Η φιλοσοφία της Ζωής όπως εκφράστηκε από τον Αβδηρίτη στοχαστή Δημόκριτο (460-370 π.Χ.)

Με τον όρο Φιλοσοφία της Ζωής εννοούμε απόψεις που αναφέρονται στο σκοπό και το περιεχόμενο που ο καθένας δίνει στη ζωή του, στους τρόπους δράσης που επιλέγει / προκρίνει, για να κατακτήσει το περιεχόμενο της ζωής, όπως το οραματίστηκε, και να προσεγγίσει το σκοπό της.

 

Πολλοί   στοχαστές άφησαν   διάσπαρτους μέσα στα έργα τους, σε  διάφορες στιγμές της ζωής τους και κάτω από ποικίλες περιστάσεις, ποικίλους στοχασμούς, με ποικίλες σημασίες για το νόημα της ζωής. Και χρειάζεται μόχθος πολύς για να ανιχνεύσουμε τα σχετικά στοιχεία μέσα σε έργα ογκώδη. Από τα παραπάνω γίνεται  φανερό πως η έννοια Φιλοσοφία της Ζωής είναι πολυσήμαντη και είναι δύσκολο να καταλήξουμε σε έναν καθολικά αποδεκτό ορισμό.

 

Αν ανατρέξουμε σε βιβλία που φέρουν τον τίτλο Φιλοσοφία της Ζωής ή Φιλοσοφία του Ανθρώπου και καταγράψουμε μερικά θέματά τους, όπως :

«Το  νόημα της ζωής»

«Αναζήτηση της ευτυχίας»

«Το άτομο και η κοινωνία»

«Ανθρωπισμός», «Κοινωνικός Ανθρωπισμός» 

«Το πρόβλημα της Ελευθερίας»[1],

βλέπουμε ποιο είναι το πεδίο της  και διαπιστώνουμε ότι τα θέματά της σχετίζονται με τα γενικότερα πεδία της Φιλοσοφίας, που είναι γνωστά ως Ηθική, Γνωσιολογία, Μεταφυσική, Αισθητική.

 

Με αυτό το νόημα (του συσχετισμού της Φιλοσοφίας της Ζωής με όλους τους τομείς της Φιλοσοφίας) ανιχνεύουμε στοιχεία Φιλοσοφίας της Ζωής σε πολλούς στοχαστές από τα παλιά χρόνια, κυρίως ύστερα από την επισήμανση του θέματος ότι οι άνθρωποι  έχουν την ικανότητα μέσα στις περιστάσεις της ζωής να είναι ελεύθεροι ως άνθρωποι, ως πολίτες, ως άτομα στην ιδιωτική ζωή τους. Ενδεικτικά θυμίζω λόγους αποσπασματικούς που έχουμε  από τους Σοφιστές:

(1) «Ελευθέρους αφήκε πάντας θεός, ουδένα  δούλον η φύσις πεποίηκεν». (Αλκιδάμας)[2](=Ο Θεός όλους τους άφησε ελεύθερους, κανένα η φύση δεν έκανε δούλο).

(2)  «Φύσει πάντα πάντες ομοίως πεφύκαμεν και βάρβαροι και Έλληνες»[3] (=Από τη φύση έχουμε όλοι τα ίδια γνωρίσματα, και οι βάρβαροι και οι Έλληνες).

 

Ο Αριστοτέλης (384-322 π.Χ.) διατύπωσε σαφέστερα και ανέλυσε τη δυνατότητα προ-αίρεσης[4], επιλογής κάποιας πορείας που προκρίνει το άτομο έναντι κάποιας άλλης. Άρα, το άτομο ενεργεί στην περίπτωση αυτή συνειδητά, ελεύθερα,  κατά συνέπεια υπεύθυνα.

 

Μετά τον Αριστοτέλη, σε χρόνους Ελληνιστικούς[5], οι Επικούρειοι και κυρίως  οι Στωικοί προώθησαν την ανάλυση της ανθρώπινης δράσης και διατύπωσαν το πρόβλημα της Ελευθερίας του Ανθρώπου[6], ως θέμα Ηθικής (ήθους ) και προϋπόθεση της ευθύνης.

 

Έναν αιώνα και πλέον πριν από αυτές τις εννοιολογικές  αναλύσεις  ο Σωκράτης με το ήθος του και  το λόγο του[7] και ο Δημόκριτος με τον τρόπο της ζωής του και με ένα πλήθος κειμένων του διαμόρφωσαν μια Φιλοσοφία Ζωής, η οποία μπορεί να συνοψιστεί σε τρία βασικά αξιώματα:

·        Για την επιβίωσή του ο άνθρωπος διαθέτει  την αναγκαία φροντίδα.(σκέψη και χειρωνακτική εργασία).

·        Για την ικανοποίηση της ψυχής του όμως διαθέτει όλο το υπόλοιπο της  πνευματικής του δυνατότητας

-         Για να γνωρίσει τον κόσμο   (Γνωσιολογία),

-         Για να απολαύσει την ομορφιά ( Αισθητική),

-         Για να πραγματοποιήσει το καλό στη ζωή για τον εαυτό του και το συνάνθρωπό του (Ηθική),

-         Για να στοχαστεί προβλήματα που εκτείνονται πέρα από τα φυσικά όρια της ύπαρξής του(Μεταφυσική)

·        Μέσα από τις ποικίλες δραστηριότητές του ο άνθρωπος αναζητεί την ευδαιμονία του,  τη χαρά, την ψυχική γαλήνη.

 

Συγκεκριμένα, ο Δημόκριτος διατυπώνει μια Φιλοσοφία της Ζωής σε μια σειρά από κείμενά του,  που σώζονται αποσπασματικά για μας. Τα κύρια σημεία της  θεωρίας του αναφέρονται  σε προβλήματα συμπεριφοράς (ήθους, Ηθικής) και ευδαιμονίας του ανθρώπου (ευθυμίας), Αισθητικής απόλαυσης του ωραίου, Γνωσιολογίας (αναζήτησης  της γνώσης, αλήθειας), ζητήματα πολιτικής ηθικής, πολιτικής επιλογής και αυτοελέγχου των πράξεων του ατόμου. Και, τέλος, προσεγγίζει θαρραλέα τα πιο μεγάλα προβλήματα Μεταφυσικής (προέλευση των θεών, απορία σχετικά με  τη  μετά θάνατο ύπαρξη) και παρουσίας της Τύχης στη ζωή του ανθρώπου.

 

Από τα σωζόμενα Αποσπάσματα του Δημόκριτου, που  τα έχουν καταγράψει οι ειδικοί μελετητές, επιλέγουμε μερικά (από την πιο γνωστή έκδοση των H.Diels – W.Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, κεφ. 68  που αναφέρεται στο Δημόκριτο), τα παραθέτουμε χωρίς την πρόθεση  ούτε  τη φιλοδοξία αξιολογικής κατάταξης και επιχειρούμε μια ελεύθερη απόδοση του αρχαίου κειμένου με στόχο την κατανόηση της σκέψης του Δημόκριτου, όσο αυτό είναι δυνατό,  μέσα από κείμενα αποσπασματικά, τα οποία όμως συμβαίνει να είναι συνήθως αποφθεγματικά, δηλαδή είναι ακέραια νοήματα με  συνοπτική και σαφή διατύπωση.

 

1) DK 68 B 189: «Άριστον ανθρώπω τον βίον διάγειν ως πλείστα ευθυμηθέντι και ελάχιστα ανιηθέντι, τούτο δ’ αν είη, ει τις μη επί τοις θνητοίς τας  ηδονάς ποιοίτο».

 (=Το πιο καλό για τον άνθρωπο είναι να περνά τη ζωή με ώρες ευθυμίας όσο μπορεί πιο πολλές και ώρες ανίας / θλίψης όσο μπορεί πιο λίγες. Και μπορεί αυτό να το επιτύχει, αν επιδιώκει χαρές που σχετίζονται όχι με τα φθαρτά και φθοροποιά της ζωής).

 

2) DK 68 B190: «Φαύλων έργων και τους λόγους παραιτητέον».

            (=Για έργα φαύλα πρέπει να αποφεύγουμε ακόμη και συζήτηση να κάνουμε, ούτε καν σκέψη ή συζήτηση για τέτοια δράση).

 

 3) DK 68 B 191: «Ανθρώπους ευθυμίη γίνεται μετριότητι τέρψιος και βίου σύμμετρη. Τα δε ελλείποντα και υπερβάλλοντα μεταπίπτειν φιλεί και μεγάλας κινήσιας εμποιείν τη ψυχή».

 (=Ευθυμία οι άνθρωποι μπορούν να επιτυγχάνουν αν επιδιώκουν απολαύσεις με μέτρο και  οργάνωση της ζωής μετρημένη. Όπου υπάρχει έλλειψη ή υπερβολή (στέρηση ή πλησμονή) μοιραία τελούνται μεταπτώσεις και προκαλούνται απότομες συγκινήσει στην ψυχή).

 

4) DK 68 B 207: «Ηδονήν ου πάσαν  αλλά την επί τω καλώ αιρείσθαι χρεών».  

        (=Ανάγκη να μην επιδιώκουμε την οποιαδήποτε ηδονή αλλά να επιλέγουμε αυτήν που οδηγεί σε κάτι ωραίο).

 

5) DK 68 B 194: «Αι μεγάλαι τέρψεις από του θεάσθαι τα καλά των έργων γίγνονται»

(=Οι μεγάλες τέρψεις προέρχονται από τη θέα των ωραίων έργων).

 

6) DK 68 B 192: «Ράδιον εστί επαινείν α μη χρη και ψέγειν. Εκάτερον δε πονηρού τινός ήθους».

(=  Εύκολο είναι να επαινεί κανείς ή να ψέγει αυτά που δεν πρέπει (που δεν  αξίζουν έπαινο ή δεν τους πρέπει ψόγος). Αλλά και η μια και  η άλλη ενέργεια πηγάζουν από ήθος κάπως πονηρό).

 

7) DK 68 B 3: «Τον ευθυμείσθαι μέλλοντα χρη μη πολλά πρήσσειν….μηδέ όσα αν πράσση υπέρ δύναμιν εαυτού και φύσιν αιρείσθαι….».

 (= Αυτός που επιδιώκει για το μέλλον ευδαιμονία είναι ανάγκη να αποφεύγει την πολυπραγμοσύνη….και όσα επιχειρεί να πράξει να τα επιλέγει  έτσι που να μην είναι  πέρα από τις δυνατότητες και τη φυσική αντοχή του, τη φυσική υπόστασή του).

 

8)      DK 68 B 117: «Ετεή ουδέν ίσμεν. Εν βυθώ γαρ  η αλήθεια».

(=Στ’ αλήθεια (ετεός= αληθινός, γνήσιος) τίποτε δε γνωρίζουμε, γιατί η αλήθεια είναι κρυμμένη στο βυθό της αισθητής πραγματικότητας).

 

9) DK 68 B 118: «Δημόκριτος έλεγε βούλεσθαι μάλλον μίαν ευρείν αιτιολογίαν ή την Περσών βασιλείαν εαυτού γενέσθαι»[8] .

(=Ο Δημόκριτος έλεγε ότι προτιμούσε να βρει την αιτία ενός φαινομένου παρά να αποκτήσει τη βασιλεία των Περσών - δηλ.πλούτο απέραντο και δύναμη πολύ μεγάλη).

 

10) DK 68 B 119: «Άνθρωποι τύχης είδωλον επλάσαντο πρόφασιν ιδίης αβουλίης. Βαιά γαρ φρονήσει τύχη μάχεται, τα δε πλείστα εν βίω ευξύνετος οξυδερκείη κατιθύνει».

(=Οι άνθρωποι έπλασαν με τη φαντασία τους και θεωρούν υπαρκτή μορφή την Τύχη ως πρόφαση  για τη δική τους αδυναμία (να προβλέψουν, να δράσουν σωστά). Και θεωρούν ή πιστεύουν ότι η Τύχη αντιμάχεται την αδύναμη φρόνηση τους, ενώ τα πιο πολλά ζητήματα στη ζωή τα ρυθμίζουν με οξυδέρκεια ( διορατικότητα ) όσοι  έχουν σύνεση πολλή).

 

11). DK 68 B 244: «Φαύλον (έργον), καν μόνος ης, μήτε λέξης μήτε εργάση. Μάθε δε πολύ μάλλον των άλλων σεαυτόν αισχύνεσθαι».

(= Κίνηση φαύλη (ανήθικη), κι αν είσαι μόνος, μη σκεφτείς, μην πεις, μην επιχειρήσεις, αλλά μάθε πολύ περισσότερο να ντρέπεσαι τη δική σου συνείδηση (αυτοκριτική) παρά των άλλων την κριτική).

 

12. DK 68 B 251: «Η εν δημοκρατίη πενίη της παρά της δυνάσταις καλεομένης ευδαιμονίης τοσούτον εστίν αιρετωτέρη  οκόσον ελευθερίη δουλείης».

 (=Η φτώχια μέσα σε κοινωνία δημοκρατική είναι τόσο προτιμότερη σε σύγκριση προς την καλοπέραση κοντά σε δυνάστες όσο καλύτερη είναι η ελευθερία συγκρινόμενη με τη σκλαβιά).

 

13. DK 68 B 264: «… εαυτόν μάλιστα αιδείσθαι και τούτον νόμον τη ψυχή καθεστάναι, ώστε μηδέν  ποιείν ανεπιτήδειον».

(=Καλύτερα είναι να ντρέπεται κανείς τη συνείδησή του και να εγκαθιστά τέτοιο το νόμο (αυτοελέγχου) στην ψυχή του, ώστε να μην επιχειρεί τίποτε άπρεπο).

 

14. DK 68 B 297: «Ένιοι θνητής φύσεως διάλυσιν ουκ ειδότες άνθρωποι, συνειδήσει δε της εν τω βίω κακοπραγμοσύνης, τον της βιοτής χρόνον εν ταραχαίς και φόβοις ταλαιπωρέουσι, ψεύδεα περί του μετά την τελευτήν μυθοπλαστέοντες χρόνου».

 (= Μερικοί άνθρωποι, επειδή δε συνειδητοποιούν  ότι η θνητή υπόστασή τους  διαλύεται με το θάνατο, ενώ αντίθετα έχουν  συνείδηση της όλης  κακοπραγίας που προκαλούν με  τις   κακές  πράξεις τους,  ταλαιπωρούνται   όσο ζουν με  ταραχή ψυχική και αγωνία και  πλάθουν μύθους ψευδείς για το χρόνο που εκτείνεται ύστερα από το θάνατό τους, (ότι λ.χ, κάποιος θεός θα τους τιμωρήσει για τις αδικίες τους….).

 

15) DK 68 B 30: «Των λογίων ανθρώπων ολίγοι ανατείναντες τας χείρας ενταύθα, ον νυν αέρα καλέομεν οι Έλληνες (είπαν): πάντα Ζευς μυθέεται  και πάνθ’ ούτος οίδεν  και διδοί και αφαιρέεται και βασιλεύς ούτος των πάντων».

