Η Φύση ως Μυσταγωγία: Πορεία προς την Κοσμική Αρμονία μέσω της Αρχαίας Σοφίας

Μετά από πολυετή περιπλάνηση στα μονοπάτια της φιλοσοφίας, της ιστορίας, της εσωτερικής αναζήτησης και της μυσταγωγίας, και ύστερα από βαθιά συμμετοχή σε κύκλους και ρεύματα που αφιερώθηκαν στην ανάδειξη του αρχέγονου Ελληνικού πολιτισμού, οδηγήθηκα σε μια εσωτερική κατάφαση· σε μια αλήθεια που, αν και προσωπική, φανερώνεται ως καθολική:

Ο αρχαίος Eλληνικός πολιτισμός δεν μπορεί να κατανοηθεί πλήρως, αν δεν αποβάλουμε τη σύγχρονη βίαια επιβληθείσα εβραιοχριστιανική κοσμοθεωρία μας, και δεν εισέλθουμε σε έναν άλλο τρόπο βίωσης και νοηματοδότησης του κόσμου. Όσο παραμένουμε δέσμιοι της νεωτερικής αντίληψης, της αποξένωσης από το φυσικό περιβάλλον και των τεχνητών ρυθμών ζωής, τόσο η αληθινή ουσία των αρχαίων Ελλήνων μάς διαφεύγει.

Οι αρχαίοι δεν ήταν απλώς κάτοικοι του τόπου· ήταν συγκατοικούντες της Φύσης. Βίωναν τον κόσμο όχι ως εξωτερικό αντικείμενο προς εκμετάλλευση, αλλά ως ζώσα οντότητα, εμποτισμένη με νόημα, συνείδηση και θεϊκή παρουσία. Η Θρησκεία τους, γηγενής και εμψυχωμένη από τα στοιχεία, αναδυόταν από το ίδιο το χώμα, το νερό, τον άνεμο και το φως του ήλιου. Η Κοσμοθεωρία τους θεμελιωνόταν σε αρχές όπως η Δίκη (η θεϊκή Δικαιοσύνη), το Μέτρο, η Τάξη, η Αρμονία—έννοιες όχι απλώς ηθικές, αλλά οντολογικές.

Για να κατανοήσει κανείς τον κόσμο αυτό πρέπει να τον παρατηρήσει να τον γνωρίσει εκ των έσω. Πως όμως, να κατανοήσεις κάτι που δεν βιώνεις; Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει αποκοπεί από τη Φύση και, μαζί της, από την ίδια του την εσώτερη φύση· από εκείνη την εσωτερική φλόγα που σιγοκαίει στον πυρήνα της ύπαρξής του—τον σπινθήρα του Θείου. Ένα κύτταρο του Όλου που πάλλεται με τον παλμό του σύμπαντος.

Για τον άνθρωπο της αρχαιότητας, και κυρίως για τον Έλληνα, η Φύση δεν ήταν ένα απλό περιβάλλον· ήταν το Όλον, το ενιαίο πεδίο όπου υλοποιείται η θεϊκή λογική της ζωής. Ένα πεδίο δυναμικής ισορροπίας, όπου τίποτα δεν είναι τυχαίο. Κάθε φύλλο, κάθε άστρο, κάθε κύκλος γέννησης και φθοράς μαρτυρούσε τη μυστική ροή του Κόσμου. Όπως ο σπόρος φέρει μέσα του την προοπτική του άνθους, έτσι και το σύμπαν περιέχει σε κάθε στιγμή του το σπέρμα της μελλοντικής του εκδήλωσης.

Η Σοφία των Ελλήνων υπήρξε βαθύτατα βιωματική. Δεν προήλθε από αφαίρεση, αλλά από ένωση—ένωση με τη Ροή, με τη Φύση, με το Άρρητο. Το παν ήταν έμψυχο. Ο λίθος, το δέντρο, το σύννεφο, όλα φέρουν μέσα τους μια μορφή ύπαρξης, μια κρυμμένη ζωή, ασύλληπτη για τις αισθήσεις, αλλά προσιτή στο νου που έχει εξαγνιστεί από την αλαζονεία του ανθρώπινου εγώ.

Η γνώση του Όλου κατακτάται με συμμετοχή—με την εναρμόνιση του μικρόκοσμου με τον μακρόκοσμο. Ο άνθρωπος, όπως τα κύτταρα ενός σώματος, δεν μπορεί να νοηθεί ανεξάρτητα από το Όλον. Όταν σέβεται τη Φύση, ευλογείται· όταν την αδικεί, αποσυντονίζεται και πληρώνει το τίμημα.

Η επαφή με τη Φύση δεν είναι νεοπαγανιστική μόδα. Είναι μία οικολογική ανάγκη, με προεκτάσεις πνευματικής αφύπνισης. Μέσα στην απλότητα του φυσικού κόσμου, αποκαλύπτονται οι πύλες της αλήθειας. Πύλες που δεν ανοίγουν σε εκείνον που κοιτά με μάτια γεμάτα ιδέες, αλλά σε εκείνον που βλέπει με μάτια άδεια και καρδιά έτοιμη να γεμίσει.

Δεν είναι τυχαίο πως μέσα σε αυτή τη βιωματική σχέση με τη φύση, οι αρχαίοι Έλληνες ανακάλυψαν τους αριθμούς και τις επιστήμες. Οι πρώτες μαθηματικές έννοιες δεν γεννήθηκαν μέσα από θεωρητικά σχήματα, αλλά από την παρατήρηση των κύκλων του κόσμου: της κίνησης των άστρων, των περιόδων της σελήνης, της συμμετρίας των φύλλων, των ρυθμών των κυμάτων, του εναρμονισμένου παλμού της ζωής. Ο Πυθαγόρας δεν "εφεύρε" τον αριθμό· τον αποκάλυψε, ως αντανάκλαση της κοσμικής τάξης, ως τον λογισμό του ίδιου του σύμπαντος. Για τους Έλληνες, οι αριθμοί δεν ήταν αφηρημένα σύμβολα, αλλά μυστικά κλειδιά του σύμπαντος, φορείς νοήματος και ρυθμού.

Μέσα από τη φύση, επίσης, αναδύθηκαν οι επιστήμες: η γεωμετρία, η αστρονομία, η μουσική θεωρία. Όλες τους καρποί της παρατήρησης και της εναρμόνισης με τα φαινόμενα του φυσικού κόσμου. Η επιστήμη δεν ήταν διαχωρισμένη από την πνευματικότητα, αλλά αποτελούσε ιερατική γνώση—γέφυρα ανάμεσα στο αισθητό και το υπεραισθητό.

Αυτό το κοσμοείδωλο αποτυπωνόταν και στον τρόπο που οι Έλληνες διαμόρφωναν τον χώρο. Οι ναοί τους δεν ήταν αυθαίρετα κατασκευάσματα σε επιλεγμένα σημεία του τοπίου· ήταν ευλαβικές πράξεις εναρμόνισης με την πνοή της γης. Χτισμένοι με μαθηματική ακρίβεια και γεωμετρική αρμονία, δεν παραβίαζαν τη φύση, αλλά αναδεικνύονταν από αυτήν, σαν να είχαν αναδυθεί από τα σπλάχνα του τοπίου. Ο Παρθενώνας, για παράδειγμα, δεν επιβλήθηκε στον βράχο της Ακρόπολης· γεννήθηκε μαζί του, ως όραμα που συνέκλινε με τον ορίζοντα.

Τα θέατρα, επίσης, εντάσσονταν στις κοιλάδες και στις πλαγιές, εκμεταλλευόμενα τη φυσική ακουστική των βουνών και τη φυσική καμπυλότητα του εδάφους. Δεν ήταν απλώς χώροι ψυχαγωγίας, αλλά ιερά του λόγου και της κάθαρσης, εναρμονισμένα με το σώμα της φύσης και τις ανάγκες του ανθρώπου.

Ακόμα και οι πόλεις σχεδιάζονταν με βάση την ενότητα της φύσης και του ανθρώπου, όπως αποδεικνύει η Iπποδάμεια πολεοδομία. Ο χώρος ήταν ρυθμισμένος έτσι ώστε να εξυπηρετεί όχι μόνο τη λειτουργικότητα αλλά και την πνευματική ποιότητα της ζωής. Δεν υπήρχε σύγκρουση ανάμεσα στο τεχνητό και το φυσικό—υπήρχε συνεργία.

Γι' αυτό και σήμερα, περιπλανώμενος στα ερείπια αυτών των τόπων, νιώθεις ακόμη τον παλμό τους. Δεν είναι ερείπια—είναι μνήμες ενσαρκωμένες σε λίθο, ορατές αποτυπώσεις ενός κόσμου που ήξερε να ακούει, να συντονίζεται, να σέβεται.

Η αρχαία σοφία δεν είναι κατάλοιπο ενός περασμένου μεγαλείου. Είναι πυξίδα για το σήμερα. Είναι οδοιπόρος που μας δείχνει έναν δρόμο ισορροπίας, αυτογνωσίας και αρμονίας με το Όλον. Σε έναν κόσμο αποσπασματικό, γεμάτο φθορά και ανισορροπία, η επιστροφή στη Φύση δεν είναι φυγή—είναι επιστροφή στον εαυτό. Η ανάμνηση του αληθινού Είναι.

Όταν ο άνθρωπος ζει σε συμφωνία με το Όλον, τότε η ζωή του γίνεται προσφορά. Γίνεται ποίηση. Και η καθημερινότητά του, μια πράξη λατρείας προς την κοσμική Τάξη. Όταν σκέψεις, λόγος και πράξεις συμφωνούν, τότε ο άνθρωπος δεν είναι απλώς μέρος του σύμπαντος. Είναι η αντανάκλασή του. Ο ζωντανός του καθρέφτης.

Η αναζήτηση του Κάλλους—όχι του επιφανειακού, αλλά του βαθύτατου, του συνειδησιακού—είναι το νήμα που ενώνει τον άνθρωπο με το Θείο. Το Κάλλος δεν είναι στο περίβλημα αλλά στην ακτινοβολία της ψυχής. Εκεί όπου το φως της ενόρασης συναντά την πραότητα της καρδιάς.

Ο φυσιολάτρης φιλόσοφος γνωρίζει: η βροχή δεν είναι απλώς νερό, είναι καθαρτήριο άγγιγμα. Το δειλινό δεν είναι απλώς το τέλος της μέρας, είναι μια υπόμνηση θανάτου και αναγέννησης. Το λουλούδι δεν είναι μόνο ομορφιά, είναι σύμβολο μιας εσωτερικής πορείας προς την αποκάλυψη.

Στην αφωνία της φύσης, ανατέλλει η σοφία του Όλου.

Άρπυιες: Οι αρπάχτρες των ψυχών

Χρησιμοποιώντας ο Περσέας την ασπίδα του ως καθρέπτη, για να αποκεφαλίσει την Μέδουσα, μας έρχεται στο νου η παλαιά αντίληψη, σύμφωνα με την οποία κάθε αντικατοπτρισμός είναι ψυχή, την οποία αντικατοπτριζούσα ψυχή μπορεί να κλέψει όποιος νεκρός ή δαίμονας βρισκότανε εκεί κοντά.

Με τη δοξασία αυτή σχετίζονται και οι Άρπυιες, για τις οποίες πίστευαν πως είχαν τη δυνατότητα να αρπάζουν τις ψυχές. Απεικόνιση αυτού του ρόλου τους έχουμε στη ζωφόρο ενός ναού στην περιοχή της Λυκίας, όπου οι ‘Αρπυιες έχουν στην αγκαλιά τους μωρά, με τα μωρά να παριστάνουν τις ψυχές.

Κατά την μυθολογία οι ‘Αρπυιες ήτανε κόρες του Θαύμαντα και της Ωκεανίδας Ηλέκτρας και απεικονίζονταν ως φτερωτά όντα με ανθρώπινο πρόσωπο και χέρια αλλά πόδια και νύχια πουλιών.

Μορφή και Δύναμη των Πλασμάτων

Εντούτοις ως προς αυτήν την περιγραφή ο Βιργίλιος αναφέρει πως τα χέρια τους δεν ήταν όπως του ανθρώπου αλλά είχαν σχήμα αρπάγης. Ως προς τον πατέρα τους, τώρα, αυτός ήτανε γιος του Πόντου και της Γαίας και το όνομά του σημαίνει αυτόν που τον θαυμάζεις μην μπορώντας να τον εξηγήσεις, ενώ η μητέρα τους ήτανε κόρη του Ωκεανού.

Εκτός από τις ‘Αρπυιες είχαν και κόρη την Ίριδα, την αγγελιοφόρο των θεών. Στην θεογονία του ο Ησίοδος αναφέρεται σε δύο ‘Αρπυιες, στην Αελλώ ή Αελλόπους (γρήγορη σαν καταιγίδα) και στην Ωκύπετη ή Ωκύποδη (γρήγορη στα πόδια), σ’ αντίθεση με τον Όμηρο που αναφέρει μόνο την Ποδάγρη, που το όνομά της σημαίνει γρήγορη στα πόδια και ταυτίζεται με την Ωκύποδη.

Γίνεται, λοιπόν, αντιληπτό πως οι ‘Αρπυιες είναι η καταστροφική δύναμη των καταιγίδων και των θυελλών και θα μπορούσαμε να πούμε πως όταν έχουμε αναφορά σε θύελλες ή μαύρες θύελλες τότε υπονοούνται οι ‘Αρπυιες. Έτσι τις ‘Αρπυιες επικαλείται και η Πηνελόπη όταν ζητά να την πάρουνε οι θύελλες, δηλαδή να πεθάνει.

Πιθανότατα η δοξασία που θέλει τις ‘Αρπυιες να αρπάζουν τις ψυχές θα πρέπει να έχει τις ρίζες της σε μια απώτερη περίοδο, όπου ο πρωτόγονος άνθρωπος ήταν ανήμπορος να αντιδράσει στα τρομερά στοιχεία της φύσεως, και οι τρομερές θύελλες, που άγγιζαν τα όρια των θεομηνιών, ήταν αιτία για την απώλεια ανθρωπίνων ζωών.

Αρπάχτρες Ψυχών και Αγγελιοφόροι Τιμωριών

Έχουμε λοιπόν κατά πρώτον πως οι ‘Αρπυιες είναι οι θύελλες και οι καταιγίδες ενώ από το γεγονός πως θεωρούνται αρπάχτρες των ψυχών, συμπεραίνουμε πως θεωρούνται δαίμονες που ως στόχο έχουνε την αρπαγή των ψυχών αλλά εξαιτίας τις παρουσίας τους εκδηλώνονται οι καταιγίδες. Δηλαδή η καταστροφική δύναμη των καταιγίδων και των θυελλών είναι το σήμα κατατεθέν της παρουσίας των Άρπυιων σε έναν τόπο.

Λόγο της καταστροφικής τους δύναμης στα μεταγενέστερα χρόνια πίστευαν πως πατέρας τους ήτανε ο Τυφώνας, ο οποίος μάλιστα όταν οι Βορεάδες προσπαθούσαν να τις σκοτώσουνε βγήκε από τον Βεζούβιο για να τους εμποδίσει.

