόγο αυτόν «το δεξιό τρόπο βαδίσματος» σαν έναν πρακτικό σκοπό: ο Πολεμιστής συστρέφει τα δάχτυλά του και προσέχει το χέρι του, μετά κοιτάζει -χωρίς να εστιάζει τη ματιά του- σε οποιοδήποτε σημείο μπροστά του, σε μια ακτίνα, που ξεκινάει από το πάνω μέρος των ποδιών του και φτάνει μέχρι τον ορίζοντα. Με τον τρόπο αυτόν υπερχειλίζει το Τονάλ με πλήθος πληροφοριών και του στερεί τη δυνατότητα απεικόνισης των εσωτερικών του στοιχείων, καθιστώντας το με τον τρόπο αυτόν σιωπηλό.

Άλλοι πρακτικοί τρόποι, που χρησιμοποιούνται από τους μάγους, είναι η Δράση Δίχως Πίστη ή Προσμονή Ανταμοιβής, η Διαγραφή της Προσωπικής Μνήμης και το Ονείρεμα. Για τη Διαγραφή της Προσωπικής Μνήμης χρησιμοποιούνται οι τεχνικές της εξαφάνισης της αυτοεκτίμησης, που προϋποθέτει μεγάλη υπευθυνότητα και τη χρήση του Θανάτου ως συμβούλου.

Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΟΝΕΙΡΕΜΑΤΟΣ

Το μυστικό του Ονειρευτή και του Ονείρου, είναι πως το Όνειρο ονειρεύεται τον Ονειρευτή, όπως ο Ονειρευτής ονειρεύεται το Όνειρο.

Στην τέχνη του Ονειρέματος χρησιμοποιούνται τρεις βασικές τεχνικές: η Διάρρηξη της Καθημερινότητας, η Μη-Δράση και τα Περάσματα της Δύναμης. Οι τεχνικές αυτές συνθέτονται από τον Πολεμιστή, έτσι ώστε να του δώσουν την απαραίτητη αυτοπεποίθηση και τη δύναμη να αντέξει στο μονοπάτι της Γνώσης.

Το Ονείρεμα μοιάζει με παράξενη «εξερευνητική αποστολή» στο Άγνωστο. Ένα Άγνωστο για το οποίο δεν έχουμε καμία ειδική πληροφόρηση από τους μάγους της παράδοσης για την οποία μιλάμε. Ένα Άγνωστο, που ο άνθρωπος της Γνώσης προσπαθεί κατά κάποιο τρόπο να ανακαλύψει, να συνθέσει και να διατηρήσει ακέραιο μπροστά στα μάτια του.

Σύμφωνα με τη Φλόριντα Ντόνερ, οι άνθρωποι περιβάλλονται από ένα φωτεινό αυγό, ένα αυγό φτιαγμένο με φωτεινές ενεργειακές ίνες. Κι οι άνθρωποι μέσα σ’ αυτό κατακλύζονται από την αρχή της ζωής τους με πληροφορίες που συνθέτουν -ή αν θέλετε συναρμολογούν- τελικά την πραγματικότητα την οποία αντιλαμβάνονται -ή αν θέλετε την πραγματικότητα που τους επιβάλλεται να αντιλαμβάνονται.

Κι όλα αυτά εξαιτίας του Σημείου Συναρμολόγησης που είναι «κλειδωμένο» σ’ αυτήν την πραγματικότητα. Το Σημείο αυτό βρίσκεται πίσω από τον άνθρωπο: βρίσκεται σε απόσταση περίπου ενός χεριού, ανάμεσα στις ωμοπλάτες προς τα αριστερά και μοιάζει με φωτεινή γροθιά. Κάθε φορά που το σημείο αυτό μετατοπίζει τη θέση του, αλλάζει κι ο κόσμος που αντιλαμβανόμαστε, αλλάζουν δηλαδή οι πληροφορίες που θα πρέπει να συνθέσουμε και το τελικό αποτέλεσμα αυτής της σύνθεσης.

Ο μόνος τρόπος για να μετακινηθεί φυσιολογικά το Σημείο Συναρμολόγησης είναι: με το βαθύ διαλογισμό, τα ναρκωτικά, τον πολύ υψηλό πυρετό, τα γηρατειά, τη στέρηση ύπνου, την απώλεια των αισθητηρίων, την ασιτία και με τον ύπνο.

Κατά τη διάρκεια του Ονειρέματος, ο Πολεμιστής περνάει μέσα από κάποιες πύλες που έχουν αναλυθεί από τον ίδιο τον Καστανέντα:

Πρώτη Πύλη.

Στην Πρώτη Πύλη φτάνεις, όταν συνειδητοποιείς πως αρχίζεις να κοιμάσαι ή όταν βιώνεις ένα εξαιρετικά αληθινό όνειρο. Περνάς την Πρώτη Πύλη, όταν είσαι σε θέση να διατηρήσεις αναλλοίωτα μέσα σου όλα τα αντικείμενα του ονείρου σου.

Δεύτερη Πύλη.

Για να διατηρηθεί η μεταβλητή ποιότητα των ονείρων, οι μάγοι έχουν επινοήσει τη χρήση ενός αντικειμένου το οποίο θεωρείται σαν αρχικό σημείο. Κάθε φορά που το απομονώνεις και το κοιτάς, δέχεσαι ένα μεγάλο κύμα ενέργειας. Το πιο βολικό πράγμα που μπορείς να χρησιμοποιήσεις στο Ονείρεμα, είναι τα χέρια σου -αφού πρώτα προσπαθήσεις να τα εντοπίσεις μέσα στο όνειρο.

Τρίτη Πύλη.

Εδώ φτάνεις, όταν μπορείς να ονειρευτείς τον εαυτό σου που κοιμάται. Περνάς την

Τρίτη Πύλη μετακινώντας το ενεργειακό σου σώμα. Εκεί αρχίζεις να μπλέκεις την ονειρική σου πραγματικότητα με την πραγματικότητα της καθημερινής ζωής.

Τέταρτη Πύλη.

Στην Τέταρτη Πύλη, το ενεργειακό σώμα ταξιδεύει σε συγκεκριμένα, υπαρκτά μέρη, είτε αυτού του κόσμου είτε του άλλου κόσμου: «Πέσε να κοιμηθείς σε μια συγκεκριμένη θέση και μέσα στο όνειρο σου ονειρέψου, πως ξαπλώνεις στην ίδια θέση όπου έχεις πέσει να κοιμηθείς. Αυτό λέγεται Διπλή Θέση και σταθεροποιεί την ονειρική σου προσοχή. Το δεύτερο όνειρο έρχεται με τη δεύτερη προσοχή σου: αυτός είναι και ο τρόπος για να περάσεις την Τέταρτη Πύλη».

Η Ανακεφαλαίωση και ία Μαγικά Περάσματα ίων μάγων είναι και ία δυο πρακτικές που χρησιμοποιούνται για την αύξηση της Προσοχής και την προετοιμασία για την τελική φυγή. Η Ανακεφαλαίωση αποτελεί μια εξάσκηση της μνήμης, έτσι ώστε να συγκρατήσει ολοένα και περισσότερες πληροφορίες για τις σχέσεις και τις καταστάσεις τις ζωής από την ηλικία των τριών ετών. Πρόκειται για ένα χείμαρρο πληροφοριών, που επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά.

Ο σκοπός της Ανακεφαλαίωσης είναι η ανάκτηση της ενέργειας, που χάθηκε μέσα στα χρόνια. Οι κινήσεις των μαγικών αυτών περασμάτων έχουν σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο, που να αυξάνουν ολοένα την ενέργεια προς την κατεύθυνση της αύξησης της επίγνωσης του ενεργειακού μας σώματος. Από τη στιγμή που αρχίζει η ανάκτηση αυτής της ενέργειας, αρχίζει να μειώνεται σταδιακά το εξαιρετικά ασήμαντο ενδιαφέρον που έχουμε για τον εαυτό μας και καταλήγουμε τέλος στην παύση του Εσωτερικού Διαλόγου. Με τον τρόπο αυτόν επιτυγχάνεται η ενέργεια της τελικής φυγής.

Το σύμπαν είναι γεμάτο από αφηρημένη, απρόσωπη Δύναμη. Η πραγματικότητα που μας περιμένει εκεί έξω -σύμφωνα με τον τρόπο που το έθεσε ο Δον Χουάν στον Καστανέντα- είναι «τελείως απρόσωπη». Παρ’ όλα αυτά, δεν πρέπει κανείς να φοβηθεί από αυτό. Η ενέργεια, είτε αυτή είναι προσωπική είτε είναι απρόσωπη, είναι ενέργεια.

Πολλά από τα 12 βασικά περάσματα του Tensegrity, ασχολούνται συγκεκριμένα με την επίγνωση της ασημαντότητάς μας και τη συλλογή ενέργειας από κρυμμένες και παράδοξες πηγές, όπως είναι για παράδειγμα η ενέργεια των νεκρών άστρων που υπάρχει στο σύμπαν. Τα Περάσματα ασχολούνται επίσης και με την πρόκληση των Διπλών μας -σύμφωνα με τους μάγους, μπορεί να βρισκόμαστε εδώ, το ενεργειακό Διπλό μας όμως μπορεί να βρίσκεται μακριά μας. To Tensegrity και η Ανακεφαλαίωση αποτελούν τις λεωφόρους, που προσφέρουν τη νέα ενέργεια και την κατεύθυνση.

Στο πρακτικό μέρος της διδασκαλίας των Σαμάνων, διακρίνουμε ακόμα τη χρήση κάποιων αντικειμένων που τις περισσότερες φορές είναι απλά αντικείμενα του καθημερινού μας κόσμου, που η αξία τους είναι καθαρά χρηστική. Συνήθως οι Σαμάνοι χρησιμοποιούν πέτρες ή βαριά κομμάτια από ξύλο ή μέταλλο, που τις τοποθετούν πάνω στην κοιλιακή περιοχή για να τους βοηθήσει στην επίτευξη της Εσωτερικής Σιωπής -παύση του Εσωτερικού Διαλόγου.

Σύμφωνα με τον Δον Χουάν, υπάρχουν τρεις περιοχές πάνω στο ανθρώπινο σώμα, πάνω στις οποίες μπορούν να τοποθετηθούν τα αντικείμενα αυτά την ώρα που κάποιος είναι ξαπλωμένος στο έδαφος: πάνω στον αφαλό, γύρω από την περιοχή της ουροδόχου κύστης ή της κοιλιάς και στην περιοχή του ηλιακού πλέγματος. Ο Δον Χουάν έβαζε τους μαθητές του να τοποθετούν τις πέτρες αυτές στον αφαλό τους. Οι πέτρες αυτές -που έπρεπε να είναι λείες και στρόγγυλες- θα έπρεπε πρώτα να ζεσταίνονται ή να κρυώνουν, έτσι ώστε να προσεγγίζουν τη θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος.

Οι πρακτικοί που εφαρμόζουν τα Περάσματα του Tensegrity, θεωρούν τα βαριά αυτά αντικείμενα σαν τα τελειότερα εργαλεία για την επίτευξη της Εσωτερικής Σιωπής, γιατί είναι ιδανικά για να προσαρμόζονται στο σχήμα του σώματος. Οι δερμάτινες θήκες όπου τοποθετούνται, είναι ιδανικές για να προσαρμόσουν τη θερμοκρασία των αντικειμένων με τη θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος, δίχως να χρειάζονται να ζεσταθούν ή να ψυχθούν για να το καταφέρουν.

Η αξιοθαύμαστη όμως ιδιότητα τους έχει να κάνει με το βάρος τους: είναι αρκετά ελαφριά για να μην προκαλούν δυσφορία και αρκετά βαριά για να δημιουργήσουν την κατάλληλη πίεση, που είναι απαραίτητη για να τραβήξει την Προσοχή του σώματος στο σημείο εκείνο όπου βρίσκεται.

Σύμφωνα με τον Δον Χουάν, ένα βάρος που τοποθετείται πάνω σε κάποιο από τα τρία αυτά σημεία προκαλεί ολόκληρη την ενέργεια του ενεργειακού πεδίου, γεγονός που αποτελεί και το πρώτο βήμα για την επίτευξη της Εσωτερικής Σιωπής. Υπάρχουν δυο Μαγικά Περάσματα, που συνδέονται με τη χρήση των αντικειμένων αυτών. Τα ένα από αυτά λέγεται «τα πέντε σημεία της σιωπής γύρω από το στήθος» και το άλλο «πιέζοντας το σημείο του κέντρου ανάμεσα στα πλευρά και την κορυφή του λαγόνιου οστού»…

Το δωμάτιο άρχισε να τρέμει γύρω μου και τελικά εξαφανίστηκε. Βρέθηκα να περπατώ στο δρόμο, ανάμεσα στα αυτοκίνητα και τους ανθρώπους που πηγαινοέρχονταν γύρω μου. Έψαξα γύρω μου για να αντικρίσω τη μορφή με το βιβλίο στα χέρια. Είχε χαθεί. Θυμάμαι (;) πως ο τίτλος πάνω στο εξώφυλλο του βιβλίου εκείνου ήταν: The Book of Clear Green (To Βιβλίο του Καθαρού Πράσινου).

Θυμήθηκα την εταιρία Cleargreen του Καστανέντα και πως η απάντηση των υπευθύνων της εταιρίας κάθε φορά που τους ρωτάς είναι: «Το όνομα Clergreen προερχόταν από την ιδέα που είχαν οι μάγοι του αρχαίου Μεξικού για τη διαμόρφωση της ανθρώπινης ενέργειας. Πίστευαν πως τα διαφορετικά είδη ενέργειας έχουν διαφορετικές αποχρώσεις, και ότι η ανθρώπινη ενέργεια τώρα έχει ένα ξεθωριασμένο λευκό χρώμα, αλλά κάποτε ήταν καθαρό πράσινο. Κι επειδή το μονοπάτι του Σαμανισμού είναι μια επιστροφή στις ρίζες μας, είναι μια επιστροφή στο καθαρό πράσινο».

Θυμήθηκα ακόμη πως το βιβλίο αυτό, ίσως να ήταν εκείνο το παράξενο βιβλίο του Καστανέντα με τον ίδιο τίτλο που κανείς δεν έχει δει μέχρι τώρα. Θυμήθηκα ακόμη, πως εκείνη η μορφή μιλούσε ακατάσχετα και με παρότρυνε να αποστηθίσω τα λόγια της. Κι όταν της είπα πως οι λέξεις ανήκουν στο Τονάλ κι υπήρχε μεγάλος κίνδυνος να μαγευτώ από αυτό, η μορφή μου απάντησε: «Γράψε λοιπόν με την καρδιά, αφού δεν μπορείς να γράψεις με το κεφάλι».

Προσπάθησα να θυμηθώ τα πρώτα λόγια που μου είχε πει, γυρνώντας την πρώτη σελίδα που κρατούσε στα χέρια του, κι όταν τα θυμήθηκα χαμογέλασα:

Κάθε φορά που θέλουμε να φτάσουμε σ’ ένα μέρος, θέλουμε ένα χάρτη με συγκεκριμένα και καθαρά σημεία αναφοράς, για να μη χαθούμε. Δεν μπορούμε να βρούμε τίποτα χωρίς τη βοήθεια του χάρτη. Αυτό που συμβαίνει τελικά είναι ότι το μόνο πράγμα που βλέπουμε είναι ο χάρτης. Αντί να δούμε αυτό που υπάρχει για να δούμε, εγκαταλείπουμε κοιτώντας το χάρτη που μεταφέρουμε μέσα μας. Άρα η ύστατη διδασκαλία του Δον Χουάν είναι να σπάσουμε αυτή μας τη βεβαιότητα που μας παρέχει ο χάρτης, να κόψουμε επισταμένα τα δεσμά που μας κρατούν στα γνωστά σημεία αναφοράς…

Το καλό με την ιστορία αυτήν, είναι πως κατά πάσα πιθανότητα πρόκειται για σπείρα κι όχι για κύκλο…

Τίποτα δεν μπορεί να καταστρέψει την αγάπη, γιατί διαλύονται μέσα σ’ αυτήν τα πάντα

Να είσαι πνευματικά ευέλικτος. Η δύναμη δεν βρίσκεται στο να είναι κανείς άκαμπτος και σταθερός, αλλά στο να είναι ευλύγιστος. Το ευλύγιστο δέντρο αντέχει στη θύελλα. Μάζεψε όλη τη δύναμη που δίνει ένας γρήγορος νους.

Η ζωή είναι παράξενη·
συμβαίνουν τόσα πράγματα εκεί που δεν τα περιμένει κανείς, ώστε απλώς με το ν’ αντιστέκεται σ’ αυτά δεν πρόκειται να λύσεις κανένα πρόβλημα. Χρειάζεται να έχει κανείς τεράστια ευλυγισία και σταθερή καρδιά.

Η ζωή είναι σαν μια κόψη ξυραφιού και πρέπει να περπατήσει κανείς πάνω σ’ αυτό το μονοπάτι με εξαιρετική προσοχή και ευέλικτη σοφία.

Η ζωή είναι πολύ πλούσια, έχει τόσους πολλούς θησαυρούς κι εμείς την πλησιάζουμε με άδειες καρδιές· δεν ξέρουμε πώς να γεμίσουμε τις καρδιές μας με την αφθονία της ζωής. Ενώ είμαστε φτωχοί μέσα μας, όταν μας προσφέρονται τα πλούτη της τ’ αρνιόμαστε. Πάμε στο πηγάδι για νερό κρατώντας δαχτυλήθρα κι έτσι η ζωή καταντάει μια κακόγουστη υπόθεση, ασήμαντη και μικρή.

Η αγάπη είναι επικίνδυνο πράγμα· φέρνει τη μόνη επανάσταση που δίνει απόλυτη ευτυχία. Είναι τόσο λίγοι εκείνοι από μας που μπορούν ν’ αγαπούν· τόσο λίγοι εκείνοι που θέλουν ν’ αγαπούν.