 (=Λίγοι από τους συνετούς ανθρώπους ύψωσαν τα χέρια τους προς ό,τι ονομάζουμε εμείς οι Έλληνες αέρα και είπαν: όλα ο Δίας τα σκέφτεται, όλα εκείνος τα γνωρίζει, εκείνος δίνει κι εκείνος αφαιρεί από τους ανθρώπους τα αγαθά, εκείνος είναι βασιλιάς των πάντων). 

 

16) DK 68 B 125: «Δημόκριτος …εποίησεν τας αισθήσεις λεγούσας προς την διάνοιαν: τάλαινα φρην παρ’ ημέων τας πύστεις λαβούσα ημέας καταβάλλεις; Πτώμα τοι το κατάβλημα».

(= Ο Δημόκριτος προσωποποιώντας τις αισθήσεις- τις παρουσιάζει να αντιλέγουν προς τη διάνοια με τα ακόλουθα: «ταλαίπωρη νόηση (διάνοια), αφού πήρες από μας πληροφορίες για τον κόσμο γύρω σου, προσπαθείς ύστερα να αρνηθείς την προσφορά μας (τη συμβολή μας στη γνωσιακή διαδικασία); Αν νικήσεις σ’ αυτή την αντιδικία (ότι δε χρειάζεσαι τη συμβολή μας, τα μηνύματα που έρχονται από τις αισθήσεις), αυτή η νίκη θα είναι η καταστροφή σου, δε θα έχεις πια πληροφορίες»).

 

17) DK 68 B 155: « Έτι τύνοιν όρα τίνα τρόπον απήντησεν (Χρύσιππος) Δημοκρίτω διαπορούντι… «ει κώνος τέμνοιτο παρά την βάσιν (παράλληλα προς τη βάση) επιπέδω, τι χρη διανοείσθαι τας  των τμημάτων επιφανείας, ίσας ή ανίσους γιγνομένας; Άνισοι μεν γαρ ούσαι τον κώνον ανώμαλον παρέξουσι πολλάς αποχαράξεις λαμβάνοντα βαθμοειδείς και τραχύτητας, ίσων δε ουσών ίσα τμήματα έσται  και φανείται το του κυλίνδρου πεπονθώς ο κώνος εξ ίσων συγκείμενος και ουκ ανίσων κύκλων, όπερ εστίν ατοπώτατον».

 (=Επιπλέον πρόσεξε  με ποιο τρόπο απάντησε ο Χρύσιππος σε μια απορία του  Δημόκριτου: «Αν ένας κώνος τμηθεί με επίπεδο παράλληλο προς τη βάση του, τι πρέπει να πούμε για τις δυο επιφάνειες  που  θα προκύψουν (τη βάση του μικρού κώνου  και την άνω επιφάνεια  του κόλουρου κώνου που θα  προκύψει με την τομή) ότι είναι ίσες ή άνισες μεταξύ τους; Γιατί αν αυτές οι δυο επιφάνειες είναι άνισες, τότε θα δίνουν (θεωρητικά) την εντύπωση ότι η πλευρική επιφάνεια του κώνου είναι ανώμαλη, βαθμιδωτή στην  περιφέρεια της τομής. Αν πάλι  οι δυο επιφάνειες είναι ίσες, τότε όσες τέτοιες τομές κάνουμε θα δείχνουν ίσες περιφέρειες κύκλου, που θεωρητικά οδηγούν στο  ότι ο κώνος είναι κύλινδρος. Αυτό όμως είναι λογικά απαράδεκτο εντελώς).

 

18) DK 68 B 174: «Ο μεν ουν εύθυμος εις έργα επιφερόμενος δίκαια και νόμιμα και ύπαρ και όναρ χαίρει τε και έρρωται και ανακηδής εστι. Ος δ’ αν και δίκης αλογή και τα χρη εόντα μη έρδη τούτω πάντα τα τοιαύτα ατερπείη, όταν τευ αναμνησθή, και δέδοικε και  εαυτόν κακίζει».

(=Ο εύθυμος λοιπόν  (=που στόχο του και βίωμά του έχει την ευθυμία) φέρεται σταθερά προς έργα δίκαια και νόμιμα[9] και απολαμβάνει τη χαρά στον ξύπνο και τον ύπνο του και νιώθει δυνατός και αμέριμνος (με καθαρή συνείδηση). Αν όμως κάποιος παραβλέπει το δίκιο  και δεν πράττει αυτά που πρέπει, γι’ αυτόν όλη η δράση του γίνεται πίκρα και, όταν  πάλι ξαναθυμάται τα «έργα του», φόβο εισπράττει και  κακίζει  τον εαυτό του και τον περιφρονεί).

 

19) DK 68 B 176: «Η τύχη μεγαλόδωρος αλλ’ αβέβαιος, φύσις δε  αυτάρκης. Διόπερ νικά τω ήσσονι και βεβαίω το μείζον της ελπίδος» .

(= Η τύχη είναι γενναιόδωρη, αλλά είναι αβέβαια τα δοσίματά της, ενώ η φυσική ικανότητα του ανθρώπου προσφέρει αρκετά για την ύπαρξή του. Γι’ αυτό νικά εκείνος που βασίζεται στις φυσικές δυνάμεις του για λίγα κέρδη και βέβαια σε αντιδιαστολή προς εκείνον  που ελπίζει από την (αβέβαιη) Τύχη τα πολλά. (Η προσπάθεια μεταφραστικής απόδοσης αναμφισβήτητα φαίνεται παρακινδυνευμένη, αλλά είναι  σύμφωνη με το πνεύμα περί Τύχης που βρίσκομε στο απόσπασμα του Δημόκριτου 119 - παραγρ. 10 σε τούτο το σύνολο των αποσπασμάτων).

 

20) DK 68 B 177: «Ούτε λόγος εσθλός φαύλην πράξιν αμαυρίσκει ούτε πράξις αγαθή λόγου βλασφημίη λυμαίνεται».

(= Ούτε ο λόγος ο επαινετικός ξεπλένει από τη μαυρίλα της πράξη κακή, ούτε  η καλή πράξη μειώνεται από την κακολογία).

 

21) DK 68 B 33  «Διδαχή και φύσις παραπλήσιόν εστι· η γαρ διδαχή μεταρυσμοί τον άνθρωπον, μεταρυσμούσα* δε φυσιοποιεί».

 (=Η διδασκαλία και οι φυσικές καταβολές του ανθρώπου είναι παράγοντες ισοδύναμοι στην οικοδόμηση της προσωπικότητας του ανθρώπου. Γιατί η διδασκαλία μεταρρυθμίζει ή αναδομεί τη φύση και με αυτή την αναδόμηση του δημιουργεί καινούργια φύση).

*Στη γλώσσα των ατομικών ρυσμός =άτομο, κατά συνέπεια το «μεταρυσμοί»  σημαίνει «αναδόμηση ατόμων».

(Στο φαινόμενο παιδεία του ανθρώπου αναφέρονται και τα αποσπάσματα 178-185).

 

22) DK 68 B 216: «Σοφίη άθαμβος αξίη πάντων».

(Η σοφία που δε θαμπώνει έχει αξία μοναδική).

 

23) DK 68 B 217: «Μούνοι θεοφιλέες όσοις εχθρόν το αδικέειν».

(=Μόνοι αγαπητοί στους θεούς είναι όσοι  εχθρεύονται την αδικία).

 

24) DK 68 B 219: «Χρημάτων όρεξις ην μη ορίζηται κόρω πενίης εσχάτης πολλόν χαλεπωτέρη. Μείζονες γαρ ορέξεις μείζονας ενδείας ποιούσιν».

   (=Η βουλιμία για κέρδη οικονομικά, αν δεν περιορίζεται σε κάποια όρια  χορτασμού, είναι χειρότερη και από την έσχατη πενία, γιατί όσο μεγαλώνει η βουλιμία του ανθρώπου τόσο πιο φτωχός νιώθει).

(Άλλα αποσπάσματα με συναφές περιεχόμενο είναι τα 218, 223-23).

 

25) DK 68 B 247: «Ανδρί σοφώ πάσα γη βατή. Ψυχής γαρ αγαθής πατρίς ο σύμπας κόσμος».

(= Για τον άνθρωπο το συνετό και δίκαιο όλη η γη είναι βατή, προσβάσιμη. Γιατί της αγαθής ψυχής πατρίδα είναι  ο κόσμος όλος).

 

26) DK 68 B 248: «Νόμος βούλεται μεν ευεργετείν βίον ανθρώπων, δύναται δε, όταν αυτοί βούλονται πάσχειν ευ. Τοις γαρ πειθομένοις την ιδίαν αρετήν ενδείκνυται» .

(=Ο νόμος - που  εκφράζει τη  βούληση του νομοθέτη  για το καλό της κοινωνίας συνολικά- εγκλείει ως στόχο το να ευεργετεί τη ζωή των ανθρώπων δείχνοντας το δρόμο του δικαίου. Και μπορεί αυτό  να επιτευχθεί, αν οι πολίτες επιθυμούν αυτή την ευεργεσία να τη δεχτούν. Γιατί γι’ αυτούς που πείθονται ο νόμος ενισχύει τη δική τους αρετή).

 

27) DK 68 B 292:  «Άλογοι των ασυνέτων αι ελπίδες».

(= Παράλογες είναι οι ελπίδες των ανθρώπων που δεν έχουν σύνεση).

 

28) DK 68 B 285:  «Γιγνώσκειν χρεών ανθρωπίνην βιοτήν αφαυρήν τε εούσαν και ολιγοχρόνιον…».

(=Είναι ανάγκη οι άνθρωποι  να γνωρίζουν (και να το θυμούνται σταθερά) ότι η ζωή τους είναι σύντομη και με αδυναμίες πολλές (ώστε να ρυθμίζουν ανάλογα τους λογισμούς και τις πράξεις τους)).

 

Επίλογος:

Αξιοσημείωτα  νομίζω για την περίπτωση του Δημόκριτου τούτα:

.α΄. Ασχολήθηκε με όλα τα θέματα / πεδία     όπου απλώνεται η πνευματική ζωή του ανθρώπου, όπως αυτά τα γνωρίζουμε με ορολογία μεταγενέστερη (Γνωσιολογία, Ηθική, Αισθητική, Μεταφυσική)

.β΄. Ιδιαίτερα ασχολείται με τα ζητήματα που συνθέτουν ήθος ζωής (εύθυμης, κατά την ορολογία του).

.γ΄. Φαίνεται ότι κάπου κάπως άγγιξε πρώτος[10] εκείνος  το Πρόβλημα Ελευθερίας της Συνείδησης (που αργότερα ο Αριστοτέλης το προσέγγισε ως προαίρεση και οι Στωικοί, Επικούρειοι το διαμόρφωσαν έτσι που το γνωρίζει και σήμερα ο φιλοσοφικός στοχασμός.

 -------------------------

[1] Ευτύχης Μπιτσάκης, Φιλοσοφία του Ανθρώπου.

Άνταμ  Σαφ, Φιλοσοφία του Ανθρώπου.

Ε. Π. Παπανούτσου, Φιλοσοφικά Προβλήματα.

Του ίδιου, Φιλοσοφία και Παιδεία (όπου  κεφάλαιο για την Ελευθερία) κ.α.

 

[2] Πληροφορία του Αριστοτέλη (Ρητορική, 1373b18).

 Β. Κύρκου, Αρχαίος Ελληνικός Διαφωτισμός και Σοφιστική, Αθήνα 1986, σελ. 132-133.

 

[3] H. Diels- W.Kranz, Die Fragmente, 87 (τ. B΄ 334-370).

Β. Κύρκου, ο.π.(σε διάφορες σελίδες, κατά το Ευρετήριο).

Φ. Κ. Βώρου, «Η Ελληνική Φιλοσοφία στο Ελληνικό Σχολείο» (περιοδ. «Εκπαιδευτικά» τ. 13).

 

[4] Το θέμα αυτό το αναλύει στα Ηθικά Νικομάχεια (βιβλίο Γ΄) από όπου μεταφέρω μερικές χαρακτηριστικές προτάσεις ανάλυσης της έννοιας προαίρεση:

Ηθικά Νικομάχεια ΙΙΙ.2.1: «Διωρισμένων  δε του  τε εκουσίου και ακουσίου περί προαιρέσεως έπεται διελθείν· οικειότατον γαρ είναι τη αρετή  και μάλλον τα ήθη κρίνειν των πράξεων». (=Αφού  προσδιορίσαμε τι σημαίνει εκούσια και ακούσια πράξη, επόμενο είναι να διερευνήσουμε την έννοια της προαίρεσης, γιατί αυτή είναι η πιο  κοντινή προς την έννοια της αρετής).

Ηθικά Νικομάχεια ΙΙΙ, 2.8 «Προαιρείται δ’ έκαστος όσα οίεται γενέσθαι δι’ εαυτού» («τα μεν γαρ εφ’ ημίν τα δε ουκ εφ’ ημίν»).(=Καθένας μπορεί να κάνει την επιλογή του (προαίρεση) ανάμεσα σε λύσεις που κρίνει ότι είναι στα όρια των δικών του δυνατοτήτων).

Ηθικά Νικομάχεια ΙΙΙ,2.9 : «όλως δ’ έοικεν η προαίρεσις περί τα εφ’ ημίν είναι».(=Γενικά  φαίνεται ότι η προαίρεση αναφέρεται σε δυνατές λύσεις, που βρίσκονται μέσα στα όριά μας - όπου εμείς μπορούμε να δράσουμε).

Ηθικά Νικομάχεια ΙΙΙ,3.19: « η προαίρεσις αν είη βουλευτική όρεξις των εφ’ ημίν». (=Η προαίρεση  μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι επιθυμία, που η πραγμάτωσή της είναι μέσα στις δυνατότητές μας).

Ηθικά Νικομάχεια IV,2.4 : «ούτε άνευ νου και διανοίας ούτε άνευ ηθικής έξεως  η προαίρεσις».[= Η προαίρεση (ως νοητική  πράξη επιλογής μιας από τις δυνατές για τον προαιρούμενο λύσεις) δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς νοητική προσπάθεια  και ηθική τάση προς την πράξη, που το υπεύθυνο άτομο προαιρείται να πράξει].

 

[5] Ελληνιστική (ή Αλεξανδρινή) περίοδο ονομάζουν οι ιστορικοί αυτήν που εκτείνεται μετά το θάνατο του Αλέξανδρου (323 π.Χ.) και του  Αριστοτέλη (322 π.Χ.) ως το 30 π.Χ., κατά την οποία είχαν διαμορφωθεί  περί την Ανατολική Μεσόγειο τα Ελληνιστικά Κράτη (Περγάμου, Συρίας, Αιγύπτου κ.α), όπου πολλοί πληθυσμοί είχαν επηρεαστεί πολιτικά – πολιτιστικά από τους Έλληνες σε βαθμό  τέτοιο, ώστε να ελληνίζουν.