Εδώ ο Τυφώνας σχετίζεται με την καταστροφική δράση του Βεζούβιου και πιθανότατα ο Βαλέριος Φλάκκος, που μας διασώζει αυτήν την εκδοχή, περιγράφει κάποια έκρηξή του.

Οι ‘Αρπυιες είναι πιο γνωστές από την περιπέτεια του Φινέα, που σύμφωνα με τον Απολλόδωρο ήτανε γιος του Ποσειδώνα, ενώ κατά άλλους γιος του Αγήνορα ή του Φοίνικα. Σχετικά με την τύφλωσή του και το μαρτύριό του από τις φτερωτές ‘Αρπυιες, υπάρχουνε διάφορες παραλλαγές.

Η παλαιότερη εκδοχή θέλει τον Φινέα (δυνατός νους) να έχει τυφλωθεί επειδή έδειξε τον δρόμο προς την Κολχίδα στον Φρίξο, με αποτέλεσμα να επικαλεσθεί ο Αιήτης τον πατέρα του Ήλιο και αυτός με την σειρά του να τυφλώσει τον Φινέα.

Κατά τον Οπιαννό, τον Φινέα τον τύφλωσε ο Φαέθων, γιος του Ήλιου, επειδή ξεπερνούσε σε μαντική δύναμη τον Απόλλωνα/Ήλιο. Αλλά και άλλη παραδιδόμενη εκδοχή θέλει τον Φινέα να έχει τυφλωθεί από τον Δία, επειδή χρησιμοποιούσε την τέχνη της μαντείας για να αποκαλύπτει τις βουλές των θεών στο ανθρώπινο γένος.

Ως προς την τιμωρία που του επιβλήθηκε από τους θεούς, ο Σοφοκλής αναφέρει πως ο Φινέας μετά τον θάνατο της πρώτης γυναίκας του, Κλεοπάτρας, παντρεύεται την Ειδοθέα, η οποία μισεί τους γιους του Φινέα, για αυτό αφού πρώτα τους τύφλωσε μετά τους έριξε σε μία υπόγεια φυλακή.

Η αδιαφορία όμως του Φινέα για αυτήν την αποτρόπαια πράξη της γυναίκας του, εξόργισε τον Δία, που αποφάσισε να του θέσει ένα δίλημμα, ή να πεθάνει αμέσως ή να ζήσει χωρίς να ξαναδεί το φως του ήλιου. Μπροστά στο δίλημμα αυτό, ο Φινέας διάλεξε τη δεύτερη επιλογή, η οποία όμως πρόσβαλλε τον θεό Ήλιο, που για να τον τιμωρήσει τους έστειλε τις ‘Αρπυιες για να του αρπάζουνε και να του βρωμίζουν το φαΐ. Συγκεκριμένα κάθε φορά που ο Φινέας προσπαθούσε να φάει, ευθύς αμέσως οι τερατόμορφες ‘Αρπυιες του άρπαζαν το φαΐ από τα χέρια και το στόμα, ενώ το λίγο φαΐ που του απόμενε το βρώμιζαν με μία μυρωδιά που απέτρεπε σε οποιονδήποτε να πλησιάσει στο σημείο που ήτανε ο Φινέας.

Αρχικά ο Φινέας ήταν ήρωας του αρκαδικού κύκλου και αργότερα ενσωματώθηκε στον αργοναυτικό, μετατοπίζοντας τον έτσι από την δύση προς την ανατολή. Για τον λόγο αυτό και πολλά τοπωνύμια του Βοσπόρου και του Πόντου επινοήθηκαν ως μέρη διαμονής του, ενώ και ο Ησίοδος λέει πως οι ‘Αρπυιες άρπαξαν τον Φινέα και τον πήγαν στην χώρα τον Σκύθων.

Η πληροφορία του Ησιόδου σε πρώτο βαθμό ερμηνείας, μας λέει πως οι δυνατοί άνεμοι των καταιγίδων άρπαξαν τον Φινέα και τον πήγαν στους Σκύθες, παραπέμποντας έτσι στο παραμύθι «ο μάγος του Όζ», όπου οι δυνατοί άνεμοι άρπαξαν την Ντόροθη και την οδήγησαν εκεί πέρα. Σε δεύτερο όμως βαθμό μήπως υπονοείται πως η ψυχή του Φινέα αρπάχτηκε από αυτές και οδηγήθηκε στους Σκύθες, στην χώρα των οποίων υπήρχε μία Έχιδνα, η οποία θεωρείται μητέρα των Σκύθων από την ένωσή της με τον Ηρακλή;

Οι Αργοναύτες και οι Αρπυίες

Προς την ανατολή όμως έχει μετακινηθεί και όλος ο αργοναυτικός μύθος από έναν Μιλήσιο ποιητή. Κατά την αρχαιότερη εκδοχή, η Κολχίδα και η πρωτεύουσα της Αία βρίσκονταν στην Δύση κοντά στην χώρα των Εσπερίδων.

Σύμφωνα με τον αργοναυτικό μύθο, όταν οι αργοναύτες έφτασαν στον τόπο τιμωρίας του Φινέα, αυτός δέχτηκε να τους δώσει τις πληροφορίες που θέλουνε σχετικά με την Κολχίδα με την προϋπόθεση πως αυτοί θα τον απαλλάξουνε από τις ‘Αρπυιες. Έτσι οι δύο Βορεάδες (γιοι του ανέμου Βοριά) δέχονται να σκοτώσουν τις ‘Αρπυιες.

Ξεκινάνε λοιπόν οι αργοναύτες να στήνουνε το σκηνικό της παγίδας, ετοιμάζοντας μπόλικο φαγητό και περιμένοντας να κάνουν την εμφάνισή τους οι ‘Αρπυιες. Κάτι που δεν θα αργήσει να συμβεί, αφού καθώς ο Φινέας ετοιμάζεται να φάει, αυτές γρήγορα γρήγορα του αρπάζουνε το φαγητό δίνοντας έτσι το σύνθημα στους Βορεάδες να αρχίσουνε να τις κυνηγάνε με τα σπαθιά τους. Τελικά οι Βορεάδες δεν σκοτώνουνε τις ‘Αρπυιες και αυτό διότι την κρίσιμη στιγμή παρενέβη η Ίριδα εμποδίζοντάς τους. Τότε οι ‘Αρπυιες υπόσχονται να μην ξαναπειράξουν τον Φινέα και έτσι αυτός γλιτώνει από το μαρτύριό του.

Επίσης σύμφωνα με μία εκδοχή οι αργοναύτες είχαν μαζί τους τον Ασκληπιό, ο οποίος του ξαναέδωσε το φως του. Πάντως με την ίαση έχει σχέση και ο Ιάσονας, αφού το όνομά του παράγεται από το ρήμα ιάω=θεραπεύω, ανατράφηκε από τον κένταυρο Χείρωνα, όπως και ο Ασκληπιός, ενώ λεξαριθμικά το όνομά του ταυτίζεται με του Απόλλωνα, πατέρα του Ασκληπιού. (ΙΑΣΩΝ=1061=ΑΠΟΛΛΩΝ).

Όπως είπαμε οι δυο Βορεάδες είναι οι γιοι του Βορέα, για τους οποίους τα ορφικά κείμενα λένε πως ήτανε το ίδιο γρήγοροι με τις ‘Αρπυιες. Ως γιοι του Βοριά οι Βορεάδες είναι ψυχροί και βίαιοι άνεμοι, οι οποίοι σε συνδυασμό με τις ‘Αρπυιες παραπέμπουν σε δαιμονιώδη θύελλα με τρομερούς βόρειους ανέμους.

Το ότι οι Βορεάδες δεν σκότωσαν τελικά τις ‘Αρπυιες, οφείλεται στην Ίριδα, αγγελιοφόρο των θεών, η οποία έφερνε το νερό της Στύγας, στο οποίο έδιναν οι θεοί το βαρύτερο όρκο.

Επομένως η παρουσία της Ίριδας όταν οι ‘Αρπυιες έδωσαν την υπόσχεσή τους, παραπέμπει σε όρκο στα ιερά μαύρα ύδατα της Στυγός. Στην αρχαιοελληνική τέχνη η Ίριδα απεικονίζεται να κρατάει το Κηρύκειο, γεγονός που την σχετίζει με τον Έρμη.

Έτσι ο Ησίοδος όταν λέει πως τους Βορεάδες δεν τους σταμάτησε η Ίριδα αλλά ο Ερμής δεν κάνει λάθος. Γενικά η Ίριδα είναι τα επτά χρώματα του λευκού φωτός και το ουράνιο τόξο, επομένως χαρακτηρίζει το τέλος των καταιγίδων.

Βλέπουμε λοιπόν πως από το γένος του Θαύμαντα προέρχονται οι μαύρες θύελλες και το ουράνιο τόξο, επομένως ο Θαύμαντας είναι αυτός που τα γεννάει, δηλαδή η αιτία των καταιγίδων.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, πως η Ίριδα είναι κόρη του Θαύμαντος και της Ηλέκτρας μπορούμε να πούμε πως η Ηλέκτρα συμβολίζει τις σταγόνες της βροχής που αναλύουν το ηλιακό φως, δημιουργώντας το ουράνιο τόξο.

Απ’ την άλλη ο Θαύμας, ως γενεσιουργός αιτίας των καταιγίδων, στα μετέπειτα χρόνια έδωσε την θέση του στην Αιγίδα του Δία, την οποία του την είχε κάνει δώρο ο Ήφαιστος. Έτσι έχουμε ενσωμάτωση του Θαύμαντος μέσα στην Ολύμπια λατρεία και την κόρη του Ίριδα να γίνεται η αγγελιοφόρος των θεών.

Αρπυίες και Vampire

Από την ιδιότητα των ‘Aρπυιων να αρπάζουν τις ψυχές των ζωντανών έχει προέλθει και ο μύθος των βαμπίρ. Το βαμπίρ είναι προϊόν συσσώρευσης, η συνισταμένη των σκοτεινότερων ανθρώπινων φόβων και των βαθύτερων πεποιθήσεων και το οποίο “ζει” πέρα από το φυσικό θάνατο, ενώ οι μύθοι, οι σχετικοί με την προέλευσή του, υποδεικνύουν την πολύ ισχυρή σύνδεσή του με το σύμβολο του φιδιού.

Το βαμπίρ επανέρχεται στο κόσμο των ζωντανών επειδή βρίσκει ανέπαφο το σώμα του και για να μπορέσει να επιβιώσει παίρνει τις ψυχές των ζωντανών. Για αυτό και πάρα πολλοί λαοί κομμάτιαζαν τα νεκρά σώματα πριν τα θάψουν.

ΠΕΡΙ ΒΩΜΩΝ

Βωμός (ρωμ: ara, πληθυντ: arae)

Το κέντρο της λατρείας των Εθνικών δεν είναι ο Ναός, ένα αρχιτεκτόνημα που δεν συμβολίζει άλλωστε την φοβερή κατοικία μιάς υπερκόσμιας οντότητας, αλλά είναι απλώς σκέπη ιερών αντικειμένων κι αγαλμάτων.

Το πραγματικό κέντρο της πατρογονικής μας λατρείας είναι ο βωμός (μία τραπεζόσχημη δηλαδή κατασκευή όπου προσφέρονται διάφορα «ιερεία» στους Θεούς) και βασικό συστατικό της αποτελεί η θυσιαστική πράξη, που αποσκοπεί στην άμεση επικοινωνία με τους Θεούς.

Μετά την εμφάνιση των Ναών οι βωμοί ανεγείροντο μπροστά από την είσοδο των πρώτων, ενώ άλλοι, για την οικιακή λεγόμενη λατρεία, ανεγείροντο μέσα στο έρκος των οικιών.

Υπήρχαν επίσης και δημόσιοι μικροί βωμοί όπου καιγόταν θυμίαμα ή χύνονταν προσφορές αρωμάτων.

Οι βωμοί αποτελούσαν σημείο ασυλίας και όποιος τους άγγιζε θεωρείτο απαραβίαστος, όπως κάποιος που «εκρατούσε το χέρι των Θεών».

H εγκαινίαση ενός νέου βωμού, συνοδεύεται από τη λεγόμενη «καθιέρωσή» του, δηλαδή από την πρόσκληση του Θείου ν' αποδεχθεί το συγκεκριμένο θυσιαστήριο ως «πόρτα» από τον κόσμο των θνητών στον κόσμο των Αθανάτων και αντιστρόφως.

Η βασική «εξωτερική» τελετή είναι έργο ενός ιερέως ή μιας ιέρειας που φοράει πολύχρωμα άμφια, κάνει κύκλους γύρω από τον βωμό κρατώντας στα χέρια μία «πανσπερμία» απαγγέλλοντας ή τραγουδώντας ύμνους κι ευχαριστίες προς την θεότητα και, που, τέλος, χύνει την προσφορά πάνω στον βωμό επικαλούμενος ή επικαλουμένη αντιστοίχως την εφεξής εκεί θεία παρουσία, συμφώνως προς τον αρχαίο νόμο του:

«εκεί που βρίσκονται οι βωμοί,
εκεί βρίσκονται και οι Θεοί»

Στους Έλληνες, αρχαιότερος βωμός θεωρείται εκείνος του Θεού «Λυκαίου» Διός στο ομώνυμο όρος της Αρκαδίας, ενώ στους Ρωμαίους ο ονομαζόμενος Ara Maxima (προς τιμήν του Ανικήτου Ηρακλέους).

Το πιό συχνό σχήμα βωμών, τουλάχιστον στον ελληνορωμαϊκό κόσμο, είναι το κυβικό ή τετράπλευρο εν γένει, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις συναντάμε και κυλινδρόσχημους βωμούς.

Στην επάνω επιφάνεια υπήρχε συχνά μία κυκλική εσοχή (πυρά, focus) για την υποδοχή του δοχείου της πυράς, ενώ οι πλευρές ήσαν διακοσμημένες με ανάγλυφες παραστάσεις και επιγραφές με το όνομα του τιμωμένου Θεού ή και το όνομα των θρησκευτών που αφιέρωσαν τον βωμό.

Η ΕΘΝΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ

Η Εθνική συνείδηση είναι η γνώση και το βίωμα της ιδιαίτερης φύσης του Έθνους στο οποίο ανήκουμε, η συνείδηση όλων των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων που αποτελούν το Έθνος, η γνώση του λαϊκού και φυλετικού χαρακτήρα, του πολιτισμού και της ιστορίας του, επιπλέον η συνείδηση του ότι ανήκουμε στο ίδιο Έθνος και των υποχρεώσεών μας προς αυτό.