Αγαπάμε βάζοντας όρους, κάνοντας την αγάπη ένα εμπορεύσιμο πράγμα. Έχουμε νοοτροπία παζαριού, αλλά η αγάπη δεν είναι εμπορεύσιμη, δεν είναι ένα απλό «πάρε-δώσε». Είναι μια κατάσταση ύπαρξης όπου όλα τα ανθρώπινα προβλήματα είναι λυμένα.

Τι υπέροχο μέρος που θα μπορούσε να είναι η γη με τόση πολλή ομορφιά που υπάρχει, τόσο μεγαλείο, τόση άφθαρτη ομορφιά! Είμαστε παγιδευμένοι στον πόνο και δεν νοιαζόμαστε να ξεφύγουμε απ’ αυτόν ακόμα κι όταν κάποιος μας δείχνει το δρόμο.

Δεν ξέρω, αλλά νιώθει κανείς να φλέγεται από αγάπη· υπάρχει μια άσβηστη φλόγα· νιώθει ότι έχει τόση πολλή απ’ αυτήν μέσα του, που θέλει να τη δώσει σε όλους· και το κάνει. Είναι σαν ένα ποτάμι που κυλάει με ορμή, που ποτίζει και δίνει ζωή σε κάθε πόλη και χωριό· μολύνεται από τις ανθρώπινες βρωμιές που πέφτουν σ’ αυτό, αλλά σύντομα τα νερά καθαρίζονται από μόνα τους και συνεχίζουν να τρέχουν.

Τίποτα δεν μπορεί να καταστρέψει την αγάπη γιατί διαλύονται μέσα σ’ αυτήν τα πάντα: το καλό και το κακό· το άσχημο και το όμορφο.

Είναι το μοναδικό πράγμα που είναι αυτό το ίδιο αιωνιότητα.

Οι λέξεις που πρέπει να μας συντροφεύουν στη ζωή

10 λέξεις οδηγός για να μας συντροφεύουν στο ταξίδι της ζωής μας.

1) Ορθή γνώση, για να μας δώσει τα απαραίτητα εργαλεία για το ταξίδι.

2) Σοφία, για να χρησιμοποιήσουμε τη συσσωρευμένη γνώση του παρελθόντος με τρόπο που θα μας βοηθήσει να ανακαλύψουμε την παρουσία μας, το «τώρα».

3) Κατανόηση, για να δεχόμαστε τους άλλους που έχουν ίσως διαφορετικό τρόπο από το δικό μας, με λεπτότητα και κατανόηση, καθώς προχωράμε μαζί τους ή αναμεσά τους ή γύρω τους στο δρόμο της ζωής μας.

4) Αρμονία, για να μπορούμε να δεχόμαστε τη φυσική ροή της ζωής.

5) Δημιουργικότητα, για να συνειδητοποιήσουμε και να αναγνωρίσουμε νέες λύσεις και άγνωστα μονοπάτια στο δρόμο μας.

6) Δύναμη, για να αντισταθούμε στο φόβο και να προχωρήσουμε μπροστά, παρά την αβεβαιότητα, χωρίς εγγυήσεις ή πληρωμή.

7) Γαλήνη, για να στεκόμαστε γερά στα πόδια μας.

8) Χαρά, για να είμαστε πάντα γεμάτοι τραγούδια, γέλια και χορούς.

9) Αγάπη, ο σίγουρος οδηγός προς το υψηλότερο επίπεδο συνειδητότητας που είναι ικανός να φτάσει ο άνθρωπος.

10) Ενότητα, κι αυτό μας ξαναφέρνει εκεί απ’ όπου ξεκινήσαμε, τη θέση όπου είμαστε ένα με τον εαυτό μας και με όλα τα άλλα πράγματα.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ: Ο φίλος, αν χρειαστεί να μιλήσει, ανακοινώνει το πράγμα με μετριοπάθεια, χωρίς να λέει τίποτα για τον εαυτό του

Η χάρη εκ μέρους του φίλου, σαν ζωντανό, κρύβει στο βάθος την ουσία της, δεν τη συνοδεύει καμία επίδειξη και κανένας στόμφος, αλλά συχνά, όπως ο γιατρός θεραπεύει τους ανθρώπους χωρίς να γίνεται αντιληπτός, έτσι και ο φίλος ωφελεί με παρέμβαση ή συμφιλίωση, δείχνοντας φροντίδα χωρίς να τον πάρει είδηση αυτός που ωφελήθηκε.

Τέτοιος ήταν και ο Αρκεσίλαος σε όλες τις περιπτώσεις, αλλά και τον καιρό που ο Απελλής ο Χίος ήταν άρρωστος, όταν κατάλαβε τη φτώχεια του, επέστρεψε με είκοσι τετράδραχμα, κάθισε στο προσκεφάλι του και του είπε: “Εδώ δεν υπάρχουν παρά τα στοιχεία του Εμπεδοκλή,

φωτιά, νερό και γη και το οικείο ύψος του αιθέρα.

Δεν είσαι όμως ξαπλωμένος καλά”

και, τακτοποιώντας του το μαξιλάρι, έβαλε κρυφά από κάτω τα κέρματα.

Όταν, λοιπόν, η γριά που τον περιποιούνταν τα βρήκε, απόρησε και ειδοποίησε τον Απελλή, εκείνος γέλασε και είπε:

“Του Αρκεσίλαου είναι το κόλπο”.

Ωστόσο μοιάζουν με τους γονείς τους τα τέκνα που γεννιούνται μέσα στη φιλοσοφία.

Ο Λακύδης, λοιπόν, μαθητής του Αρκεσιλάου, παραστεκόταν μαζί με άλλους φίλους στον Κηφισοκράτη, που είχε παραπεμφθεί σε δίκη εισαγγελίας.

Όταν ο κατήγορος του ζήτησε το δαχτυλίδι, εκείνος το άφησε να πέσει χωρίς να κινηθεί, και ο Λακύδης το πήρε είδηση, το πάτησε με το πόδι του και το έκρυψε, διότι συνιστούσε πράγματι επιβαρυντικό στοιχείο.

Μετά την απόφαση, ενώ ο Κηφισοκράτης χαιρετούσε τους δικαστές, ένας, που, καθώς φαίνεται, είχε δει το συμβάν, του είπε ότι χρωστάει χάρη στον Λακύδη και του διηγήθηκε το περιστατικό, χωρίς ο Λακύδης να το έχει πει σε κανέναν.

Έτσι, νομίζω, και οι θεοί ευεργετούν τις περισσότερες φορές χωρίς να γίνονται αντιληπτοί, διότι από την φύση τους χαίρονται και τους αρέσει να κάνουν χάρη και το καλό για την ίδια την πράξη.

Του κόλακα η συμπεριφορά δεν έχει τίποτα το δίκαιο, το αληθινό, το απλό και το μεγαλόψυχο, αλλά ιδρώτα, φωνές, πήγαινε έλα, συσπάσεις του προσώπου που εκδηλώνουν και δίνουν την εντύπωση ότι προσφέρει υπηρεσίες με μεγάλο κόπο και φροντίδα, σαν ζωγραφιά εκκεντρική, που δημιουργεί την εντύπωση της ενάργειας με χτυπητά χρώματα, τσαλακωμένες πτυχές, ρυτίδες και γωνιώδη χαρακτηριστικά. Αλλά και όταν διηγείται το πώς έδρασε είναι φορτικός, αναφέροντας τις περιπλανήσεις του, τις φροντίδες, τις αντιπάθειες που προκάλεσε στους άλλους, έπειτα χίλια δυο προβλήματα και μεγάλες συμφορές, που σε κάνουν να λες πως δεν άξιζε τόσο κόπο.

Κάθε χάρη, βέβαια, που καταλογίζεται σε κάποιον είναι αντιπαθητική, δεν είναι πια χάρη ούτε γίνεται αποδεκτή, στις χάρες όμως των κολάκων ενυπάρχει ευθύς εξαρχής τη στιγμή που γίνονται και όχι αργότερα κάτι που φέρνει ντροπή και είναι ενοχλητικό.

Ο φίλος, αν χρειαστεί να μιλήσει, ανακοινώνει το πράγμα με μετριοπάθεια, χωρίς να λέει τίποτα για τον εαυτό του.

Η χάρη του είδους δεν είναι μόνο γενναιόδωρη, αλλά και πιο ευχάριστη για εκείνους που τη δέχονται, επειδή μένουν με την εντύπωση ότι δεν προκαλούν μεγάλη βλάβη στους ευεργέτες τους.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, ΗΘΙΚΑ

SENECA: Εκείνο που βλάπτει είναι η υπερβολή της ηδονής

Όποιος έχει κάνει βήματα προς την αρετή έχει δώσει δείγματα του ευγενικού του χαρακτήρα· όποιος όμως ακολουθεί την ηδονή φαίνεται απονευρωμένος, συντριμμένος, εκθηλυμένος, επιρρεπής προς την ακολασία, εκτός πια αν κάποιος του μάθει να ξεχωρίζει τις ηδονές, έτσι ώστε να ξέρει ποιες από αυτές βρίσκονται μέσα στα όρια των φυσικών επιθυμιών και ποιες ορμούν ασυγκράτητες μπροστά και, όσο περισσότερο τις ικανοποιείς, τόσο πιο ακόρεστες γίνονται. Έλα λοιπόν, άφησε την αρετή να σου δείξει το δρόμο, και τότε κάθε σου βήμα θα είναι ασφαλές. Εκείνο επίσης που βλάπτει εξίσου είναι η υπερβολή της ηδονής· στην περίπτωση όμως της αρετής δεν υπάρχει φόβος κάποιας υπερβολής, μια και το μέτρο είναι στοιχείο αυτής της ίδιας της αρετής. Δεν υπάρχει αγαθό που να δοκιμάζεται από το δικό του μέγεθος. Και πέρα απ’ αυτό, ποιος καλύτερος οδηγός υπάρχει από τον λόγο σε πλάσματα προικισμένα με φύση λογική; Αν τώρα αυτός ο συνδυασμός αρετής και ηδονής σε ευχαριστεί, αν σε ευχαριστεί να επιδιώκεις μια ευτυχισμένη ζωή έχοντας τέτοια συνοδεία, άφησε τουλάχιστον την αρετή να προηγείται και την ηδονή να έπεται και να παρακολουθεί το σώμα σαν σκιά του. Το να παραδώσεις την αρετή, την πιο υπέροχη δέσποινα, στην υπηρεσία της ηδονής μαρτυρεί άνθρωπο που τίποτε μεγάλο δεν κλείνει μέσα του.

Ας πηγαίνει μπροστά η αρετή, αυτή ας κρατεί τη σημαία. Φυσικά, θα είναι μαζί μας και η ηδονή, αλλά εμείς θα είμαστε τα αφεντικά της, εμείς θα την ελέγχουμε. Μπορεί σε κάποια υπόδειξή της να μας πείθει, ουδέποτε όμως θα μας εξαναγκάζει. Εκείνοι πάντως που παραδίνουν τα ηνία στην ηδονή στερούνται και τις δύο- γιατί και την αρετή χάνουν και στην ηδονή δεν κυριαρχούν αλλά, αντίθετα, εκείνη είναι που τους κάνει ό,τι θέλει και ή υποφέρουν από την έλλειψή της ή πνίγονται από την πληθωρική της παρουσία, δυστυχείς αν τους εγκαταλείψει, ακόμη δυστυχέστεροι αν τους κατακυριεύσει. Μοιάζουν, πράγματι, με τους ναύτες που τους έχουν κατακλύσει τα νερά γύρω από τις Σύρτεις, και τη μια τούς αφήνουν στη στεγνή αμμουδιά, την άλλη τούς σκεπάζουν με το αφρισμένο κύμα. Αυτό έρχεται ως αποτέλεσμα της ολοκληρωτικής έλλειψης αυτοελέγχου και της υπερβολικής αφοσίωσης σε ένα μόνο πράγμα· γιατί, αν κάποιος επιδιώκει το κακό αντί για το καλό, η επιτυχία του γίνεται επικίνδυνη. Όπως συμβαίνει όταν κυνηγάμε άγρια θηρία με κόπο και με κίνδυνο και, ακόμη και μετά τη σύλληψή τους, η κατοχή τους καταλήγει να είναι πολύ δύσκολη -αφού συχνά ξεσκίζουν τα αφεντικά τους-, έτσι συμβαίνει και με τις μεγάλες απολαύσεις: εξελίσσονται σε μεγάλο κακό και από αιχμάλωτες γίνονται κυρίαρχες. Όσο μάλιστα πιο πολλές και μεγάλες είναι αυτές οι απολαύσεις, τόσο πιο χαμηλά πέφτει και τόσο πιο πολλών δούλος γίνεται εκείνος που το πλήθος ονομάζει ευτυχή. Εγώ τουλάχιστον θα ήθελα να είμαι όσο γίνεται πιο μακριά από τέτοιες καταστάσεις. Όπως συμβαίνει μ’ εκείνον που, στην προσπάθειά του να παρακολουθήσει τα ίχνη των θηρίων μέχρι τις φωλιές τους -επειδή το νομίζει μεγάλη του επιτυχία,

με τη θηλιά τα άγρια θηρία να τ’ αρπάζει
και
με σκυλιά το ισκιερό το δάσος να το ζώνει,

ώστε να μπορεί να παρακολουθήσει τα ίχνη τους- αφήνει στην άκρη σημαντικότερα πράγματα και αναβάλλει πολλά από τα καθήκοντα του, έτσι και εκείνος που επιδιώκει την ηδονή μεταθέτει τα πάντα και, πριν απ’ όλα, αψηφά την ελευθερία του, κι αυτό το κάνει υπακούοντας στην κοιλιά του και μόνο. Δεν αγοράζει όμως ηδονές για τον εαυτό του, αλλά πουλάει τον εαυτό του στις ηδονές.

ΣΕΝΕΚΑΣ, Για μια ευτυχισμένη ζωή

Baruch Spinoza: Τα θεμελιώδη ερωτήματα

Ο Σπινόζα έγραψε στα λατινικά, εφήρμοσε καρτεσιανές και μεσαιωνικές τεχνικές και καλλιέργησε το προσωπικό του στυλ το οποίο ήταν λιτό αλλά επιβλητικό. Οι εκάστοτε αφορισμοί ξεπηδούν μέσα από τις σελίδες με ορμή γιατί βασίζονται σε επιχειρήματα τα οποία παρουσιάζονται με μαθηματική ακρίβεια. Εδώ μπορούμε να εξετάσουμε μόνο το μεγαλύτερο έργο του Σπινόζα, την Ηθική γιατί τα επιχειρήματα που χρησιμοποιεί ισχύουν ακόμα και για μας που ζούμε τρεις αιώνες μετά τη δημοσίευσή τους ώστε όλοι οι σύγχρονοι σκεπτόμενοι άνθρωποι έχουν κάθε λόγο να δεχθούν τις έννοιες που εισάγει όπως ακριβώς έκαναν και οι διανοούμενοι της εποχής του.

Η Ηθική χωρίζεται σε πέντε μέρη, το καθένα από τα οποία παρουσιάζεται με βάση τη γεωμετρία του Ευκλείδη, ξεκινώντας με ορισμούς και αξιώματα και συνάγοντας θεωρήματα από αόριστες αποδείξεις. Τα αξιώματα υποτίθεται ότι είναι αυταπόδεικτα και τα θεωρήματα συμπεράσματα που ισχύουν. Αν αυτό ίσχυε βέβαια, τότε η φιλοσοφία δεν θα ήταν αληθινή εν μέρει αλλά αναγκαία αληθινή – όπως και τα μαθηματικά είναι κατ’ ανάγκην αληθή. Η απιθανότητα αυτού δεν θα πρέπει να μας αποθαρρύνει. Ακόμα κι αν οι αποδείξεις μπορούν να κλονισθούν, ακόμη και αν τα αξιώματα είναι ασαφή, ακόμα και σε αυτήν την περίπτωση υπάρχει ένας ολόκληρος πνευματικός θησαυρός που μπορούμε να εξαγάγουμε από αυτά -αν κριθούν στο σύνολό τους και με βάση αυτά που υποδηλώνουν- και η φιλοσοφία του Σπινόζα είναι πιο κοντά στην αλήθεια από οποιαδήποτε φιλοσοφία η οποία έχει θέσει τα ίδια απλά ερωτήματα. Τα ερωτήματα αυτά είναι εξίσου σημαντικά για μας όσο ήταν και για τον Σπινόζα. Η διαφορά είναι ότι σπανίως τα συνειδητοποιούμε. Να ποια είναι:

1. Γιατί υπάρχει ό,τι υπάρχει;
2. Πώς συντίθεται ο κόσμος;
3. Γιατί κινούμαστε μέσα στο πλαίσιο των πραγμάτων;
4. Είμαστε ελεύθεροι;
5. Πώς θα έπρεπε να ζούμε;

Η δυσκολία του σημερινού ανθρώπου να απαντήσει στα ερωτήματα αυτά έγκειται στο γεγονός ότι ουσιαστικά δεν θέλει να τα αντιμετωπίσει, πράγμα βεβαίως που ευθύνεται και για τον βαθύ αποπροσανατολισμό του. Αυτό που έγινε της μόδας να ονομάζουμε τελευταία «μεταμοντέρνο» είναι η κατάσταση των ανθρώπων εκείνων οι οποίοι θεωρούν πιο εύκολο να κρύβουν τα θεμελιώδη άγχη τους παρά να τα αντιμετωπίζουν. Οι άνθρωποι αυτοί δεν ξέρουν πια τι να ελπίζουν ή πώς. Για την κατάστασή τους δεν υπάρχει καλύτερος θεραπευτής από τον Σπινόζα ούτε καλύτερος συνήγορος της πνευματικής ζωής όλων όσοι έχουν χάσει κάθε επιθυμία να την κατακτήσουν και πάλι.