 

[6] A. A. Long, Η Ελληνιστική Φιλοσοφία: Στωικοί, Επικούρειοι, Σκεπτικοί (μετ. Στυλιανού Δημόπουλου - Μυρτώς Δραγώνα - Μονάχου) έκδοση ΜΙΕΤ, 1987, σελ. 101-108 (Επικούρειοι), 168-172 (Καρνεάδης) , 268-69 και 326 (Στωικοί). Δείτε και την τελευταία υποσημείωση τούτου του άρθρου.

 

[7] Ο Σωκράτης συνομιλώντας με το φίλο του Κρίτωνα στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο του είπε κατηγορηματικά: «ουδενί  άλλω πείθομε ή τω λόγω  ος αν μοι λογιζομένω βέλτιστος φαίνηται», (Πλάτων, Κρίτων § 17), (= δεν πείθομαι σε καμιά άλλη δύναμη παρά στο λογικό μου, όταν αυτό μου φαίνεται ότι δείχνει τον πιο σωστό δρόμο σε ώρες που λογίζομαι, σκέπτομαι, συλλογίζομαι).

 

[8] Περιττό να επιχειρήσουμε ανάλυση της σημασίας που έχει για τον επιστημονικό λόγο η αναζήτηση της αιτίας. Θυμίζουμε απλά:

.α΄. Την αναζήτηση της αιτίας (δι’ ην αιτίην επολέμησαν αλλήλοις Έλληνες και Πέρσαι) έθεσε ως πρώτο μέλημά του  ο Ηρόδοτος με το Προοίμιο του έργου του (των Ιστοριών),

.β΄. Αργότερα ο Αριστοτέλης (στην αρχή των Φυσικών και αλλού) διευκρίνιζε: «τότε μόνον οιόμεθα γιγνώσκειν τι, όταν τα αίτια γνωρίσωμεν τα πρώτα (= τότε μόνο θεωρούμε ότι γνωρίζουμε κάτι, όταν γνωρίσουμε τα αίτια του φαινομένου τα αρχικά).

.γ΄. Και διευκρίνιζε αλλού ο Αριστοτέλης (Περί Ζώων Μορίων , κεφ. 4) τη χαρά της αναζήτησης γράφοντας: «Η γεννήσασα φύσις αμηχάνους ηδονάς προσφέρει τοις δυναμένοις ζητείν την αιτίαν» (=Η φύση που μας γέννησε   προσφέρει   ανείπωτη ηδονή σε κείνους που  μπορούν να αναζητούν την αιτία των φαινομένων και  των πράξεων ή ενεργειών).

 

[9] Νομίζω υπάρχει ουσιώδης διάκριση ανάμεσα στα δίκαια (κατά την κρίση  και ευθύνη αυτού που δρα) και τα νόμιμα (αυτά που ορίζει ο νόμος της κοινωνίας ως υποχρεωτικά, γιατί κρίνονται αναγκαία για την κοινωνική συνοχή. Γι’ αυτά την ευθύνη έχει η κοινωνία, το άτομο συμμορφώνεται  με το νόμο της ).

 

[10] F. K. Voros, «Das Problem der Willensfreiheit bei Demokrit» (=Το Πρόβλημα της Ελευθερίας της Βούλησης κατά το Δημόκριτο), περιοδικό Das Altertum, 1975,  Ανατολικό  Βερολίνο.

Πώς να αλλάξουμε μια έννοια που ήδη πιστεύουμε πως γνωρίζουμε;

Περιμένουμε, έτσι μάθαμε, έτοιμη ύλη, έτοιμες μεθόδους. Μια καθορισμένη πορεία με αρχή και τέλος που θα ακολουθήσουμε.

Όμως, τι γίνεται αν δεν υπάρχει; Πώς είναι αν εμείς τη φτιάχνουμε κάθε στιγμή;

Πότε είχαμε ξανά την ευκαιρία να το σκεφτούμε αυτό, πόσο μάλλον να το κάνουμε πράξη;

Και πρέπει να επιστρέψουμε στην αρχή, που δεν ξέρουμε καν ποια είναι...

Ο πραγματικός δάσκαλος θα μας βοηθήσει να τη βρούμε. Όχι τη δική του προκαθορισμένη αρχή, αλλά τη δική μας. Μοιάζει φοβικό και χαοτικό...

Τα πάντα είναι ανοιχτά και διαθέσιμα. Δεν υπάρχουν δεδομένα, στείρες γνώσεις.

Είναι και αυτός (ο δάσκαλος) όσο ευάλωτος όσο εμείς. Βρίσκεται στο πλάι μας, ισότιμα, μαζί μας. Διαφορετικά δεν έχει να δώσει παρά μόνο το πεπερασμένο, που δεν χρησιμεύει, δεν είναι δημιουργικό. Δεν ανταποκρίνεται στις δικές μας ανάγκες αλλά στις δικές του.

Ξέρει να ακούει, τολμά να συντονίζεται. Μπορεί να εισχωρεί σε αυτό που είναι πέρα από το δικό του, αφήνοντάς το ολοκληρωτικά στην άκρη...

Πού θα εστιαστούμε; ποιες είναι οι δικές μας συγκεκριμένες ερωτήσεις; Τι έχουμε ανάγκη; Πώς βγαίνουμε από το αόριστο θεωρητικό για να ανταποκριθούμε στο πρακτικό αληθινό;

Πώς μετακινείται η αντίληψη μας, πώς αλλάζει η θέαση μας;

Πώς οι λέξεις που ανταλλάσσουμε αποκτούν το ίδιο νόημα, τις ίδιες δονήσεις;

Πώς εισχωρούμε με ασφάλεια ο ένας μέσα στον άλλον; Όχι ως αυθεντία με μαθητή, όχι ως θεραπευτής με ασθενή, όχι ως εξουσιαστής με υποταγμένο, αλλά ως ισότιμα μέλη της κάθε έννοιας: μαθητής με μαθητή, ασθενής με ασθενή, θεραπευτής με θεραπευτή, αυθεντία με αυθεντία.

Η πρόκληση, που ανατρέπει όλους τους προηγούμενους ρόλους.
Το μάθημα που κάνει το χρόνο να πετάει.
Οι διάλογοι χωρίς τέλος.
Η γνώση που αποκαλύπτεται φυσικά.
Ο εαυτός μας που ανασταίνεται.
Η ζωή που αλλάζει νόημα και όψη.
Η ύλη που δεν έχει όρια.
Τα θέματα και οι τομείς που ενώνονται, συνθέτονται.
Το πρόγραμμα που γίνεται επιλογή.

Η ανατροπή των ερμηνειών είναι αναγκαία. Η δυσκολία βρίσκεται στην εμμονή και στην πάλη. Που κι αυτή μετατρέπεται σε πρόκληση.

Απουσιάζει η κριτική, η αξιολόγηση, η στείρα αποστήθιση. Το προηγούμενο επαναπροσδιορίζεται, οι λέξεις αλλάζουν για να μην τις χρησιμοποιεί το εγώ για να εδραιώνει την προηγούμενη περιοριστική θέση του.

Κάθε μαθητής και κάθε μάθημα διαφέρουν. Πουθενά ο δάσκαλος δεν μπορεί να προετοιμαστεί. Μπορεί μόνο να συνεχίζει να απελευθερώνει τον εαυτό του, να επεκτείνει το νου του, να αποσυμβολίζει τις έννοιες του, να διεισδύει στη ζωή του, να τολμά να συνδέεται με (όχι να αναχωρεί από) τους μαθητές του.

Ο καθένας τους είναι ένα δώρο που έχει επιλέξει για του δείξει, για να αντλήσει περισσότερη γνώση.
Δεν ανταλλάσσουν απόψεις. Δεν υιοθετούν κάνεις κανενός. Οι  διάλογοι διαφέρουν από τις συζητήσεις.

Δεν είναι κάποιο σχολείο... Είναι πραγματική μάθηση...

Εσύ είσαι ο αρχηγός...
Κάνε τις δικές σου ερωτήσεις.
Εντόπισε τις δικές σου ανάγκες.
Βρες τα δικά σου ζητούμενα.
Δεν υπάρχει ατζέντα.
Προσφέρεις με τη συμβολή σου.
Είναι δικός σου ο χρόνος.
Ανέλαβέ τον. Δώσε του περιεχόμενο, νόημα και σκοπό.

ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΜΑΣ ΔΙΔΑΞΕΙ ΜΙΑ ΑΠΩΛΕΙΑ

Ο φόβος της απώλειας και ο πόνος που την ακολουθούν είναι δύο από τα πιο καταστρεπτικά ανθρώπινα συναισθήματα. Καταναλίσκουν τεράστιες ποσότητες συγκινησιακής, νοητικής και σωματικής ενέργειας και δημιουργούν οδύνη σε κάθε επίπεδο. Γιατί συμβαίνει αυτό;

 

Οι βασικές ανάγκες μας στη ζωή είναι η ασφάλεια, η ικανοποίηση και η επιβεβαίωση του εαυτού μας σαν προσωπικότητα. Ένα άτομο δεν μπορεί να νιώσει σιγουριά, ικανοποίηση, αυτοπαραδοχή ή αγάπη, αν δεν έχει ικανοποιήσει αυτές τις βασικές ανάγκες. Επειδή τον κυριαρχεί η ψευδαίσθηση πως οι ανάγκες αυτές μπορούν να ικανοποιηθούν εξωτερικά, προσπαθεί να αγκιστρωθεί σε κάτι και να αποκτήσει υλικά αντικείμενα, θέσεις, χρήματα ή σχέσεις. Αφοσιώνεται σ’ αυτά, πιστεύοντας πως θα του χαρίσουν τη δύναμη, την κατοχύρωση, την ικανοποίηση και το αίσθημα της αξίας του εαυτού του και της επιτυχίας. Φοβάται πως αν δεν τα έχει θα γίνει ευάλωτος, στο έλεος του περιβάλλοντος ολόγυρά του.

 

Έτσι όλοι μας γαντζωνόμαστε στα υλικά μας αγαθά, στις σχέσεις μας, στη περιουσία μας και στην κοινωνική μας θέση με ένα αίσθημα φόβου και απόγνωσης, πιστεύοντας πως πρέπει να τα υπερασπισθούμε γιατί αν μας τα αφαιρέσουν, θα πληγωθούμε και κατά κάποιο τρόπο θα μειωθούμε. Η ανάγκη λοιπόν να γαντζωθούμε σε κάτι έξω από τον εαυτό μας και να στηριχθούμε επάνω του οφείλεται στην άγνοια του πραγματικού μας πνευματικού εαυτού, που είναι αθάνατος, άτρωτος και παντοδύναμος. Επειδή δεν συνειδητοποιούμε πως στην πραγματικότητα είμαστε πνεύμα που υπάρχει πριν και μετά από τη γέννηση και το θάνατο αυτού του πρόσκαιρου σώματος και της προσωπικότητας, ταυτιζόμαστε με το σώμα και την προσωπικότητα, που είναι ευάλωτα και νιώθουμε ανασφάλεια και φόβο. Αποζητάμε τότε κάποια σταθερότητα στις σχέσεις μας με άλλους ανθρώπους, με τον πλούτο και άλλα αντικείμενα του υλικού κόσμου.

 

Το πρόβλημα είναι πως όλα αυτά, τα χρήματα, οι σχέσεις και η κοινωνική υπόσταση, είναι επίσης πρόσκαιρα και στο έλεος της πλημμυρίδας του αήττητου χρόνου. Τίποτα από όσα μπορούμε να δούμε και να ακούσουμε με τις σωματικές μας αισθήσεις δεν είναι αρκετά σταθερή πηγή ασφάλειας, γιατί υπόκειται στους βασικούς νόμους του υλικού κόσμου: γέννηση, ανάπτυξη, φθορά και θάνατο. Ζωή σημαίνει αλλαγή και τίποτα από ότι αντικρίζουμε ή βασιζόμαστε επάνω του, δεν είναι απαλλαγμένο από την πιθανότητα να μεταβληθεί από τη μια στιγμή στην άλλη. Μπορεί ακόμα και να πάψει να υπάρχει. Μέσα σε δευτερόλεπτα η περιουσία μας, η δουλειά μας, ο σύζυγος ή η σύζυγός μας, οι γονείς ή τα παιδιά μας μπορούν να εξαφανιστούν. Είναι πρόσκαιρα κύματα στο πέλαγος της ζωής.

 

Το ποτάμι του χρόνου παρασύρει κάθε τι στο πέρασμά του και δεν κάνει εξαίρεση για το υλικό μας σώμα ή την προσωπικότητά μας. Μέσα στο φόβο μας, προσπαθούμε να αποφύγουμε να μας παρασύρει και αφοσιωνόμαστε σε αντικείμενα και ανθρώπους, που και αυτά όμως με τη σειρά τους θα νικηθούν από το χρόνο. Η μόνη λύση για την πραγματική ασφάλεια είναι οι όχθες του ποταμού – δηλαδή αυτό που βρίσκεται έξω από τη ροή του χρόνου και δεν επηρεάζεται από αυτόν: με δυο λόγια, το πνεύμα, η παγκόσμια συνειδητότητα ή Θεός που αποτελεί την πραγματική φύση της ύπαρξής μας. Αυτή είναι η μοναδική πηγή ασφάλειας, ικανοποίησης και επιβεβαίωσης.

 

Για να φθάσουμε όμως στο σημείο να μπορέσουμε να το συνειδητοποιήσουμε αυτό, η ζωή μας επιτρέπει να σχηματίζουμε εξαρτήσεις σε πρόσωπα, καταστάσεις ή πράγματα, ή ακόμα και ιδέες και πεποιθήσεις, για να δοκιμάσουμε ξανά και ξανά την οδύνη της απώλειας και της αποθάρρυνσης, και να μάθουμε το μάθημα πως δεν υπάρχει διαρκής εξασφάλιση εκεί.

 

Η προσαρμογή και η εγκατάλειψη του παρελθόντος είναι βασικές ικανότητες για να συμβαδίσει κανείς με το ρεύμα της εξέλιξης και της πνευματικής ανάπτυξης ή απλούστερα για ν’ αποφύγει τον πόνο. Το παλιό πρέπει να παραχωρήσει τη θέση του στο νέο για να του επιτρέψει να αναπτυχθεί. Αυτός είναι ένας νόμος του υλικού και πνευματικού κόσμου. Το στάσιμο νερό είναι νεκρό. Ένα δοχείο πρέπει να αδειάσει για να δεχθεί το νέο περιεχόμενο. Αν το σώμα και ο νους μας μένουν προσκολλημένοι σε διάφορα πράγματα και αρνιούνται να τα εγκαταλείψουν, τότε δεν υπάρχει η δυνατότητα της εξέλιξης σε νέες και υψηλότερες καταστάσεις συνειδητότητας. Το παιδί πρέπει να πεθάνει για να μεταβληθεί σε έφηβο. Ο σπόρος πρέπει να θρυμματισθεί και να διαλυθεί, προτού γίνει δέντρο. Το αυγό πρέπει να σπάσει για να μετατραπεί σε κάμπια και η κάμπια πρέπει να πεθάνει για να μεταμορφωθεί σε χρυσαλλίδα. Εμείς βρισκόμαστε ακόμα στο στάδιο του αυγού, ίσως μερικοί να έχουν φθάσει στην κάμπια. Αν δεν απαρνηθούμε το σημερινό μας εαυτό με όλες του τις εξαρτήσεις, πώς είναι δυνατόν να εξελιχθούμε στον εαυτό χρυσαλλίδα και να πετάξουμε μακριά, ελεύθεροι από κάθε προσκόλληση;

 

Η ζωή, λοιπόν, μας βοηθά κάθε φορά που μας στερεί κάτι που μας υποβαστάζει, γιατί έτσι μας δίνει την ευκαιρία να ανακαλύψουμε πως αυτό το κάτι δεν μας ήταν απαραίτητο πραγματικά και πως είμαστε πολύ πιο πλήρεις απ’ ότι πιστεύαμε αρχικά.