Η Εθνική συνείδηση των Ελλήνων παρουσιάζεται πολύ πριν τους Περσικούς πολέμους, που αποτελούν ορόσημο στην εξέλιξής της. Πριν από τον 7ο π.Χ. αιώνα οι Έλληνες είχαν χαράξει γύρω τους ένα τείχος, που ξεχώριζε αυτό από τους άλλους λαούς τους ‘βαρβάρους”. Στην αφύπνιση του κοινού Ελληνικού αισθήματος συνετέλεσε και η επαφή των Ελλήνων μέσω των αποικιών, με άλλους λαούς, η οποία είχε ως αποτέλεσμα να γίνουν συνειδητά τα γνωρίσματα της φυλής τους, κοινά σ’ αυτούς και ξένα στους αλλόφυλους. Επίσης οι Πανελλήνιοι Αγώνες, Πύθια, Νέμεα, Ίσθμια, ιδιαίτερα δε τα Ολύμπια, από τους οποίους αποκείονταν οι βάρβαροι, συνέβαλαν στην τόνωση της Πανελλήνιας συνειδήσεως.

Αλλά η Πανελλήνια αυτή Εθνική συνείδηση δεν επέδρασε στην πολιτική ζωή των Ελλήνων, ο πολιτικός τοπικισμός τους δεν υποχώρησε. Η πόλις – κράτος, το κατ’ εξοχήν Ελληνικό πολιτικό πρότυπο, παραμένει ακλόνητο, ως την μεγάλη στιγμή της Μακεδονικής Ορμής. Πάντως το βίωμα των Περσικών πολέμων τόνωσε την συνείδηση των Ελλήνων και δημιούργησε τάσεις πανελλήνιας Εθνικής πολιτικής. Οι τάσεις αυτές απέβλεπαν στην κατάπαυση των εμφυλίων ερίδων, που μάστιζαν την Ελλάδα και την ανάληψη του Εθνικού πολέμου εναντίον των Περσών (Κίμων – Καλλικρατίδας). Δυστυχώς, η διαρχία Σπάρτης – Αθήνας έσυρε την Ελλάδα στον καταστρεπτικό Πελοποννησιακό πόλεμο. Η επαίσχυντος όμως Ανταλκίδειος ειρήνη, συνετέλεσε στην αναβίωση του ιδεώδους των Πανελλήνων. Ο Γοργίας στην Ολυμπία διακήρυξε την ανάληψη κοινού απελευθερωτικού Αγώνα κατά των Περσών, ο Ισοκράτης με Εθνικό παλμό ωθεί την Αθήνα και την Σπάρτη να συνδιαλλαγούν, για προπαρασκευή Πανελλήνιας στρατιάς “υπ’ Αθηναίων μεν και Λακεδαιμονίων στρατηγουμένης, υπέρ δε των συμμάχων ελευθερίας αθροιζομένης, υπό δε της Ελλάδος απάσης εκπεμπομένης, επί δε την των βαρβάρων τιμωρίαν πορευομένης” (Πανηγ. 185).

Ήταν ευτύχημα το γεγονός ότι η πνευματική ηγεσία του Ελληνισμού είχε συναίσθηση της Εθνικής της συνειδήσεως. Η Εθνική συνείδηση του Αριστοτέλη δεν δημιούργησε τον πολιτικό, τον στρατηλάτη Αλέξανδρο; Άς ασχοληθούμε όμως τώρα με την Εθνική συνείδηση του Πλάτωνα.

Ο Πλάτων πιστεύει στην κοινή καταγωγή των Ελλήνων. Οι Έλληνες μεταξύ τους λέει, είναι οικείοι και συγγενείς, ενώ με τους βαρβάρους είναι άσχετοι και ξένοι “φημί γαρ το μεν Ελληνικόν γένος αυτό αυτώ οικείον είναι και συγγενές, τω δε βαρβαρικώ οθνείον τε αλλότριον” (Πολιτεία 470γ).

Αρρώστεια είναι για τον Πλάτωνα, οι εμφύλιοι σπαραγμοι, γι’ αυτό τις συγκρούσεις μεταξύ των Ελλήνων τις ονομάζει “στάσεις”, ενώ τις συγκρούσεις Ελλήνων βαρβάρων τις αποκαλεί “πολέμους”, μια και οι Έλληνες, όπως λέει, είναι φυσικοί πολέμιοι των βαρβάρων. Και συνεχίζει, όσον αφορά την στάση: “Όπου τύχη να ξεσπάση και χωριστή σε δύο η πόλη, αν αρχίσουν να καταστρέφουν ο ένας του άλλου τα κτήματα και βάζουν φωτιά στα σπίτια, τι αποτρόπαιο πράγμα που φαίνεται να είναι και πόσο αφιλοπάτριδες οι δύο μερίδες. Γιατί αλλιώς ποτέ δεν θα τολμούσαν να ρημάζουν έτσι την μητέρα που τους γέννησε και τους ανέστησε” (Πολ. 470 δ,ε) και πιό πάνω (470 α) σημειώνει ότι αποτελεί βεβήλωση να προσφέρουμε στα ιερά μας, λάφυρα Ελλήνων. Για τον Πλάτωνα δεν είναι δίκαιο οι Έλληνες να εξανδραποδίζουν πόλεις Ελληνικές, απεναντίας μάλιστα “του Ελληνικού γένους φείδεσθαι”. Ομοίως δεν επιτρέπει στους Έλληνες να έχουν Έλληνα δούλο.

Την αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων περί διαχωρισμού τους απ’ τους βαρβάρους αποδέχεται και ο Πλάτων. Δύο χαρακτηριστικά χωρία όπου η παραδοχή αυτή είναι σαφής: “Δια πάντων ανθρώπων Ελλήνων τε και βαρβάρων” (Επιστ. Ζ 335 α) και “εν ανθρώποις πάσι και Ελλήσι και βαρβάροις” (Νόμοι Γ 687 α).

Ο Πλάτων θεωρούσε τους Έλληνες, ως λαό του λόγου και ουσιώδες γνώρισμα του Ελληνικού ανθρωπίνου τύπου το φιλομαθές και το φιλόσοφο, αντίθετα γνώρισμα των βαρβάρων το θυμοειδές, το επιθυμητικό και το φιλοχρήματο, γνωρίσματα κατά τον ίδιον κατώτερα.

Ο Πλάτων υπερτάσσει το κοινό συμφέρον ολόκληρης της Ελλάδας, από εκείνο των πόλεων – κρατών, ακριβώς λόγω της βαθειάς Εθνικής του συνειδήσεως. Να και η θέση του σ’ ένα διαχρονικό πρόβλημα του Ελληνισμού : Στην Η’ επιστολή (353 ε) εκφράζει έντονα τον φόβο του για την απειλουμένη έκλειψη της Ελληνικής γλώσσας στην Σικελία.

Αλήθεια, σήμερα ποιός πνευματικός άνθρωπος ανησύχησε για τον ίδιο ακριβώς κίνδυνο, που και σήμερα υφίσταται, σε μεγαλύτερο μάλιστα βαθμό, στην Ν. Ιταλία και στην Σικελία; Ο Πλάτων μάλιστα υποδεικνύει το καθήκον των ομογλώσσων και ομοφύλων “τούτων δε χρή πάση προθυμία πάντας τους Έλληνας τέμνειν φάρμακον”.

Την Εθνική συνείδηση του Πλάτωνα μαρτυρά και η προσήλωσή του στην Ελληνική παράδοση. Αναφερόμενος στα Τρωϊκά, όπως και ο Όμηρος, αποκαλεί τους Έλληνες Αχαιούς, σέβεται το Μαντείο των Δελφών, της Δωδώνης και τον “πάτριον θεόν”. Γνήσια Ελληνικός είναι και ο Νόμος του περί συμμετοχής στους Τέσσερις Πανελλήνιους Αγώνες, που θα αποτελούσαν και σοβαρούς παράγοντες της ηθικής συνοχής του Ελληνισμού. Αλλά η τρανοτέρα εκδήλωση της Εθνικής συνειδήσεως του Πλάτωνος, είναι η παραδοχή του ότι η υπό ίδρυση ιδεώδης ΠΟΛΙΤΕΙΑ του θα είναι ΕΛΛΗΝΙΚΗ:

”Ην συ πόλιν οικίζεις, ούχ Ελληνίς έσται;
Δεί γι’ αυτήν, έφη” (Πολ.470 ε).

Ο Κένταυρος Χείρων και η κληρονομιά του στην επίτευξη της αυτογνωσίας

Τὸ μὲν εὔρημα θεῶν, Ἀπόλλωνος καὶ Ἀρτέμιδος, ἄγραι καὶ κύνες• ἔδοσαν δὲ καὶ ἐτίμησαν τούτῳ Χείρωνα διὰ δικαιότητα. ὁ δὲ λαβὼν ἐχάρη τῷ δώρῳ καὶ ἐχρῆτο• 

 Έτσι ξεκινάει ο «Κυνηγετικός», το πρώτο εγχειρίδιο για το κυνήγι που γράφτηκε τον 5ο πχ αιώνα από τον Ξενοφών τον Αθηναίο. Σε ελεύθερη μετάφραση λέει:

«Τα κυνήγια και τα σκυλιά είναι δημιουργήματα των θεών, του Απόλλωνα και της Αρτέμιδος. Τα παραχώρησαν τιμώντας των Χείρωνα για την δικαιοσύνη του. Όταν εκείνος τα έλαβε, ευχαριστήθηκε με τη δωρεά και την αξιοποιούσε.»

 
Παρακάτω ο Ξενοφώντας αναφέρει αυτούς που θήτευσαν κοντά στον Χείρωνα και έγιναν μαθητές του «στα κυνήγια και σε άλλα καλά ζητήματα»....

Ο κένταυρος Χείρων, γιος του Κρόνου και της νύμφης Φιλύρας είναι μια σημαντική μορφή της ελληνικής μυθολογίας, τόσο για τη σχέση του με τη θεραπεία και άλλες υπό διαμόρφωση φυσικές επιστήμες του αρχαίου κόσμου, όσο και για τη σχέση του με τη διδασκαλία των ηρώων.

 
Υβριδική μορφή (όταν ο Κρόνος, που είχε ερωτευτεί την Φιλύρα, έγινε αντιληπτός από την σύζυγό του Ρέα, μεταμορφώθηκε σε άλογο,και αυτή η μεταμόρφωση έδωσε στον Χείρωνα την διφυή του μορφή).

Ο Χείρων είναι ένας θεϊκός γόνος που δεν γνώρισε την μητρική φροντίδα ούτε το πατρικό ενδιαφέρον. Ο Κρόνος έφυγε μετά την ένωσή του με την Φιλύρα κι η Φιλύρα εγκατέλειψε το μωρό όταν είδε την δυσμορφία του και απογοητευμένη ζήτησε να μεταμορφωθεί σε δέντρο, την φιλύρα.

 
Το μικρό παιδί περιφερόταν μόνο στα δάση του Πηλίου, όταν τον λυπήθηκε ο θεός Απόλλων κι έγινε θετός του πατέρας. Κοντά στον τρυφερό αυτόν θεό, ο Χείρωνας μεγάλωσε γνωρίζοντας την αγάπη, εκπαιδεύτηκε στην μουσική, στην θεραπεία, απέκτησε σοφία, το χάρισμα της προφητείας κι έγινε δάσκαλος ηρώων όπως του Ηρακλή, του Αχιλλέα, του Ορφέα, του Ιάσονα και του Πηλέα, του Αρισταίου αλλά και του Ασκληπιού.

 Όπως όλοι οι κένταυροι και τα άλλα χιμαιρικά πλάσματα του μυθικού κόσμου, διακρίνεται από τους υπόλοιπους του είδους του για την προαιώνια σοφία που κατέχει. Παρουσιάζεται σε πολλούς μύθους, με σημαντικότερο αυτόν στον οποίο φέρεται να ήταν δάσκαλος του Αχιλλέα.

< Ο Κένταυρος Χείρων διδάσκει τον Αχιλλέα της τέχνη της μουσικής

Η παρουσία του Χείρωνα, αντιθετική στο είδος του, κατείχε μια πλήρως διαφορετική έννοια. Με έναν πολύ πραγματικό τρόπο, ο Χείρων θα μπορούσε να θεωρηθεί η εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα σε ό,τι αφορά στο συμβολισμό του κένταυρου στον ελληνικό κόσμο.

 
Εκεί που οι άλλοι αντιπροσώπευαν την κτηνωδία και τον κίνδυνο του φυσικού κόσμου, ο Χείρων αντιπροσωπεύει την αφθονία και την ευλογία του, όπως φαίνεται από το γεγονός ότι δίδαξε σε διάφορους ήρωες τις εν δυνάμει αγαθοεργές δυνάμεις του φυσικού κόσμου –τις τέχνες της αστρολογίας, της βοτανικής, της θεραπείας, του κυνηγιού, της πολεμικής τέχνης, και της άσκησης των δικών τους εσωτερικών, φυσικών χαρισμάτων, δώρα των θεών μέσω κληρονομικής διαδοχής ή προστασίας.

 
Και αφού τα «Θεία Δώρα» απλόχερα παραχωρούνταν σε κάποιους, έπρεπε μαζί με εκείνη την ευλογία να υπάρξει και η κατάλληλη εισαγωγή στην μαθητεία της καλλιέργειάς τους.

Είναι σημαντικό ίσως να σημειώσουμε εδώ ότι, όπως τα υπερφυσικά χαρίσματα έπρεπε να παραχωρηθούν από τους θεούς, έτσι επίσης χρειαζόταν και μια τυπική εισαγωγή στη μαθητεία, προκειμένου να προσφερθούν τα οφέλη της σοφίας του. Τους μαθητές του Χείρωνα τους έφερναν είτε οι θεοί ή προηγούμενοι μαθητές του, που γνώριζαν τη διδασκαλία του και είχαν φθάσει ως εκεί με θεϊκή παρέμβαση.

Ο Χείρων μόνος του γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ της φύσης και του πολιτισμού, λειτουργώντας ως αγωγός διαβίβασης εκείνων των ιδιοτήτων του φυσικού κόσμου που πιθανώς θα ωφελήσουν τον πολιτισμό με τις διδασκαλίες του.

 
Η εγγενής γνώση του για τη μαγεία του φυσικού κόσμου μεταφέρθηκε στους διάσημους ήρωες-θεραπευτές μαθητές του, και μέσω αυτών, στον υπόλοιπο κόσμο.

Αντίθετα από τους άλλους Κενταύρους, ο Χείρων δεν κατάγεται από τους Λαπίθες. Όπως και άλλοι ολύμπιοι, ο Χείρων είναι παιδί του Κρόνου.

 
Ωστόσο, δεν κατέχει κάποιο ιδιαίτερο βασίλειο όπως οι άλλοι θεοί. Δεν δρα μέσα σε ένα προαποφασισμένο εννοιολογικό πλαίσιο. Μοιάζει περισσότερο να είναι απλά ένα τμήμα –ένα ουσιαστικό τμήμα- του κόσμου, που μπορεί να ενώσει κάποια ρήγματα στις λογικές αλληλουχίες της εικόνας που έχουμε για τη δημιουργία.