Τα πέντε ερωτήματα που έθεσα είναι φιλοσοφικά και δεν μπορούν να απαντηθούν ούτε με την παρατήρηση ούτε με τα πειράματα αλλά μόνο με τη χρήση της λογικής. Ο Κοσμολόγοι διατυπώνουν διάφορες και συχνά αντιμαχόμενες απόψεις για την «προέλευση του Σύμπαντος». Μερικοί υποστηρίζουν ότι υπήρξε μια μεγάλη έκρηξη κι άλλοι ότι το σύμπαν προήλθε από μια αργή διαδικασία συμπύκνωσης. Και οι δύο θεωρίες, όμως, αφήνουν αναπάντητο το βασικό ερώτημα. Ακόμα κι αν καταλήξουμε στο ότι το Σύμπαν δημιουργήθηκε κάποια στιγμή από το τίποτα, πρέπει να απαντήσουμε σε κάτι άλλο: ποια ήταν «η αρχική του κατάσταση». Θα πρέπει να υπήρχε μια αλήθεια όταν το Σύμπαν βρισκόταν σε μηδενικό ακόμα σημείο – δηλαδή, ότι αυτό το μεγάλο γεγονός επρόκειτο να γίνει οντότητα και να δημιουργήσει αποτελέσματα σύμφωνα με προϋπάρχοντες, κατά τη αρχική εκείνη στιγμή, νόμους. Και πώς μπορεί να εξηγηθεί αυτό:

Αυτό είναι το πρώτο ερώτημα το οποίο ανέφερα πιο πάνω. Καμία επιστημονική θεωρία δεν μπορεί να δώσει απάντηση σε αυτό. Παρ’ όλα αυτά, αν δεν υπάρχει απάντηση, τότε τίποτα δεν μπορεί στην πραγματικότητα να ερμηνευθεί. Μπορούμε να περιγράψουμε πώς λειτουργεί το Σύμπαν, αλλά όχι γιατί υπάρχει. Η αλήθεια είναι ότι η ύπαρξη ενός σύμπαντος που λειτουργεί, ενός σύμπαντος που επιδέχεται επιστημονικών ερμηνειών αποτελεί ακόμα μεγαλύτερο μυστήριο από την ύπαρξη του τυχαίου χάους. Ποιο είναι το αθάνατο χέρι ή μάτι που θα μπορέσει να οριοθετήσει αυτήν την τρομακτική συμμετρία; Συνέβη, έτσι απλά; Κι αν έγινε αυτό, πώς και γιατί;

Ο Σπινόζα έζησε σε μια εποχή όπου από τον θεολογικό διαλογισμό άρχισε να αναδύεται η επιστήμη. Ήταν ένας στοχαστής που όσον αφορά στις σύγχρονες θεωρίες της Φυσικής και της Κοσμολογίας επροηγείτο της εποχής του από πολλές απόψεις. Δεν δεχόταν, όμως, τη σαφή διάκριση ανάμεσα στην επιστήμη και στη φιλοσοφία. Γι’ αυτόν, όπως και για τον Ντεκάρτ, η Φυσική έχει να κάνει με τη μεταφυσική κι ένας επιστήμονας ο οποίος αγνοεί τα θεμελιώδη ερωτήματα, στην πραγματικότητα δεν καταλαβαίνει τι κάνει. Αυτά τα θεμελιώδη ερωτήματα δεν μπορούν να απαντηθούν με τα πειράματα. Η λογική και όχι το πείραμα μπορεί να μας καθοδηγήσει προς την υπέρτατη πραγματικότητα. Ακριβώς επειδή σκεφτόταν κατά τον τρόπο αυτόν ο Σπινόζα περιγράφεται ως ορθολογικής (κι όχι ως εμπειριστής, δηλαδή κάποιος που εντοπίζει τη γνώση στο σύνολό της στην εμπειρία). Γι' αυτό ακριβώς εφήρμοσε την «γεωμετρική μέθοδο», εφ’ όσον η λογική δεν αναγνωρίζει καμία άλλη μέθοδο. Κάθε αλήθεια που προέρχεται από τη λογική είναι είτε αυταπόδεικτη είτε προέρχεται από αυταπόδεικτες αλήθειες που συνάγονται αλυσιδωτά από κάποια επιχειρήματα.

Η εφαρμογή της γεωμετρικής μεθόδου σημαίνει ότι η φιλοσοφία του Σπινόζα φαίνεται υπερβολικά αυστηρή εκ πρώτης όψεως. Είναι φυσικό για τους φιλοσόφους να αρχίζουν από επιμέρους ζητήματα και μετά να προχωρούν σιγά-σιγά προς μια πιο αφηρημένη εικόνα της πραγματικότητας. Κι έτσι ο Ντεκάρτ άρχισε ρωτώντας τον εαυτό του κατά πόσο υπάρχει κάτι για το οποίο θα μπορούσε να μην αμφιβάλλει και προχώρησε για να φτιάξει μια μεταφυσική θεωρία η οποία θα μπορούσε να θέσει τέλος στις αμφιβολίες του. Ο Σπινόζα αρχίζει από το σημείο όπου καταλήγουν οι άλλοι στοχαστές – δηλαδή από τα αξιώματα μιας αφηρημένης θεωρίας. Μετά κατεβαίνει σταδιακά στην ανθρώπινη πραγματικότητα και στο πρόβλημα το οποίο υποτίθεται ότι λύνει η θεωρία του. Το να καταφέρει κανείς κάτι τέτοιο είναι έτσι κι αλλιώς μεγάλο επίτευγμα αλλά το να το καταφέρει κανείς με τον τρόπο του Σπινόζα έτσι ώστε να βρει απαντήσεις στα αιώνια ερωτήματα, είναι σχεδόν θαύμα.

Για ένα καρφί… χάθηκε το βασίλειο

Για ένα καρφί χάθηκε το πέταλο
Για ένα πέταλο χάθηκε το άλογο
Για ένα άλογο χάθηκε ο καβαλάρης
Για έναν καβαλάρη χάθηκε η μάχη
Για μια μάχη χάθηκε το βασίλειο.

Η δύναμη της ελεύθερης βούλησης μοιάζει μ’ εκείνο το παροιμιώδες καρφί μέσα στο βασίλειο. Χρησιμοποιείστε την, και θα σας είναι δυνατό να διασφαλίσετε το μέλλον. Πάψετε να τη χρησιμοποιείτε, και όλα θα πηγαίνουν κατά διαόλου. ‘Εστω και αν οι περισσότερες πράξεις ή παραλείψεις μας γίνονται από συνήθεια μάλλον παρά συνειδητή επιλογή, οι ίδιες οι συνήθειες εγκαινιάσθηκαν αρχικά με την επιλογή, και μπορούν να αλλάξουν τελικά με την επιλογή. Όσο πιο υπεύθυνα αποτιμούμε και προσαρμόζουμε τις συνήθειές μας, τόσο περισσότερο η πορεία της ζωής μας θα ευθυγραμμίζεται με τους υψηλότερους σκοπούς μας. Μόνο χειραγωγώντας αυτές τις ευαίσθητες θέσεις-κλειδιά, θα σύρουμε τη σκοπιμότητα από το κβαντικό βασίλειο της σκέψης στον ευρύτερο κόσμο της δράσης.

Τα πάθη από μόνα τους, καθώς λειτουργούν με παραμέτρους που έχουν τεθεί από την άσκοπη πορεία της εξέλιξης, απειλούν βέβαια να μας παρασύρουν μακριά από την σκόπιμη πορεία που χαράζει η συνειδητή πρόθεση. Αλλά τα κεντρίσματα των παθών, όπως κι η δύναμη της βούλησης, δεν είναι παντοδύναμα. Στην πραγματικότητα, και οι δυο δυνάμεις μπορούν να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους με ποικίλους βαθμούς έντασης, και να γεννούν ποικίλα αποτελέσματα. ‘Ενα ανερμάτιστο πνεύμα μπορεί να παρασύρεται απ’ το πάθος σαν φύλλο που στροβιλίζεται στο παραμικρό αεράκι- κι ένα πεισματάρικο πνεύμα, όμοια με βράχο, δεν εγκαταλείπει το έδαφός του ακόμη και στην πιο άγρια θύελλα. Ωστόσο, το πνεύμα που ακολουθεί ένα σκοπό μοιάζει περισσότερο μ’ ένα ιστιοφόρο που προσαρμόζεται δυναμικά στις καταστάσεις, αντλώντας το μεγαλύτερο όφελος κάθε φορά: μπορεί να υψώνει πανιά και ν’ αρμενίζει όταν οι άνεμοι του πάθους φυσούν προς μια ευνοϊκή κατεύθυνση, ή να ρίχνει άγκυρα όταν οι άνεμοι δεν είναι καθόλου ευνοϊκοί. Κάπου στο ενδιάμεσο, μεταξύ της αιτιοκρατίας που υποστηρίζει πως ο άνεμος είναι ο αδιαμφισβήτητος υποκινητής κάθε συμπεριφοράς, και του υπαρξισμού που διαβεβαιώνει πως ο άνεμος πνέει όπου θέλουμε εμείς, βρίσκεται τούτη η αλήθεια: πως αυτεξούσιο και πάθος συνυπάρχουν. Δεν υπηρετούμε τα συμφέροντά μας αν αρνηθούμε απερίσκεπτα το πρώτο ή το δεύτερο. Μόνο κατευθύνοντας τα πάθη μας μέσω της βούλησης μπορούμε κάποτε να ελπίσουμε πως θα αρμενίσουμε μες στις προκλήσεις της ζωής με κάποια επιτυχία.

Hegel: τι είναι Αυτονομία;

Γκέοργκ Χέγκελ: 1770-1831

Πώς κατανοείται η αυτονομία;

§1. Η έννοια της αυτονομίας ‒γερμ. Autonomie, Eigengesetzlichkeit, Selbstgesetzlichkeit‒ έλκει την καταγωγή της από την αρχαία ελληνική λέξη: αυτο-νομία, που με τη σειρά της προέρχεται από το επίθετο: αυτό-νομος, που πρωταρχικά δήλωνε την ελευθερία μιας πόλεως, μιας κοινότητας πολιτών, να ζει σύμφωνα με τους δικούς της νόμους, δηλαδή να νομοθετεί η ίδια και να οργανώνει τη ζωή της με βάση αυτή τη νομοθέτηση. Επομένως, η αυτονομία παραπέμπει στην αυτονομοθέτηση και υποδηλώνει: αυτοκαθορισμό, αυτοπροσδιορισμό, σε αντίθεση με την ετερονομία (γερμ. Fremdgesetzlichkeit) και τον ετεροκαθορισμό, ετεροπροσδιορισμό. Στην αρχαιότητα, η εν λόγω έννοια χρησιμοποιούνταν συνήθως ως όρος της πολιτικής φιλοσοφίας, ενώ στη νεότερη εποχή, κατά κύριο λόγο από τον Καντ και ύστερα, προσέλαβε ηθικό χαρακτήρα και μετατοπίστηκε βασικά στην περιοχή της ηθικής φιλοσοφίας.

§2. Η έννοια της αυτονομίας στον Καντ συνδέεται με τον αυτοπροσδιορισμό της βούλησης και διακρίνεται ρητά από τη θεωρία του ευδαιμονισμού και του ωφελιμισμού του Διαφωτισμού. Σημαίνει την αυτονομοθέτηση /αυτονομοθεσία του Λόγου (Selbstgesetzgebung der Vernunft), την αυτενέργεια, ως αυτο-αναφορά, του νομοθετούντος Λόγου: την ενέργεια του Λόγου, που τον θέτει απέναντι στη φύση.

§3. Στον Χέγκελ, η αυτονομία νοείται ως αυτοπραγμάτωση του απόλυτου πνεύματος και πάντοτε όχι χωριστά ή κατ’ απόλυτη αντίθεση προς τη φύση, όπως στον Καντ. Τούτο σημαίνει πως η έννοια της αυτονομίας, στον Χέγκελ, δεν είναι παρά αυτή τούτη η έννοια του Λόγου, που έχει αναιρέσει διαλεκτικά μέσα της τη φύση και τη διατηρεί εσωτερικά ανηρημένη. Έτσι προκύπτει μια αληθινή αυτονομία, υπό το νόημα ότι δεν υπάρχει απόλυτη αυτονομία από τη φύση, καθώς η τελευταία αποτελεί πλέον πτυχή ή βαθμίδα της διαλεκτικής διεργασίας εν όλω, δυνάμει της οποίας συντελείται η αυτοπραγμάτωση του απόλυτου πνεύματος.

§4. Χαρακτηριστική είναι η εν λόγω διαλεκτική διεργασία στη Φαινομενολογία του πνεύματος. Η φυσική συνείδηση, ως άμεση παρουσία του πνεύματος, οδηγείται στο βάραθρο, όταν επιχειρεί να αναπτυχθεί σε αυτονομία από τη φύση. Η πράξη αυτονόμησής της είναι μια ενέργεια ή διεργασία στο επίπεδο του κόσμου των φαινομένων και κάθε φορά που η ίδια η συνείδηση τείνει να επιτύχει την αυτονομία της μεταπίπτει από τη δεδομένη, γνωσιο-οντο-λογική της κατάσταση σε μια άλλη. Για παράδειγμα, στο τμήμα Β: Αυτοσυνείδηση, ο στωικισμός μεταπίπτει σε σκεπτικισμό, ευθύς ως αποκτά την εμπειρία πως η νομοτελειακή του κίνηση δεν μπορεί να συντελεστεί ερήμην της φύσης. Το ίδιο συμβαίνει και κατά την κίνηση του νομοθέτη Λόγου και του Λόγου που ελέγχει τους νόμους. Παρόμοια, στη Νομική κατάσταση, η ελευθερία του προσώπου καταβαραθρώνεται, όταν αποκτά την εμπειρία της αυθαιρεσίας εκ μέρους του Κυρίου του κόσμου. Σε κάθε περίπτωση, η πράξη, που εκτυλίσσεται ως ενεργείν υπό τον αστερισμό της απόλυτης ελευθερίας, αποδεικνύεται στο τέλος μια άκρως υποκειμενική διεργασία, που δεν μπορεί να σταθεί αυτόνομα έξω ή ενάντια στο ενεργείν ενός άλλου υποκειμένου, μιας άλλης υποκειμενικής διεργασίας, δηλαδή ως απόλυτη ελευθερία.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ρητορική (1372b-1373a)

Αὐτοὶ μὲν οὖν οὕτως ἔχοντες ἐπιχειροῦσιν ‹ἀδικεῖν›, ἀδικοῦσι δὲ τοὺς τοιούτους καὶ τὰ τοιαῦτα, τοὺς ἔχοντας ὧν αὐτοὶ ἐνδεεῖς ἢ εἰς τἀναγκαῖα ἢ εἰς ὑπεροχὴν ἢ εἰς ἀπόλαυσιν, καὶ τοὺς πόρρω καὶ τοὺς ἐγγύς· τῶν μὲν γὰρ ἡ λῆψις ταχεῖα, τῶν δ᾽ ἡ τιμωρία βραδεῖα, οἷον οἱ συλῶντες τοὺς Καρχηδονίους. καὶ τοὺς μὴ εὐλαβεῖς μηδὲ φυλακτικοὺς ἀλλὰ πιστευτικούς· ῥᾴδιον γὰρ πάντας λαθεῖν. καὶ τοὺς ῥαθύμους· ἐπιμελοῦς γὰρ τὸ ἐπεξελθεῖν. καὶ τοὺς αἰσχυντηλούς· οὐ γὰρ μαχητικοὶ περὶ κέρδους. καὶ τοὺς ὑπὸ πολλῶν ἀδικηθέντας καὶ μὴ ἐπεξελθόντας, ὡς ὄντας κατὰ τὴν παροιμίαν τούτους Μυσῶν λείαν. καὶ τοὺς μηδεπώποτε καὶ τοὺς πολλάκις· ἀμφότεροι γὰρ ἀφύλακτοι, οἱ μὲν ὡς οὐδέποτε, οἱ δ᾽ ὡς οὐκ ἂν ἔτι. καὶ τοὺς διαβεβλημένους ἢ εὐδιαβόλους· οἱ τοιοῦτοι γὰρ οὔτε προαιροῦνται, φοβούμενοι τοὺς κριτάς, οὔτε δύνανται πείθειν, ὡς μισούμενοι καὶ φθονούμενοι. καὶ πρὸς οὓς