Το απλό, το εύκολο και μια παραβολή για την ζωή.

Είναι τόσο σκληρός ο αγώνας, αλλά τόσο γλυκός.
Είναι τόσο μεγάλη η ζωή όταν ζεις διαρκώς.

Δεν ξέρω γιατί πρέπει να γράψω αυτήν την ανάρτηση. Αυτό που θα προσπαθήσω να περιγράψω για εμένα φαντάζει αυτονόητο. Ίσως λοιπόν και στο μυαλό όλων των ανθρώπων. Όμως δεν το βλέπω γύρω μου. Ίσως ενώ το γνωρίζουμε να εθελοτυφλούμε, εξαιτίας της τεμπελιάς μας. Σίγουρα πάντως φταίει αυτή η απαίσια διαφήμιση που βρίσκεται παντού γύρω μας. Τηλεόραση, εφημερίδες, περιοδικά, σε στάσεις λεωφορείων, σε πινακίδες στο δρόμο. Ακόμα και αν κλειστείς στο σπίτι σου, κάποιος θα βρεθεί να σε πάρει τηλέφωνο ή θα έρθει για να σου πουλήσει κάτι που θα "βελτιώσει" την ζωή σου. Απλά δεν μπορείς να ξεφύγεις, να δεθείς στο κατάρτι και να βουλώσεις τα αυτιά σου στις σύγχρονες σειρήνες. Αλλά στο θέμα μας για να καταλάβετε και τι εννοώ:

Το απλό και το εύκολο.
Πολλοί άνθρωποι συγχέουν αυτές τις δύο λέξεις. Τις περισσότερες φορές το εύκολο δεν είναι απλό, όπως επίσης το απλό δεν είναι εύκολο. Όλοι γύρω μας λένε να κάνουμε την ζωή μας πιο εύκολη. Πιο βολική. Και πράγματι αν σκεφτούμε σε τι συνθήκες ζούσε ο άνθρωπος πριν μερικές χιλιάδες χρόνια (για να μην ξεχνιόμαστε 1,5 στους 7 συνεχίζει να ζει έτσι) σίγουρα θα δώσουμε δίκιο σ' αυτούς τους ανθρώπους. Ηλεκτρισμός, πόσιμο νερό, αποχετευτικό σύστημα, φάρμακα, κάτω από μια γερή στέγη χωρίς να κινδυνεύουμε πλέον από άγρια θηρία μαζεύοντας την τροφή μας κ.ο.κ. ζούμε μια σχετικά εύκολη ζωή. Είναι όμως απλή; Που για να τα έχουμε όλα αυτά, έχουμε μαζευτεί σε πόλεις, ζούμε για να εργαζόμαστε ώστε να μπορούμε να πληρώσουμε λογαριασμούς, αρρωσταίνουμε συχνά, οι ψυχικές ασθένειες γίνονται όλο και περισσότερες, έχουμε αφανίσει την χλωρίδα μαζί με την πανίδα, ενώ το φαγητό μας γίνεται όλο και πιο άγευστο ποτισμένο με κάθε είδους χημικό. Ναι, είναι αλήθεια, ζούμε παραπάνω έστω και με τεχνητή υποστήριξη αλλά είναι κατά τη γνώμη μου η ποσότητα σε αντιδιαστολή με την ποιότητα...

Μια ζωή απλή σύμφωνα με τα παραπάνω όμως δεν θα ήταν και εύκολη. Θα έπρεπε να καλλιεργούμε μόνοι μας την τροφή μας, να επισκευάζουμε και να συντηρούμε μόνοι μας τα σπίτια μας, να ζούμε πιο μακρυά από γιατρούς και νοσοκομεία με κίνδυνο να αποχαιρετίσουμε τον μάταιο τούτο κόσμο πρόωρα, μερικές φορές να μας λείπουν πολλές ανέσεις, λεφτά κ.ο.κ. Αν τα σκεφτεί κανείς αυτά, αρχίζει και τα ζυγίζει. Αρχίζει η σύγκριση των υπέρ και των κατά. Η άνεση και η καταστροφή από την μια και η δυσκολία από την άλλη. Δύσκολα πράγματα, που αρχίζουν να στροβιλίζουν στο κεφάλι σου και σε τρώνε ζωντανό από μέσα. Τα αντίθετα (υπέρ-κατά, σωστό-λάθος, καλό-κακό, άσπρο-μαύρο) καταναλώνουν την ζωή σου χωρίς να μπορούν τελικά να σου δώσουν μια απάντηση...

Όμως κατά την άποψη μου δεν χρειάζεται καμία σκέψη. Είναι δυνατόν να θέλεις να ζυγίσεις το μόνο αληθινό μας σπίτι, όπου έζησε, ζει και θα ζει όλη η ανθρωπότητα; Είναι δυνατόν να θεωρείς ότι η ζωή πρέπει να είναι "κάτι εύκολο"; "κάτι" που γεμίζει με ανέσεις ή στο οποίο πρέπει να βρεις ένα τρόπο να βολευτείς; Για πόσο ακόμα θα βάζεις το προσωπικό συμφέρον πάνω από το συλλογικό; Τι σε κάνει να νομίζεις ότι είσαι ανώτερος ή πιο σημαντικός από τους άλλους; Αν σκέφτεσαι έτσι το μόνο που καταφέρεις είναι να κάνεις την ζωή δυσκολότερη σε σένα και στους άλλους για να έχεις απλώς μια ψευδαίσθηση ότι ζεις. Ναι, γιατί δεν συνεισφέρεις στη ζωή, η ζωή σου είναι ψεύτικη. Είσαι νεκρός και δεν το ξέρεις... Πρέπει να γνωρίζουμε ότι η ζωή δεν είναι κάτι "εύκολο", κάτι που γεμίζει με ανέσεις. Δεν έχεις ολοκληρωμένη ζωή αν έχεις ακίνητα, κινητά, γυναίκες και λεφτά. Δεν νομίζεις ότι οι εμπειρίες, η φιλία, η δημιουργία, η μάθηση και φυσικά ο ελεύθερος χρόνος για να τα κάνεις όλα αυτά γεμίζουν την ζωή περισσότερο;

Η ζωή είναι ένα ταξίδι και το ταξίδι είναι ταυτόχρονα απλό και δύσκολο πράγμα. Όχι ένα ταξίδι προσχεδιασμένο σαν από ταξιδιωτικό γραφείο. Με εισιτήρια στο χέρι, προορισμό γνωστό, ξενοδοχεία και διατροφή πληρωμένα. Και όμως όλοι μας έτσι σκεφτόμαστε στη ζωή. Σχεδιάζουμε ή καλύτερα κάνουμε εικασίες και αν αυτές επιβεβαιωθούν το λέμε καλή τύχη, αν τα πράγματα έρθουν αλλιώς το λέμε κακή τύχη και γκρινιάζουμε, κατηγορούμε θυμώνουμε, βρίζουμε. Το ταξίδι της ζωής όμως είναι ένα ταξίδι ανοικτό σε όλες τις πιθανότητες, και περιέχει μέσα του χαρές και λύπες. Δεν είναι ούτε θέμα τύχης, ούτε οργάνωσης. Όταν οργανώνεις κάτι, κλείνεις πολλές πόρτες που σου στερούν ευκαιρίες που δεν έχεις την δυνατότητα να γνωρίζεις εκ των προτέρων...

Μόνο ένα ταξίδι στο άγνωστο μπορείς να το ευχαριστηθείς πραγματικά. Ευχαριστιέσαι την δημιουργία, την ανακάλυψη, την ανταμοιβή των κόπων σου, την κάθε στιγμή. Με λίγα λόγια νιώθεις χαρά να ζεις.

Η ζωή χωρίς τον θάνατο δεν υπάρχει. Η ζωή χωρίς τον κίνδυνο γενικά δεν υπάρχει. Όπως δεν υπάρχει και ευχαρίστηση χωρίς κόπο. Όμως η ζωή θέλει και να διαθέτεις και χρόνο για να μπορείς να την ευχαριστηθείς. Ποιο το νόημα να στερήσαι το ταξίδι για να αποκτήσεις τα μέσα ώστε να το οργανώσεις χωρίς εκπλήξεις; και χωρίς μάλιστα να γνωρίζεις αν θα σου δοθεί τελικά ο χρόνος για να το κάνεις! Αν ανήκετε σ' αυτήν την κατηγορία των ανθρώπων που προσπαθούν να ζήσουν το κάθε λεπτό που τους χαρίστηκε, κατανοώντας ότι ο φόβος για τους κινδύνους που εγκυμονούν σε κάθε γωνιά, είναι φυσιολογικός και συνδεδεμένος με την ζωή τότε έχετε ήδη σταματήσει να φοβάστε. Τότε και μόνο τότε γευόμαστε τους καρπούς της ζωής που μπορούμε να τους ανακαλύψουμε και να τους χαρούμε κάτω από οποιαδήποτε συνθήκες όσο δύσκολες κι αν είναι αυτές. Γιατί μέσα από τον κίνδυνο μπορείς να εκτιμήσεις τα άπειρα δώρα που σου προσφέρει η ζωή απλόχερα, αλλιώς όλα θα είναι άγευστα, και σύντομα θα τα βαριέσαι όλα.

Αυτό είναι και το νόημα της παρακάτω παραβολής που αποδίδεται στο Βούδα, τουλάχιστον όπως την καταλαβαίνω εγώ:

Ένας άνθρωπος που ταξίδευε σε ένα χωράφι αντίκρισε μια τίγρη. Έτρεξε να ξεφύγει αλλά η τίγρη ήταν πεινασμένη και τον ακολούθησε. Φτάνοντας σ' ένα γκρεμό, πιάστηκε από τις ρίζες μιας άγριας αμπέλου και κρεμάστηκε από στην άκρη του. Η τίγρη στάθηκε από πάνω του και τον μύριζε. Τρέμοντας κοίταξε προς τα κάτω όπου άλλη μια τίγρης περίμενε να τον φάει. Μόνο η άμπελος τον κρατούσε στην ζωή.

Δύο ποντίκια, ένα λευκό και ένα μαύρο άρχισαν να ροκανίζουν την άμπελο. Ο άνθρωπος είδε μια φορτωμένη φραουλιά κοντά του. Κρατώντας με το ένα χέρι την άμπελο, άπλωσε το άλλο και έκοψε μια φράουλα. Τι νόστιμη που ήταν!

Μέση ηλικία – Η εμπειρία του να περνάμε πλέον απαρατήρητοι

Γενικά
Όλοι μας έχουμε ανάγκη για προσοχή, εκτίμηση και επιβεβαίωση, και ο καθένας μας προσπαθεί να τα εισπράξει με το δικό του προσωπικό τρόπο, π.χ. διαμέσου της εργασίας, της εξωτερικής εμφάνισης, των φιλικών και κοινωνικών του σχέσεων, των παιδιών του, του σεξ κ.ά. Έρχεται, όμως, πάντα η στιγμή όπου αυτές οι πηγές επιβεβαίωσης αρχίζουν να στερεύουν, ακόμα και να εξαφανίζονται πλήρως, π.χ. εξαιτίας της συνταξιοδότησης, της φυσικής φθοράς του σώματος, της μετακόμισης των παιδιών σε δικό τους σπίτι κ.τ.λ.

Το να μην είμαστε πλέον στον ίδιο βαθμό γοητευτικοί, ελκυστικοί και ερωτεύσιμοι είναι οδυνηρό για τους περισσότερους ανθρώπους, ασχέτως φύλου. Οι συνέπειες είναι, συνήθως, εντονότερες και εμφανέστερες όσο λιγότερες αλλά και εκ των έξω προερχόμενες είναι οι πηγές επιβεβαίωσής μας γιατί έτσι μετατρεπόμαστε σε όμηρούς τους. Στην περίπτωση αυτή, η ανάγκη μας για επιβεβαίωση μετατρέπεται σε μια μόνιμη πηγή άγχους που συρρικνώνει αισθητά την ποιότητα και τις δυνατότητες της ζωής μας.

Η είσοδος στη λεγόμενη μέση ηλικία, με όλες τις αλλαγές που αυτό συνεπάγεται, αποτελεί μια νέα και πολύ σημαντική εμπειρία για τον καθένα που, όμως, δεν την αποδέχονται όλοι στον ίδιο βαθμό ή ακόμα και καθόλου. Για αρκετούς, και μόνον οι αλλαγές στο σώμα τους -που αρχίζει να γερνά, χάνοντας τη φρεσκάδα του- αποτελεί σοβαρό ναρκισσιστικό πλήγμα και με ποικίλες συνέπειες στην ψυχική υγεία.

Η επίδραση του περιβάλλοντος

Όσο πίσω και αν ανατρέξουμε στην ιστορία του ανθρώπινου γένους, θα διαπιστώσουμε την ύπαρξη μιας αμφιθυμίας και μιας, κατά κύριο λόγο, αρνητικής δεσπόζουσας στάσης απέναντι στους ηλικιωμένους και στη γήρανση αυτή καθαυτή.

Στη σύγχρονη εποχή, από τη στιγμή που δίνεται ιδιαίτερα μεγάλη έμφαση στην παραγωγικότητα, στην αποτελεσματικότητα και στη νεανική εμφάνιση, πολλοί είναι αυτοί που κάνουν το παν για να αναχαιτίσουν τη φυσική πορεία της φθοράς του σώματος. Ζούμε σε ένα περιβάλλον που εστιάζει ολοένα και περισσότερο στην εξωτερική μας εμφάνιση. Το σώμα μας μετατρέπεται σε αντικείμενο και πολλοί το αξιολογούν με βάση την εξωτερική τους, αποκλειστικά, εμφάνιση. Το θεωρούμενο ως ιδεώδες είναι τόσο ανέφικτο, σε σημείο να είναι πολλοί αυτοί που νιώθουν ντροπή για το σώμα και την εν γένει εμφάνισή τους, χαμηλή αυτοεκτίμηση, ακόμα και κατάθλιψη.