 
Αυτή φαίνεται να είναι και η πλέον ενδιαφέρουσα από τις σύγχρονες απόψεις για τη λειτουργία της μαγείας, όπως την ανέπτυξε ο Ιταλός ανθρωπολόγος de Μartino, που ερμηνεύει σε μεγάλο βαθμό την ανάγκη των αρχαίων λαών να διαμορφώνουν και να ερμηνεύουν τις λογικές ανακολουθίες του περιβάλλοντος κόσμου με τρόπο μαγικό.

Ο Χείρωνας εμφανίζεται σαν δάσκαλος μιας εποχής κατά την οποία όπως και σε άλλους πολιτισμούς περιγράφεται, εσωτερικοί δάσκαλοι έρχονταν από τη θάλασσα για να διδάξουν την ανθρωπότητα. Είναι μισός Θεός και μισός άνθρωπος ή μισός άνθρωπος και μισό ζώο, συμβολισμοί που δείχνουν τη μάχη επικράτησης της συνείδησης πάνω στο χάος και τη μη λογική.

 
Πρόκειται για μια πολύ σημαντική μορφή της ελληνικής μυθολογίας τόσο για τη σχέση του με τη θεραπεία και άλλες υπό διαμόρφωση φυσικές επιστήμες του αρχαίου κόσμου, όσο και για τη σχέση του με τη διδασκαλία των ηρώων.

Ο Χείρων κατέχει μια εγγενή γνώση του φυσικού κόσμου και αυτή καλείται να περάσει δια της διδασκαλίας στους μαθητές του και φυσικά στον Ασκληπιό. Και η διφυής του μορφή, έτσι όπως ακριβώς την περιγράφει ο Απολλόδωρος, ενέχει μαζί με την σοφία (μορφή ανθρώπινη) και την αγριότητα της φύσης (άλογο). Όμως την ευγενή αγριότητα που λειτουργεί θετικά στην περίπτωση του Χείρωνος, που αν μη τι άλλο έρχεται μέσω της διφυούς του μορφής να «γεφυρώσει» το χάσμα ανάμεσα στην φύση και τον άνθρωπο (πολιτισμό), μέσω της διδασκαλίας διαβιβάζει τις ιδιότητες του φυσικού κόσμου προς ωφέλεια του ανθρώπου (πολιτισμού).

 Έτσι ο Ασκληπιός διδάσκεται από τον σοφό Κένταυρο την ιατρική, κληρονομικό χάρισμα εκ του πατρός του Απόλλωνος.

< Η Θέτις παίρνει από τον Κένταυρο Χείρωνα τον Αχιλλέα

Εδώ να σημειώσουμε πως ενώ ο Απόλλων είναι ο Θεός της θεραπείας εν τούτοις δίνει τον γιο του στον Χείρωνα να τον διδάξει. Διαπιστώνουμε λοιπόν την αναγνώριση της υπεροχής προς το «αρχέγονο» αφού ο Χείρων προϋπήρξε των Θεών του Ολύμπου. Όλοι οι μαθητές του Χείρωνος διδάσκονταν το κυνήγι. Μέσω αυτού επιτύγχαναν πρωτίστως την άσκηση του σώματος, την παρατήρηση της φύσης και τις ευεργετικές επιδράσεις της. Έτσι διαπλάθονταν τα σώματα εύρωστα, αλλά και ο νους οξύνονταν από την παρακολούθηση των θηραμάτων κυρίως δε την παρατήρηση της φύσεως, όπως προείπαμε. Πολύ δε περισσότερο ο Ασκληπιός που ως γιατρός έπρεπε πρώτα ο ίδιος να είναι υγιής και δυνατός.

 
Το όνομα του από μόνο του προδίδει την ιδιότητά του. Το μέγα ετυμολογικό αναφέρει: “Ο Κένταυρος από της δια των χειρών θεραπείας της εν ταις χειρουργίαις και ριζοτομίαις”.

 
Σε ένα ποίημα του Πινδάρου συναντάμε:

 
“Ο Χείρων με τη βαθιά του γνώση τον Ιάσονα δίδαξε στη λίθινη κατοικία του και τον Ασκληπιό μετά από αυτόν και του δίδαξε την τέχνη τη θεραπευτική με χέρια ευγενικά.

 
Στους στίχους 378-390 “Ορφέως Αργοναυτικά”, από τον Ι.Πασσά, διαβάζουμε:

 
“…Φίλοι μου, βλέπετε τον προεξέχοντα λόφο της κορυφής, ο οποίος είναι κατάσκιος εις το μέσον του βράχου, όπου εντός σπηλαίου κατοικεί ο Χείρων, που είναι ο περισσότερο δίκαιος από όλους τους Κενταύρους, οι οποίοι ανετράφησαν εις την Φολόην και εις τας αποκρήμνους κορυφάς της Πίνδου.

Αυτός (ο Χείρων) έχει την φροντίδα δια την δικαιοσύνην και δια να παρέχει φάρμακα προς θεραπεία των ασθενών άλλοτε πάλι κρούων εις τα χέρια του την κιθάραν του Φοίβου ή τη λιγυρόφωνον φόρμιγγα του Ερμού τη φκιασμένην από όστρακον χελώνης, φανερώνει εις όλους τους περίοικους δίκαια έργα.

Δια τούτο βέβαια η Θέτις, που έχει ωραία πόδια, παρέλαβε και στην αγκαλιά της και τον ιδικόν μου υιόν, ενώ ήτο νήπιον που είχε γεννηθή προς ολίγου και ανέβη εις το Πήλιον το κινησίφυλλο βουνό και τον παρέδωσε εις το Χείρωνα, δια να τον περιβάλλη με αγάπην και να τον ανατρέφη καλώς και με επιμέλεια…”

Ανεξάρτητα από τις αλλαγές στις λεπτομέρειες της εκπαίδευσης, ο πυρήνας της σχέσης μεταξύ του Χείρωνα και των μαθητών του παρέμεινε ο ίδιος. Ανεξάρτητα από την ηλικία κατά την οποία τους εμπιστεύονταν σε εκείνον, και ανεξάρτητα από το επίπεδο γνώσης που κατόρθωναν -είτε επρόκειτο να ζήσουν στην ερημιά, να αποβάλλουν τον ανθρώπινο μανδύα και να αναλάβουν μια θέση στον κόσμο ως κυνηγοί, όπως ο Αχιλλέας ή ο Ακταίων, είτε να χρησιμοποιήσουν τα άφθονα δώρα του φυσικού κόσμου ως θεραπευτές, ή να διαβάσουν το μέλλον στα άστρα ή με άλλα μέσα όπως ο Αρισταίος- ανεξάρτητα από όλα αυτά, φαινόταν ως μαγεία, ισόμετρη με το επίπεδο δεξιοτήτων των ατόμων που απάρτιζαν τον περιβάλλοντα κοινωνικό ιστό.

Ο Χείρων ήταν πλέον ένα είδος αρχέτυπου που ενοποιούσε και αιτιολογούσε τούτη τη μαγική γνώση. Μια γνώση που ήλθε από τους θεούς, αφού ήταν γιος του Κρόνου, και χρησιμοποιήθηκε από τον Ηρακλή για την ολοκλήρωση των άθλων του ή από τον Προμηθέα για τη διεύρυνση της ανθρώπινης γνώσης.

Η σχέση εμποτιζόταν επίσης με τη μαγεία για έναν ακόμα απλό λόγο -την κοινωνική πεποίθηση των Ελλήνων στο προκαθορισμένο και τη μοίρα.

 
Εκείνοι που εκτελούσαν μεγάλους άθλους, ήταν προκαθορισμένο να το κάνουν.

 Γεννούνταν από θεότητες, που τους περνούσαν τις μαγικές τους ικανότητες. Αυτές οι ικανότητες ενδυναμώνονταν με την εκπαίδευση που λάμβαναν, και τους επέτρεπε να εκμεταλλεύονται πλήρως τα χαρίσματά τους. Τούτη η εκπαίδευση ήταν δυνατή εξαιτίας της «μαγικής» τους σύνδεσης με τη θεότητα, εκπαίδευση που αποκαθιστούσε τις σιωπηλές «μαγικές» δυνατότητες πάνω τους μέσω της γνώσης, επιτρέποντάς τους να αποκτήσουν φυσικές δυνάμεις ανεξήγητες και θαυμαστές.

 
Αυτή είναι άλλωστε και η ουσία της μαγείας στο εννοιολογικό της πλαίσιο.

Η βαθύτερη γνώση, που προωθείται βαθιά μέσα στο μέλλον, έως ότου γίνει αποδεκτή από το σύνολο της ανθρώπινης διάνοιας. Η εκπαίδευση του Χείρωνα ήταν κατάλληλη, γιατί ήταν αποκλειστική -και παρεχόταν μόνο σε εκείνους που αποδεικνύονταν άξιοι της εξαιτίας των προγόνων τους. Ήταν επίσης κατάλληλη, γιατί ήταν αποτελεσματική.

 
Τούτο το παρατήρησε ο Νικολό Μακιαβέλι περίπου δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, όταν είπε:

«Υπάρχουν δύο τρόποι να μάχεσαι, μέσω του νόμου και μέσω της δύναμης.

 
Ο πρώτος τρόπος ταιριάζει στον άνθρωπο και ο δεύτερος στα θηρία. Αφού, όμως, ο πρώτος τρόπος είναι ανεπαρκής, πολύ συχνά γίνεται αναγκαίο να καταφύγει κανείς στον δεύτερο. Για αυτό ο πρίγκηπας χρειάζεται να γνωρίζει να χρησιμοποιεί και τους δύο τρόπους και τον ανθρώπινο και τον θηριώδη.

 
Οι συγγραφείς της αρχαιότητας δίδασκαν τούτο το μάθημα αλληγορικά, όταν αφηγούνταν πώς ο Αχιλλέας και πολλοί άλλοι αρχαίοι πρίγκιπες στέλνονταν για διδασκαλία στον Χείρωνα τον κένταυρο. Έχοντας για δάσκαλο ένα πλάσμα μισό ανθρώπινο και μισό θηρίο σημαίνει ότι μαθαίνει κανείς πώς να χρησιμοποιεί τη μία και την άλλη φύση, και ότι η μία δίχως την άλλη δεν μπορεί να διαρκέσει».

Και, τελικά, ήταν κατάλληλη εξαιτίας του ανθεκτικού στο χρόνο συμβολισμό του Χείρωνα –η αξία της γνώσης για χάρη της γνώσης, ακόμα και αν μπορούσε να μεταδοθεί μόνο στους λιγοστούς που επέβαλε ο αριστοκρατικός χαρακτήρας της αρχαιοελληνικής κοινωνίας.

 
Τούτος ο συμβολισμός φαίνεται με σαφήνεια στο θάνατο του Χείρωνα.

 
Ο θάνατος του αθάνατου Χείρωνα προήλθε από τη σύγκρουση αυτών των δύο κόσμων του φυσικού και του πολιτισμένου, το αποτέλεσμα μιας σύγκρουσης μεταξύ του είδους του, των άλλων κενταύρων, και του τελευταίου μαθητή του, του Ηρακλή.

 
Κατά τη διάρκεια της μάχης, όταν προσέτρεξαν στην προστασία του οι άλλοι κένταυροι για να αποφύγουν την οργή του Ηρακλή, ο Χείρων χτυπήθηκε από ένα βέλος του μαθητή του, βέλος εμποτισμένο στο αίμα της Λερναίας Ύδρας. Κατά σύμπτωση το ίδιο αίμα θα προκαλέσει και το θάνατο του ίδιου του Ηρακλή μέχρι να ολοκληρωθεί ο κύκλος του αίματος στο πρόσωπο του Προμηθέα.

Ο Χείρων δεν μπορούσε να θεραπευτεί μόνος του από την αγωνία του δηλητηρίου της Ύδρας και την ίδια στιγμή ήταν ανίκανος να πεθάνει με φυσικό τρόπο, όντας αθάνατος. Ζήτησε από τον Δία να τον απαλλάξει από την αθανασία του, αλλά ακόμα και ο θάνατός του υπηρέτησε ένα σκοπό στην υπηρεσία της γνώσης.

Με το θάνατό του απελευθέρωσε ένα άλλο σύμβολο της γνώσης από τα δεσμά του -τον Προμηθέα, τον Τιτάνα που έδωσε στους ανθρώπους τη φωτιά.

 
Ο Προμηθέας καταδικάστηκε σε αιώνια φυλάκιση και αιώνιο βασανιστήριο «έως ότου κάποιος θεός να γίνει διάδοχός του, να αναλάβει τους βασάνους του Προμηθέα και να κατέβει στον σκοτεινό Άδη και τις σκιές του Τάρταρου».

 
Τούτη η ακολουθία γεγονότων ενδυνάμωσε τον συμβολικό τριπλό δεσμό του Ηρακλή προς τον Χείρωνα, του Χείρωνα προς τον Προμηθέα και τελικά του Προμηθέα προς τον Ηρακλή και το κλείσιμο του κύκλου.

 
Τούτος ο δεσμός απεικονίζει αρχικά:

 
-την αγριότητα του ανθρώπου της φύσης,
-κατόπιν τη γέφυρα ανάμεσα στον άνθρωπο και τη γνώση της φύσης
-και τέλος την απελευθέρωση του ανθρώπου μέσω του συμβόλου της μελλοντικής γνώσης. Ο θάνατος του Χείρωνα απομάκρυνε την ανάγκη μιας εξωτερικής δια μεσότητας ανάμεσα στη φυσική και την πνευματική ύπαρξη.

 
Από αυτό το σημείο και μετά τούτο τον ρόλο τον παίζει η ανθρώπινη ψυχή.

 
Ακόμα και στο θάνατό του ο σοφός κένταυρος άφησε πίσω μια τεράστια κληρονομία για την ανθρωπότητα.

 
Την κληρονομιά της αυτογνωσίας και των θυσιών που απαιτεί η επίτευξή της.

ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ: Μήνυμα για την ληστοσυμμορία

Οἱ γὰρ κατ’ ἐκεῖνον τὸν χρόνον τὴν πόλιν διοικοῦντες κατεστήσαντο πολιτείαν οὐκ ὀνόματι μὲν τῷ κοινοτάτῳ καὶ πραοτάτῳ προσαγορευομένην, ἐπὶ δὲ τῶν πράξεων οὐ τοιαύτην τοῖς ἐντυγχάνουσι φαινομένην, οὐδ’ ἣ τοῦτον τὸν τρόπον ἐπαίδευε τοὺς πολίτας ὥσθ’ ἡγεῖσθαι τὴν μὲν ἀκολασίαν δημοκρατίαν, τὴν δὲ παρανομίαν ἐλευθερίαν, τὴν δὲ παρρησίαν ἰσονομίαν, τὴν δ’ ἐξουσίαν τοῦ ταῦτα ποιεῖν εὐδαιμονίαν, ἀλλὰ μισοῦσα καὶ κολάζουσα τοὺς τοιούτους βελτίους καὶ σωφρονεστέρους ἅπαντας τοὺς πολίτας ἐποίησεν.

Να και το "μαιμού" ρητό του Ισοκράτη για την «αυτοκαταστροφή της δημοκρατίας»!