[1373a] ἔχουσι πρόφασιν ἢ προγόνων ἢ αὐτῶν ἢ φίλων ἢ ποιησάντων κακῶς ἢ μελλησάντων, ἢ αὐτοὺς ἢ προγόνους ἢ ὧν κήδονται· ὥσπερ γὰρ ἡ παροιμία, προφάσεως δεῖται μόνον ἡ πονηρία. καὶ τοὺς ἐχθροὺς καὶ τοὺς φίλους· τοὺς μὲν γὰρ ῥᾴδιον, τοὺς δὲ ἡδύ. καὶ τοὺς ἀφίλους, καὶ τοὺς μὴ δεινοὺς εἰπεῖν ἢ πρᾶξαι· ἢ γὰρ οὐκ ἐγχειροῦσιν ἐπεξιέναι, ἢ καταλλάττονται, ἢ οὐδὲν περαίνουσιν. καὶ οἷς μὴ λυσιτελεῖ διατρίβειν ἐπιτηροῦσιν ἢ δίκην ἢ ἔκτισιν, οἷον οἱ ξένοι καὶ αὐτουργοί· ἐπὶ μικρῷ τε γὰρ διαλύονται καὶ ῥᾳδίως καταπαύονται. καὶ τοὺς πολλὰ ἠδικηκότας, ἢ τοιαῦτα οἷα ἀδικοῦνται· ἐγγὺς γάρ τι δοκεῖ τοῦ μὴ ἀδικεῖν εἶναι ὅταν τι τοιοῦτον ἀδικηθῇ τις οἷον εἰώθει καὶ αὐτὸς ἀδικεῖν· λέγω δ᾽ οἷον εἴ τις τὸν εἰωθότα ὑβρίζειν αἰκίσαιτο. καὶ τοὺς ἢ πεποιηκότας κακῶς ἢ βουληθέντας ἢ βουλομένους ἢ ποιήσοντας· ἔχει γὰρ καὶ τὸ ἡδὺ καὶ τὸ καλόν, καὶ ἐγγὺς τοῦ μὴ ἀδικεῖν φαίνεται. καὶ οἷς χαριοῦνται ἢ φίλοις ἢ θαυμαζομένοις ἢ ἐρωμένοις ἢ κυρίοις ἢ ὅλως πρὸς οὓς ζῶσιν αὐτοί. καὶ πρὸς οὓς ἔστιν ἐπιεικείας τυχεῖν. καὶ οἷς ἂν ἐγκεκληκότες ὦσιν καὶ προδιακεχωρηκότες, οἷον Κάλλιππος ἐποίησεν τὰ περὶ Δίωνα· καὶ γὰρ τὰ τοιαῦτα ἐγγὺς τοῦ μὴ ἀδικεῖν φαίνεται. καὶ τοὺς ὑπ᾽ ἄλλων μέλλοντας, ἂν μὴ αὐτοί, ὡς οὐκέτι ἐνδεχόμενον βουλεύσασθαι, ὥσπερ λέγεται Αἰνεσίδημος Γέλωνι πέμψαι κοττάβια ἀνδραποδισαμένῳ ‹ ›, ὅτι ἔφθασεν, ὡς καὶ αὐτὸς μέλλων. καὶ οὓς ἀδικήσαντες δυνήσονται πολλὰ δίκαια πράττειν, ὡς ῥᾳδίως ἰασόμενοι, ὥσπερ ἔφη Ἰάσων ὁ Θετταλὸς δεῖν ἀδικεῖν ἔνια, ὅπως δύνηται καὶ δίκαια πολλὰ ποιεῖν. καὶ ἃ πάντες ἢ πολλοὶ ἀδικεῖν εἰώθασιν· συγγνώμης γὰρ οἴονται τεύξεσθαι. καὶ τὰ ῥᾴδια κρύψαι· τοιαῦτα δὲ ὅσα ταχὺ ἀναλίσκεται, οἷον τὰ ἐδώδιμα, ἢ τὰ εὐμετάβλητα σχήμασιν ἢ χρώμασιν ἢ κράσεσιν, ἢ ἃ πολλαχοῦ ἀφανίσαι εὔπορον· τοιαῦτα δὲ τὰ εὐβάστακτα καὶ ἐν μικροῖς τόποις ἀφανιζόμενα. καὶ οἷς ἀδιάφορα καὶ ὅμοια πολλὰ προϋπῆρχεν τῷ ἀδικοῦντι. καὶ ὅσα αἰσχύνονται οἱ ἀδικηθέντες λέγειν, οἷον γυναικῶν οἰκείων ὕβρεις ἢ εἰς αὑτοὺς ἢ εἰς υἱεῖς. καὶ ὅσα φιλοδικεῖν δόξειεν ἂν ὁ ἐπεξιών· τοιαῦτα δὲ τὰ μικρὰ καὶ ἐφ᾽ οἷς συγγνώμη. ὡς μὲν οὖν ἔχοντες ἀδικοῦσι, καὶ ποῖα καὶ ποίους καὶ διὰ τί, σχεδὸν ταῦτ᾽ ἐστίν.

***
Σε τέτοια λοιπόν ψυχική κατάσταση ευρισκόμενοι οι άνθρωποι επιχειρούν άδικες πράξεις. Από την άλλη, αδικούν ανθρώπους των εξής κατηγοριών και διαπράττουν αδικήματα των εξής κατηγοριών: Αυτούς που έχουν όσα στερούνται οι ίδιοι (πράγματα καθημερινής ανάγκης, πράγματα περιττά, κάποια απόλαυση), είτε πρόκειται για ανθρώπους που βρίσκονται μακριά είτε για ανθρώπους που βρίσκονται κοντά τους: στη δεύτερη περίπτωση το κέρδος εξασφαλίζεται γρήγορα, στην πρώτη η τιμωρία έρχεται με καθυστέρηση, όπως π.χ. στην περίπτωση πειρατείας σε βάρος των Καρχηδονίων. Αδικούν επίσης αυτούς που δεν δείχνουν καμιά επιφύλαξη και δεν παίρνουν καμιά προφύλαξη, αλλά χαρίζουν εύκολα την εμπιστοσύνη τους: όλων αυτών των ανθρώπων εύκολα μπορεί κανείς να διαφύγει την προσοχή. Επίσης τους ράθυμους· γιατί μόνο ο άνθρωπος που δεν φοβάται τους κόπους κυνηγάει το δίκιο του στα δικαστήρια. Επίσης τους ντροπαλούς· γιατί αυτοί δεν μπαίνουν σε μάχες για το κέρδος. Αδικούν επίσης αυτούς που έχουν αδικηθεί από πολλούς και δεν προσέφυγαν στα δικαστήρια: οι άνθρωποι αυτοί είναι, όπως το λέει και η παροιμία, «λεία των Μυσών». Επίσης αυτούς που δεν αδικήθηκαν ποτέ και αυτούς που αδικήθηκαν πολλές φορές· γιατί και οι μεν και οι δε δεν παίρνουν προφυλάξεις: οι πρώτοι γιατί βασίζονται στο ότι ποτέ δεν αδικήθηκαν, οι δεύτεροι με την ιδέα ότι δεν πρόκειται να τους ξανασυμβεί. Αδικούν επίσης αυτούς που έχουν διαβληθεί ή εύκολα μπορούν να διαβληθούν· γιατί οι άνθρωποι αυτοί ούτε έχουν διάθεση να πάνε στο δικαστήριο, επειδή φοβούνται τους δικαστές, ούτε μπορούν να πείσουν, καθώς έχουν ήδη προκαλέσει το μίσος και τον φθόνο. Επίσης αυτούς εναντίον των οποίων

[1373a] μπορούν να προβάλουν τον ισχυρισμό ότι οι προγονοί τους ή οι ίδιοι ή οι φίλοι τους έκαναν ή είχαν την πρόθεση να κάνουν κάποιο κακό στους ίδιους ή στους προγόνους τους ή σε πρόσωπα για τα οποία οι ίδιοι νοιάζονται· γιατί όπως το λέει και η παροιμία «άλλο δεν θέλει η κακία παρά μόνο μια αφορμή». Αδικούν επίσης τους εχθρούς και τους φίλους: τους φίλους γιατί είναι εύκολο, τους εχθρούς γιατί είναι ευχάριστο. Επίσης τους άφιλους, όπως και όσους δεν είναι ικανοί στους λόγους ή στις πράξεις· γιατί αυτοί ή δεν δοκιμάζουν καθόλου να προσφύγουν στο δικαστήριο, ή συμβιβάζονται, ή είναι ανίκανοι να φέρουν σε πέρας οτιδήποτε. Ακόμη, αυτούς που δεν τους συμφέρει καθόλου να χάνουν τον χρόνο τους για να παρακολουθήσουν μια δικαστική διαδικασία ή για να πληρώσουν ένα πρόστιμο (τέτοιοι είναι π.χ. οι ξένοι και οι άνθρωποι που κερδίζουν τη ζωή τους με τα ίδια τους τα χέρια): οι άνθρωποι αυτοί συμβιβάζονται με μικρά ανταλλάγματα και σταματούν εύκολα τη δίωξη. Επίσης αυτούς που έχουν διαπράξει πολλές αδικίες, ή αδικίες σαν αυτές που οι ίδιοι υφίστανται· ο λόγος είναι ότι μοιάζει σχεδόν να μην είναι αδικία όταν κανείς αδικηθεί με τον τρόπο που ο ίδιος συνηθίζει να αδικεί τους άλλους· εννοώ π.χ. αν χτυπήσει κανείς έναν άνθρωπο που συνηθίζει να προσβάλλει τους άλλους. Αδικούν επίσης αυτούς που τους έκαναν κακό, ή θέλησαν —ή θέλουν— να τους κάνουν κακό, ή πρόκειται να τους κάνουν κακό· γιατί η περίπτωση αυτή έχει μέσα της και το στοιχείο του ευχάριστου και το στοιχείο του ωραίου, και σχεδόν μοιάζει να μην είναι αδικία. Επίσης αυτούς που, αν αδικηθούν, το πράγμα θα ευχαριστήσει φίλους, άτομα που τα θαυμάζουν, εραστές, αφεντικά ή, γενικά, άτομα από τα οποία εξαρτάται η δική τους ζωή. Επίσης αυτούς των οποίων μπορεί να έχουν την επιείκεια. Επίσης αυτούς εναντίον των οποίων έχουν ήδη διατυπώσει συγκεκριμένες κατηγορίες ή με τους οποίους είχαν ήδη κάποιες διαφορές, όπως π.χ. ενήργησε ο Κάλλιππος στην υπόθεση τη σχετική με τον Δίωνα· γιατί αυτού του είδους οι πράξεις σχεδόν δεν φαίνεται να αποτελούν αδικία. Επίσης αυτούς που, αν δεν προλάβουν να τους αδικήσουν οι ίδιοι, θα αδικηθούν από άλλους, μια και δεν μένει πια δυνατότητα για σκέψη· έτσι ακριβώς λένε ότι έστειλε ο Αινεσίδημος στον Γέλωνα το βραβείο του κότταβου, όταν εκείνος κυρίεψε «...», επειδή ο Γέλωνας τον πρόλαβε σε κάτι που και ο ίδιος σχεδίαζε. Επίσης αυτούς στους οποίους, αφού πρώτα τους αδικήσουν, θα μπορέσουν να κάνουν πολλά δίκαια πράγματα, με την ιδέα ότι θα θεραπεύσουν εύκολα το κακό που τους έκαναν, όπως ακριβώς το είπε ο Ιάσονας ο Θεσσαλός, ότι έπρεπε να κάνει πότε πότε άδικες πράξεις, για να μπορεί να κάνει και πολλές δίκαιες πράξεις.

Κάνουν επίσης τις αδικίες που κάνουν συνήθως όλοι οι άνθρωποι ή πολλοί από αυτούς· γιατί πιστεύουν ότι τότε θα έχουν σίγουρη τη συγγνώμη. Επίσης κλέβουν πράγματα που εύκολα μπορούν να τα κρύψουν· τέτοια είναι όσα μπορούν να καταναλωθούν γρήγορα (π.χ. τα φαγώσιμα) ή αυτά που εύκολα μπορεί να μεταβληθεί το σχήμα, το χρώμα ή η σύνθεσή τους· επίσης αυτά που εύκολα μπορούν να κρυφτούν σε πολλά μέρη· τέτοια είναι όσα κουβαλιούνται εύκολα στα χέρια και μπορούν να κρυφτούν σε μικρούς χώρους. Επίσης πράγματα απολύτως όμοια ή γενικά όμοια με πολλά άλλα που είχε ήδη δικά του ο κλέφτης. Επίσης αυτά για τα οποία ντρέπονται να μιλήσουν τα θύματα, όπως είναι η ατίμωση γυναικών της δικής τους οικογένειας ή της οικογένειας των γιων τους. Αυτά επίσης για τα οποία η προσφυγή στα δικαστήρια θα μπορούσε να δημιουργήσει την εντύπωση ότι τα θύματα είναι άτομα φιλόδικα· τέτοια είναι τα ασήμαντα πράγματα και τα συγχωρητέα.

Περίπου αυτά είναι λοιπόν τα σχετικά α) με την ψυχική κατάσταση αυτών που αδικούν, β) με το είδος των αδικημάτων που διαπράττουν, γ) με τις κατηγορίες των ανθρώπων τους οποίους αδικούν, και δ) με τους λόγους για τους οποίους αδικούν.

Πέμπτη 6 Φεβρουαρίου 2020

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Βάκχαι (912-944)

ΔΙ. σὲ τὸν πρόθυμον ὄνθ᾽ ἃ μὴ χρεὼν ὁρᾶν
σπεύδοντά τ᾽ ἀσπούδαστα, Πενθέα λέγω,
ἔξιθι πάροιθε δωμάτων, ὄφθητί μοι,
915 σκευὴν γυναικὸς μαινάδος βάκχης ἔχων,
μητρός τε τῆς σῆς καὶ λόχου κατάσκοπος·
πρέπεις δὲ Κάδμου θυγατέρων μορφὴν μιᾶι.
ΠΕ. καὶ μὴν ὁρᾶν μοι δύο μὲν ἡλίους δοκῶ,
δισσὰς δὲ Θήβας καὶ πόλισμ᾽ ἑπτάστομον·
920 καὶ ταῦρος ἡμῖν πρόσθεν ἡγεῖσθαι δοκεῖς
καὶ σῶι κέρατα κρατὶ προσπεφυκέναι.
ἀλλ᾽ ἦ ποτ᾽ ἦσθα θήρ; τεταύρωσαι γὰρ οὖν.
ΔΙ. ὁ θεὸς ὁμαρτεῖ, πρόσθεν ὢν οὐκ εὐμενής,
ἔνσπονδος ἡμῖν· νῦν δ᾽ ὁρᾶις ἃ χρή σ᾽ ὁρᾶν.
925 ΠΕ. τί φαίνομαι δῆτ᾽; οὐχὶ τὴν Ἰνοῦς στάσιν
ἢ τὴν Ἀγαυῆς ἑστάναι, μητρός γ᾽ ἐμῆς;
ΔΙ. αὐτὰς ἐκείνας εἰσορᾶν δοκῶ σ᾽ ὁρῶν.
ἀλλ᾽ ἐξ ἕδρας σοι πλόκαμος ἐξέστηχ᾽ ὅδε,
οὐχ ὡς ἐγώ νιν ὑπὸ μίτραι καθήρμοσα.
930 ΠΕ. ἔνδον προσείων αὐτὸν ἀνασείων τ᾽ ἐγὼ
καὶ βακχιάζων ἐξ ἕδρας μεθώρμισα.
ΔΙ. ἀλλ᾽ αὐτὸν ἡμεῖς, οἷς σε θεραπεύειν μέλει,
πάλιν καταστελοῦμεν· ἀλλ᾽ ὄρθου κάρα.
ΠΕ. ἰδού, σὺ κόσμει· σοὶ γὰρ ἀνακείμεσθα δή.
935 ΔΙ. ζῶναί τέ σοι χαλῶσι κοὐχ ἑξῆς πέπλων
στολίδες ὑπὸ σφυροῖσι τείνουσιν σέθεν.
ΠΕ. κἀμοὶ δοκοῦσι παρά γε δεξιὸν πόδα·
τἀνθένδε δ᾽ ὀρθῶς παρὰ τένοντ᾽ ἔχει πέπλος.
ΔΙ. ἦ πού με τῶν σῶν πρῶτον ἡγήσηι φίλων,
940 ὅταν παρὰ λόγον σώφρονας βάκχας ἴδηις.
ΠΕ. πότερα δὲ θύρσον δεξιᾶι λαβὼν χερὶ
ἢ τῆιδε βάκχηι μᾶλλον εἰκασθήσομαι;
ΔΙ. ἐν δεξιᾶι χρὴ χἄμα δεξιῶι ποδὶ
αἴρειν νιν· αἰνῶ δ᾽ ὅτι μεθέστηκας φρενῶν.

***
ΔΙΟΝΥΣΟΣ
Εσύ που φλέγεσαι να δεις όσα δεν πρέπει,
εσύ που βιάζεις τα απαραβίαστα,
εσύ Πενθέα,
έλα έξω από τα δώματα,
φανερώσου εμπρός μου
915 ντυμένος γυναίκα, μαινάδα, βάκχη,
κατάσκοπος της μητέρας σου και του θιάσου.
Πώς μοιάζεις με κόρη του Κάδμου!
ΠΕΝΘΕΑΣ
Παράξενο!
Θαρρώ πως βλέπω δύο ήλιους,
διπλή τη Θήβα και τα επτάπυλα τείχη της.
920 Εσύ φαντάζεις ταύρος και με οδηγείς.
Στο κεφάλι σου έχουν φυτρώσει κέρατα.
Ήσουν μήπως άγριο ζώο;
Τώρα, πάντως, ταύρος έχεις γίνει.
ΔΙΟΝΥΣΟΣ
Ο θεός, εχθρικός άλλοτε,
πορεύεται τώρα μαζί μας σύμμαχος.
Τώρα βλέπεις όσα πρέπει να βλέπεις.
ΠΕΝΘΕΑΣ
925 Πώς δείχνω, λοιπόν;
Δεν έχω το παράστημα της Ινώς
ή της Αγαύης, της μητέρας μου;
ΔΙΟΝΥΣΟΣ
Όταν σε βλέπω, νομίζω πως βλέπω εκείνες.
Όμως η μπούκλα σου αυτή έφυγε από τη θέση της.
Δεν κάθεται όπως την έπιασα εγώ με την κορδέλα.
ΠΕΝΘΕΑΣ
930 Μέσα που ήμουν, τίναζα το κεφάλι μου μπρος πίσω βακχεύοντας
και μετακινήθηκε από τη θέση της.
ΔΙΟΝΥΣΟΣ
Όμως εγώ, που είναι μέλημά μου να σε φροντίζω,
θα τη σιάξω και πάλι.
Όρθωσε το κεφάλι.
ΠΕΝΘΕΑΣ
Ιδού! Φτιάξε με. Τώρα πια έχω αφεθεί στα χέρια σου.
ΔΙΟΝΥΣΟΣ
935 Και η ζώνη σου έχει χαλαρώσει.
Οι πτυχές του χιτώνα σου δεν κατεβαίνουν χυτές κάτω από τα σφυρά.
ΠΕΝΘΕΑΣ
Έτσι μου φαίνεται κι εμένα, όμως μόνο στο δεξιό πόδι.
Από αυτή την πλευρά ο χιτώνας φτάνει ως την φτέρνα
όπως πρέπει.
ΔΙΟΝΥΣΟΣ
Ανάμεσα στους φίλους σου —θυμήσου!— πρώτο θα μ᾽ έχεις,
940 όταν απροσδόκητα δεις τις βάκχες σώφρονες.
ΠΕΝΘΕΑΣ
Και πώς θα μοιάσω πιο πολύ με βάκχη,
αν κρατάω το θύρσο με το δεξιό χέρι ή με αυτό;
ΔΙΟΝΥΣΟΣ
Με το δεξιό είναι το σωστό·
και να τον υψώνεις συγχρόνως με το δεξιό πόδι.
Χαίρομαι που δεν σκέφτεσαι πλέον όπως πριν.