Η είσοδος της γυναίκας στη μέση ηλικία

Για πολλές γυναίκες, η είσοδος στη μέση ηλικία, δηλαδή η αίσθηση και η διαπίστωση πως δεν είναι πλέον στον ίδιο βαθμό γοητευτικές, ελκυστικές και ερωτεύσιμες αποτελεί σοκ. Οι τρόποι αντίδρασής τους, όμως, απέναντι σε αυτήν τη νέα πραγματικότητα, μπορεί να είναι πολύ διαφορετικοί από γυναίκα σε γυναίκα.

Η αλήθεια είναι πως μια γυναίκα γίνεται συχνά αποδέκτης προσοχής στη διάρκεια της έως τότε ζωής της, σε σημείο που να το θεωρεί ως κάτι το αυτονόητο και να μη του δίνει ιδιαίτερη σημασία παρά μόνον όταν κάποια στιγμή διαπιστώσει πως δεν την εισπράττει πλέον. Η εικόνα που είχε για τον εαυτό της δεν είναι πια η ίδια. Η διαπίστωση αυτή αποτελεί σοβαρή πρόκληση και δοκιμασία για την αυτοεκτίμηση πολλών γυναικών, προκαλώντας, αρκετές φορές, σοβαρές αναταράξεις στην ψυχική τους ισορροπία.

Η αρχόμενη γήρανση είναι πιθανότατα δυσκολότερη για τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν όμορφες, επενδύοντας πολλά στην εμφάνισή τους και διαμορφώνοντας την αυτοεκτίμηση και την ταυτότητά τους, κυρίως, διαμέσου αυτής. Για τις γυναίκες αυτές, η κάθε ρυτίδα αποτελεί σημαντική απώλεια στο χρηματιστήριο της προσωπικής τους επιβεβαίωσης την οποία προσπαθούν να αντισταθμίσουν με πολλούς και διάφορους τρόπους. Αρκετές καταφεύγουν σε πλαστικές εγχειρίσεις ή άλλου είδους αισθητικές παρεμβάσεις βελτίωσης σημείων του σώματός τους, ακολουθούν τη μόδα, γυμνάζονται κ.ά. Όλα αυτά δεν είναι, κατ΄ανάγκην, κάτι το αρνητικό. Πρόβλημα συνιστά το να γίνονται όλα αυτά επειδή κάποιος δεν αποδέχεται όχι μόνο τον εαυτό και το σώμα του για αυτό που είναι αλλά και την ηλικία του.

Η αποδοχή των όποιων σταδιακών αλλαγών συμβαίνουν στο σώμα μας προϋποθέτει να είμαστε ειλικρινείς, αλλά και επιεικείς, απέναντι στον ίδιο μας τον εαυτό και, αν όχι να μας αρέσει αυτό που κάθε φορά είμαστε, τουλάχιστον να μπορούμε να αποδεχόμαστε το σώμα μας όπως είναι.

Όταν η εμφάνιση γίνεται η ταυτότητα κάποιου

Υπάρχουν γυναίκες οι οποίες ποτέ δεν θεωρούσαν την εμφάνισή τους ως κάτι το ιδιαίτερα σημαντικό και προϋπόθεση για να νιώθουν καλά με τον εαυτό και τη ζωή τους. Για κάποιες άλλες, όμως, που χρησιμοποίησαν την εξωτερική τους εμφάνιση ως ταυτότητα και μέτρο της αξίας τους, το να μην είναι πλέον το ίδιο ελκυστικές, όπως παλιά, αποτελεί σοβαρό πλήγμα και οδηγεί, σχεδόν πάντα, σε προσωπική κρίση.

Υπάρχουν, επίσης, γυναίκες που, ως παιδιά, δεν εισέπραξαν την επιβεβαίωση που χρειάζονταν ώστε να δημιουργηθεί εντός τους η αίσθηση εκείνη που να τα κάνει να νιώθουν πως αξίζουν την αγάπη των άλλων. Κάποιες από τις γυναίκες αυτές εισέπραξαν, παρόλ΄αυτά, αρκετή προσοχή και επιβεβαίωση στη ζωή τους ώστε να νιώθουν καλά. Η είσοδος, όμως, στη μέση ηλικία -που έχει ως συνέπεια, μεταξύ άλλων, και τη σημαντική μείωση αυτής της, αναγκαίας για τις ίδιες, προσοχής- μπορεί να ενεργοποιήσει ξανά την αρχική προβληματική αναξιότητας με ότι αυτό συνεπάγεται, όπως προαναφέραμε.

Όπως και κάθε είδους προσωπική κρίση, παρόλη την οδύνη που εμπεριέχει, δίνει ταυτόχρονα στο άτομο τη δυνατότητα να αναβιώσει, να συνειδητοποιήσει, να κατανοήσει και να ενσωματώσει τις επώδυνες αυτές εμπειρίες και τα συνακόλουθα συναισθήματα.

Μια φυσιολογική διεργασία πένθους για τις περισσότερες

Οι περισσότερες γυναίκες διαθέτουν τους απαραίτητους μηχανισμούς προσαρμογής που τις επιτρέπουν να εγκλιματισθούν στους νέους όρους ζωής τους. Ο αποχαιρετισμός στη νεότητα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται, αποτελεί μια διεργασία πένθους που, παρόλη την οδύνη που εμπεριέχει, οι περισσότεροι καταφέρνουν να την αφομοιώσουν και να επαναπροσδιορίσουν τη ζωή τους, βάσει των νέων δεδομένων, βλέποντας και αξιοποιώντας τα όποια θετικά υπάρχουν ακόμα και τώρα.

Όταν η εμφάνιση δεν είναι πλέον το σημαντικότερο πράγμα στη ζωή κάποιου και στον προσδιορισμό του ποιος είναι ή ποια αξία έχει, τότε η προσωπικότητα, το άτομό του συνολικά και όλα όσα έχει καταφέρει έως τότε στη ζωή, π.χ. καριέρα, οικογένεια, εγγόνια κ.ά., αποκτούν ίσως μεγαλύτερη σημασία και ενδιαφέρον, ακόμα και από αυτήν την ίδια την ομορφιά.

Παρά τις όποιες δυσκολίες, που συνδέονται με τη μέση ηλικία, υπάρχουν γυναίκες που νιώθουν ανακούφιση για πολλά νέα πράγματα και νέες καταστάσεις που κάνουν την εμφάνισή τους -όπως το να μην έχουν πια περίοδο, το να έχουν αφήσει πίσω τους το κουραστικό πλέον ερωτικό παιχνίδι, το να έχουν περισσότερο χρόνο για τον εαυτό τους και να είναι περισσότερο ο εαυτός τους- που τις δημιουργεί μια μεγαλύτερη αίσθηση ελευθερίας, αλλά και ειλικρίνειας απέναντι τόσο προς τον ίδιο τον εαυτό όσο και προς τους άλλους.

Οι κοινωνικοί κανόνες για την εξωτερική εμφάνιση της γυναίκας

Οι απόψεις για το πώς θα πρέπει να συμπεριφέρεται κάποιος/-α ή για το ποια θα πρέπει να είναι η εμφάνισή του/της στην κάθε ηλικία είναι ακόμα βαθιά ριζωμένες στη συνείδησή μας και δεν φαίνεται να αμφισβητούνται ιδιαίτερα.

 Οι κοινωνικοί κανόνες για την εμφάνιση της γυναίκας στις διάφορες ηλικίες είναι πολύ αυστηροί. Όποια τολμά να τους αγνοήσει, διατρέχει τον κίνδυνο να γίνει αποδέκτης χλευασμού και αποδοκιμασίας. Η αυστηρότητα αυτή είναι εντονότερη για τις γυναίκες μέσης ηλικίας που προσπαθούν να δείχνουν νεότερες με έναν εξεζητημένο τρόπο, ιδιαίτερα, αν θεωρηθεί πως η γυναίκα προσπαθεί να αξιοποιήσει τον τομέα της σεξουαλικότητας, έχοντας προκλητική εμφάνιση (κοντές φούστες, βαθιά ντεκολτέ κ.τ.λ.).

Αυτό που παρατηρούμε είναι αρκετά αντιφατικό. Από τη μία, πριμοδοτείται η καλή εξωτερική εμφάνιση της γυναίκας, δηλαδή, το να δείχνει πως ενδιαφέρεται για αυτήν και να διατηρείται σε καλή φόρμα αλλά, από την άλλη, οι όποιες προσπάθειές της προς την κατεύθυνση αυτή να μην είναι εμφανείς και «παρατραβηγμένες». Αν συμβαίνει το τελευταίο, κινδυνεύει να θεωρηθεί ως «ψώνιο», ανασφαλής, προκλητική κ.ά.

Έτσι, λοιπόν, ενώ φαίνεται πως πολλές γυναίκες μέσης ηλικίας θέλουν να δείχνουν επικριτικές απέναντι στην κυρίαρχη άποψη για μια νεανική και «φρέσκια» εξωτερική εμφάνιση και στον υπερβολικό εστιασμό σε αυτό, παρόλ΄αυτά, προσπαθούν να ακολουθούν -στο βαθμό που η κάθε μία τους μπορεί- αυτήν την κυρίαρχη άποψη και στάση με έναν τρόπο που, όμως, να μην είναι προς τα έξω διακριτός.

Επίλογος
Η λέξη «γήρανση» ηχεί αρνητικά στα αυτιά των περισσοτέρων, ιδιαίτερα των γυναικών. Ακόμα και στο θέμα αυτό, οι άνδρες φαίνεται να είναι πιο ευνοημένοι. Οι γκρίζες τρίχες στους κροτάφους τους θεωρούνται ως δείγμα γοητείας, κάτι που δεν συμβαίνει με τις γυναίκες που νιώθουν πως πρέπει να σπεύσουν να τις καλύψουν με την πρώτη τους εμφάνιση. Κάτι ανάλογο ισχύει και για την εν γένει εξωτερική εμφάνιση των γυναικών. Η αρχόμενη γήρανση του δικού τους κορμιού μοιάζει να είναι πιο «επιλήψιμη», ενώ υπάρχει, ταυτόχρονα, η αίσθηση πως έχουν ευθύνη ώστε το σώμα τους να μην καταρρεύσει.

Σίγουρα, δεν υπάρχει κάτι το θετικό στο να βλέπει κάποιος την εμφάνιση, την υγεία και την ενέργειά του να επιδεινώνονται. Αυτό, όμως, είναι η μία όψη του νομίσματος. Η άλλη έχει να κάνει με τις εμπειρίες και την ωρίμανση που κάποιος αποκτά γερνώντας, κι αυτό είναι ιδιαίτερα πολύτιμο. Όμως, ευθύνη για το πώς βιώνουμε τον εαυτό μας, με το πέρασμα του χρόνου, δεν έχουμε μόνον οι ίδιοι αλλά και η κοινωνία. Οι διάφορες αντιλήψεις για τους ηλικιωμένους, για το πώς πρέπει να είναι, να φέρονται και, γενικώς, για το τι τους επιτρέπεται ή όχι, παίζει, επίσης, σημαντικότατο ρόλο στον τρόπο που βιώνει ένα άτομο, ασχέτως φύλου, τον εαυτό του καθώς γερνά.

Μία σοφία ζωής που, αν την κατακτήσουμε, θα κάνουμε ευκολότερη τη ζωή μας είναι το να αντέξουμε το ότι δεν μπορούμε να αλλάξουμε τα πάντα. Να αποδεχθούμε, δηλαδή, αυτά που δεν μπορούμε να αλλάξουμε, να αλλάξουμε αυτά που μπορούμε και να είμαστε αρκετά έξυπνοι ώστε να διακρίνουμε τη διαφορά ανάμεσα σε αυτά τα δύο…

Σε κανέναν δεν αρέσει να γερνά αλλά, από τη στιγμή που αυτό είναι αναπόφευκτο, θα πρέπει να μπορούμε να προσαρμοζόμαστε στα νέα δεδομένα και στις αλλαγές που συμβαίνουν. Η συνέχεια και η ποιότητα της ζωής μας εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από τον τρόπο που διαχειριζόμαστε τα προβλήματα και τις δυσκολίες που μας παρουσιάζονται, ασχέτως από το αν είμαστε νέοι ή ηλικιωμένοι…

Παιδί και φόβος

Οι φόβοι στις διάφορες ηλικίες και τρόποι αντιμετώπισης

Γενικά
«Ένα φάντασμα βρίσκεται κάτω από το κρεβάτι μου», «Φοβάμαι το σκοτάδι», «Θα πέσει κεραυνός και θα μας κάψει», «Όλοι θ΄αρχίσουν να γελάνε μαζί μου αν κάνω κάποιο λάθος», «Δεν θέλω να πάω κατασκήνωση», και άλλα πολλά. Τα παιδιά μπορεί να ανησυχούν και να φοβούνται για πολλά πράγματα και καταστάσεις -πραγματικές ή μη- και αυτό δεν είναι, κατ΄ανάγκην, κάτι το ανησυχητικό, παρόλη την ταλαιπωρία που προκαλεί τόσο στα ίδια όσο και στους γονείς τους.

Ο φόβος είναι το πλέον κυρίαρχο απ΄όλα τα αισθήματα που βιώνει στη ζωή του ο άνθρωπος, ασχέτως ηλικίας. Ίσως υπάρχουν άτομα που ποτέ τους να μην έχουν βιώσει κάποια χαρά, ευτυχία ή ευχαρίστηση, κανένας, όμως, που να μην έχει βιώσει, έστω και μία φορά, φόβο και τη συνακόλουθη ψυχική οδύνη που προκαλεί.

Ο φόβος για το θάνατο, την ασθένεια, το σοβαρό τραυματισμό, τη φτώχεια και τόσα άλλα πιθανά δεινά διαμορφώνουν και καθορίζουν πολλές σημαντικές επιλογές και την καθημερινότητά μας, π.χ. τον τρόπο που τρεφόμαστε, που οδηγούμε, το είδος των δραστηριοτήτων που επιλέγουμε κ.ά. Μπορεί να είναι οδυνηρό το αίσθημα του φόβου, όμως, σε αυτό οφείλουμε, σε μεγάλο βαθμό, την επιβίωσή μας, καθώς προετοιμάζει σώμα και ψυχή ώστε να προβλέπουν, να αποφεύγουν και να προσπαθούν να αντιμετωπίζουν κάθε είδους κίνδυνο που τυχόν προκύψει.

Όταν μιλούμε για τον παιδικό φόβο γενικώς, εννοούμε το φόβο εκείνο που προκαλείται, ουσιαστικά, χωρίς κάποια πραγματική αιτία.

Διάφορες μορφές φόβου
Ορισμένες μορφές φόβου είναι έμφυτες, όπως, για παράδειγμα, ο φόβος για τα ύψη ή για ξαφνικούς έντονους ήχους. Όσον αφορά στα παιδιά, υπάρχουν δύο μορφές φόβου που τα ακολουθούν σε όλη τη διάρκεια της παιδικής τους ηλικίας, και αυτές είναι ο φόβος για τους ξένους και ο φόβος του αποχωρισμού από αγαπημένα τους πρόσωπα. Υπάρχουν, επίσης, φόβοι που συνδέονται με το ψυχοσυναισθηματικό εξελικτικό στάδιο που βρίσκεται το παιδί, για παράδειγμα, ο φόβος για το θάνατο -γύρω στην ηλικία των πέντε χρόνων- όταν το παιδί συνειδητοποιεί τι σημαίνει θάνατος.