Προφανώς και πρόκειται περί ψεύτικου ρητό του Ισοκράτη για την «αυτοκαταστροφή της δημοκρατίας»

Το απόσπασμα είναι από τον Αρεοπαγιτικό λόγο του και έχει στο πρωτότυπο ως εξής:

Οἱ γὰρ κατ’ ἐκεῖνον τὸν χρόνον τὴν πόλιν διοικοῦντες κατεστήσαντο πολιτείαν οὐκ ὀνόματι μὲν τῷ κοινοτάτῳ καὶ πραοτάτῳ προσαγορευομένην, ἐπὶ δὲ τῶν πράξεων οὐ τοιαύτην τοῖς ἐντυγχάνουσι φαινομένην, οὐδ’ ἣ τοῦτον τὸν τρόπον ἐπαίδευε τοὺς πολίτας ὥσθ’ ἡγεῖσθαι τὴν μὲν ἀκολασίαν δημοκρατίαν, τὴν δὲ παρανομίαν ἐλευθερίαν, τὴν δὲ παρρησίαν ἰσονομίαν, τὴν δ’ ἐξουσίαν τοῦ ταῦτα ποιεῖν εὐδαιμονίαν, ἀλλὰ μισοῦσα καὶ κολάζουσα τοὺς τοιούτους βελτίους καὶ σωφρονεστέρους ἅπαντας τοὺς πολίτας ἐποίησεν.

Φυσικά, μετάφραση δεν μας χρειάζεται διότι όλοι εμείς οι Έλληνες την έχουμε μία και ενιαία και τρισχιλιετή. Επειδή όμως μπορεί να περάσει και κανείς αλλοδαπός που δεν μετέχει της ημετέρας παιδείας, μεταφράζω πρόχειρα το απόσπασμα: Διότι εκείνοι που διοικούσαν την πόλη τότε (ενν. στην εποχή του Σόλωνα και του Κλεισθένη), δεν δημιούργησαν ένα πολίτευμα το οποίο μόνο κατ’ όνομα να θεωρείται το πιο φιλελεύθερο και το πιο πράο από όλα, ενώ στην πράξη να εμφανίζεται διαφορετικό σε όσους το ζουν· ούτε ένα πολίτευμα που να εκπαιδεύει τους πολίτες έτσι ώστε να θεωρούν δημοκρατία την ασυδοσία, ελευθερία την παρανομία, ισονομία την αναίδεια και ευδαιμονία την εξουσία του καθενός να κάνει ό,τι θέλει, αλλά ένα πολίτευμα το οποίο, δείχνοντας την απέχθειά του για όσους τα έκαναν αυτά και τιμωρώντας τους, έκανε όλους τους πολίτες καλύτερους και πιο μυαλωμένους. Μ’ άλλα λόγια, ο Ισοκράτης δεν μίλησε για «δημοκρατία που αυτοκαταστρέφεται».

Αυτό είναι προϊόν ερμηνείας, για να μην πω προϊόν φαντασίας. Όπως προϊόν φαντασίας, που καμιά σχέση δεν έχει με το πραγματικό ρητό του Ισοκράτη, είναι και η ατάκα ότι η δημοκρατία «κατεχράσθη το δικαίωμα της ελευθερίας και της ισότητας». Για άλλη μια φορά, οι ελληναράδες χρησιμοποιούν τους αρχαίους όπως ο μεθυσμένος τον φανοστάτη: όχι για να φωτίσουν το δρόμο τους, αλλά για δεκανίκι που θα στηρίξει τα σαθρά τους επιχειρήματα.

Υ.Γ. Φυσικά και γνωρίζαμε ότι πρόκειται ψεύτικου ρητού του Ισοκράτη για την «αυτοκαταστροφή της δημοκρατίας»....
Απλά προσπαθήσαμε να δούμε αν και κατά πόσο τέτοιου είδους απίστευτα και ανιστόρητα άρθρα, μία ακόμη απάτη που έκανε τον γύρο του Διαδικτύου, έχουν απόκριση.

Επικούρειες επιδράσεις στη σύγχρονη επιστήμη

Οι φυσιοκράτες Ίωνες φιλόσοφοι ήταν οι πρώτοι που εισήγαγαν την επιστημονική σκέψη χωρίς αναφορές σε θεούς και δαίμονες και γι’ αυτό θεωρούνται οι θεμελιωτές της σύγχρονης επιστήμης. Είναι ατυχές ότι στη βιβλιογραφία αναφέρονται αυτοί οι πρωτοπόροι ως «προσωκρατικοί», ο Θαλής, ο Αναξίμανδρος, ο Πυθαγόρας, ο Αναξαγόρας, ο Εμπεδοκλής, ο Ιπποκράτης, ο Δημόκριτο (όλοι μεταξύ 650-350 π.Χ.), δίνοντας την εντύπωση ότι κύρια συνεισφορά τους ήταν να προετοιμάσουν την εμφάνιση του Σωκράτη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη.

Η επιλογή του συγκεκριμένου χαρακτηρισμού σε ιστορικά και φιλοσοφικά βιβλία σχετίζεται με την πρόθεση να ποδηγετηθούν οι αναγνώστες στους τρεις τελευταίους –μεγάλους αναμφισβήτητα– στοχαστές, να θεωρηθούν αυτοί ως κορύφωση της φιλοσοφικής σκέψης, ώστε στη συνέχεια να φανούν και οι μεταγενέστεροι φυσιοδίφες και φιλόσοφοι υποδεέστεροι, ο Επίκουρος, ο Ζήνων, Ευκλείδης, Αρίσταρχος, Αρχιμήδης, ο Ήρων, Ερατοσθένης, Ίππαρχος, Πτολεμαίος, Υπατία.

Είναι γεγονός ότι οι αρχαίοι ερευνητές της φύσης και της κοινωνίας διατύπωναν εικασίες, χωρίς τη δυνατότητα πειραματικών επιβεβαιώσεων, πέρα από τα προφανή στο φυσικό περιβάλλον. Έτσι, δεν ενδιαφέρουν και συχνά δεν είναι σωστά τα επιμέρους συμπεράσματα των συλλογισμών τους, αλλά μόνο η θεμελιώδης σκέψη, την οποία δεν ήταν δυνατόν να επιβεβαιώσουν αξιοποιώντας πειραματικά δεδομένα ή γνώσεις από άλλους επιστημονικούς τομείς που δεν υπήρχαν τότε.

Για παράδειγμα, ο Θαλής ο Μιλήσιος είχε διατυπώσει την άποψη ότι ο κόσμος κάποτε ήταν νερό και ότι η ξηρά δημιουργήθηκε από τους ωκεανούς μέσω μιας φυσικής διαδικασίας, παρόμοιας με την απόθεση που είχε παρατηρήσει ο ίδιος στο Δέλτα του Νείλου. Σημαντικό εδώ δεν είναι η αναλογία μεταξύ της δημιουργίας του κόσμου και της απόθεση ιλύος που δεν είναι σωστή, αλλά το ότι ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε από τους θεούς παρά μέσα από φυσικές διεργασίες. Εισάγεται λοιπόν η φυσιοκρατική αντίληψη έναντι της θεοκρατικής.

Επίσης, ο Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος υποστήριξε μεταξύ άλλων, ότι ο άνθρωπος είναι τόσο αβοήθητος και ευπρόσβλητος κατά τη γέννησή του, ώστε, εάν οι πρώτοι άνθρωποι είχαν έρθει στον κόσμο από μόνοι τους, θα είχαν πεθάνει αμέσως. Πρότεινε, κατά συνέπεια, την αυθόρμητη γένεση της πρώτης ζωής από τη λάσπη, από την οποία οι απόγονοι βγήκαν στην ξηρά και, μέσω μεταλλάξεων, εξελίχθηκαν σε άλλα ζώα.

Αυτή τη φυσιοκρατική παράδοση υπηρέτησαν ο Επίκουρος και οι μαθητές του, διατυπώνοντας ένα σημαντικό αριθμό θεωριών για διάφορα φυσικά φαινόμενα. Από τον 4ο αιώνα και μετά εξέλειπε, βέβαια, κάθε δυνατότητα ανάπτυξης φυσιοκρατικών ιδεών, δεδομένου ότι η υποβάθμιση και εξαφάνιση των φιλοσοφικών σχολών και η επιβολή της μοναδικής θεοκρατικής «αλήθειας», μαζί με τις μεθοδικές καταστροφές των βιβλιοθηκών, οδήγησαν και τις επικούρειες ιδέες στη λήθη.

Κι όμως, με τη σταδιακή αποτίναξη του θρησκευτικού δογματισμού από την Αναγέννηση και μετά, άρχισαν οι ερευνητές να αναζητούν με εμβρίθεια τη σύνδεση με τα νήματα της επιστημονικής γνώσης που είχε διακοπεί και αυτή η αναζήτηση οδηγούσε στους φυσιοδίφες της ελληνιστικής εποχής. Σχεδόν κάθε νεότερη κατάκτηση της επιστημονικής έρευνας ανέτρεπε καθιερωμένες απόψεις του Αριστοτέλη και επιβεβαίωνε τις επικούρειες, μέχρι που ο Νίτσε έφτασε στο σημείο να διατυπώσει σαρκαστικά στο τέλος του 19ου αιώνα ότι «Η επιστήμη έχει βαλθεί να επιβεβαιώσει τον Επίκουρο!»

Θα παραθέσουμε εδώ συνοπτικά τις επικούρειες απόψεις, δάσκαλου και μαθητών, οι οποίες επιβεβαιώνονται από τη σύγχρονη επιστήμη και αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του ανθρώπινου πολιτισμού. Η παράθεση αυτή προέρχεται από τη βιβλιογραφία στο τέλος του κειμένου:

► Από την περιοχή της Φυσικής: Ατομική δομή της ύλης, αρχή της απροσδιοριστίας, αρχή σταθερής ταχύτητας υποατομικών σωματιδίων. Η «Ουράνια Μηχανική» του Νεύτωνα αποτελεί διάψευση των αντιλήψεων του Αριστοτέλη και επιβεβαίωση των επικούρειων απόψεων. Επειδή δε αυτές οι αντιλήψεις είχαν υιοθετηθεί από τον εκκλησιαστικό μηχανισμό -ελλείψει άλλων-, δεν έγιναν αποδεκτές οι απόψεις του ευσεβέστατου χριστιανού Νεύτωνα. Στην Ισπανία απαγορευόταν για πάνω από έναν αιώνα να διδαχθεί η Μηχανική του Νεύτωνα!

► Από την περιοχή της Χημείας: Αφθαρσία της ύλης, δημιουργία ενώσεων από άτομα, νέες ιδιότητες αυτών των ενώσεων. Ο Robert Boyle παραμέρισε τις αλχημιστικές αντιλήψεις της εποχή του και επανασυνέδεσε την επιστημονική έρευνα με τις απόψεις των επικούρειων.

► Από την περιοχή της Αστρονομίας: Το σύμπαν αποτελείται από άτομα και κενά, τα άστρα είναι ήλιοι σαν το δικό μας, η Γη είναι πλανήτης, υπάρχουν αμέτρητα ηλιακά συστήματα με πλανήτες που άλλοι μοιάζουν με τη Γη και άλλοι όχι, η δημιουργία και καταστροφή των ουράνιων σωμάτων είναι τυχαία φυσικά συμβάντα, που οφείλεται στην περιπαλλασσόμενη και στροβιλιζόμενη κίνηση των ατόμων. Ο Γαλιλαίος γνώριζε τις επικούρειες αντιλήψεις και επηρεάστηκε από αυτές στην κοσμοθεωρία του, με την οποία συγκρούστηκε ο εκκλησιαστικός μηχανισμός.

► Από την περιοχή της Βιολογίας: Η δημιουργία ζωής είναι τυχαίο φαινόμενο που οφείλεται επίσης στην κίνηση ατόμων και σε συνδυασμούς των ενώσεών τους, υπάρχει ζωή και σε άλλους πλανήτες, λειτουργεί μηχανισμός εξέλιξης των ειδών, τα βιολογικά χαρακτηριστικά κληρονομούνται, οι αισθήσεις έχουν υλικότητα και εξαφανίζονται με το θάνατο. Η «Εξέλιξη των Ειδών» που διατύπωσε ο Δαρβίνος αποτελεί επίσης διάψευση του Αριστοτέλη και επιβεβαίωση των επικούρειων απόψεων.

► Από την περιοχή της Ψυχολογίας: Ερμηνείες για τη συμπεριφορά ζώων και ανθρώπων, ο νους και η ψυχή έχουν υλικότητα, υπάρχει το υποσυνείδητο, τα όνειρα αποτελούν συνειρμικές κατασκευές του νου, διαδικασίες για την ανάπτυξη της γλώσσας, περιγραφή των καταστάσεων ευτυχίας.

► Από την Κοινωνιολογία: Οργάνωση κοινωνιών, νομοθεσία, ανθρώπινα δικαιώματα, αναζήτηση ευτυχίας, φιλία.

► Από την περιοχή της επιστημονικής μεθοδολογίας: Ασαφής λογική, κανόνες επαλήθευσης ή απόρριψης επιστημονικών θεωριών, συστηματικό και τυχαίο σφάλμα.

Αυτές είναι οι κυριότερες επιστημονικές απόψεις που διατύπωσαν οι Επικούρειοι και επιβεβαιώνονται από τη σύγχρονη επιστήμη. Ο ίδιος ο μεγάλος φιλόσοφος και ιδρυτής της «Σχολής του Κήπου» ήταν «πολυγραφότατος και πάντας υπερβαλλόμενος πλήθει βιβλίων», πιθανόν και σε σύγκριση με τον Αριστοτέλη. Λέγεται δε ότι τα συγγράμματά του γέμιζαν 300 παπύρους. Τελικά έχουν διασωθεί εξ ολοκλήρου μόνο τρεις επιστολές του Επίκουρου και ένα σύνολο 40 γνωμικών, οι «Κύριαι Δόξαι».

Τα συγγράμματα των φιλοσόφων καταστράφηκαν από τους σκοταδιστές και τη φθορά του χρόνου λόγω έλλειψης συντήρησης και διασώθηκαν, εκτός από τα λίγα που προαναφέρθηκαν, μόνο μέσα από τα συγγράμματα επικούρειων και άλλων μαθητών, όπως του φιλοσόφου Φιλόδημου (110-35 π.Χ.), του Ρωμαίου ποιητή Λουκρήτιου (Titus Lucretius Carus, ~99 – ~55 π.Χ.), του φιλοσόφου Διογένη Οινοανδέως (2ος αιώνας μ.Χ.), του Σύρου σατυρικού συγγραφέα Λουκιανού Σαμοσατέως (~120- ~ 190 μ.Χ.) και του συγγραφέα Διογένη Λαέρτιου (αρχές 3ου αιώνα μ.Χ.).