Μορφές και Θέματα της Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας: ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ - ΦΥΛΛΙΣ

ΦΥΛΛΙΣ
(δέντρο, αμυγδαλιά)
 
Στην ιστορία στην οποία εμπλέκεται η Φυλλίς ή Φυλληίς ή Κίασα πατέρας της είναι βασιλιάς των Βισαλτών της Θράκης, που ονομαζόταν Κίασος ή Λυκούργος, ο γιος του Δρύαντα, Φίλανδρος ή Φυλέας, Θήλος ή Τήλος. Ερωτικός της σύντροφος ήταν ο Δημοφώντας, ή ο Ακάμαντας, γιοι του Θησέα και οι δυο. Αυτόν τον γιο του Θησέα (είτε τον ένα είτε τον άλλον), στην επιστροφή του από την Τροία, τον έριξαν τα κύματα στις εκβολές του Στρυμόνα, στη Θράκη. Εκεί συναντήθηκαν οι δύο νέοι, ερωτεύτηκαν ο ένας τον άλλον και ο πατέρας της τους πάντρεψε δίνοντας ως προίκα το βασίλειό του. Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, υπήρξε από την πλευρά του νέου υπόσχεση γάμου που θα τελούνταν, αφού πρώτα τακτοποιούσε κάποιες υποθέσεις στην πατρίδα του· μόνο τότε θα μπορούσαν να μείνουν μαζί.
 
Στην πρώτη εκδοχή του γάμου, το ζευγάρι απέκτησε δύο παιδιά, τον Ακάμαντα και την Αμφίπολη. Όμως ο σύζυγος με το διπλό όνομα νοσταλγούσε την πατρίδα του και, παρά τις παρακλήσεις της Φυλλίδος, έφυγε με την υπόσχεση ότι θα επέστρεφε. Εκείνη τον προέπεμψε και του έδωσε ένα κιβώτιο [=κίστις], λέγοντάς του ότι περιείχε ιερά αντικείμενα της λατρείας της Ρέας και να μην το ανοίξει παρά μόνο όταν θα ήταν βέβαιος πως δεν θα γυρνούσε να την ξαναβρεί. Ο Δημοφώντας/Ακάμαντας κατέληξε στην Κύπρο ή την Κρήτη, παντρεμένος με άλλη γυναίκα. Την ορισμένη μέρα της επιστροφής η Φυλλίδα εννέα φορές κατέβηκε στο λιμάνι -εξού και η ονομασία της περιοχής Εννέα οδοί. Αλλά καθώς εκείνος δεν επέστρεφε, η Φυλλίδα, απελπισμένη, τον καταράστηκε και αυτοκτόνησε.
 
Όταν ο σύζυγος άνοιξε κάποια στιγμή το κιβώτιο, τόσο φοβήθηκε απ' ό,τι είδε -λεγόταν ότι ξεπρόβαλλε ένα φάντασμα-, που ανέβηκε στο άλογό του για να φύγει. Όμως καθώς κάλπαζε, το άλογο, τρομαγμένο και αυτό, τον έριξε κάτω και σκοτώθηκε πέφτοντας πάνω στη λόγχη του.
 
Ο Σέρβιος (4ος αι. μ.Χ.) παραλλάσσει με προσθήκες τον μύθο λέγοντας ότι η Φυλλίδα, μόλις αυτοκτόνησε, μεταμορφώθηκε σε άφυλλη αμυγδαλιά. Όταν κάποτε γύρισε ο Δημοφώντας και έμαθε για τη μεταμόρφωση, αγκάλιασε τον κορμό του δέντρου· εκείνο αντέδρασε στην αγάπη του πετώντας ξαφνικά φύλλα. Από τότε ονόμασαν οι Έλληνες φύλλα αυτά που ως τότε αποκαλούσαν πέταλα. Άλλη παραλλαγή θέλει τα φύλλα που οι ντόπιοι φύτεψαν στον τάφο της Φυλλίδας να πέφτουν την εποχή του θανάτου της.

Ας γίνουμε ποσσιμπιλιστές

Φανταστείτε ότι είστε εισηγητής/τρια σε κάποιο εργαστήριο και προσπαθείτε με ό,τι εργαλεία έχετε στα χέρια σας να αποδείξετε σε μία ομάδα ανθρώπων ότι αν δουν τους εαυτούς τους ως φορείς αλλαγής και φυσικά κάνοντας χρήση των κατάλληλων τεχνικών αλλά και της δύναμης της δικτύωσης και των ομάδων, τότε μπορούν να επιφέρουν τη θετική αλλαγή. Βήμα βήμα μεν, αλλά μπορούν. Μέσα σε αυτήν την ομάδα ανθρώπων υπάρχουν και τρεις οι οποίοι είναι ιδιαίτερα αρνητικοί. Έχουν βάλει ένα CD και το παίζουν συνεχώς, χωρίς να ακούνε, χωρίς να εφαρμόζουν αυτό που λέμε κριτική σκέψη και το κυριότερο, χωρίς να χρησιμοποιούν αυτό που στη βιβλιογραφία λέγεται systems thinking. Δεν σέβονται τους υπόλοιπους συμμετέχοντες, φωνάζουν και είναι εμφανές ότι δεν έχουν καμία διάθεση να αλλάξουν οι ίδιοι. Έστω να σκεφτούν ότι μπορεί να υπάρχει μία πιθανότητα, ότι πίσω από κάθε πρόβλημα υπάρχει μία ή και περισσότερες ευκαιρίες. Ότι με δημιουργική σκέψη και ξεπερνώντας αρκετά (θα έλεγα) στερεότυπα και παγιωμένες αντιλήψεις και περνώντας στη δράση μπορούν να πετύχουν πολλά.

Μήπως σας θυμίζει αυτή η κατάσταση την κοινωνία μας; Μήπως αυτοί οι ομάδα των εκπαιδευόμενων αντικατοπτρίζει αυτό που βιώνουμε συχνά πυκνά στην καθημερινότητά μας;

Η δική μου απάντηση σ’ αυτές τις ερωτήσεις είναι «ναι».

Και τι κάνουμε σε ανάλογες περιπτώσεις;

Συνήθως δεν κάνουμε τίποτα. Αφήνουμε αυτούς τους ανθρώπους στην ησυχία τους. Τους αφήνουμε να είναι θυμωμένοι καταρχήν με τον εαυτό τους και κατ’ επέκταση με ό,τι αυτοί εννοούν σύστημα. Τους αφήνουμε στο σκοτάδι. Γιατί πολύ απλά κι εμείς λέμε αυτό που λένε κι αυτοί: «Τα αδύνατα δεν είναι δυνατά… Δεν θα αλλάξουμε εμείς τον κόσμο».

Σε ανάλογες περιπτώσεις, που μου τυχαίνουν αρκετές, η δική μου αντίδραση είναι να πεισμώνω και να προσπαθώ να «περάσω» την ιδέα ότι τα αδύνατα είναι δυνατά. Ότι, όπως λένε οι συγγραφείς του βιβλίου «Factfulness» «Το φαινομενικά αδιανόητο μπορεί να είναι εφικτό στον κόσμο μας, δείχνοντας το δρόμο στην ανθρώπινη σκέψη να πραγματοποιήσει βήματα πέρα από το προφανές».

Και γιατί πράττω κατ’ αυτόν τον τρόπο; Γιατί πολύ απλά πιστεύω στο φαινόμενο που στη Φυσική είναι γνωστό ως «Αυτοοργανούμενη Κρισιμότητα». Και μάλιστα αυτό το φαινόμενο το χρησιμοποιώ για να ιντριγκάρω αυτούς τους ανθρώπους που δεν πιστεύουν στην αλλαγή, να τους «κουρδίσω» (έχοντας πλήρη επίγνωση ότι μπορεί να μπω και σε μπελάδες), να σκεφτούν, έστω και για λίγα δευτερόλεπτα (ο σπόρος σπέρνεται), ότι:

1ον: βραδύτητα αλλαγής δεν συνεπάγεται ανυπαρξία αλλαγής

Και

2ον: εκεί που όλα φαίνονται ίδια, ακούνητα, χωρίς καμία πιθανότητα αλλαγής, μπορεί να γίνει το «θαύμα», η «έκπληξη». Μπορεί να αλλάξουν άρδην όλα. Γιατί πολύ απλά έτσι λειτουργεί η Φύση. Έτσι λειτουργεί το σύμπαν.
Και τι μας λέει η επιστήμη της αυτοοργανούμενης κρισιμότητας;

Πολλές φορές λέμε ότι η Φύση βρίσκεται σε ισορροπία. Η ισορροπία όμως δεν φέρνει την εξέλιξη. Σύμφωνα λοιπόν με ότι αναφέρει ο φυσικός Per Bak στο βιβλίο του «Πώς Λειτουργεί η Φύση», η Φύση βρίσκεται μονίμως εκτός ισορροπίας, αλλά οργανωμένη σε μια μετασταθή κατάσταση-την κρίσιμη κατάσταση-όπου δύναται να συμβεί οτιδήποτε στο πλαίσιο καλά ορισμένων στατιστικών νόμων. Η πολύπλοκη συμπεριφορά στη Φύση αντανακλά την τάση των μεγάλων συστημάτων με πολλά συστατικά μέρη να εξελίσσονται προς μια μετασταθή, «κρίσιμη» κατάσταση, εκτός ισορροπίας, όπου ακόμη και ήσσονες διαταραχές ενδέχεται να οδηγήσουν σε συμβάντα (τα λεγόμενα τύπου κατολίσθησης ή χιονοστιβάδας) κάθε μεγέθους. Η εξέλιξη προς αυτή την εξαιρετικά ευαίσθητη κατάσταση δεν σχεδιάζεται από κανέναν εξωτερικό παράγοντα. Η κατάσταση διαμορφώνεται εξολοκλήρου από τις δυναμικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των μεμονωμένων στοιχείων του συστήματος: η κρίσιμη κατάσταση είναι αυτοοργανούμενη.

Στην αυτοοργανούμενη κρισιμότητα αποδίδεται το πέταγμα των πτηνών σε σχηματισμό προς την ίδια κατεύθυνση χωρίς κάποιον αρχηγό, όπως και η ποικιλομορφία των τοπίων (ανάγλυφα) καθώς και η ηφαιστειακή δραστηριότητα, όπως και πολλά άλλα φυσικά φαινόμενα. Επίσης, στην αυτοοργανούμενη κρισιμότητα βασίζονται και οι agile επιχειρήσεις, που λειτουργούν με οριζόντιες δομές, χωρίς ιεραρχία.

Ένας εύκολος τρόπος να κατανοήσουμε την αυτοοργανούμενη κρισιμότητα είναι κάνοντας χρήση του μοντέλου του αμμόλοφου. Πάνω σε ένα τραπέζι ρίχνουμε άμμο με αργό τρόπο. Στην αρχή οι κόκκοι της άμμου θα παραμένουν λίγο-πολύ εκεί που πέφτουν. Σιγά σιγά θα αρχίσει να σχηματίζεται ένας λοφίσκος, ο οποίος θα γίνεται πιο απότομος όπως ρίχνουμε την άμμο. Μπορεί στη διαδικασία αυτή να εκδηλώνονται μικρές ολισθήσεις άμμου, οι οποίες ναι μεν μπορεί να προκαλούν τοπικές διαταραχές, αλλά όχι συνταρακτικές. Όσο συνεχίζουμε να ρίχνουμε άμμο, η κλίση του αμμόλοφου αποκτά μία ορισμένη τιμή και αδυνατεί να αυξηθεί περαιτέρω, διότι η ποσότητα της προστιθέμενης άμμου αντισταθμίζεται κατά μέσο όρο από την ποσότητα της άμμου που απομακρύνεται από τις άκρες. Αυτή η κατάσταση είναι η αυτοοργανούμενη κρίσιμη κατάσταση κατά την οποία το πολύπλοκο αυτό σύστημα έχει τη δική του αναδυόμενη δυναμική. Σ’ αυτή την κρίσιμη κατάσταση, ένας και μόνο κόκκος άμμου ενδέχεται να προκαλέσει κατολίσθηση στην οποία θα συμμετέχει όλος ο λοφίσκος. Μία μικρή αλλαγή στη διαμόρφωση δηλαδή μπορεί να καταστήσει καταστροφικό κάτι που προηγουμένως ήταν ένα ασήμαντο γεγονός. Ο αμμόλοφος παρουσιάζει τη δική του εστιγμένη ισορροπία. Για μεγάλες χρονικές περιόδους παρατηρείται λίγη ή καθόλου δραστηριότητα αλλά αυτή η ήσυχη κατάσταση διακόπτεται από απότομα ξεσπάσματα, τις ολισθήσεις άμμου, που διατρέχουν τον αμμόλοφο αλλάζοντας τα πάντα στο πέρασμά τους… κάνοντας τα αδύνατα δυνατά!
Η αλλαγή είναι επιτεύξιμη

Η αυτοοργανούμενη κρισιμότητα είναι ο τρόπος που επέλεξε η Φύση για να υφίσταται τεράστιους μετασχηματισμούς σε μικρές χρονικές περιόδους. Και η κρισιμότητα είναι αυτή που κάνει τη ζωή πολύπλοκη. Και η πολυπλοκότητα επιφυλάσσει εκπλήξεις!!!

Εμείς οι άνθρωποι είμαστε μέρος της Φύσης και αν μη τι άλλο είμαστε πολύπλοκα συστήματα. Η αυτοοργανούμενη κρισιμότητα εμφανίζεται σε κάθε έκφανση της ζωής μας. Εκεί που προσπαθείς να «περάσεις» νέες ιδέες, εκεί που προσπαθείς για καιρό να πείσεις τους ανθρώπους ότι η θετική αλλαγή είναι επιτεύξιμη, βλέπεις ότι δεν γίνεται τίποτα. Οι άνθρωποι στους οποίους απευθύνεσαι βρίσκονται σε μία αυτοοργανούμενη κρίσιμη κατάσταση και το «σύστημα» φαίνεται να παραμένει «ακούνητο». Όμως, έχοντας στο μυαλό σου ότι αυτό το «σύστημα» έχει τη δική του αναδυόμενη δυναμική, πρέπει να μην παραδοθείς στο lag (Το ρήμα «lag» σημαίνει καθυστερώ, μένω πίσω, χάνω έδαφος. Το ουσιαστικό «lag» μεταφράζεται ως καθυστέρηση ή/και υστέρηση) και να συνεχίσεις την προσπάθεια. Γιατί και μία μόνο λέξη μπορεί να επιφέρει μία απότομη «κατολίσθηση». Μπορεί να επιφέρει την ποθητή αλλαγή και τελικά τα αδύνατα να γίνουν δυνατά.

Το ίδιο φυσικά ισχύει για κάθε προσπάθεια που γίνεται για αλλαγή τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Για κάθε προσπάθεια που γίνεται να αλλάξει το άδικο σύστημα στο οποίο υπάρχουμε.

Αυτό που συμβαίνει στον αμμόλοφο συντελείται μέσω επαναστάσεων. Η ίδια η Φύση μας δείχνει ότι τα πράγματα αλλάζουν με επαναστάσεις, επειδή τα δυναμικά συστήματα βρίσκονται σε μετασταθή κρίσιμη κατάσταση και όχι σε ισορροπία όπως εμείς πιστεύουμε.

Έτσι λοιπόν τα αδύνατα είναι δυνατά και γι’ αυτό δεν πρέπει ποτέ να το βάζουμε κάτω και δεν πρέπει ποτέ να υιοθετούμε δογματική στάση απέναντι στα πράγματα. Αυτό μας διδάσκει η Φύση! Μας διδάσκει να είμαι ποσσιμπιλιστές.

Και όπως μας λέει και ο Stephen Jay Gould, εξελικτικός βιολόγος, ιστορικός των επιστημών, καθηγητής πανεπιστημίου και συγγραφέας:

Nothing is more dangerous than a dogmatic worldview – nothing more constraining, more blinding to innovation, more destructive of openness to novelty.

Η προτροπή μου λοιπόν είναι:

Ας γίνουμε ποσσιμπιλιστές! Ας πιστέψουμε ότι τα αδύνατα είναι δυνατά και κάθε πράξη μας να υποστηρίζει αυτή την επιλογή μας!