Μία ακόμα μορφή φόβου είναι ο φόβος που προκαλείται εξαιτίας διαφόρων τραυματικών καταστάσεων, όπως κάποιο σοβαρό τροχαίο δυστύχημα, σεξουαλική κακοποίηση, θύμα απαγωγής, τρομοκρατικές ενέργειες κ.ά. που δημιουργούν, σχεδόν πάντα, ένα μόνιμο αίσθημα φόβου και ανασφάλειας που είναι αδύνατον να ξεπερασθεί ουσιαστικά, χωρίς τη βοήθεια ψυχοθεραπείας.

Από το φόβο κάποιου ενδεχόμενου εξωτερικού κινδύνου -όσο σοβαρός και αν είναι- μπορούμε, με κάποιον τρόπο, να προφυλαχθούμε, όχι όμως και από το φόβο που κουβαλούμε εντός μας και που δεν οφείλεται σε κάποιον εξωτερικό παράγοντα. Αυτός ο φόβος μας ακολουθεί παντού και, ως εκ τούτου, είναι πολύ χειρότερος, όπως π.χ. το άγχος θανάτου ή το έντονο άγχος αποχωρισμού ενός παιδιού.

Συχνότητα εμφάνισης και εξέλιξη των φόβων
Σχεδόν όλα τα παιδιά εμφανίζουν, σε κάποια φάση της εξέλιξής τους, διάφορους φόβους. Όμως, για ένα ποσοστό 5-10% από αυτά, οι φόβοι αυτοί είναι τόσο έντονοι ώστε να πληρούν τα κριτήρια κάποιας ειδικής φοβίας -π.χ. φόβος για το ασανσέρ, για κάποιο ζώο κ.ά.- ή κάποιας μορφής αγχώδους διαταραχής, π.χ. άγχος αποχωρισμού κ.ά. Σε πολλές περιπτώσεις και με το διάβα του χρόνου, οι διάφοροι φόβοι της παιδικής ηλικίας εξαφανίζονται από μόνοι τους ή μειώνεται αισθητά η έντασή τους. Αρκετά συχνά, όμως, συνεχίζουν να υπάρχουν και στην ενήλικη ζωή.

Όπως προαναφέραμε, ο φόβος για τα ύψη και για ξαφνικούς δυνατούς ήχους είναι έμφυτος, οπότε υπάρχουν από την αρχή της ζωής και είναι εύκολο να τους αντιληφθεί κάποιος.

Στο δεύτερο μισό του πρώτου χρόνου της ζωής, εμφανίζονται δύο νέες μορφές φόβου: ο φόβος για τους ξένους -και σταδιακά για νέα καταστάσεις και πράγματα- και το άγχος αποχωρισμού -δηλαδή, ο φόβος εγκατάλειψης- που στην ουσία ποτέ δεν εξαλείφεται, συνεχίζοντας να υπάρχει εντός μας, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό στον καθένα.

Στο μεσοδιάστημα μεταξύ πρώτου και δεύτερου χρόνου της ζωής, το παιδί έχει ιδιαίτερα μεγάλη ανάγκη από ασφάλεια και προβλεψιμότητα στη ζωή και στην καθημερινότητά του. Ως εκ τούτου, μπορεί ακόμα και η παραμικρότερη αλλαγή στις καθημερινές του συνήθειες να προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στο παιδί, όπως επιθετικότητα, προσκόλληση στο γονιό, απαιτητικότητα κ.τ.λ.

Κατά το ίδιο διάστημα, εμφανίζεται και ο φόβος για το σκοτάδι που, στην ουσία, υποδηλοί το φόβο για το άγνωστο, καθώς, στο σκοτάδι, είναι σαν να εξαφανίζεται κάθε τι γνώριμο και οικείο που αποτελεί για το παιδί παράγοντα ασφάλειας.

Στην ηλικία των 5 χρόνων, περίπου, το παιδί αρχίζει να αντιλαμβάνεται την έννοια του θανάτου και να φοβάται μήπως πεθάνουν οι γονείς του. Γύρω στην ηλικία των 9 χρόνων, αρχίζει να φοβάται μήπως το ίδιο πεθάνει. Στο μεσοδιάστημα μεταξύ του 5ου και 10ου έτους, το παιδί συνειδητοποιεί σταδιακά το αμετάκλητο του θανάτου.

Μεταξύ του 4ου και 6ου χρόνου της ζωής, η φαντασία του παιδιού εξελίσσεται ραγδαία, σε σημείο ώστε τα όρια ανάμεσα σε φαντασία και πραγματικότητα να είναι, αρκετές φορές, ασαφή. Αυτό οδηγεί στο να μη είναι πάντα σαφές για το παιδί τι ανήκει στον εσωτερικό και τι στον εξωτερικό του κόσμο. Έτσι, λοιπόν, οι κακές μάγισσες, τα διάφορα τέρατα και οι όποιες άλλες απειλητικές ή μη φιγούρες δεν υπάρχουν μόνο στα παραμύθια ή στα κινούμενα σχέδια αλλά, αρκετές φορές και στην πραγματικότητα. Αυτό, σε συνδυασμό με την αίσθηση των παιδιών της ηλικίας αυτής πως μπορούν να επηρεάσουν με έναν μαγικό τρόπο το περιβάλλον τους, τα κάνει να πιστεύουν πως αρκεί να σκεφθούν κάτι, και αυτό θα υπάρχει, π.χ. ένα φάντασμα ή ένα λιοντάρι κάτω από το κρεβάτι τους. Όλα αυτά συντελούν στην εμφάνιση δυσκολιών ύπνου, τη νύχτα.

Στην ηλικία των 7-8 ετών, οι διάφοροι φόβοι των παιδιών εντείνονται και πληθαίνουν, αποκτώντας πλέον μια πιο ρεαλιστική χροιά. Έτσι, λοιπόν, για παράδειγμα, ο φόβος ενός του πολέμου, ενός πιθανού δυστυχήματος ή μιας φυσικής καταστροφής είναι το είδος των φόβων που παρατηρούνται στη διάρκεια της περιόδου αυτής.

Η επιρροή των Μ.Μ.Ε.
Από αυτά που προαναφέραμε, είναι εύκολο να αντιληφθεί ο καθένας μας πως η ανεξέλεγκτη παρακολούθηση βιντεοταινιών ή τηλεοπτικών προγραμμάτων -παιδικών και μη- που, συχνά, περιέχουν πολλή βία, φυσικές καταστροφές, πολέμους, εγκλήματα, τρομοκρατικές ενέργειες κ.τ.λ. μπορεί να δημιουργήσουν στο παιδί μια αίσθηση προσωπικής απειλής και πως, ανά πάσα στιγμή, μπορεί να συμβεί κάτι το μοιραίο τόσο στο ίδιο όσο και στα αγαπημένα του πρόσωπα.

Η χρήση της τηλεόρασης ως ένα είδος άμισθης babysitter μπορεί να δημιουργήσει πολλά προβλήματα τόσο στο παιδί όσο και σε όλη την οικογένεια.

Πως μπορούμε να βοηθήσουμε το παιδί;
Εάν διαπιστώσουμε πως ένα παιδί είναι υπερβολικά φοβισμένο για κάτι που, στην ουσία, δεν είναι επικίνδυνο και που το εμποδίζει να κάνει πράγματα που θέλει, αυτό αποτελεί σοβαρή ένδειξη πως θα πρέπει να ζητήσουμε τη βοήθεια κάποιου ειδικού ώστε να ανακουφιστεί το παιδί, να μην επηρεασθούν αρνητικά οι σχολικές του επιδόσεις, η κοινωνικότητα ή ο ελεύθερός του χρόνος, αλλά και για να μειωθεί ο κίνδυνος μελλοντικών αρνητικών επιπτώσεων όπως η κατάθλιψη, η χρήση ουσιών κ.ά.

Ως γονείς, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να διαβάσουμε και να πληροφορηθούμε με κάποιον τρόπο τι αντιπροσωπεύουν οι διάφοροι φόβοι και το άγχος που εμφανίζουν τα παιδιά. Αυτό θα μας βοηθήσει να έχουμε την απαραίτητη ψυχραιμία και ηρεμία που σίγουρα θα επηρεάσει θετικά και το ίδιο το παιδί. Αν και είναι πολύ ψυχοφθόρο να βλέπεις το παιδί σου να υποφέρει με αυτόν τον τρόπο, δεν θα πρέπει να ξεχνούμε πως το άγχος δεν είναι κάτι το επικίνδυνο και πως μπορεί, αν όχι να εξαφανιστεί, τουλάχιστον να μειωθεί αισθητά.

Κάτι ακόμα πολύ σημαντικό είναι να παίρνουμε πάντα στα σοβαρά τους φόβους του παιδιού, όσο υπερβολικοί και αν είναι. Η παλιά στρατηγική του «Ηρέμισε, δεν υπάρχει κανένας λόγος να φοβάσαι, η μαμά ή ο μπαμπάς είναι εδώ», που χρησιμοποιούνταν κατά κόρον -τουλάχιστον παλαιότερα- δεν είναι αποτελεσματική. Η άρνηση του φόβου που νιώθει το παιδί όχι μόνο δεν τον εξαλείφει αλλά του δημιουργεί ένα ιδιότυπο αίσθημα μοναξιάς και την εντύπωση πως δεν έχει νόημα να μιλά γι΄αυτόν, από τη στιγμή που δεν λαμβάνεται σοβαρά υπόψη. Αν πρόκειται για μικρότερης ηλικίας παιδί, που ισχυρίζεται π.χ. πως ένα φάντασμα κρύβεται μέσα στην ντουλάπα ή κάτω από το κρεβάτι του, μη διστάσετε να πάρετε ένα φακό ή το παιδί από το χέρι -αν δεν έχει αντίρρηση- και να ψάξετε μέσα στη ντουλάπα ή κάτω από το κρεβάτι. Με τον τρόπο αυτόν, το παιδί νιώθει πως δεν είναι μόνο με τους φόβους του, πως παίρνουμε στα σοβαρά τα συναισθήματά του αλλά ανακουφίζεται γρηγορότερα και νιώθει, ταυτόχρονα, πιο θαρραλέο και δυνατό, έχοντας συμμετάσχει στην αναζήτηση της υποτιθέμενης απειλής.

Επίλογος
Υπάρχει ένα ταμπού, στο Δυτικό κόσμο, απέναντι στην εκδήλωση κάθε είδους επώδυνου συναισθήματος. Μοιάζει σαν να πρέπει να είμαστε -αν είναι δυνατόν- συνεχώς χαμογελαστοί και χαρούμενοι. Αρκεί μόνο να δει κάποιος ένα, όπως αποκαλείται, «Πρωινάδικο», για να διαπιστώσει πόσο πολύ πριμοδοτείται αυτή η στάση μέσα από συνεχή χαμόγελα, τραγούδια, χορό, εξεζητημένες εκφράσεις δήθεν ευφορίας και καλής διάθεσης και προτροπών να νιώσουν και οι τηλεθεατές κάτι αντίστοιχο.

Είναι πολύ σημαντικό να έχουμε υπόψη πως ο φόβος, γενικώς, είναι ένα απόλυτα φυσιολογικό αίσθημα, ιδιαίτερα όταν ζούμε σε έναν κόσμο όπου υποβόσκουν διάφορες απειλές και αβεβαιότητες. Αυτό στο οποίο θα πρέπει να αποσκοπούμε είναι να δώσουμε στο παιδί τα εφόδια εκείνα που θα του επιτρέπουν να διαχειρίζεται αποτελεσματικά τους διάφορους φόβους του, ιδιαίτερα τους μη ρεαλιστικούς, και όχι να εξαλείψουμε, πάση θυσία, κάθε του φόβο.

Τέλος, ας μην ξεχνούμε πως πολλοί από τους παιδικούς φόβους έχουν ιδιαίτερη εξελικτική αξία καθώς βοηθούν το παιδί να αποκτήσει ψυχικά αντισώματα απέναντι σε καταστάσεις που σίγουρα θα αντιμετωπίσει αργότερα στη ζωή, όπως π.χ. την οδύνη του αποχωρισμού. Και ας μην ξεχνάμε, επίσης, πως και εμείς οι ίδιοι φοβόμασταν διάφορα πράγματα, ως παιδιά, αλλά δεν πάθαμε κάτι…

Παρατηρήθηκε για πρώτη φορά στον επιταχυντή LHC το ‘όμορφο’ κουάρκ γνωστό και ως bottom

Ένα σπάνιο, φευγαλέο σωματίδιο έχει διαφανεί στις πρώτες μέρες λειτουργίας του Μεγάλου Επιταχυντή Συγκρουόμενων Δεσμών Πρωτονίων LHC.

 

Ο επιταχυντής LHC ξεκίνησε τις εργασίες του στις 30 Μαρτίου και ένας από τους τέσσερις μεγάλους ανιχνευτές του εντόπισε αποδείξεις για την εμφάνιση του όμορφου (beauty) κουάρκ ή botton όπως είναι πιο γνωστό. Το κουάρκ bottom ή beauty είναι της τρίτης γενιάς με φορτίο −¹⁄₃ e, που οι θεωρητικοί για πρώτη φορά υπέθεσαν ότι υπήρχε στον κόσμο των σωματιδίων το 1973. Τελικά βρέθηκε το 1977 στο Fermilab.

Το κουάρκ bottom μπορεί να διασπαστεί είτε σε ένα up είτε σε ένα charm κουάρκ μέσω της ασθενούς αλληλεπίδρασης, ενώ ο χρόνος ζωής του είναι μόλις ~10⁻¹² s.

 

Η ανακάλυψη του πρέπει να είναι η πρώτη από τις πολλές διασπάσεις του ‘όμορφου’ κουάρκ που το LHCb, το πείραμα που έχει σκοπό την ανίχνευση αυτού του κουάρκ, θα παρατηρήσει, και αποδεικνύεται έτσι ότι ο ανιχνευτής λειτουργεί κανονικά όπως έχει προγραμματιστεί.

 

Στον ανιχνευτή έγινε η καταγραφή ενός μεσονίου, που αποτελείται από ένα κουάρκ αντι-bottom και ένα up – ένα από τα δύο πιο συνηθισμένα κουάρκ που αποτελούν τα πρωτόνια και νετρόνια. Ενώ τα up κουάρκ έχουν διάρκεια ζωής δισεκατομμύρια χρόνια, το κουάρκ bottom διασπάται πολύ γρήγορα σε άλλα χαμηλής ενέργειας σωματίδια σε περίπου 1,5 x 10⁻¹² δευτερόλεπτα.

 

Μετά από ένα ταξίδι μόλις 2 χιλιοστά στον επιταχυντή, τα κουάρκ botton ή beauty διασπάστηκε σε ένα πιο ελαφρύ κουάρκ – που ζευγαρώνει με το up κουάρκ  – και η επιπλέον ενέργεια χρησιμοποιείται για τον σχηματισμό των μιονίων, σωματίδια που μοιάζουν με τα ηλεκτρόνια.