Αλλά και μέσα από συγγράμματα αντιπάλων της επικούρειας φιλοσοφίας έχουν διασωθεί οι απόψεις του μεγάλου διανοητή. Έτσι ο «ιερός» Αυγουστίνος έχει γράψει 22 (είκοσι δύο) ολόκληρα βιβλία, με τα οποία «κατατροπώνει» στα χρόνια του Θεοδόσιου και των διωγμών κατά των Ελλήνων φιλοσόφων, τους επικούρειους, χωρίς δυνατότητα αντιλόγου φυσικά! Προγενέστερος αυτού ήταν ο χριστιανός καθεστωτικός συγγραφέας Λακτάντιος (Lucius Caelius Firmianus Lactantius, 240-320 μ.Χ.), ο οποίος έγραφε στο βιβλίο του De Opificio Dei («Το έργο του θεού») τα εξής:

«Παραξενεύομαι για την έλλειψη κατανόησης των μαθητών του Επίκουρου, οι οποίοι απορρίπτουν τη θεϊκή δημιουργία της φύσης και ισχυρίζονται ότι η φύση προέκυψε χωρίς καμία έμπνευση και υπάρχει χωρίς καμία πρόνοια. Υποστηρίζουν δηλαδή ότι η αρχή του κόσμου στηρίζεται σε σταθερά, άτμητα σωματίδια (άτομα), από των οποίων την τυχαία σύζευξη δημιουργούνται όλα...»

Επειδή ξέρουμε σήμερα ότι ο κόσμος μας συγκροτείται από υποατομικά σωματίδια (τα άτομα που λέμε κακώς ονομάστηκαν έτσι, γιατί δεν είναι άτμητα!), μπορούμε να συγκρίνουμε την ικανότητα αντίληψης των επικούρειων αφενός και των αντιπάλων τους αφετέρου.

Για να αντιδικεί ο Λακτάντιος με τους Επικούρειους τον 4ο αιώνα μ.Χ., πάνω από μισή χιλιετία από την εποχή που έζησε ο ίδιος ο Επίκουρος, δείχνει πόση διάδοση πρέπει να είχαν ακόμα οι επικούρειες ιδέες και γι' αυτό -όπως συνέβη πράγματι- έπρεπε να καταπιεστούν... Αυτό που ενδιαφέρει σήμερα είναι να γνωρίζουμε τις απόψεις του Επίκουρου και των μαθητών του, όχι βέβαια μέσω εκκλησιαστικών προπαγανδιστών, αλλά μέσα από τα έργα του μεγάλου φιλόσοφου και των μαθητών του.

Έγραφαν λοιπόν οι Επικούρειοι, αξιοποιώντας και εξελίσσοντας την ατομική θεωρία του Δημόκριτου, ότι:

«Η φύση αποτελείται από άφθαρτα άτομα και κενό. Το σύμπαν είναι αιώνιο και η συνολική ύλη διατηρείται, αλλάζει όμως διαρκώς μορφές, αφού ο αριθμός των ατόμων είναι άπειρος, όπως και οι δυνατοί συνδυασμοί τους στην αιωνιότητα. Αυτοί οι συνδυασμοί δημιουργού ήλιους, σφαιρικούς κόσμους (πλανήτες) και ζωντανούς οργανισμούς.»

Κάθε αναγνώστης μπορεί να κρίνει σήμερα, ποιες απόψεις και κοσμοθεωρίες έχουν επιβεβαιωθεί και ποιες αποτελούν φανταστικές ιδεοληψίες…

Η αναβίωση της επικούρειας διδασκαλίας μετά τους σκοταδιστικούς αιώνες του Μεσαίωνα, έγινε από τον Γάλλο φιλόσοφο Γκασεντί (Pierre Gassendi, 1592-1655), ο οποίος προσπαθώντας αρχικά να αντιμετωπίσει τις απόψεις του Καρτέσιου, ξεπέρασε τις αριστοτελικές απόψεις και στράφηκε στον εμπειρισμό. Την εποχή που αλληλογραφούσε ο Γκασεντί με τον «κατ’ οίκον περιορισμένο» από την Ιερά Εξέταση Γαλιλαίο, ανακάλυψε τα έργα του Επίκουρου και του Λουκρήτιου και υιοθέτησε την ατομική θεωρία.

Έτσι έγινε ο Γκασεντί ένθερμος επικούρειος, αφού οι θεωρίες της «Σχολής του Κήπου» έδιναν ερμηνείες στα φυσικά φαινόμενα – αυτό ακριβώς που επιδιώκει η επιστήμη. Ο Γκασεντί συνέγραψε μια βιογραφία του Επίκουρου, αποκαλύπτοντας έτσι και αναλύοντας στο αναγεννησιακό αναγνωστικό κοινό τη φιλοσοφία αυτού του μεγάλου αρχαίου Έλληνα διανοητή. Επίσης, αναγνώρισε την πειραματική απόδειξη της ύπαρξης κενού με τα πειράματα του Evangelista Torricelli (Τοριτσέλι, 1608-1647), κάτι που οι αριστοτελικοί απέρριπταν και ισχυρίζονταν ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρξει στη φύση κενό. Κατά τον Γκασεντί η μορφή των διαφόρων ατόμων προσδιόριζε και τις ιδιότητες των υλικών και των ιδιοτήτων των σωμάτων που αυτά «συγκροτούσαν».

Δεν αρκούσαν όμως οι επίμονες προσπάθειες πρωτοπόρων ερευνητών της Αναγέννησης για να επαναφέρουν στο επιστημονικό οπλοστάσιο τις επικούρειες απόψεις, υπήρξε και ένα φυσικό φαινόμενο που ανέτρεψε τις ενέργειες των ιδεοληπτικών και ιδιοτελών απολογητών της «θεϊκής δημιουργίας» για αποσιώπηση των επικούρειων και για εξαφάνιση της φυσιοκρατικής και φιλάνθρωπης φιλοσοφίας τους: Η έκρηξη του ηφαιστείου του Βεζούβιου το έτος 79 μ.Χ. είχε καλύψει, εκτός από την Πομπηία, και τη γειτονική μικρή πόλη Ηράκλεια (Herculaneum, σήμερα Ercolano), στην οποία λειτουργούσε μια φιλοσοφική σχολή. Η πόλη και η σχολή καταπλακώθηκαν από ηφαιστειακό υλικό πάχους 20 μέτρων και έκτοτε ξεχάστηκαν.

Όμως, τον 18ο αιώνα έφεραν αρχαιολογικές έρευνες στο φως μια ρωμαϊκή βίλα που ανήκε στον πεθερό του Ιούλιου Καίσαρα, Πείσωνα (Lucius Calpurnius Piso Caesoninus). Εντός αυτής της βίλας που ήταν φιλοσοφική σχολή, ανακαλύφθηκε μια ολόκληρη βιβλιοθήκη γεμάτη με παπύρους. Τα παπυρικά ρολά με φιλοσοφικά κείμενα είχαν μεν απανθρακωθεί από την ηφαιστειακή λάβα που κάλυψε την πόλη, διατηρήθηκαν όμως σ' αυτή την κατάσταση θαμμένα.

Από την εποχή της ανακάλυψής τους έως και σήμερα έχουν γίνει και συνεχίζουν να γίνονται σημαντικές προσπάθειες ανάγνωσης των συγγραμμάτων. Στο διάστημα αυτό έχουν έρθει στο φως, για πρώτη φορά στην Ιστορία, εκατοντάδες αρχαία φιλοσοφικά κείμενα που είχαν εξαφανιστεί. Τα περισσότερα εξ αυτών ανήκουν στην επικούρεια φιλοσοφία και στον επικούρειο φιλόσοφο Φιλόδημο που έζησε στο μέρος αυτό 160 χρόνια πριν από την έκρηξη του ηφαιστείου.

Αυτό δείχνει την ύπαρξη επικούρειας εστίας και την καλλιέργεια της επικούρειας φιλοσοφίας κατά την εποχή της καταστροφής στην περιοχή της Ηράκλειας. Το Ercolano αποτελεί οργανωμένο αρχαιολογικό χώρο που μπορεί να επισκεφτεί κάθε ενδιαφερόμενος!

Ποια είναι η διαφορά μεταξύ του μη θεϊσμού και του αθεϊσμού;

Ο μη θεϊσμός και ο αθεϊσμός είναι δύο ξεχωριστές κοσμοθεωρίες που συχνά συγχέονται. Μη θεϊσμός είναι ένας ευρύς όρος που περιλαμβάνει μια σειρά από πεποιθήσεις, συμπεριλαμβανομένου του αγνωστικισμού, του ντεϊσμού, του πανθεϊσμού και του αθεϊσμού. Είναι ένα σύστημα πεποιθήσεων που δεν περιλαμβάνει κανένα είδος θεϊσμού ή πίστης σε έναν προσωπικό θεό. Αθεϊσμός, από την άλλη πλευρά, είναι ένας συγκεκριμένος τύπος μη θεϊσμού που απορρίπτει την ύπαρξη κάθε είδους θεού ή θεών.

Αγνωστικισμός

Ο αγνωστικισμός είναι ένας τύπος μη θεϊσμού που υποστηρίζει ότι η ύπαρξη οποιουδήποτε είδους θεού ή θεών είναι άγνωστη και άγνωστη. Οι αγνωστικιστές δεν πιστεύουν σε κανένα είδος θεού ή θεών, αλλά ούτε και αρνούνται την ύπαρξή τους.

Δεϊσμός

Ο ντεϊσμός είναι ένας τύπος μη θεϊσμού που υποστηρίζει ότι υπάρχουν θεοί ή θεοί, αλλά ότι δεν εμπλέκονται στην καθημερινή λειτουργία του σύμπαντος. Οι ντεϊστές πιστεύουν ότι ένας θεός ή θεοί δημιούργησαν το σύμπαν, αλλά ότι δεν παρεμβαίνουν στη ζωή των ανθρώπων.

Πανθεϊσμός

Ο πανθεϊσμός είναι ένας τύπος μη θεϊσμού που υποστηρίζει ότι το σύμπαν είναι θεϊκό και ότι όλα τα μέρη του είναι αλληλένδετα. Οι πανθεϊστές πιστεύουν ότι το σύμπαν είναι ένα ζωντανό, συνειδητό ον και ότι όλα τα μέρη του είναι μέρος ενός ενιαίου, ενοποιημένου συνόλου.

Αθεϊσμός

Ο αθεϊσμός είναι ένας τύπος μη θεϊσμού που απορρίπτει την ύπαρξη κάθε είδους θεού ή θεών. Οι άθεοι δεν πιστεύουν σε κανένα είδος θεού ή θεών και δεν αποδέχονται την ιδέα ότι υπάρχει κανένα είδος θεού ή θεών.

Συμπερασματικά, ο μη θεϊσμός είναι ένας ευρύς όρος που περιλαμβάνει μια σειρά από πεποιθήσεις, συμπεριλαμβανομένου του αγνωστικισμού, του ντεϊσμού, του πανθεϊσμού και του αθεϊσμού. Ο αθεϊσμός είναι ένας συγκεκριμένος τύπος μη θεϊσμού που απορρίπτει την ύπαρξη κάθε είδους θεού ή θεών.

Κατ' αρχήν, δεν υπάρχει διαφορά και δεν πρέπει να υπάρχει διαφορά μεταξύ τους μη θεϊσμός και τον αθεϊσμό. Μη θεϊσμός σημαίνει να μην πιστεύεις σε κανέναν θεό, κάτι που είναι το ίδιο με τον ευρύ ορισμό του αθεϊσμού. Τα προθέματα 'α-' και 'μη-' σημαίνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα: όχι, χωρίς, λείπει. Κάθε σύστημα πεποιθήσεων συμφωνεί ότι δεν υπάρχουν θεότητες που δημιούργησαν ή ελέγχουν την ανθρωπότητα. Ουσιαστικά η πεποίθηση είναι ότι ο άνθρωπος είναι μόνος του και δεν θα βοηθηθεί από μια ανώτερη δύναμη. Πολλοί άθεοι και μη πιστεύουν ακράδαντα στην επιστήμη και στην επιστημονική μέθοδο.

Γιατί Δημιουργήθηκε ο Μη Θεϊσμός;

Ο μη θεϊσμός δημιουργήθηκε και συνεχίζει να χρησιμοποιείται μόνο για να αποφευχθούν οι αρνητικές αποσκευές που συνοδεύουν την ετικέτα «αθεϊσμός». Μερικοί Χριστιανοί κρατήστε πολύ αρνητικές απόψεις για τον αθεϊσμό . Δυστυχώς, αυτό έχει προκαλέσει κάποιο φανατισμό μεταξύ εκείνων της χριστιανικής πίστης και των άθεων. Ωστόσο, θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι ορισμένοι άθεοι είναι επίσης γνωστό ότι είναι συγκαταβατικοί και αυταρχικοί σχετικά με την έλλειψη θρησκείας τους, γεγονός που κάνει μερικούς ανθρώπους να μην θέλουν να συσχετιστούν με τον όρο. Αλλά ανεξάρτητα από τον όρο που προτιμούν να χρησιμοποιούν οι άνθρωποι, είναι καλύτερο να σεβόμαστε τις πεποιθήσεις και τον πολιτισμό τους.

Πότε ξεκίνησε ο μη θεϊσμός;

Ενώ ο όρος μπορεί να φαίνεται νέος μη θεϊσμός είναι στην πραγματικότητα μια πολύ παλιά λέξη. Η παλαιότερη χρήση του μη θεϊσμού μπορεί να είναι από τον George Holyoake το 1852. Σύμφωνα με τον Holyoake: Η παλαιότερη χρήση του non-theism μπορεί να είναι από τον George Holyoake το 1852. Σύμφωνα με τον Holyoake:

Ο κ. [Τσαρλς] Σάουθγουελ έχει διατυπώσει αντίρρηση για τον όρο Αθεϊσμός. Χαιρόμαστε που το έχει. Το έχουμε αχρηστεύσει εδώ και καιρό. Το αχρηστεύουμε, γιατί ο Άθεος είναι μια φθαρμένη λέξη. Τόσο οι αρχαίοι όσο και οι σύγχρονοι έχουν καταλάβει με αυτό ένα χωρίς Θεό, αλλά και χωρίς ηθική.

Επομένως, ο όρος υποδηλώνει περισσότερα από οποιοδήποτε καλά ενημερωμένο και σοβαρό άτομο που τον αποδέχεται ποτέ συμπεριλαμβανόμενο σε αυτόν. Δηλαδή, η λέξη φέρει μαζί της συνειρμούς ανηθικότητας, που έχουν αποκηρυχτεί από τον Άθεο τόσο σοβαρά όσο και από τον Χριστιανό. Ο μη θεϊσμός είναι ένας όρος λιγότερο ανοιχτός στην ίδια παρεξήγηση, καθώς υπονοεί την απλή μη αποδοχή της εξήγησης του Θεϊστού για την προέλευση και τη διακυβέρνηση του κόσμου.