Ό,τι αξίζει, μένει. Κι ό,τι δεν άξιζε, θα δώσει τη θέση του σε ό,τι πραγματικά αξίζει

Πόσες φορές έχεις κλάψει, πονέσει ή και σχεδόν τρελαθεί για κάτι που τελείωσε; Για κάτι που δεν ήθελες να τελειώσει; Σίγουρα όχι μια και δυο. Ποιος όμως πέρασε από αυτό το αβάσταχτο φαινομενικά αλλά και βιωματικά γεγονός; Εσύ; Το εγώ σου; Η ψυχή σου; Ποιο κομμάτι σου στ’ αλήθεια ήταν εκείνο που δεν μπορούσε να αποδεχτεί τη νέα πραγματικότητα; Κι ο πόνος, ήταν για αυτό που χάθηκε, ή για το όποιο αύριο που πίστεψε το μυαλό σου πως θα ‘ρχόταν;

Νιώθεις ακόμα αυτή τη βαθιά απώλεια; Έχασες μια φιλία; Μια δυνατή σχέση, κι ακόμα σου έρχονται δυνατές αναμνήσεις από τις οποίες “ακόμα” δεν μπορείς να ξεφύγεις ό,τι κι αν κάνεις κι όσο μακριά κι αν τρέξεις;

Έχεις σκεφτεί ότι μπορεί και τελικά να είσαι τυχερός/ή που κάποιες σχέσεις δεν λειτούργησαν τελικά για σένα; Και έσβησαν από την πραγματικότητά σου; Ίσως τελικά θα πρέπει να είσαι χαρούμενος/η ακόμα κι αν “ακόμα” δεν μπορείς να το δεις. Γιατί σου ελευθέρωσαν χώρο. Χώρο στον οποίο θα μπορέσει κάποια στιγμή να έρθει κάποιος σωστός και κατάλληλος για εσένα, που θα φέρει χαρά και ευλογία στη ζωή σου, και θα σε δει πραγματικά για αυτό που είσαι. Κάποιος που θα εκτιμήσει βαθιά, αυτό που πραγματικά είσαι.

Αυτό που νομίζεις πως χάνεις δεν είναι πάντα απώλεια, ακόμα κι αν το εγώ σου το βλέπει έτσι. Αν γυρίσεις πίσω να δεις, ειδικά αν είσαι σε δρόμο εξέλιξης, θα θυμηθείς πως υπήρχαν άνθρωποι που σε κρατούσαν πίσω. Άλλοι λειτουργούσαν σαν αερόστατα άλλοι σαν βαρίδια, ο καθένας για τους λόγους του. Με το να “χάνεις” ανθρώπους που σε κρατούν κάτω, πίσω, όπως θέλεις πες το, ελευθερώνεις χώρο στη ζωή σου για να συναντήσεις ανθρώπους που μαζί, θα ανοίγετε και θα δείχνει ο ένας στον άλλον νέους δρόμους. Τέτοιους χρειάζεσαι, όχι εκείνους που σου κλείνουν δρόμους ή δε πιστεύουν σε σένα, στα όνειρά σου, και δε βλέπουν ούτε ποιος/ ποια είσαι, ούτε τι κρύβεις βαθιά μέσα στο ακατέργαστο μέχρι στιγμής δυναμικό σου.

Δεν είναι όλες οι ενέργειες ωφέλιμες, και όλες οι απώλειες δεν είναι απώλειες. Αυτό πρέπει να το καταλάβεις. Ακόμα και κάτι αρνητικό ή μια απώλεια, έχει ένα μάθημα να σου δείξει αν κοιτάξεις την ουσία του με την ψυχή σου. Το εγώ δε θα σου το επιτρέψει. Ό,τι δε σου κάνει και δε σου ταιριάζει και δε βλέπει την ουσία σου, άσ’ το να φύγει. Μη τους γράψεις, μη τους παρακαλάς, μη τους ζητάς να γυρίσουν ή να σε κρατήσουν.

Δίπλα σου θα πρέπει να έχεις ανθρώπους και καταστάσεις που σε δέχονται για αυτό που είσαι και για αυτό που μπορείς να γίνεις. Ελαττώματα έχουμε όλοι, και είναι οκ, αρκεί να τα αποδεχόμαστε και να προσπαθούμε συνειδητά να τα βελτιώσουμε. Κι αν είναι κι αυτά βαρίδια, να τα αφήσουμε κι αυτά πίσω. Μόνοι μας ερχόμαστε μόνοι μας φεύγουμε, αυτό ας πούμε πως δεν το επιλέγουμε. Ας επιλέξουμε όμως συνειδητά ποιους θα έχουμε δίπλα μας στο ενδιάμεσο. Και δίπλα μας πρέπει να έχουμε ανθρώπους και καταστάσεις που μας νοιάζονται, που μας εξελίσσουν, που θέλουν πραγματικά να είναι κοντά μας, σε κάθε στιγμή μέρα και φάση μας.

Μια φαινομενική απώλεια πολλές φορές σε γλυτώνει από πολύ χειρότερες καταστάσεις. Τα προειδοποιητικά σημάδια είναι πάντα μπροστά σου, απλά πολλές φορές δεν τα βλέπεις, ή δε θέλεις να τα δεις. Ήταν όλα εκεί από τις πρώτες μέρες ή βδομάδες. Λόγια, πράξεις, μη πράξεις, διαίσθηση, όλα τους. Αν δεν είσαι ευτυχισμένος ή κάπου, προχώρα. Πάρε το μάθημα και συνέχισε παρακάτω. Η κάθε αληθινή σχέση δεν είναι ζυγαριά που ζυγίζεις τα “ναι μεν” με τα “αλλά”. Ή ρέει ή δε ρέει. Συμβιβασμός είναι πλέον μια πολύ παρεξηγημένη έννοια, αλλά αυτό θα συζητηθεί κάποια άλλη στιγμή.

Αν δεν υπάρχουν από κοινού σεβασμός, αξία και θέληση για κοινή πορεία, προχώρα. Άλλο να ρέει μία κατάσταση με κάποια μπλοκαρίσματα και να πρέπει να αφαιρέσετε κάποια κούτσουρα ή να ανοίξετε κάποια αυλάκια, κι άλλο να είναι γεμάτη με μπλοκαρίσματα και που και που να ρέει. Όσο ζορίζεις καταστάσεις που δεν είναι κατά μια έννοια “γραφτό” να προχωρήσουν, αυξάνεται η αντίσταση, η τριβή, η θερμότητα.

Η “μη ωφέλιμη” θερμότητα. Και όσο μένεις, επενδύεις και συνηθίζεις, τόσο πιο δύσκολα φεύγεις μετά. Υπάρχει πάντα όμως ένα γιατί σου για κάθε τι. Αν το βρεις, θα καταλάβεις πως δεν είναι ο άνθρωπος ή η κατάσταση, αλλά ένα γιατί, ένας φόβος ή μια ανάγκη του εγώ σου που σε κρατάει πίσω.

Άρα αντί να πιέζεις καταστάσεις, αξιοποίησε την ενέργειά σου στο να δημιουργείς χώρο για κάτι που πραγματικά είναι για σένα. Και αργά ή γρήγορα, θα σε συναντήσει. Πολλές φορές είναι σαν σκίρτημα αφύπνισης, μια δύσκολη κατάσταση που σε ωθεί να δεις μέσα σου, να σε γνωρίσεις καλύτερα, ή να “ξυπνήσεις”. Ό,τι αξίζει, μένει. Κι ό,τι δεν άξιζε, ή άξιζε για συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, θα δώσει τη θέση του σε ότι πραγματικά αξίζει. Αρκεί μονάχα, να το αφήσεις να φύγει, για να μπορέσεις να υποδεχτείς το καινούριο. Αγάπησε, αποδέξου, “δες”, συγχώρεσε, προχώρα.

Όταν πάρεις απόσταση, περάσει ο καιρός και κοιτάξεις πίσω, τότε θα καταλάβεις πως όλα έγιναν για να σε προετοιμάσουν για αυτό το κάτι. Θυμήσου: όπως κι όλα τα προηγούμενα “τότε” για αυτό το “τώρα” σου. Μέχρι τότε όμως, συνέχισε να περπατάς και κάθε φορά που γονατίζεις, φρόντισε να μαζεύεις από κάτω το κάθε μάθημα και δώρο, πίσω από την κάθε φαινομενική απώλεια.

Μόνο έτσι θα γλυτώσεις την επανάληψη. Το εγώ ξέρει μόνο να κερδίζει ή να χάνει. Η ψυχή να αποδέχεται, να αγαπάει απλόχερα κι ελεύθερα σαν ήλιος, και να μεγαλώνει. Το από που θα λειτουργείς, κάποια στιγμή πρέπει να καταλάβεις πως είναι επιλογή σου. Κι αυτή η επιλογή, θα καθορίσει το κάθε τώρα, αλλά και το κάθε αύριό σου.

Η αγάπη

Κανένα συναίσθημα δεν έχει απασχολήσει – ίσως – τους ανθρώπους τόσο πολύ όσο το συναίσθημα της αγάπης. Ατελείωτος είναι ο κατάλογος των όσων έχουν ειπωθεί και γραφτεί προκειμένου να οριστεί. Κι όμως, εξακολουθεί να παραμένει ένα άγνωστο φαινόμενο, ενώ θα έπρεπε να είναι από τα πιο γνωστά. Εάν επικρατούσε η φυσική ροή των πραγμάτων, όλοι θα γνώριζαν τι είναι η αγάπη. Όμως, η αγάπη έχει μετατραπεί σε μία από τις σπανιότερες εμπειρίες.

Δεν μπορώ να προσφέρω κάποιον ορισμό της αγάπης επειδή δεν υπάρχει ορισμός. Είναι μία από αυτές τις απροσδιόριστες έννοιες, όπως η γέννηση, ο θάνατος. Δεν μπορώ να πω ότι «αυτό είναι αγάπη», δεν μπορώ να σας το δείξω. Δεν είναι ένα ορατό φαινόμενο. Δεν μπορεί να κατατμηθεί, δεν μπορεί να αναλυθεί, μπορεί μόνο να βιωθεί και μόνο μέσω της εμπειρίας μαθαίνεις τι είναι. Μπορώ όμως να σας δείξω τον τρόπο για να μπορέσετε να τη βιώσετε.

Για να μπορέσουμε να βιώσουμε την αγάπη αυτή, θα πρέπει να ακολουθήσουμε μια διαδρομή που κάθε μια από τις οποίες, μας απελευθερώνει σταδιακά, από τα δεσμά εκείνα που μας κρατούν εγκλωβισμένους στο “Εγώ”, για να οδηγηθούμε στο “Εμείς”, μια αναγκαία μετάβαση, αφού αγάπη σημαίνει μοίρασμα.

Πώς ακριβώς λειτουργεί ο εγωισμός στις σχέσεις μας, πώς αναπτύσσεται από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας και πώς να ξεπεράσουμε την εξάρτηση και την κυριαρχία στις σχέσεις αυτές. Οι γονείς, θα δουν πώς μπορούν να αναθρέψουν τα παιδιά τους ώστε να αναπτυχθεί μέσα τους η αγάπη χωρίς εξάρτηση ή τάσεις κυριαρχίας και θα κατανοήσουν το πόσο σημαντικά είναι τα πρώτα επτά χρόνια της ζωής των παιδιών για τον συναισθηματικό τους κόσμο.

Πολλές λανθασμένες ιδέες που έχουμε στο μυαλό μας σχετικά με την αγάπη και πώς αυτές καταστρέφουν τις σχέσεις μας και επίσης, για τη σχέση αγάπης – ελευθερίας. Πρέπει να θυμάστε ότι η ελευθερία είναι η υψηλότερη αξία και εάν η αγάπη δεν σας προσφέρει ελευθερία, τότε δεν είναι αγάπη. Ακόμη, να απαλλάξουμε τον εαυτό μας από τις παρεξηγημένες αντιλήψεις που έχουμε στο νου μας όπως για παράδειγμα ότι «ο έρωτας πληγώνει».

Έχοντας αποτινάξει λανθασμένες και παρωχημένες ιδέες και έχοντας αποδυναμώσει το “Εγώ”, μπορούμε να οδηγηθούμε από τη σχέση στη σύνδεση και να βιώσουμε πλέον το συναίσθημα της αγάπης. Τα ζευγάρια πρέπει να συμβιώνουν και να εξελίσσονται μέσα στην αγάπη. Τα είδη αγάπης, πότε γινόμαστε εμείς η αγάπη και πότε η αγάπη δεν έχει τέλος.

Πρέπει να δούμε την αγάπη με έναν εντελώς καινούργιο τρόπο, να αμφισβητήσουμε όλα όσα ξέραμε μέχρι τώρα γι’ αυτήν αλλά και θα μας εμπνεύσει να «ανοίξουμε» την καρδιά μας, σε μια αγάπη ελεύθερη, απαλλαγμένη από κτητικότητα, ζήλια και εξάρτηση.

Υπάρχουν και δυσάρεστα συναισθήματα

Πόσο κρίμα είναι να έχουμε άρνηση για να δεχτούμε αυτά τα τόσο φυσιολογικά αλλά δυσάρεστα συναισθήματα, τα οποία αναπόφευκτα θα δημιουργηθούν σε μια οικογένεια. Πρέπει να δημιουργηθούν σε μια οικογένεια. Και όχι μόνο σε μια οικογένεια. Γενικά στη ζωή μας.

Όλοι αυτοί οι άνθρωποι (και η κοινωνία γενικώς) θα παν μετά σπίτια τους και θα βιώσουν κάποιες από τις θετικές καταστάσεις αλλά και κάποιες από τις αρνητικές. Όμως στο δικό τους μυαλό οι αρνητικές δεν ανήκουν στο πλαίσιο μιας λειτουργικής οικογένειας (ή μιας λειτουργικής ζωής). Πρέπει να ζούμε στην οικογένεια της βιομηχανίας της ελπίδας για να είμαστε ευτυχισμένοι.

Όμως η πραγματικότητα συχνά είναι πολύ διαφορετική. Μαλώνουμε τα παιδιά μας απογοητευόμαστε με τον σύντροφό μας, μας εξοργίζουν οι γονείς μας. Το συμπέρασμα είναι ένα και είναι αδιαμφισβήτητο: Η ζωή μας έχει πρόβλημα. Δεν είναι λειτουργική. Γιατί στο κριτήριο λειτουργικότητάς μας υπάρχουν μόνο θετικές ποιότητες και η ζωή που ζούμε, αναγκαστικά υστερεί ως προς την τελειότητα. Γιατί η τελειότητα δεν είναι φυσιολογική. Υπάρχουν πολλές αρνητικές καταστάσεις στη ζωή μας.

Και δεν πειράζει. Δεν υπάρχουν αρνητικά συναισθήματα. Υπάρχουν μόνο συναισθήματα που είναι μεν δυσάρεστα, αλλά έχουμε πολύ καλό λόγο που τα νιώθουμε. Η κατάρα της εποχής μας, όμως είναι η δαιμονοποίηση των αρνητικών συναισθημάτων και καταστάσεων.

Μια τεράστια βιομηχανία ελπίδας, η οποία πουλάει τελειότητα (μου έρχεται μια διαφήμιση που λέει πως «τώρα το τέλειο έγινε ακόμα τελειότερο») μας κάνει να νιώθουμε διαρκώς λειψοί, ανεπαρκείς, ένοχοι και προβληματικοί. Τόσο σε προϊόντα φροντίδας και ομορφιάς όσο και σε υπηρεσίες αυτοβοήθειας, βιβλίων, σεμιναρίων κλπ.

Ο μόνος τρόπος να νιώσουμε μια σχετική ηρεμία είναι να κατανοήσουμε και να απενοχοποιήσουμε την ανθρώπινη φύση μας, όπως αναφέρω στο βιβλίο μου «Ψυχο-λογικά Μυστικά (που μακάρι να γνώριζα νωρίτερα)». Μια φυσιολογική λειτουργική ζωή θα έχει και μοναξιά, θλίψη, απογοήτευση, θυμό, βαρεμάρα, αγωνία, άγχος. Και όλα αυτά θα τα διαχειριζόμαστε λειτουργικά. Όσο μπορούμε. Και κάποιες φορές δε θα μπορούμε. Τι να κάνουμε τώρα.

Αρκετά με τη θετικότητα και με τη συνεχή αναζήτησή μας για μια ρομαντική ζωή διαφήμισης. Πολεμώντας αρνητικά συναισθήματα, στην ουσία πολεμάμε τον ίδιο μας τον εαυτό. Οπότε, ακόμα κι αν κερδίσουμε, εμείς θα έχουμε χάσει.

Κλείσε μερικές πόρτες σήμερα, γιατί απλά δεν οδηγούν πουθενά

«Κλείσε μερικές πόρτες σήμερα. Όχι εξαιτίας της περηφάνιας σου, της ανικανότητάς σου ή της αλαζονείας σου, αλλά γιατί δεν οδηγούν πουθενά» – Paulo Coelho

Η λήψη μιας απόφασης συχνά μπορεί να είναι πολύ στρεσογόνα, συχνά μπορεί να μας δυσκολεύει και να νιώθουμε ότι δεν μπορούμε να στηρίξουμε μία αλλαγή. Συχνά μπορεί να μας κάνει να νιώθουμε ανίκανοι ή να μας βυθίζει στο άγχος και στην κατάθλιψη.

Μπορεί να είμαστε πάνω από ένα τηλέφωνο που ξέρουμε ότι δεν θα έπρεπε να χτυπήσει, αλλά να μην μπορούμε να κάνουμε διαφορετικά και να απαντάμε. Μπορεί να επιχειρηματολογούμε και να εκλογικεύουμε και να γνωρίζουμε ότι η λήψη της απόφασης είναι απαραίτητη, αλλά εμείς να μην μπορούμε να το στηρίξουμε ψυχολογικά.

Και ακόμα κι αν γνωρίζουμε ότι μία σχέση δεν οδηγεί πουθενά, εμείς μπορεί να είμαστε ακόμα εκεί, παρόντες, με όποιον τρόπο μπορούμε, να προσπαθούμε να την σώσουμε ή να πείσουμε τον άλλον. Μπορεί ακόμα και να προσπαθούμε να πείσουμε τον εαυτό μας, άλλες φορές να πάρει την απόφαση και άλλες φορές να αντέξει.

Και όχι γιατί δεν ξέρουμε την αλήθεια, μάλλον γιατί δεν μπορούμε να την στηρίξουμε. Ίσως γιατί νιώθουμε ανέτοιμοι. Να κλείσεις τις πόρτες λοιπόν. Να κλείσεις τις πόρτες που μπορεί να αποφεύγει να κλείσει ο άλλος, η άλλη.