 

Εξαιρετικά σπάνιες διασπάσεις

«Είναι μια πολύ σπάνια περίπτωση – είναι σαν να βρίσκεις βελόνα στα άχυρα», λέει ο Andreas Schopper, εκπρόσωπος του LHCb. "Ανάμεσα σε 10 εκατομμύρια δεδομένα βρήκαμε αυτό το γεγονός."

 

Το σωματίδιο αυτό έγινε αντιληπτό από το αυτόματο σύστημα ενεργοποίησης του LHCb, που έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να αναγνωρίζει ασυνήθιστα γεγονότα ή σωματίδια, αλλά να αγνοεί την συντριπτική πλειοψηφία των συγκρούσεων ανάμεσα στα πρωτόνια. Μάλιστα λιγότερο από το 1% των συγκρούσεων ενδιαφέρουν τους επιστήμονες του LHCb.

 

Μόλις καταγράφεται ένα συμβάν οι λεπτομέρειες των σημάτων στέλνονται σε υπολογιστές και στις πέντε ηπείρους, όπου κατά τη διάρκεια μερικών ημερών το λογισμικό αναπλάθει τα ίχνη των σωματιδίων. "Είναι η πρώτη φορά που έχει εντοπιστεί και έχει αναδημιουργηθεί ένα τέτοιο μεγάλο σωματίδιο, " συνεχίζει ο Schopper.

 

Επιστροφή στην Μεγάλη Έκρηξη

Στον LHCb θα δούμε πολλές τέτοιες διασπάσεις, προκειμένου να ρίξουμε φως στο τι συνέβη με την αντιύλη που θα πρέπει να είχε δημιουργηθεί, παράλληλα με την ύλη στις απαρχές του σύμπαντος μας.

 

Το πείραμα έχει ως στόχο να εξετάσει τι θα συμβεί στα beauty ή bottom κουάρκ,  που σχηματίζονται σε υψηλής ενέργειας εκρήξεις – όχι τουλάχιστον στο big bang. Με τη σύγκριση των προϊόντων διάσπασης των κουάρκ αυτών, οι ερευνητές του LHC ελπίζουν να βρουν ενδείξεις ως προς το γιατί το σύμπαν μας φαίνεται να ευνοεί την ύλη από την αντιύλη.

 

"Για την ακρίβεια των μετρήσεων θα χρειαστούμε πολλά εκατομμύρια σωματίδια bottom», λέει ο Jürgen Schukraft, εκπρόσωπος του πειράματος ALICE του LHC. «Αυτό δείχνει ότι ο ανιχνευτής ασκεί καλά την αποστολή του, που είναι πολύ καλό για την αναγνώριση των πολύπλοκων μοτίβων διάσπασης."

Η θεωρία του Αϊνστάιν καταπολεμά τις προκλήσεις

Δύο νέες και ανεξάρτητες μελέτες έχουν θέση σε δοκιμασία τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας του Αϊνστάιν όπως ποτέ άλλοτε δεν έγινε στο παρελθόν. Τα αποτελέσματα αυτά, που έγιναν με τη βοήθεια του Παρατηρητηρίου Chandra των ακτίνων-Χ, δείχνουν ότι η θεωρία του Αϊνστάιν εξακολουθεί να είναι το best game in town.

Αυτή η σύνθετη εικόνα του γαλαξιακού σμήνους Abell 3376 δείχνει στοιχεία από το Chandra και το Παρατηρητήριο ROSAT (σε χρυσό), μια οπτική εικόνα από την Ψηφιοποιημένη Έρευνα του Ουρανού (σε κόκκινο, πράσινο και μπλε), και μια ραδιο εικόνα από το VLA σε μπλε χρώμα. Η εμφάνιση των δεδομένων των ακτίνων Χ σαν μια «σφαίρα», προκαλείται από μια συγχώνευση, καθώς το υλικό χύνεται στο γαλαξιακό σμήνος από τη δεξιά πλευρά. Το γιγάντιο ράδιο τόξο στην αριστερή πλευρά της εικόνας μπορεί να προκληθεί από τα κρουστικά κύματα που δημιουργούνται από αυτή τη συγχώνευση

Η κάθε ομάδα επιστημόνων επωφελήθηκε από τις εκτεταμένες παρατηρήσεις του Chandra σε σμήνη γαλαξιών, τα μεγαλύτερα αντικείμενα στο Σύμπαν που συνδέονται μεταξύ τους με τη βαρύτητα. Ένα αποτέλεσμα που αποκλείει κάθε επίδοξη θεωρία βαρύτητας που θα ήθελε να κτυπήσει τη Γενική Σχετικότητα, ενώ από την άλλη δείχνει ότι η θεωρία του Αϊνστάιν δουλεύει πάνω σε ένα ευρύ φάσμα χρόνων και αποστάσεων σε όλο το σύμπαν.

f (R) βαρύτητα

Μάλιστα το πρώτο πόρισμα αποδυναμώνει σημαντικά την ανταγωνίστρια θεωρία της Γενικής Σχετικότητας που είναι γνωστή ως "f (R) βαρύτητα" .

"Αν η Γενική Σχετικότητα είναι η πρωταθλήτρια στην βαρέων βαρών πυγμαχία, η άλλη θεωρία είχε ελπίσει ότι είναι σοβαρή υποψήφια για αυτή τη θέση", δήλωσε ο Fabian Schmidt του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Καλιφόρνιας στην Πασαντένα, ο οποίος ήταν επικεφαλής της μελέτης. "Η εργασία μας δείχνει ότι οι πιθανότητες του να κλονιστεί κάποτε ο πρωταθλητής είναι πολύ λίγες."

Τα τελευταία χρόνια, οι φυσικοί έχουν στρέψει την προσοχή τους σε ανταγωνιστικές θεωρίες για Γενικής Σχετικότητας ως μια πιθανή εξήγηση για την επιταχυνόμενη διαστολή του σύμπαντος. Επί του παρόντος, η πιο δημοφιλής εξήγηση για την επιτάχυνση είναι η λεγόμενη κοσμολογική σταθερά, η οποία μπορεί να θεωρηθεί ως η ενέργεια που υπάρχει στον κενό χώρο. Αυτή η ενέργεια αναφέρεται ως σκοτεινή ενέργεια για να τονίσει ότι δεν μπορεί να ανιχνευθεί άμεσα.

Στην f (R) θεωρία, η κοσμική επιτάχυνση προέρχεται όχι από μια εξωτική μορφή ενέργειας, αλλά από την τροποποίηση της βαρυτικής δύναμης. Η τροποποιημένη δύναμη, επίσης, επηρεάζει το ρυθμό με τον οποίο μικρές προσαυξήσεις της ύλης, μπορούν να μεγαλώσουν – κατά τη διάρκεια μεγάλων χρονικών διαστημάτων – τόσο, ώστε να γίνουν μεγάλα γαλαξιακά σμήνη, ανοίγοντας έτσι την δυνατότητα για μία ευαίσθητη δοκιμή της θεωρίας.

Ο Schmidt και οι συνάδελφοι του χρησιμοποίησαν εκτιμήσεις της μάζας από 49 σμήνη γαλαξιών στην τοπική γειτονιά μας, από τις παρατηρήσεις του Chandra, και τις συνέκριναν με τις προβλέψεις θεωρητικών μοντέλων και μελέτες των σουπερνόβα, του κοσμικού υπόβαθρου των μικροκυμάτων, καθώς και με την ευρείας κλίμακας κατανομή των γαλαξιών στο σύμπαν.

Δεν βρήκαν όμως κανένα αποδεικτικό στοιχείο ότι η βαρύτητα είναι διαφορετική από αυτή που προβλέπει η Γενική Σχετικότητα, σε κλίμακες μεγαλύτερες από 130 εκατομμύρια έτη φωτός. Το όριο αυτό αντιστοιχεί σε εκατονταπλάσια βελτίωση σε σχέση με τα όρια της εμβέλειας της τροποποιημένης βαρυτικής δύναμης, που μπορεί να ρυθμιστεί χωρίς τη χρήση των δεδομένων των σμηνών.

"Αυτή ήταν η ισχυρότερη πίεση που δέχθηκε ποτέ μια εναλλακτική λύση της Γενικής Σχετικότητας σε τέτοιας κλίμακας απόσταση", δήλωσε ο Schmidt. "Τα αποτελέσματά μας δείχνουν ότι μπορούμε να εξετάσουμε την βαρύτητα αυστηρά στις κοσμολογικές κλίμακες, χρησιμοποιώντας τις παρατηρήσεις των γαλαξιακών σμηνών."

Ο λόγος για αυτή τη δραματική βελτίωση στους περιορισμούς μπορεί να αποδοθεί στην αυξημένη δράση των βαρυτικών δυνάμεων που ενεργούν πάνω σε σμήνη, σε αντίθεση με την καθολική διαστολή του υποβάθρου του σύμπαντος. Η τεχνική αυτή υπόσχεται, επίσης, να είναι μια καλή δοκιμή και για άλλα τροποποιημένα σενάρια βαρύτητας, όπως τα μοντέλα υπαγορεύονται από θεωρίες πολλών διαστάσεων και την θεωρία χορδών.

Και δεύτερη δοκιμασία της Γενικής Σχετικότητας

Μια δεύτερη, ανεξάρτητη μελέτη ενισχύει επίσης την Γενική Σχετικότητα με την απευθείας δοκιμή σε κοσμολογικές αποστάσεις και χρόνους. Μέχρι τώρα, η Γενική Σχετικότητα είχε ελεγχθεί μόνο με πειράματα από κλίμακες από το εργαστήριο έως το Ηλιακό Σύστημα, αφήνοντας ανοιχτή την πόρτα στη δυνατότητα να επαληθευτεί η Γενική Σχετικότητα σε πολύ μεγαλύτερες κλίμακες.

Για να ελέγξει αυτό το ζήτημα, μια ομάδα στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ σύγκρινε παρατηρήσεις του Chandra για το πόσο γρήγορα γαλαξιακά σμήνη έχουν αναπτυχθεί διαχρονικά με τις προβλέψεις της Γενικής Σχετικότητας. Το αποτέλεσμα είναι σχεδόν πλήρης συμφωνία μεταξύ της παρατήρησης και της θεωρίας.

"Η θεωρία του Αϊνστάιν καταφέρνει και πάλι, αυτή τη φορά να υπολογίσει πόσα τεράστια σμήνη έχουν σχηματιστεί σύμφωνα με την έλξη της βαρύτητας κατά τη διάρκεια των τελευταίων πέντε δισεκατομμυρίων χρόνων," λέει ο David Rapetti του Ινστιτούτου Kavli, στον τομέα Αστροφυσικής και Κοσμολογίας, ο οποίος ηγήθηκε της νέας μελέτης. "Είναι συναρπαστικά και καθησυχαστικά συγχρόνως τα αποτελέσματά μας, η οποία είναι η πιο ισχυρή δοκιμασία για τη συνοχή της Γενικής Σχετικότητας που έχει ποτέ πραγματοποιηθεί στις κοσμολογικές κλίμακες."

Ο Rapetti και οι συνεργάτες του με βάση τα αποτελέσματά τους σε ένα δείγμα 238 σμηνών που ανιχνεύτηκαν σε ολόκληρο τον ουρανό από το τηλεσκόπιο ROSAT των ακτίνων-Χ που τώρα όμως δεν υπάρχει. Αυτά τα δεδομένα ενισχύθηκαν με λεπτομερείς μετρήσεις της μάζας σε 71 μακρινά σμήνη χρησιμοποιώντας το Chandra, και 23, σχετικά κοντινά, σμήνη χρησιμοποιώντας το ROSAT, και σε συνδυασμό με τις μελέτες σουπερνόβα, του κοσμικού υπόβαθρου των μικροκυμάτων, και την κατανομή των γαλαξιών καθώς και των εκτιμήσεων της απόστασης των γαλαξιακών σμηνών.

Τα σμήνη των γαλαξιών είναι σημαντικά αντικείμενα στην προσπάθεια μας να κατανοήσουμε το Σύμπαν στο σύνολό του. Επειδή οι παρατηρήσεις της μάζας των γαλαξιακών σμηνών είναι άμεσα ευαίσθητες με τις ιδιότητες της βαρύτητας, παρέχουν έτσι ζωτικής σημασίας πληροφορίες. Άλλες τεχνικές, όπως οι παρατηρήσεις σουπερνόβα ή η κατανομή των γαλαξιών μετρούν κοσμικές αποστάσεις, η οποία εξαρτάται μόνο από το ρυθμό διαστολής του σύμπαντος. Αντίθετα, η τεχνική που χρησιμοποιείται από τον Rapetti μετρά, επιπλέον, τον ρυθμό ανάπτυξης της κοσμικής δομής, όπως αυτή καθοδηγείται από την βαρύτητα.

"Η κοσμική επιτάχυνση αποτελεί μια μεγάλη πρόκληση για την σύγχρονη κατανόηση της Φυσικής», λέει ο Adam Mantz της NASA. .”Οι μετρήσεις της επιτάχυνσης έχουν τονίσει πόσο λίγα γνωρίζουμε για την βαρύτητα σε κοσμική κλίμακα, αλλά φαίνεται πως τώρα αρχίζουμε να αφήνουμε πίσω την άγνοια μας."

Είναι το δικό μας σύμπαν μέσα σε ένα άλλο μεγαλύτερο;

Μια σκουληκότρυπα είναι ένα υποθετικό «τούνελ» που συνδέει δύο διαφορετικά σημεία του χωροχρόνου, και θεωρητικά, σε κάθε άκρη του τούνελ θα μπορούσαν να υπάρχουν δύο διαφορετικά σύμπαντα. Ο θεωρητικός φυσικός Nikodem Poplawski, πολωνικής καταγωγής, από το Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα έχει προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα, προτείνοντας ότι ίσως το σύμπαν μας θα μπορούσε να βρίσκεται μέσα στο εσωτερικό μιας σκουληκότρυπας, και η οποία να αποτελεί μέρος μιας μαύρης τρύπας μέσα σε ένα πολύ μεγαλύτερο σύμπαν.

Οι σκουληκότρυπες έχουν προκύψει ως λύσεις στις εξισώσεις της θεωρίας της γενικής σχετικότητας του Αϊνστάιν. Στην πραγματικότητα, αυτές αναφύονται τόσο εύκολα σε αυτό το πλαίσιο, που ορισμένοι θεωρητικοί βρήκαν το θάρρος να νομίζουν ότι κάποιοι προηγμένοι εξωγήινοι πολιτισμοί να τις έχουν ανακαλύψει και, ενδεχομένως, να χρησιμοποιούνται για διαστημικά ταξίδια υψηλής ταχύτητας ή/και για ταξίδι στον χρόνο.