Ο George Holyoake υιοθέτησε τουλάχιστον μια θετική προς ουδέτερη στάση. Σήμερα, η χρήση του μη θεϊσμού είναι πιο πιθανό να συνοδεύεται από μια εχθρική στάση απέναντι στον αθεϊσμό: οι άνθρωποι επιμένουν ότι ο μη θεϊσμός και ο αθεϊσμός δεν μπορούν να σημαίνουν τα ίδια πράγματα και ότι ενώ ο αθεϊσμός είναι δογματικός και φονταμενταλιστής, ο μη θεϊσμός είναι ανοιχτόμυαλος και λογικός. Είναι το ίδιο επιχείρημα που ακούγεται από ανθρώπους που είναι πεπεισμένοι για αυτό αγνωστικισμός είναι η μόνη «λογική» θέση που υπάρχει. Είναι γενικά προτιμότερο να σέβεστε τις πεποιθήσεις των άλλων, ακόμα κι αν είναι διαφορετικές από τις δικές σας.

ΔΕΣ: Καθορισμός των Χαρακτηριστικών της Θρησκείας

«Ιερές» αντιφάσεις και ασυναρτησίες ΜΕΡΟΣ ΜΓ' (441 - 455)

Αντιφάσεις της Βίβλου

(Έχω σταχυολογήσει 560 αντιφάσεις από ένα σύνολο περίπου 35000 αντιφάσεις και ασυναρτησίες που θα σας τις παρουσιάσω σε συνέχειες)

ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΡΟΣ MΒ'

Όλες οι αντιφάσεις στη Βίβλο Ανά βιβλίο:

Ματθαίος

441. Είναι καλό να είσαι παιδαριώδης;

Ναι, είναι καλό να είσαι παιδαριώδης.

Αν δεν μεταστραφείτε, και δεν γίνετε σαν τα μικρά παιδιά, δεν θα μπουν στη βασιλεία των ουρανών. Ματθαίος 18:3

Ο δε Ιησούς είπεν· Πάσχετε τεκνία και μη εμποδίζετε αυτά, διά να έλθη προς εμέ, διότι τοιουμένων είναι η βασιλεία των ουρανών. Ματθαίος 19:14

Αληθώς σας λέγω, Πας όστις δεν δεχθή την βασιλείαν του Θεού ως μικρό παιδί, δεν θα μπει σ' αυτήν. Μάρκος 10:15

Αληθώς σας λέγω, Πας όστις δεν δεχθή την βασιλείαν του Θεού όπως ένα μικρό παιδί δεν θα εισέλθει με κανέναν τρόπο σε αυτό. Λουκάς 18:17

Όχι, δεν είναι καλό να είσαι παιδαριώδης.

Όταν ήμουν παιδί, μιλούσα ως παιδί, καταλάβαινα ως α παιδί μου, σκεφτόμουν σαν παιδί: αλλά όταν έγινα άντρας, έβαλα στην άκρη παιδικά πράγματα. 1 Κορινθίους 13:11

Αδελφοί, μη γίνεσθε τέκνα εις την σύνεσιν, αλλ' εν κακία Τέκνα γίνεσθε, εν δε σύνεσι ήσθε άνθρωποι. 1 Κορινθίους 14:20

Ότι στο εξής δεν θα είμαστε πια παιδιά, στριφογυρνώντας πέρα δώθε, και μεταφερόταν με κάθε άνεμο του δόγματος. Εφεσίους 4:14

442. Ποια ήταν η έκτη εντολή του Ιησού;

Θα αγαπάς τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου.

Αν θέλεις να μπεις στη ζωή, φύλαξε τις εντολές. Του λέει: Τι; Ο Ιησούς είπε: Μη κάνεις φόνο, μη μοιχεύσεις, Μη κλέψεις, Μη ψευδομαρτυρήσεις, Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, και, Θα αγαπάς τον πλησίον σου όπως ο εαυτός σου. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 19:17-19

Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου.

Εσύ γνωρίζεις τις εντολές, Μη μοιχεύεις, Μη σκοτώνεις, Μην κλέβεις, Μην ανέχεσαι ψεύτικα Μάρτυρας, Μη εξαπατάς, Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. Μάρκος 10:19

Δεν υπήρχε έκτο. Ο Ιησούς απαρίθμησε μόνο πέντε εντολές.

Εσύ γνωρίζεις τις εντολές, Μη μοιχεύσεις, Μη φονεύσεις, Μη Κλέψτε, μην ψευδομαρτυρήσετε, Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. Κατά Λουκάν 18:20

443. Είναι καλός ο Ιησούς;

Ναι

Εγώ είμαι ο καλός ποιμένας. Ιωάννης 10:11, 14

Όχι

Γιατί με αποκαλείς αγαθό; Δεν υπάρχει κανένας καλός παρά μόνο ένας, δηλαδή ο Θεός. Ματθαίος 19:17, Μάρκος 10:18, Λουκάς 18:19

444. Ποιος ζήτησε τις καλύτερες θέσεις στον παράδεισο;

Ιάκωβος και ο Ιωάννης

Και έρχονται προς αυτόν ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης, οι υιοί του Ζεβεδαίου, λέγοντες· Διδάσκαλε, θέλομεν να κάμης εις ημάς όσα θέλομεν επιθυμήσει. Και είπε προς αυτούς, Τι θέλετε να κάμω εις εσάς; Του είπαν: Δώσε μας να καθίσουμε ένα στα δεξιά σου, και ο άλλος στα αριστερά σου, στη δόξα σου. Μάρκος 10:35-37

Η μητέρα του Ιάκωβου και του Ιωάννη

Τότε ήρθε σ' αυτόν η μητέρα των παιδιών των Ζεβεδαίων μαζί με τους γιους της, προσκυνώντας τον, και επιθυμώντας κάτι από αυτόν. Και είπε: αυτήν, Τι θέλεις; Του λέει: Δώσε να καθίσουν αυτοί οι δύο γιοι μου, ο ένας στα δεξιά σου, και ο άλλος στα αριστερά, στο δικό σου βασίλειο. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 20:20-21

445. Πόση δύναμη είχε ο Ιησούς;

Υπάρχουν κάποια πράγματα που ο Ιησούς δεν μπορεί να κάνει.

Αλλά το να κάθομαι στα δεξιά μου, και στα αριστερά μου, δεν είναι δικό μου δώστε, αλλά θα δοθεί σε εκείνους για τους οποίους έχει ετοιμαστεί από Πατέρας. Ματθαίος 20:23

Και δεν μπορούσε εκεί να κάνει κανένα μεγάλο έργο, εκτός από αυτό Έβαλε τα χέρια του πάνω σε μερικούς αρρώστους και τους θεράπευσε. Μάρκος 6:5

Ο Ιησούς είναι παντοδύναμος.

Και προσελθών ο Ιησούς ελάλησε προς αυτούς, λέγων· Πάσα εξουσία δοθείς εις εμέ εν ουρανώ και επί γης. Ματθαίος 28: 18

Ο Πατήρ αγαπά τον Υιόν και πάντα έδωκεν εις την χείρα αυτού. Κατά Ιωάννην 3:35

446. Ήταν ο Ιησούς λύτρο για πολλούς ή λύτρο για όλους;

Για πολλούς

Όπως ο Υιός του ανθρώπου δεν ήρθε για να υπηρετηθεί, αλλά για να λειτουργήσει, και να δώσει τη ζωή του λύτρο για πολλούς. Ματθαίος 20:28

Διότι και ο Υιός του ανθρώπου δεν ήλθεν διά να υπηρετηθή, αλλά διά να υπηρετήση, και να δώσει τη ζωή του λύτρο για πολλούς. Μάρκος 10:45

Για όλους

Που έδωσε τον εαυτό του λύτρα για όλους.... 1 Τιμόθεο 2:6

447. Πόσοι τυφλοί θεραπεύτηκαν κοντά στην Ιεριχώ;

Δύο.

Και ενώ αναχωρούσαν από την Ιεριχώ, τον ακολουθούσε ένα μεγάλο πλήθος. Και ξάφνου, δύο τυφλοί καθήμενοι στην άκρη της οδού, όταν άκουσαν ότι ο Ιησούς περνούσε από εκεί, έκραξαν, λέγοντας: Ελέησέ μας, Κύριε, γιε του Δαβίδ. Ματθαίος 20:30

Μόνο ένα.

Και ήλθον εις Ιεριχώ, και ενώ έβγαινε από την Ιεριχώ μετά των μαθητών αυτού και πλήθους όχλου, ο τυφλός Βαρτίμαιος, ο υιός του Τιμαίου, εκάθητο πλησίον της οδού ζητιανεύων. Και ακούσας ότι είναι ο Ιησούς ο Ναζωραίος, ήρχισε να φωνάζη και να λέγη· Ιησού, υιέ του Δαβίδ, ελέησόν με. Μάρκος 10:46

Και ενώ πλησίαζε στην Ιεριχώ, κάποιος τυφλός καθόταν στην άκρη του δρόμου ζητιανεύοντας. Κατά Λουκάν 18:35

448. Πότε συνέβη το ξέσπασμα του Ιησού στο ναό;

Στην αρχή της διακονίας του

Αυτή την αρχή των θαυμάτων έκανε ο Ιησούς στην Κανά της Γαλιλαίας...
Μετά ταύτα κατέβη εις Καπερναούμ, αυτός και η μήτηρ αυτού και οι αδελφοί αυτού και οι μαθηταί αυτού, και εμείνωσαν εκεί ουχί πολλάς ημέρας. Επλησίασεν δε το πάσχα των Ιουδαίων, και ανέβη ο Ιησούς εις Ιεροσόλυμα. Και βρήκαν στο ναό εκείνους που πουλούσαν βόδια και πρόβατα και περιστέρια, και τους αργυραμοιβούς καθημένους· Και αφού έκανε μάστιγα από μικρά σχοινιά, τους έβγαλε όλους έξω από το ιερό, και τα πρόβατα, και τα βόδια. και έχυσαν τα χρήματα των αργυραμοιβών και ανέτρεψαν τα τραπέζια. και είπε σ' αυτούς που πουλούσαν περιστέρια: Πάρτε αυτά από εδώ· Μη κάμετε τον οίκον του Πατρός μου οίκον εμπορευομένων. ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 2:11-16

Την ημέρα της τριμερούς εισόδου του

Και καθώς πήγαινε, άπλωσαν τα ρούχα τους στο δρόμο. Και όταν πλησίασε, ακόμη και τώρα στην κάθοδο του όρους των Ελαιών, όλο το πλήθος των μαθητών άρχισε να χαίρεται και να δοξάζει τον Θεό με δυνατή φωνή για όλα τα δυνατά έργα που είδαν. λέγοντες· Ευλογητός ο ερχόμενος βασιλεύς εν ονόματι Κυρίου, ειρήνη εν τοις ουρανοίς και δόξα εν υψίστοις.
...
Και εισήλθεν εις το ιερόν και ήρχισε να εκβάλη τους πωλούντας εν αυτώ και τους αγοράζοντας. ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 19:36-45

Την επομένη της θριαμβευτικής του εισόδου

Και ότε επγισίασαν εις Ιεροσόλυμα και ήλθον εις Βηθφαγήν, εις το όρος των Ελαιών, τότε απέστειλαν τον Ιησούν δύο μαθητάς, λέγων προς αυτούς· Υπάγετε εις την κώμην απέναντί σας, και ευθύς θέλετε ευρεί γαϊδούριον δεμένον και πώλον μετ' αυτού· λύσατε αυτά, και φέρτε τα σε μένα. ... Και έφεραν το γαϊδούρι, και το πουλάρι, και φόρεσαν επάνω τους τα ιμάτιά τους, και τον έβαλαν επάνω σ' αυτά. Και ένα πολύ μεγάλο πλήθος άπλωσε τα ιμάτιά του στο δρόμο? Άλλοι έκοβαν κλαδιά από τα δέντρα και τα άχυναν στο δρόμο. Και τα πλήθη που προπορεύονταν και που ακολουθούσαν, έκραξαν: λέγοντας: Ωσαννά στον γιο του Δαβίδ: Μακάριος αυτός που έρχεται στο όνομα του Κυρίου. Ωσαννά στα ύψιστα. ... Και ο Ιησούς μπήκε στο ναό του Θεού, και εξέβαλε όλους εκείνους που πουλούσαν και αγόραζαν στο ιερό, και κατέστρεψαν τις τράπεζες των κολλυβιστών, και τα καθίσματα εκείνων που πουλούσαν περιστέρια, και τους έλεγαν: Είναι γραμμένο: Ο οίκος μου θα ονομαστεί οίκος προσευχής· αλλά το έχετε κάνει άντρο κλεφτών. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 21:1-13

Και ότε επέγγισαν εις Ιεροσόλυμα, εις Βηθφαγή και Βηθανία, εν τω όρει των Ελαιών, απέστειλε δύο των μαθητών αυτού, Και λέγει προς αυτούς· Εξέλθετε εις την κώμην απέναντί σας, και μόλις εισέλθητε εις αυτήν, θέλετε ευρεί πώλον δεμένον, όπου ποτέ άνθρωπος δεν κάθισε. λύστε τον και φέρτε τον. ... Και έφεραν το πουλάρι στον Ιησού, και έρριψαν επάνω του τα ιμάτιά τους. και εκαθισεν επ' αυτον. Και πολλοί άπλωσαν τα ιμάτιά τους στον δρόμο· Και άλλοι έκοβαν κλαδιά από τα δέντρα και τα άχυναν στο δρόμο. ... Και την επομένη... έρχονται εις Ιεροσόλυμα, και εισήλθεν ο Ιησούς εις το ιερόν, ήρχισε να εκβάλη τους πωλούντας και αγοράζοντας εν τω ιερώ, και ανέτρεψε τα τραπέζια των αργυραμοιβών, και τα καθίσματα εκείνων που πουλούσαν περιστέρια· Και δεν θα ανεχόταν κανένας άνθρωπος Μεταφέρετε οποιοδήποτε δοχείο μέσα από το ναό. Και δίδασκε, λέγοντας σ' αυτούς: Δεν είναι γραμμένο: Ο οίκος μου θα κληθεί από όλα τα έθνη Ο οίκος προσευχής; αλλά το κάνατε σπήλαιο ληστών. Μάρκος 11:1-17

449. Την ημέρα που ο Ιησούς μπήκε στην Ιερουσαλήμ, ζήτησε ο Ιησούς από τους μαθητές του να πάρουν ένα ή δύο ζώα;

Δύο

Και ότε επγισίασαν εις Ιεροσόλυμα και ήλθον εις Βηθφαγήν, εις το όρος των Ελαιών, τότε απέστειλαν τον Ιησούν δύο μαθητάς, λέγων προς αυτούς· Υπάγετε εις την κώμην απέναντί σας, και ευθύς θέλετε ευρεί όνον δεμένον και πώλον μετ' αυτού· λύσατε αυτά και φέρτε τα προς εμέ. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 21:1-2

Ένα 

Και αφού είπε αυτά, προχώρησε, ανεβαίνοντας στην Ιερουσαλήμ. Και ότε επλησίασεν εις Βηθφαγή και Βηθανίαν, εις το όρος το καλούμενον όρος των Ελαιών, απέστειλεν δύο εκ των μαθητών αυτού, λέγων· Υπάγετε εις την κώμην απέναντί σας· Στο οποίο κατά την είσοδό σας θα βρείτε ένα πουλάρι δεμένο, στο οποίο όμως ποτέ δεν κάθισε άνθρωπος: λύστε το και φέρτε το εδώ. ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 19:28-30

Και οτε επλησιαζον εις Ιερουσαλημ, εις Βηθφαγην και Βηθανιαν, εν τω ορει των Ελαιων, απεστειλε δυο εκ των μαθητων αυτου και λεγει προς αυτους· Υπαγετε εις την κωμην απεναντι σας· και ως εισελθητε εις αυτην θελετε ευρει πωλον δεμενον, επι του οποιου ουδεποτε καθηται ανθρωπος· λύστε τον και φέρτε τον. Μάρκος 11:1-2

Ο Ιησούς δεν ζήτησε από τους μαθητές του να πάρουν ένα ζώο (ή δύο) για να καβαλήσουν. Βρήκε ένα μόνος του.