Να κλείσεις τις πόρτες όχι από περηφάνια ή από ανικανότητα. Να τις κλείσεις γιατί θα θελήσεις να δώσεις στον εαυτό σου μια ευκαιρία. Να διεκδικήσεις την αξία που θέλεις να σου δίνουν οι άλλοι, γιατί μέσα σου ξέρεις την αξία σου, ακόμα και να δεν την βλέπεις ή αν δεν μπορείς να την δεις.

Να διεκδικήσεις την αλλαγή, ακόμα κι αν την φοβάσαι, γιατί η χρόνια παραμονή σου μπροστά σε πόρτες που θα έπρεπε να είχες κλείσει, θα σε φέρνουν αντιμέτωπο, αντιμέτωπη με την σκοτεινή σου πλευρά. Να κλείσεις τις πόρτες λοιπόν, και αν δεν μπορείς μόνος, αν δεν μπορείς μόνη, να έχεις συμμάχους στη ζωή σου, ανθρώπους που θα σε εξελίσσουν, ανθρώπους που θα είναι κοντά σου, θα σε ακούνε και θα σε στηρίζουν. Γιατί οι σύμμαχοι είναι πολύτιμοι στη ζωή μας.

H φαιδρή αλαζονεία της γνώσης

Αν είχα την δύναμη να κάνω μία αλλαγή που θα είχε την πιο βαθιά και μακροχρόνια επιρροή στην ανθρωπότητα, θα επέλεγα να εξαλείψω την αλαζονεία. Ειδικότερα, θα εξαφάνιζα την εμμονή που έχουν οι άνθρωποι να είναι «σωστοί». Θα διέγραφα την Ψευδαίσθηση της Γνώσης.

Η αλαζονεία είναι παντού γύρω μας. Φτάνει να κοιτάξετε όλες τις διαφωνίες και τα ντιμπέιτ στον τομέα της πολιτικής και της τρέχουσας κουλτούρας. Όλοι έρχονται στο τραπέζι με σιγουριά και πίστη στον εαυτό τους. Εμμένουν στις απόψεις τους, επιβεβαιώνοντας ό,τι ξέρουν. Η αυτοπεποίθησή τους φαίνεται τόσο πειστική – ξέρουν, όμως, στ’ αλήθεια;

Το κυνήγι της γνώσης έκανε τον πολιτισμό μας να πάει μπροστά.

Μας βοήθησε να πάμε από το σπάσιμο της πέτρας πλάι στη φωτιά στο να περπατάμε στον δρόμο μιλώντας στο smartphone μας. Η γνώση είναι το καύσιμο του πολιτισμού. Ταυτόχρονα, όμως, η πεποίθησή μας ότι ξέρουμε μας κάνει να υποφέρουμε. Πριν συζητήσουμε πώς αυτό επηρεάζει την ευτυχία μας, ας αξιολογήσουμε το εύρος της ψευδαίσθησης.

Αν σας ζητούσαν να πάρετε συνέντευξη από κάποιον που ισχυρίζεται ότι έχει γνώσεις, θα του κάνατε ερωτήσεις με σκοπό να ξεσκεπάσετε το εύρος των γνώσεών του. Θα προσπαθούσατε να αξιολογήσετε πόσο ακριβείς είναι οι απαντήσεις του και πόσα ξέρει για το αντικείμενο.

Αν γνωρίζει πολλά και οι πληροφορίες του είναι ακριβείς, θα θεωρηθεί ειδικός. Αν, ωστόσο, γνωρίζει ελάχιστα και αρκετά από αυτά είναι λάθος, θα απορρίψετε την ιδέα ότι έχει γνώσεις – και θα του ζητήσετε ευγενικά να φύγει. Ας προχωρήσουμε, όμως, και ας πάρουμε συνέντευξη από την ανθρωπότητα (συμπεριλαμβάνοντας εμένα και εσάς). Ας δούμε πόσο ειδικοί είμαστε όλοι μας.

Το βάθος της γνώσης

Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία δεν είναι αυτά που γνωρίζετε, αλλά πόσο ακριβείς είναι οι γνώσεις σας. Το να ξέρετε κάτι λάθος είναι χειρότερο από το να μην ξέρετε τίποτα. Σωστά;

Παραδόξως, η ακρίβεια των περισσότερων γνώσεων -ακόμα και της επιστημονικής γνώσης- πάσχει, γιατί αγνοούμε πως αγνοούμε άγνωστα στοιχεία. Πάρτε, για παράδειγμα, τη φυσική. Ο σερ Ισαάκ Νεύτων ανακάλυψε τη βαρύτητα και δημοσίευσε τους νόμους της κίνησης το 1687, χτίζοντας τα θεμέλια για όσα γνωρίζουμε σήμερα ως μηχανική. Οι νόμοι αυτοί αμφισβητήθηκαν σφοδρά, μέχρι που αποδείχτηκαν πέραν πάσης αμφισβήτησης και έγιναν αποδεκτοί. Αφού αποδείχτηκαν, οι επιστήμονες τους υιοθέτησαν ως δεδομένα που διέπουν τα πάντα, από την πτώση ενός μήλου ως την κίνηση του φεγγαριού και των πλανητών. Όποιος τολμούσε να αμφισβητήσει την ακρίβειά τους εθεωρείτο αδαής. Η αλαζονεία της αμφισβήτησης αντικαταστάθηκε από την αλαζονεία της απόλυτης γνώσης. Αυτή η θέση, ωστόσο, ήταν εντελώς αβάσιμη, γιατί οι νόμοι του Νεύτωνα αγνοούσαν πολλά άγνωστα στοιχεία που ανακαλύφθηκαν αργότερα.

Το 1861, η κλασική θερμοδυναμική του Τζέιμς Κλερκ Μάξγουελ έδειξε την ανεπάρκεια των νόμων του Νεύτωνα. Το 1905, ο Αϊνστάιν δήλωσε ότι το συμπέρασμα του Νεύτωνα για τον χρόνο ήταν εσφαλμένο. Στα μέσα της δεκαετίας του ’20, η κβαντική φυσική έδειξε ότι ο κόσμος των μικρών σωματιδίων δεν συμπεριφέρεται όπως περίμενε ο Νεύτων. Η θεωρία των χορδών, τη δεκαετία του ’60, έδειξε ότι οι θεωρίες της κβαντικής είναι ανολοκλήρωτες, και στη συνέχεια αποδείχτηκε και η ίδια ανολοκλήρωτη από τη θεωρία Μ κατά τη δεκαετία του ’90 – και φαίνεται πως είναι πια ώρα να θεωρηθεί και αυτή ανολοκλήρωτη πολύ σύντομα.

Βλέπετε πόσο μπορούμε να παραπλανηθούμε; Κάτι τόσο βασικό όσο οι θεμελιώδεις νόμοι της φυσικής, που έδειχναν να λειτουργούν άψογα για πάνω από διακόσια χρόνια, ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, μια προσέγγιση.

Ο λόγος για τον οποίο πιστεύουμε τόσο αλαζονικά στις γνώσεις μας είναι πως η παρατήρησή μας συχνά τις επιβεβαιώνει. Η ικανότητά μας, για παράδειγμα, να κινούμαστε στο άμεσο φυσικό περιβάλλον μας δεν επηρεάστηκε ποτέ από το ψευδές συμπέρασμά μας ότι η Γη είναι επίπεδη. Είναι δύσκολο να φανταστούμε κάτι καινούριο, μέχρι οι καινούριες παρατηρήσεις μας να αμφισβητήσουν τα προηγούμενα συμπεράσματά μας – η θέα ενός πλοίου να χάνεται στον ορίζοντα, για παράδειγμα. Μόνο τότε επανεξετάζουμε όσα ξέρουμε και αρχίζουμε, μάλιστα, να αναρωτιόμαστε πώς πιστεύαμε ποτέ όσα πιστεύαμε. Πώς ήταν δυνατόν να μη βλέπουμε κάτι που μοιάζει τώρα τόσο αδιαμφισβήτητα προφανές;

PETER OUSPENSKY: Το πρώτο ψέμα που λέμε στον εαυτό μας είναι όταν λέμε “εγώ”

Αν αρχίσουμε να μελετάμε τον εαυτό μας, πρώτα απ’ όλα συναντάμε μια λέξη που χρησιμοποιούμε περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη, και αυτή είναι η λέξη “εγώ”. Λέμε “εγώ κάνω”, “εγώ κάθομαι”, “εγώ αισθάνομαι”, “εγώ συμπαθώ”, “εγώ αντιπαθώ”, κ.λπ. Αυτή είναι η μεγαλύτερη ψευδαίσθησή μας, γιατί το κυριότερο λάθος που κάνουμε για τον εαυτό μας είναι ότι νομίζουμε πως είναι ένας· μιλάμε πάντοτε για τον εαυτό μας ως “εγώ” και υποθέτουμε ότι αναφερόμαστε συνέχεια στο ίδιο πράγμα, ενώ στην πραγματικότητα είμαστε χωρισμένοι σε εκατοντάδες εκατοντάδων διαφορετικά “εγώ”. Τη μια στιγμή όταν λέω “εγώ”. Μιλάει ένα μέρος μου και την άλλη στιγμή όταν λέω “εγώ” , μιλάει ένα εντελώς διαφορετικό “εγώ”. Δεν ξέρουμε ότι δεν έχουμε ένα “εγώ”, αλλά πολλά διαφορετικά “εγώ”, που συνδέονται με τα συναισθήματα και τις επιθυμίες μας και ότι δεν έχουμε κυρίαρχο Εγώ. Αυτά τα εγώ αλλάζουν συνέχεια· το ένα πνίγει το άλλο, το ένα αντικαθιστά το άλλο και όλη αυτή η πάλη αποτελεί την εσωτερική μας ζωή.

Το πρώτο ψέμα που λέμε στον εαυτό μας είναι όταν λέμε “εγώ”. Είναι ψέμα διότι λέγοντας “εγώ” προϋποθέτουμε ορισμένα πράγματα. Προϋποθέτουμε κάποια ενότητα, κάποια δύναμη. Και αν πω “εγώ” σήμερα και “εγώ” αύριο, πρέπει κανονικά να είναι το ίδιο “εγώ”, ενώ στην πραγματικότητα δεν υπάρχει σχέση μεταξύ τους. Βρισκόμαστε στην τωρινή κατάσταση εξαιτίας ορισμένων εμποδίων ή ορισμένων γεγονότων μέσα μας και το πιο σημαντικό γεγονός που δεν καταλαβαίνουμε είναι ότι δεν έχουμε το δικαίωμα να λέμε “εγώ”, γιατί θα είναι ψέμα. Όταν αρχίσετε να παρατηρείτε τον εαυτό σας θα δείτε ότι αυτή είναι η πραγματικότητα· υπάρχουν “εγώ” μέσα σας που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους και δεν έρχονται ποτέ σε επαφή. Για παράδειγμα, αρχίστε να μελετάτε τα γούστα σας και θα δείτε ότι μπορεί να σας αρέσει το ένα πράγμα τη μια στιγμή και κάποιο άλλο την επόμενη στιγμή και ότι τα δύο αυτά είναι τόσο αντίθετα μεταξύ τους, ώστε θα αντιληφθείτε αμέσως ότι αυτά τα “εγώ” δεν συναντιούνται ποτέ. Αν παρατηρήσετε τις αποφάσεις σας θα δείτε ότι ένα “εγώ” αποφασίζει και κάποιο άλλο πρέπει να εκτελέσει την απόφαση· κι αυτό το άλλο είτε είναι απρόθυμο να την εκτελέσει είτε ποτέ δεν άκουσε σχετικά.

Οι ομάδες αυτές των “εγώ” εκδηλώνονται ως ρόλοι που ο άνθρωπος παίζει στη ζωή του. Όλοι έχουν ένα ορισμένο αριθμό ρόλων· ένας αντιστοιχεί σε μια κατηγορία συνθηκών, ένας άλλος σε κάποια άλλη, κ.ο.κ. Ο άνθρωπος ο ίδιος σπάνια προσέχει τις διαφορές αυτές. Για παράδειγμα, έχει ένα ρόλο για την δουλειά του, έναν άλλο για το σπίτι, ακόμη έναν άλλο ανάμεσα στους φίλους του, έναν άλλον αν ενδιαφέρεται για σπορ, κ.ο.κ. Τους ρόλους αυτούς τους παρατηρούμε καλύτερα σε άλλους ανθρώπους παρά στον εαυτό μας. Οι άνθρωποι πολλές φορές είναι τόσο διαφορετικοί σε διάφορες περιστάσεις, ώστε οι ρόλοι αυτοί γίνονται ολοφάνεροι και ξεκάθαροι· αλλά καμιά φορά είναι καλύτερα κρυμμένοι ή και παίζονται μόνο εσωτερικά χωρίς εξωτερικές εκδηλώσεις. Όλοι οι άνθρωποι, είτε το γνωρίζουν είτε όχι, είτε το επιθυμούν είτε όχι, έχουν ορισμένους ρόλους που υποδύονται. Το παίξιμο αυτό γίνεται ασυνείδητα. Αν μπορούσε να γίνει συνειδητά, θα ήταν εντελώς διαφορετικό, αλλά δεν προσέχει κανείς ποτέ πώς περνάει από τον ένα ρόλο στον άλλον. Ή αν το προσέξει πείθει τον εαυτό του ότι το κάνει σκόπιμα, ότι είναι συνειδητή πράξη. Στη πραγματικότητα η αλλαγή πάντοτε ελέγχεται από τις περιστάσεις, δεν μπορεί να ελέγχεται από τον ίδιο τον άνθρωπο, διότι αυτός ο ίδιος δεν υπάρχει ακόμη. Καμιά φορά υπάρχουν συγκεκριμένες αντιφάσεις ανάμεσα στον ένα και στον άλλο ρόλο. Στον ένα ρόλο λέει κανείς κάτι, έχει ορισμένες συγκεκριμένες απόψεις και πεποιθήσεις. Περνάει μετά σ’ έναν άλλο ρόλο και έχει τελείως διαφορετικές πεποιθήσεις και λέει τελείως διαφορετικά πράγματα, χωρίς να το προσέχει ή διαφορετικά νομίζει ότι το κάνει σκόπιμα.

ΠΗΤΕΡ ΟΥΣΠΕΝΣΚΥ, Ο ΤΕΤΑΡΤΟΣ ΔΡΟΜΟΣ

Φιλοσοφία του ανθρώπινου ατόμου

ΚΙΡΚΕΓΚΑΡΝΤ: Η ανακάλυψη του αληθινού ατόμου

§1

Το ερώτημα: Το ανθρώπινο άτομο έχει μεγαλύτερη αξία ή το είδος; Η συγκεκριμένη εκάστοτε ατομική ύπαρξη τίθεται πάνω από τη γενικότητα, από την καθολικότητα ή το αντίστροφο; Με βάση τη δυναμική του ερωτήματος, από την αρχαία εποχή έως και σήμερα έχει αναπτυχθεί ένας πλούσιος, όχι σπάνια αντιθετικός, φιλοσοφικός προβληματισμός χωρίς αρχή και τέλος. Αυτό δείχνει ότι η ουσία του ατόμου δεν είναι κάτι το αυτονόητο και προφανές. Απασχολεί σοβαρά τη φιλοσοφία και κάθε αντίστοιχη θεώρηση αποτελεί έναν σχετικό, όχι απόλυτο οδοδείκτη. Το να καταλαβαίνουμε νωρίς τον προορισμό μας, το να βρίσκουμε την αλήθεια που προσιδιάζει σε μας, την ιδέα που μας «κατευθύνει προς ένα αστέρι» (Χάιντεγκερ), όλα αυτά είναι στοιχεία που δεν αντιπροσωπεύουν τα πράγματα, την εξωτερική πραγματικότητα, αλλά τη μοναδικότητα της ατομικότητάς μας, την οντολογική μας συνθήκη και συνδέονται με μια καθορισμένη εκάστοτε μαρτυρία ζωής.

§2

Μια τέτοια μαρτυρία ζωής είναι ο ίδιος ο Κίρκεγκαρντ (1813–1855). Τι μαρτυρεί η ζωή του; Πως είχε μαζέψει όλη την καταιγίδα, τη σχετική με τον αφανισμό της ανθρώπινης-ατομικής ύπαρξης. Η ανθρώπινη ύπαρξη κινδυνεύει καθημερινά να αφανιστεί μέσα στην ανεξέλεγκτη εξωτερικότητα. Η ζωή μας είναι παγιδευμένη στη διχαστική και πολωτική αντίθεση υποκειμενικότητας και αντικειμενικότητας. Ο Χέγκελ επιχείρησε να υπερβεί αυτή την αντίθεση μέσα από τον διαλεκτικό Λόγο του πνεύματος, του απόλυτου: η αλήθεια είναι το όλο. Ο Κίρκεγκαρντ επιδίδεται σε έναν ενδοσκοπικό συλλογισμό γύρω από το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης: ο άνθρωπος δεν προορίζεται να είναι οικονομικό μέγεθος, εξάρτημα μηχανών και μηχανισμών, υπήκοος ενός σιδερόφρακτου συστήματος του κόσμου. Απεναντίας ανάγει την ουσία του στο άτομο, μέσα από το οποίο πρέπει να περάσει η ιστορία, ο χρόνος, ο ανθρώπινος κόσμος ως ολότητα.