Ωστόσο, μια γνωστή ιδιότητα της σκουληκότρυπας είναι ότι είναι εξαιρετικά ασταθείς και θα μπορούσαν πιθανότατα να καταρρεύσουν αμέσως, εάν ακόμη και η παραμικρή ποσότητα ύλης, όπως είναι ένα απλό φωτόνιο, προσπαθήσει να περάσει μέσα από αυτήν. Ένας πιθανός τρόπος αντιμετώπισης αυτού του ζητήματος είναι η χρήση της εξωτικής ύλης για να εμποδίσει την σκουληκότρυπα από το να κλείσει.

Μπορεί να μας φαίνεται τρελή η ιδέα της σκουληκότρυπας, πλην όμως προσφέρουν λύσεις για τις εξισώσεις της γενικής σχετικότητας. Στην πραγματικότητα, οι σκουληκότρυπες – που επίσης ονομάζεται και Γέφυρα Einstein-Rosen – προσφέρουν μια τέτοια μεγάλη λύση που ορισμένοι θεωρητικοί πιστεύουν ότι οι πραγματικές σκουληκότρυπες μπορεί τελικά να βρεθούν ή και να δημιουργηθούν ακόμη, και ίσως θα μπορούσαν και να χρησιμοποιηθούν για ταξίδια υψηλής ταχύτητας μεταξύ δύο περιοχών στο διάστημα.

Όμως τι θα γινόταν αν υπήρχαν ήμασταν και ήμασταν μέσα σε μια σκουληκότρυπα στο εσωτερικό μιας μαύρης τρύπας αλλά μέσα σε ένα άλλο σύμπαν; Ο Poplawski αυτό νομίζει.

Αυτός εκμεταλλεύεται το ευκλείδειο σύστημα συντεταγμένων, ή τις ισοτροπικές συντεταγμένες για να περιγράψει το βαρυτικό πεδίο μιας μαύρης τρύπας και να μοντελοποιήσει την ακτινική γεωδαιτική κίνηση ενός σωματιδίου με μάζα μέσα σε μια μαύρη τρύπα.

"Αυτή η συνθήκη (προϋπόθεση) πληρούται μόνο αν το σύμπαν μας ήταν το εσωτερικό μιας μαύρης τρύπας, αλλά που υπάρχει σε ένα μεγαλύτερο σύμπαν", λέει ο Poplawski. "Επειδή η γενική θεωρία της σχετικότητας δεν επιλέγει έναν προσανατολισμό του χρόνου, αν μια μαύρη τρύπα μπορεί να σχηματιστεί από τη βαρυτική κατάρρευση της ύλης μέσα σε ένα ορίζοντα γεγονότων στο μέλλον, τότε η αντίστροφη διαδικασία είναι επίσης δυνατή. Η διαδικασία αυτή θα περιγράφει την έκρηξη μιας λευκής τρύπας : κάποια ύλη που να αναδύεται από τον ορίζοντα γεγονότων αλλά στο παρελθόν, όπως η διαστολή του σύμπαντος."

Έτσι, μια λευκή τρύπα θα είναι συνδεδεμένη με μια μαύρη τρύπα μία σκουληκότρυπα, και είναι υποθετικά ο χρόνος αντεστραμμένος μιας μαύρης τρύπας.

Η δημοσίευση του Poplawski στο περιοδικό φυσικής “Physics Letters B” δηλώνει ότι όλες οι αστροφυσικές μαύρες τρύπες, όχι μόνο οι μαύρες τρύπες Schwarzschild και Einstein-Rosen, μπορεί να έχουν γέφυρες Einstein-Rosen, και η κάθε μία με ένα νέο σύμπαν στο εσωτερικό τους που σχηματίζεται ταυτόχρονα με την μαύρη τρύπα.

"Από αυτό προκύπτει ότι το σύμπαν μας θα μπορούσε να έχει σχηματισθεί από το εσωτερικό μιας μαύρης τρύπας που βρίσκεται μέσα σε ένα άλλο σύμπαν," εξηγεί.

Ο Poplawski υποθέτει ότι το μοντέλο αυτό σε ισοτροπικές συντεταγμένες του σύμπαντος σαν μια μαύρη τρύπα, θα μπορούσε να εξηγήσει και την προέλευση του κοσμικού πληθωρισμού. Η θεωρία αυτή ισχυρίζεται ότι παρακάμπτει και τα προβλήματα της κυρίαρχης θεωρίας του Big Bang ενώ δίνει απάντηση στο πρόβλημα της απώλειας πληροφορίας που υποτίθεται ότι συμβαίνει σε μια μαύρη τρύπα, καθώς η απορροφημένη ύλη χάνεται πίσω από τον «ορίζοντα γεγονότων», κάτι που δεν συνάδει με τους νόμους της κβαντικής φυσικής.

Θα μπορούσε άραγε αυτή η άποψη να ελεγχθεί; Υπάρχει το εξής ζήτημα: ότι για να δείτε αν ένα αντικείμενο θα μπορούσε να ταξιδεύσει μέσα σε μια σκουληκότρυπα, ο παρατηρητής θα πρέπει να είναι μέσα στο τούνελ, αλλά και το εσωτερικό δεν μπορεί να παρατηρηθεί εκτός κι εάν ένας παρατηρητής εισέλθει ή διαμένει μέσα σε αυτήν.

Ή αλλιώς επειδή οι παρατηρητές μπορούν να δουν μόνο το εξωτερικό μιας μαύρης τρύπας, το εσωτερικό της δεν μπορεί να παρατηρηθεί παρά μόνο αν ένας παρατηρητής εισέλθει ή ζει στο εσωτερικό της.

Μια πιθανή λύση είναι ότι η εξωτική ύλη δεν θα άφηνε να καταρρεύσει την σκουληκότρυπα, οπότε θα είχαμε να δημιουργήσουμε – και να είναι κι αυτή κατασκευασμένη από – εξωτική ύλη, για να κρατήσει ανοικτή την σκουληκότρυπα. Ίσως, όμως, όπως προτείνει ο Poplawski, αυτό θα λειτουργούσε μόνο αν η σκουληκότρυπα είναι μέσα σε μια μαύρη τρύπα κι αυτή μέσα σε ένα άλλο σύμπαν.

Η ενέργεια φάντασμα

Μια καθοριστική ιδιότητα της ενέργειας φάντασμα είναι ότι η ενεργειακή πυκνότητά της w αυξάνεται όσο περνάει ο χρόνος. Αυτή ακριβώς η ιδιότητα είναι εκείνη που μπορεί να ερμηνεύσει την επιταχυνόμενη διαστολή του σύμπαντος. Ο βαθμός αυτής της ‘αχαλίνωτης’ ώθησης για την κοσμική διαστολή εκφράζεται δηλαδή με την ενεργειακή πυκνότητα w, της ενέργειας φάντασμα.

Σε αντίθεση, η ενεργειακή πυκνότητα όλης της γνωστής ύλης μειώνεται ή παραμένει σταθερή κατά τη διάρκεια του χρόνου. Αυτό έχει οδηγήσει μερικούς θεωρητικούς φυσικούς να προτείνουν ότι η ενέργεια φάντασμα θα αναγκάσει το σύμπαν να αυξάνεται συνέχεια για πάντα έως ότου "ανατιναχθεί" τελικά.

Τα «τέρατα» που βρίσκονται στην άμμο της θάλασσας!

Μια εντυπωσιακή και κατατοπιστική φωτογραφική σειρά καταγράφει τους μικροοργανισμούς, οι οποίοι δεν είναι ορατοί με το μάτι, αλλά υπάρχουν κάτω από τους κόκκους της άμμου της θάλασσας!

Οι μονοκύτταροι αυτοί οργανισμοί, τα βακτήρια, έχουν και επιλογές για την τροφή τους. Είναι φυτοφάγα και σαρκοφάγα, που τρέφονται από φύκια ή ουσίες άλλων ζώντων οργανισμών. Οι επιστήμονες τα αναφέρουν με τον όρο «μειοπανίδα», όπου εντάσσονται τα έμβια, τα οποία έχουν μέγεθος από 0,045 έως 0,5 χιλιοστά!

Ένας εμπειρογνώμονας, ο Όλαφ Γκιερ (Olav Giere), εκτιμά ότι με μια πατημασιά μας στην υγρή άμμο, έχουμε συναντήσει από 50.000 έως 100.000 βακτήρια! Σήμερα είναι αναγνωρισμένα 34 είδη από αυτά.

Βραδύπορα

Τα βραδύπορα έχουν μαλακό σώμα και χρησιμοποιούν τα νύχια στις άκρες των οκτώ ποδιών τους, για να προσκολλούνται στους κόκκους της άμμου. Επίσης αναφέρονται και ως «αρκούδες του νερού».

Κινόρυγχοι

Οι Κινόρυγχοι, ονομάζονται έτσι από το κωνοειδές στόμα τους. Το σώμα του έχει αγκάθια, με τα οποία γατζώνεται πάνω στην άμμο ή τη λάσπη.

Ακάρεα

Τα ακάρεα είναι αρθρόποδα και αποτελούν την πολυπληθέστερη ομάδα μικροοργανισμών στη Γη, αλλά μόνο περίπου 3 έως 5% ζει στη θάλασσα. Θεωρούνται από τα αραχνοειδή.

Καρκινοειδή «Mystacocarid»

Ζουν μόνο στη θαλάσσια λάσπη. Για να μετακινηθούν χρησιμοποιούν κεραίες και τα σαγόνια τους για να πιάσουν τους κόκκους της άμμου.

Νηματώδη

Τα νηματώδη πιστεύεται ότι έχουν τον μεγαλύτερο πληθυσμό, ανάμεσα στους μικροοργανισμούς. Υπολογίζεται πως ξεπερνούν τα 4 εκατομμύρια ανά τετραγωνικό μέτρο στη άμμο της θάλασσας.

Σκουλήκια «Sipunculid»

Τα sipunculids, που σημαίνει «μικρός σωλήνας», είναι μια ομάδα οργανισμών που βρέθηκαν μόνο σε θαλάσσια περιβάλλοντα, συνήθως σε λάσπες και σε ρηχά νερά. Συχνά παίρνουν και ένα σχήμα φιστικιού, γι΄αυτό τα λένε και «σκουλήκια φιστίκια».

Γαστρότριχες

Τα περισσότερα από αυτά τα αγκαθωτά ασπόνδυλων ζουν μεταξύ ξηράς και θάλασσας και μπορεί να φτάσουν τα 100.000 ανά τετραγωνικό μέτρο. Βασικό όργανο για κίνηση και τροφή είναι οι τρίχες πάνω στο σώμα τους.

Κωπήποδα

Κωπήποδα, ένα είδος καρκινοειδών, που ένα από τα πιο άφθονα είδη θαλάσσιων ζωοπλαγκτόν. Είναι κυλινδρικό, σκουλήκι ιδανικό για τη ζωή σε λάσπες και έχουν πόδια για να μετακινούνται.

Σε λίγους μήνες θα δούμε «live» μια μαύρη τρύπα!

Οι επιτελείς του προγράμματος Event Horizon Telescope (Τηλεσκόπιο Ορίζοντα Γεγονότων) υποστηρίζουν ότι στις αρχές του 2017 θα καταφέρουν να καταγράψουν σε φωτογραφίες τον ορίζοντα των γεγονότων μιας μελανής οπής. Αν τα καταφέρουν θα είναι η πρώτη φορά που θα έχουμε πραγματικές εικόνες από το περιβάλλον μιας μαύρης τρύπας.

Ο «μαύρος» ορίζοντας
Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας, ο ορίζοντας των γεγονότων είναι το σημείο στον χωροχρόνο εντός του οποίου τα γεγονότα δεν μπορούν να επηρεάσουν τον παρατηρητή, καθώς η βαρύτητα ισοδυναμεί με καμπύλωση του χωροχρόνου. Με απλά λόγια είναι το «σημείο χωρίς επιστροφή», δηλαδή το σημείο στο οποίο η βαρυτική έλξη γίνεται τόσο δυνατή, ώστε κάθε διαφυγή να είναι αδύνατη.

Το πρόγραμμα
Το Event Horizon Telescope είναι ένα δίκτυο εννέα ραδιοτηλεσκοπίων που είναι εγκατεστημένα σε διάφορες περιοχές του πλανήτη. Οι παρατηρήσεις των τηλεσκοπίων και η επεξεργασία τους με ένα λογισμικό που βασίζεται σε ένα νέο αλγόριθμο θα βοηθήσουν στην οπτική αποτύπωση του ορίζοντα των γεγονότων του Τοξότη Α*, της μελανής οπής που βρίσκεται στο κέντρο του γαλαξία μας. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η εικόνα του ορίζοντα των γεγονότων της μαύρης τρύπας θα μοιάζει με μια μεγάλη ημισέληνο. Οι ερευνητές θα παρουσιάσουν την τεχνολογία με την οποία θα επιχειρήσουν να καταγράψουν τις εικόνες του ορίζοντα των γεγονότων σε συνέδριο πληροφορικής που θα γίνει σε λίγες εβδομάδες.

Τα μαλλιά των μελανών οπών
Στις αρχές του 2016 ο διάσημος αστροφυσικός Στίβεν Χόκινγκ παρουσίασε μια νέα θεωρία για τις μαύρες τρύπες στη μελέτη των οποίων έχει αφιερώσει ουσιαστικά την ζωή του. Ο Χόκινγκ ανέπτυξε την νέα θεωρία σε συνεργασία με τον φυσικό Μάλκολμ Πέρι από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και τον φυσικό Άντριου Στρόμινγκερ από το Χάρβαρντ. Οι τρεις ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι πληροφορίες που υπάρχουν στην ύλη που εισέρχεται σε μια μαύρη τρύπα δεν καταστρέφονται μαζί με αυτή αλλά αποσπώνται και αποθηκεύονται σε εξωτικές κοσμικές δομές στον ορίζοντα των γεγονότων, το αόρατο σύνορο το οποίο περιβάλλει κάθε μαύρη τρύπα στο Σύμπαν και εμποδίζει το φως να ξεφύγει. Κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι πληροφορίες που εισέρχονται στις μελανές οπές αποθηκεύονται σε μια κοσμική δομή την οποία ονομάζουν «μαλακά μαλλιά».

Σύμφωνα με τον Χόκινγκ και τους συνεργάτες του αυτά τα… μαλλιά αποτελούνται από φωτόνια και βαρυτόνια. Τα βαρυτόνια είναι υποθετικά στοιχειώδη σωματίδια φορείς της βαρυτικής αλληλεπίδρασης. Όπως αναφέρουν οι τρεις επιστήμονες όταν η ύλη εισέρχεται σε μια μελανή οπή οι πληροφορίες τους «απογυμνώνονται» από αυτή και… πιάνονται στα «μαλακά μαλλιά» που βρίσκονται στον ορίζοντα των γεγονότων. Η θεωρία τους δημοσιεύεται στο νέο τεύχος της επιθεώρησης «Physical Review Letters» με τον Χόκινγκ να αναφέρει ότι δεν αποκλείεται οι μαύρες τρύπες να αποτελούν πύλες επικοινωνίας με άλλα σύμπαντα.