§ 3

Ο Κίργκεγκαρντ τοποθετεί τον εαυτό του μέσα στην αγωνία, έτσι όπως τη βίωνε ως αγωνία έναντι στο μηδέν και έναντι στο υπάρχειν. Τον διαχώριζε από το Εγώ άλλων φιλοσόφων που ύψωναν/υψώνουν συστήματα για θέα και όχι για οίκηση. Όπως έλεγε, δεν ωφελεί να κτίζει κανείς λαμπρά οικοδομήματα, όπως κάνουν οι φιλόσοφοι, και να μένει σε καλύβα. Με αυτό ήθελε να πει ότι πρέπει να οικούμε την αλήθεια άμεσα, βιωματικά και όχι να ομιλούμε αφηρημένα για αυτή. Πρέπει να έχουμε κοινό πεπρωμένο με την αλήθεια, να γινόμαστε οι ίδιοι αλήθεια. Αλλά ποια αλήθεια; Εκείνη του ζην όχι ως μιας βιολογικής διαπόρευσης, αλλά ως υποστασιακής εγρήγορσης, ως υψηλής αυτοσυνειδησίας, ως υπόστασης που τείνει διαρκώς να υπερβαίνει τον εαυτό της ως προφάνεια, ως αντι-κειμενικότητα. Η αλήθεια επομένως, για τον φιλόσοφο, δεν αφορά σε κάποιο διανοητικό, ιδεολογικό ή κοσμοθεωρητικό σχήμα που καθιστά το άτομο αντι-κείμενο, πράγμα, αλλά στον εαυτό της ως εκείνον τον εαυτό που το ανθρώπινο άτομο καλείται κάθε φορά να προτάσσει ως αίτημα ζωής.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ρητορική (1372a-1372b)

[XII] Ὧν μὲν οὖν ἕνεκα ἀδικοῦσιν, ταῦτ᾽ ἐστίν· πῶς δὲ ἔχοντες καὶ τίνας, λέγωμεν νῦν.

Αὐτοὶ μὲν οὖν ὅταν οἴωνται δυνατὸν εἶναι τὸ πρᾶγμα πραχθῆναι καὶ αὑτοῖς δυνατόν, εἶτ᾽ ἂν λαθεῖν πράξαντες, ἢ μὴ λαθόντες μὴ δοῦναι δίκην, ἢ δοῦναι μὲν ἀλλ᾽ ἐλάττω τὴν ζημίαν εἶναι τοῦ κέρδους αὑτοῖς ἢ ὧν κήδονται. ποῖα μὲν οὖν δυνατὰ φαίνεται καὶ ποῖα ἀδύνατα, ἐν τοῖς ὕστερον ῥηθήσεται· κοινὰ γὰρ ταῦτα πάντων τῶν λόγων. αὐτοὶ δ᾽ οἴονται δυνατοὶ εἶναι μάλιστα ἀζήμιοι ἀδικεῖν οἱ εἰπεῖν δυνάμενοι καὶ οἱ πρακτικοὶ καὶ οἱ ἔμπειροι πολλῶν ἀγώνων, κἂν πολύφιλοι ὦσιν, κἂν πλούσιοι. καὶ μάλιστα μὲν ἂν αὐτοὶ ὦσιν ἐν τοῖς εἰρημένοις οἴονται δύνασθαι, εἰ δὲ μή, κἂν ὑπάρχωσιν αὐτοῖς τοιοῦτοι φίλοι ἢ ὑπηρέται ἢ κοινωνοί· διὰ γὰρ ταῦτα δύνανται καὶ πράττειν καὶ λανθάνειν καὶ μὴ δοῦναι δίκην. καὶ ἐὰν φίλοι ὦσιν τοῖς ἀδικουμένοις ἢ τοῖς κριταῖς· οἱ μὲν γὰρ φίλοι ἀφύλακτοί τε πρὸς τὸ ἀδικεῖσθαι καὶ προσκαταλλάττονται πρὶν ἐπεξελθεῖν, οἱ δὲ κριταὶ χαρίζονται οἷς ἂν φίλοι ὦσι, καὶ ἢ ὅλως ἀφιᾶσιν ἢ μικροῖς ζημιοῦσιν.

Λαθητικοὶ δ᾽ εἰσὶν οἵ τ᾽ ἐναντίοι τοῖς ἐγκλήμασιν, οἷον ἀσθενεῖς περὶ αἰκίας καὶ ὁ πένης καὶ ὁ αἰσχρὸς περὶ μοιχείας, καὶ τὰ λίαν ἐν φανερῷ καὶ ἐν ὀφθαλμοῖς· ἀφύλακτα γὰρ διὰ τὸ ὅλως μηδένα ἂν οἴεσθαι. καὶ τὰ τηλικαῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα οἷα μηδ᾽ ἂν εἷς· ἀφύλακτα γὰρ καὶ ταῦτα· πάντες γὰρ τὰ εἰωθότα, ὥσπερ ἀρρωστήματα, φυλάττονται καὶ τἀδικήματα, ὃ δὲ μηδείς πω ἠρρώστηκεν, οὐδεὶς εὐλαβεῖται. καὶ οἷς μηδεὶς ἐχθρὸς ἢ πολλοί· οἱ μὲν γὰρ οἴονται λήσειν διὰ τὸ μὴ φυλάττεσθαι, οἱ δὲ λανθάνουσι διὰ τὸ μὴ δοκεῖν ἂν ἐπιχειρῆσαι φυλαττομένοις, καὶ διὰ τὸ ἀπολογίαν ἔχειν ὅτι οὐκ ἂν ἐνεχείρησαν. καὶ οἷς ὑπάρχει κρύψις ἢ τρόποις ἢ τόποις, ἢ διαθέσεις εὔποροι. καὶ ὅσοις μὴ λανθάνουσιν ἔστιν δίωσις δίκης ἢ ἀναβολὴ χρόνου ἢ διαφθοραὶ κριτῶν. καὶ οἷς, ἐὰν γένηται ζημία, ἔστιν δίωσις τῆς ἐκτίσεως ἢ ἀναβολὴ χρόνιος, ἢ δι᾽ ἀπορίαν μηδὲν ἔχει ὅ τι ἀπολέσει. καὶ οἷς τὰ μὲν κέρδη φανερὰ ἢ μεγάλα ἢ ἐγγύς, αἱ δὲ ζημίαι μικραὶ ἢ ἀφανεῖς

[1372b] ἢ πόρρω. καὶ ᾧ μὴ ἔστιν τιμωρία ἴση τῇ ὠφελείᾳ, οἷον δοκεῖ ἡ τυρρανίς. καὶ ὅσοις τὰ μὲν ἀδικήματα λήμματα, αἱ δὲ ζημίαι ὀνείδη μόνον. καὶ οἷς τοὐναντίον τὰ μὲν ἀδικήματα εἰς ἔπαινόν τινα, οἷον εἰ συνέβη ἅμα τιμωρήσασθαι ὑπὲρ πατρὸς ἢ μητρός, ὥσπερ Ζήνωνι, αἱ δὲ ζημίαι εἰς χρήματα ἢ φυγὴν ἢ τοιοῦτόν τι· δι᾽ ἀμφότερα γὰρ ἀδικοῦσι καὶ ἀμφοτέρως ἔχοντες, πλὴν οὐχ οἱ αὐτοὶ ἀλλ᾽ οἱ ἐναντίοι τοῖς ἤθεσιν. καὶ οἱ πολλάκις ἢ λεληθότες ἢ μὴ ἐζημιωμένοι, καὶ οἱ πολλάκις ἀποτετυχηκότες· εἰσὶ γάρ τινες καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις, ὥσπερ ἐν τοῖς πολεμικοῖς, οἷοι ἀναμάχεσθαι. καὶ οἷς ἂν παραχρῆμα ᾖ τὸ ἡδύ, τὸ δὲ λυπηρὸν ὕστερον, ἢ τὸ κέρδος, ἡ δὲ ζημία ὕστερον· οἱ γὰρ ἀκρατεῖς τοιοῦτοι, ἔστιν δὲ ἀκρασία περὶ πάντα ὅσων ὀρέγονται. καὶ οἷς ἂν τοὐναντίον τὸ μὲν λυπηρὸν ἤδη ᾖ ἢ ἡ ζημία, τὸ δὲ ἡδὺ καὶ ὠφέλιμον ὕστερα καὶ χρονιώτερα· οἱ γὰρ ἐγκρατεῖς καὶ φρονιμώτεροι τὰ τοιαῦτα διώκουσιν. καὶ οἷς ἂν ἐνδέχηται διὰ τύχην δόξαι πρᾶξαι ἢ δι᾽ ἀνάγκην ἢ διὰ φύσιν ἢ δι᾽ ἔθος, καὶ ὅλως ἁμαρτεῖν ἀλλὰ μὴ ἀδικεῖν. καὶ οἷς ἂν ᾖ τοῦ ἐπιεικοῦς τυχεῖν. καὶ ὅσοι ἂν ἐνδεεῖς ὦσιν· διχῶς δέ εἰσιν ἐνδεεῖς· ἢ γὰρ ὡς ἀναγκαίου, ὥσπερ οἱ πένητες, ἢ ὡς ὑπερβολῆς, ὥσπερ οἱ πλούσιοι. καὶ οἱ σφόδρα εὐδοκιμοῦντες καὶ οἱ σφόδρα ἀδοξοῦντες, οἱ μὲν ὡς οὐ δόξοντες, οἱ δ᾽ ὡς οὐδὲν μᾶλλον ἀδοξοῦντες.

***
[12] Αυτοί λοιπόν είναι οι λόγοι για τους οποίους οι άνθρωποι αδικούν. Ας πούμε τώρα σε ποιά κατάσταση βρίσκονται όταν αδικούν και ποιούς αδικούν.

Αδικούν λοιπόν οι άνθρωποι όταν πιστεύουν ότι αυτό είναι δυνατό και, ακόμη, όταν πιστεύουν ότι αυτό είναι δυνατό στους ίδιους· επίσης αν πιστεύουν ότι δεν θα αποκαλυφθεί η πράξη τους, ή ότι, αν αποκαλυφθεί, δεν θα τιμωρηθούν, ή, αν τιμωρηθούν, η βλάβη θα είναι μικρότερη από το κέρδος που θα προκύψει για τους ίδιους ή για τους ανθρώπους για τους οποίους οι ίδιοι νοιάζονται. Ποιά πράγματα φαίνονται δυνατά και ποιά αδύνατα, θα το πούμε στη συνέχεια· γιατί οι τόποι αυτοί είναι κοινοί σε όλα τα είδη των ρητορικών λόγων. Αυτοί που κατά κύριο λόγο πιστεύουν ότι μπορούν να αδικούν δίχως οι ίδιοι να πάθουν κανένα κακό είναι οι εύγλωττοι, οι άνθρωποι της αδιάκοπης δράσης, οι άνθρωποι που έχουν πείρα πολλών δικαστικών αγώνων· επίσης όσοι έχουν πολλούς φίλους και όσοι είναι πλούσιοι — σε πολύ, βέβαια, μεγαλύτερο βαθμό αν οι ίδιοι ανήκουν σε μια από τις κατηγορίες που είπαμε· αλλιώς, αν έχουν φίλους ή υπηρέτες ή συνεργούς αυτών των κατηγοριών· γιατί για όλους αυτούς τους λόγους μπορούν και να αδικούν και να μη γίνονται αντιληπτοί και να μη τιμωρούνται. Το ίδιο επίσης, αν είναι φίλοι των αδικουμένων ή των δικαστών· γιατί οι φίλοι και αφύλακτοι είναι απέναντι στην αδικία και σπεύδουν να συνδιαλλαγούν, προτού προσφύγουν στο δικαστήριο· οι δικαστές, πάλι, χαρίζονται στους φίλους τους και ή τους απαλλάσσουν εντελώς από την κατηγορία ή τους επιβάλλουν μικρές ποινές.

Δεν κινδυνεύουν να θεωρηθούν ύποπτοι αδικημάτων πρώτον αυτοί που δεν τους ταιριάζουν καθόλου οι συγκεκριμένες κατηγορίες, όπως είναι π.χ. οι σωματικά αδύναμοι άνθρωποι ενσχέσει με κατηγορίες για σωματική κακοποίηση, ή ο φτωχός και ο άσχημος άνθρωπος ενσχέσει με κατηγορίες για μοιχεία· επίσης ενσχέσει με πράξεις που έγιναν εντελώς στα φανερά και μπροστά στα μάτια όλων· γιατί απέναντι σ᾽ αυτές τις πράξεις κανένας δεν παίρνει προφυλάξεις, επειδή κανένας δεν φαντάζεται πως θα μπορούσαν ποτέ να γίνουν· επίσης αν πρόκειται για πράξεις τόσο μεγάλες και τέτοιας λογής που κανένας δεν θα θεωρούνταν ικανός να τις πράξει· γιατί και σ᾽ αυτές απέναντι κανένας δεν παίρνει προφυλάξεις· ο λόγος είναι ότι όλοι οι άνθρωποι, όπως απέναντι στις συνηθισμένες αρρώστιες, παίρνουν προφυλάξεις και απέναντι στα συνηθισμένα, τα καθημερινά αδικήματα — κανείς δεν παίρνει μέτρα απέναντι σε μιαν αρρώστια που δεν χτύπησε ώς τώρα κανέναν. Επίσης αυτοί που δεν έχουν κανέναν εχθρό ή έχουν πολλούς· οι πρώτοι γιατί λογαριάζουν ότι θα μείνουν απαρατήρητοι, ακριβώς επειδή κανένας δεν παίρνει προφυλάξεις απέναντί τους, ενώ οι δεύτεροι μένουν απαρατήρητοι επειδή επικρατεί η γνώμη ότι δεν θα έκαναν τίποτε εναντίον ανθρώπων που λαμβάνουν τα μέτρα τους απέναντί τους, και επειδή μπορούν να προβάλουν για την υπεράσπισή τους το επιχείρημα ότι δεν θα επιχειρούσαν ποτέ κάτι τέτοιο. Επίσης όσοι έχουν τη δυνατότητα απόκρυψης (με τεχνάσματα ή σε κατάλληλους τόπους) ή εύκολης διάθεσης. Επίσης αυτοί που, παρόλο ότι δεν κατάφεραν να μην αποκαλυφθούν, έχουν τη δυνατότητα να παρεμποδίσουν τη δίκη ή να την αναβάλουν για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, ή και να εξαγοράσουν τους δικαστές. Επίσης αυτοί που, και αν ακόμη τους έχει επιβληθεί ποινή, έχουν τη δυνατότητα να παρεμποδίσουν την εκτέλεσή της ή να την αναβάλουν για πολύν καιρό, ή εξαιτίας της φτώχειας τους δεν έχουν να χάσουν τίποτε. Επίσης αυτοί που τα κέρδη τους είναι φανερά ή μεγάλα ή άμεσα, ενώ οι ποινές είναι μικρές ή δεν φαίνονται

[1372b] ή τοποθετούνται σε κάποιο μακρινό μέλλον. Επίσης κάθε άτομο που η τιμωρία του δεν είναι ίση με το όφελος — τέτοια φαίνεται πως είναι η περίπτωση της τυραννίδας. Επίσης όλοι αυτοί στους οποίους τα αδικήματα προσπορίζουν ουσιαστικά κέρδη, ενώ οι τιμωρίες τους δεν είναι παρά μια απλή ατίμωση. Και αντίθετα, αυτοί στους οποίους οι άδικες πράξεις τους επιφέρουν κάποιον έπαινο, αν π.χ. συνέπεσε με την άδικη πράξη τους να πάρουν συγχρόνως και εκδίκηση για τον πατέρα ή τη μητέρα τους (περίπτωση Ζήνωνα), ενώ οι τιμωρίες τους είναι χρηματικό πρόστιμο, εξορία ή κάτι τέτοιο: οι άνθρωποι κάνουν, στην πραγματικότητα, άδικες πράξεις και για τους δύο αυτούς λόγους και κάτω από την επίδραση και των δύο αυτών ψυχικών διαθέσεων, τα άτομα όμως δεν είναι ίδια, αλλά έχουν χαρακτήρα εντελώς αντίθετο. Αυτοί, επίσης, που πολλές φορές ή δεν αποκαλύφθηκαν ή δεν τιμωρήθηκαν· αλλά και αυτοί που απέτυχαν πολλές φορές· γιατί υπάρχουν ανάμεσά τους, όπως και στον πόλεμο, άτομα που είναι έτοιμα να ξαναμπούν στη μάχη. Επίσης αυτοί στους οποίους η ευχαρίστηση είναι άμεση, ενώ η λύπη έρχεται αργότερα, ή είναι άμεσο το κέρδος και η τιμωρία έρχεται αργότερα· τέτοιοι είναι οι ακρατείς — η ακρασία σχετίζεται με όλα όσα επιθυμούν ζωηρά οι άνθρωποι. Και το αντίστροφο: αυτοί των οποίων η λύπη ή η τιμωρία είναι άμεση, η ευχαρίστηση όμως και το όφελος έρχονται αργότερα και κρατούν περισσότερο, πράγματα που τα επιδιώκουν οι εγκρατείς και οι φρονιμότεροι. Αυτοί επίσης που ενδέχεται να θεωρηθούν ότι έκαναν την άδικη πράξη ή από ανάγκη ή από κάποια φυσική παρόρμηση ή από συνήθεια, γενικά αυτοί που μπορεί να θεωρηθεί ότι έκαναν μάλλον λάθος παρά άδικη πράξη. Αυτοί επίσης που είναι πιθανό να αντιμετωπισθούν με επιείκεια. Επίσης όσοι βρίσκονται σε ανάγκη — οι άνθρωποι «βρίσκονται σε ανάγκη» με διπλό νόημα: ή τους λείπουν τα απαραίτητα (περίπτωση των φτωχών) ή τους λείπουν τα πέρα από τα απαραίτητα (περίπτωση των πλουσίων). Επίσης αυτοί που έχουν πολύ καλό όνομα και αυτοί που έχουν πολύ κακό όνομα: οι πρώτοι γιατί δεν πρόκειται να κινήσουν καμιά υποψία, οι δεύτεροι γιατί δεν έχουν κανένα περιθώριο για ακόμη χειρότερο όνομα.