Την επόμενη ημέρα πολύς όχλος που είχε έρθει στη γιορτή, όταν άκουσαν ότι ο Ιησούς έρχεται στα Ιεροσόλυμα, πήραν κλαδιά από φοίνικες, και βγήκαν σε συνάντησή του, και έκραξαν: Ωσαννά: Ευλογημένος ο βασιλιάς του Ισραήλ που έρχεται στο όνομα του Κυρίου. Και ο Ιησούς, όταν βρήκε ένα μικρό γαϊδούρι, κάθισε επάνω του. ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 12:12-14

450. Πότε καταράστηκε ο Ιησούς τη συκιά;

Πριν διώξει τους εμπόρους από το ναό.

Και την επαύριον, ότε ήλθον από Βηθανίας, επείνασε· Και βλέποντας μια συκιά από μακριά που είχε φύλλα, ήρθε, μήπως βρει κάτι πάνω της. Και όταν έφτασε σε αυτό, δεν βρήκε τίποτα άλλο παρά φύλλα. για την εποχή των σύκων δεν ήταν ακόμα. Και αποκριθείς ο Ιησούς είπε προς αυτήν· Ουδείς τρώγη καρπόν παρά σου εις τον αιώνα. Και του Οι μαθητές το άκουσαν.

Και έρχονται στα Ιεροσόλυμα, και ο Ιησούς μπήκε μέσα στο ιερό, και άρχισε να τους πωλούντας και αγοράζοντας εν τω ιερώ, και τας τραπέζης κατέστρεψαν των αργυραμοιβών και των καθισμάτων εκείνων που πουλούσαν περιστέρια. Και δεν θα ανεχόταν κανένας άνθρωπος να μεταφέρει οποιοδήποτε πλοίο μέσα από το ναός. Και δίδασκε, λέγων προς αυτούς· Δεν είναι γεγραμμένον, Ο οίκος μου θέλει είσθαι Ονομάζεται από όλα τα έθνη οίκος προσευχής; αλλά το κάνατε σπήλαιο ληστών. Μάρκος 11:12-17

Αφού έδιωξε τους εμπόρους από το ναό.

Και εισήλθεν ο Ιησούς εις τον ναόν του Θεού και εξέβαλε πάντας τους πωλούντας και αγόρασαν στο ναό, και ανέτρεψαν τα τραπέζια των αργυραμοιβών, και οι καθίσματα από αυτά που πουλούσαν περιστέρια.
...
Και αφού τους άφησε, βγήκε έξω από την πόλη στη Βηθανία· και έμεινε εκεί. Τώρα το πρωί, καθώς επέστρεφε στην πόλη, πείνασε. Και όταν είδε μια συκιά στο δρόμο, ήρθε σ' αυτήν, και δεν βρήκε πάνω της, παρά μόνο φύλλα μόνον, και είπε σ' αυτήν: Ας μη φυτρώνει καρπός επάνω σου στο εξής για πάντα. Και προς το παρόν Η συκιά ξεράθηκε. ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 21:12-19

ΔΕΣ: Η «ΑΠΟΞΗΡΑΝΘΕΙΣΑ ΣΥΚΗ»

451. Πότε πέθανε η καταραμένη συκιά;

Πέθανε αμέσως.

Και όταν είδε μια συκιά στο δρόμο, ήρθε σ' αυτήν, και δεν βρήκε τίποτα επάνω του, αλλά μόνο φύλλα, και του είπε: Ας μην αφήσουμε καρπό μεγάλωσε πάνω σου από τώρα και στο εξής για πάντα. Και τώρα η συκιά μαράθηκε. Και ιδόντες οι μαθηταί εθαύμασαν, λέγοντες· Πόσο σύντομα μαράθηκε η συκιά! ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 21:19-20

Δεν πέθανε μέχρι το επόμενο πρωί.

Και βλέποντας μια συκιά από μακριά που είχε φύλλα, ήρθε, αν Ίσως να έβρισκε κάτι πάνω του: και όταν έφτανε σ' αυτό, Δεν βρήκα τίποτα άλλο εκτός από φύλλα. γιατί η εποχή των σύκων δεν ήταν ακόμα. Και ο Ιησούς αποκρίθηκε και είπε Εις αυτήν, Ουδείς τρώγει καρπόν σου εις τον αιώνα του αιώνα. Και του Οι μαθητές το άκουσαν. ... Και το πρωί, καθώς περνούσαν, είδε τη συκιά να ξεραίνεται από τις ρίζες. Και ο Πέτρος καλεί Του λέει η ανάμνηση: Δάσκαλε, δες, η συκιά που εσύ Ο καταραμένος μαραίνεται. Μάρκος 11:13-14, 20-21

452. Πρέπει να κάνουμε αυτό που λένε οι Φαρισαίοι να κάνουμε;

Ναι

Τότε μίλησε ο Ιησούς στο πλήθος και στους μαθητές του, λέγοντας... Ό,τι σας προστάζουν να τηρείτε, να το τηρείτε και να το κάνετε. Ματθαίος 23: 1-3

Όχι

Αυτός [ο Ιησούς] τους είπε να μην προσέχουν από το προζύμι του άρτου, αλλά από τη διδασκαλία των Φαρισαίων και των Σαδδουκαίων. Ματθαίος 16:12

453. Πότε θα έρθει το τέλος του κόσμου;

Πριν κηρυχθεί το ευαγγέλιο σε όλες τις πόλεις του Ισραήλ.

Δεν θέλετε διαβή τας πόλεις του Ισραήλ, εωσού ο Υιός του ανθρώπου να έρθει. Ματθαίος 10:23

Αφού κηρυχθεί το ευαγγέλιο σε όλα τα έθνη της γης.

Και αυτό το ευαγγέλιο της βασιλείας θα κηρυχθεί σε όλη την κόσμος για μαρτυρία σε όλα τα έθνη. και μετά θα τελειώσει έρχομαι. Ματθαίος 24: 14

454. Πότε είπε ο Ιησούς ότι θα επέστρεφε;

Ενώπιον των μαθητών του όταν κηρύξουν σε όλο τον Ισραήλ.

Αληθινά σας λέω, δεν θα έχετε διαβεί τις πόλεις του Ισραήλ, μέχρις ότου έρθει ο Υιός του ανθρώπου. Ματθαίος 10:23

Αφού κηρυχθεί το ευαγγέλιο σε όλο τον κόσμο.

Και αυτό το ευαγγέλιο της βασιλείας θα κηρυχθεί σε όλη την κόσμος για μαρτυρία σε όλα τα έθνη. και μετά θα τελειώσει έρχομαι. Ματθαίος 24: 14

455. Θα είναι ορατή σε όλους η δεύτερη έλευση του Ιησού;

Ναι.

Κάθε μάτι θα τον δει να έρχεται στα σύννεφα σε όλο του το μεγαλείο.

Και τότε θέλει φανή το σημείον του Υιού του ανθρώπου εν τω ουρανώ, και τότε θέλει φανή Όλες οι φυλές της γης πενθούν, και θα δουν τον Υιό του ανθρώπου να έρχεται στα σύννεφα του ουρανού με δύναμη και μεγάλη δόξα. Ματθαίος 24:30

Και τότε θα δουν τον Υιό του ανθρώπου να έρχεται μέσα στα σύννεφα με μεγάλη δύναμη και δόξα. Μάρκος 13:26

Και τότε θέλουσιν ιδεί τον Υιόν του ανθρώπου ερχόμενον εν νεφέλη μετά δυνάμεως και δόξης πολλής. Λουκάς 21:27

Ιδού, έρχεται με σύννεφα. και κάθε μάτι θα τον δει. Αποκάλυψη 1:7

Όχι.

Οι άπιστοι θα τον ξαναδούν ποτέ.

Ακόμα λίγο, και ο κόσμος δεν με βλέπει πια. αλλά με βλέπετε, επειδή ζω, και σεις θελετε ζησει. Κατά Ιωάννην 14:19

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ... ΜΕΡΟΣ ΜΔ'

Από τον εβραϊκό προήλθε ο βυζαντινός δικέφαλος

Στη Βίβλο ο αετός εκφράζει τη θεϊκή δύναμη, την εξουσία και την προστασία, που παρέχει ο Θεός στον αγαπημένο του Εβραϊκό λαό: «Διεμέριζεν ο Υψιστος έθνη, ως διέσπειρεν υιούς Αδάμ, έστησεν όρια εθνών κατά αριθμόν αγγέλων Θεού, και εγεννήθη μερίς Κυρίου, λαός αυτού Ιακώβ, σχοίνισμα κληρονομίας αυτού Ισραήλ. Αυτάρκησεν αυτόν εν γη ερήμω, εν δίψει καύματος, εν γη ανύδρω· εκύκλωσεν αυτόν και επαίδευσεν αυτόν και διεφύλαξεν αυτόν ως κόρην οφθαλμού, ως αετός σκεπάσαι νοσσιάν αυτού και επί τοις νεοσσοίς αυτού επεπόθησε, διείς τας πτέρυγας αυτού εδέξατο αυτούς και ανέλαβεν αυτούς επί των μεταφρένων αυτού.» («Δευτερονόμιον», λβ΄ 8-11.)

Ο αετός παρουσιάζει κοινά στοιχεία με το λιοντάρι· όπως το λιοντάρι θεωρείται ο βασιλιάς των ζώων, έτσι και ο αετός στην παραδοσιακή Εβραϊκή τέχνη παρουσιάζεται ως ο βασιλιάς των πουλιών. Μυστικιστικά σύμβολα ζωικών αναπαραστάσεων, κυρίως του αετού, υπάρχουν σε ιερά Εβραϊκά σκεύη, σε καλύμματα βιβλίων της Τορά, σε επτάφωτες κι εννεάφωτες λυχνίες (μενορά και χανουκιγιά) και σε διακοσμήσεις συναγωγών. Εκτός όμως από τον απλό αετό, σε παλαιές ανά τον κόσμο Εβραϊκές συναγωγές και Εβραϊκά μουσεία έχουν βρεθεί και δικέφαλοι αετοί, όπως ο εικονιζόμενος από τη συναγωγή του Χόντοροβ, που ανακαινίστηκε πρόσφατα με την αρωγή του Εβραϊκού Μουσείου Διασποράς του Τελ Αβίβ.

O δικέφαλος αετός, παραδοσιακό Εβραϊκό σύμβολο, από τη συναγωγή του Χόντοροβ.

Στην πινακίδα αναγράφεται σε Εβραϊκή γραφή το όνομα «Γιαχβέ».

Ο δικέφαλος αετός στην Εβραϊκή παράδοση συμβολίζει την μάχη μεταξύ του Εβραϊκού Θεού και του (επίσης Εβραϊκού) Σατανά. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο δικέφαλος αετός απεικονίζεται με μια κορώνα επάνω κι ανάμεσα από τα δύο κεφάλια, η οποία δεν συμβολίζει κάποια επίγεια βασιλεία αλλά την επουράνια βασιλεία του Γιαχβέ.

Τα γράμματα της πινακίδας εμπρός από τον εικονιζόμενο δικέφαλο αετό της συναγωγής αποτελούν την τετραγράμματη Εβραϊκή γραφή του ονόματος του Θεού, Γιαχβέ. Το όνομά του ο Γιαχβέ το αποκάλυψε ο ίδιος στον περιούσιο λαό του μέσω του Μωυσή: «Και είπε Μωυσής προς τον Θεόν· Ιδού εγώ εξελεύσομαι προς τους υιούς Ισραήλ, και ερώ προς αυτούς· ο Θεός των πατέρων ημών απέσταλκέ με προς υμάς. ερωτήσουσί με· τι όνομα αυτώ; τι ερώ προς αυτούς; Kαί είπεν ο Θεός προς Μωυσήν λέγων· είμαι ο Γιαχβέ. και είπεν· ούτως ερείς τοις υιοίς Ισραήλ.» («Έξοδος», γ 13-14.)

Δικέφαλος αετός: καμμία σχέση με την Ελληνική παράδοση

Ελληνορθόδοξοι απολογητές, στην προσπάθειά τους να «αποδείξουν» την δήθεν συνέχεια κι ομαλή μετάβασή μας στο Χριστιανισμό, υποστηρίζουν, ότι ο δικέφαλος αετός αποτελεί αρχαίο Ελληνικό σύμβολο κι απεικονίζει τους δύο αετούς του Διός, οι οποίοι σύμφωνα με τη Μυθολογία πέταξαν ο ένας προς Ανατολάς κι ο άλλος προς Δυσμάς και συναντήθηκαν επάνω από τους Δελφούς. Σε αυτή την περίπτωση όμως έχουμε δύο αετούς κι όχι έναν δικέφαλο· εξ άλλου ουδεμία αρχαία Ελληνική παράσταση έχει ανευρεθεί, που να απεικονίζει δικέφαλο αετό. Ο δικέφαλος αετός αποτελεί ένα καθαρά Ανατολικό σύμβολο, το οποίο υιοθετήθηκε από τους Εβραίους κι αποτέλεσε σημαντικό κομμάτι της παράδοσής τους.



Εμβλήματα με δικέφαλους αετούς των:

1. Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδος.

2. Βυζαντίου.

3. Αθωνικής Πολιτείας.

4. Οικουμενικού Πατριαρχείου.

5. Ποδοσφαιρικής ομάδας Π.Α.Ο.Κ..

6. Γενικού Επιτελείου Στρατού.

7. Ο δικέφαλος αετός επάνω από τον Παρθενώνα.

Η υιοθέτηση του δικεφάλου στο Βυζάντιο

Ο δικέφαλος αετός σε κίτρινο «φόντο» καθιερώθηκε στην βυζαντινή σημαία από τον -μη Έλληνα- αυτοκράτορα Ισαάκ Κομνηνό (1.057-1.059), ο οποίος ήθελε να κυβερνήσει «υπό την ηθική του προστασία». Το ίδιο ακριβώς έμβλημα χρησιμοποίησε και το Πατριαρχείο (προσθέτοντάς του μία ποιμαντορική ράβδο στο αριστερό πόδι κι ένα αυτοκρατορικό σκήπτρο στο δεξί) κι ο -επίσης μη Έλλην- Θεόδωρος Α΄ Λάσκαρις (1.204-1.222) στο Δεσποτάτο της Νικαίας. (Βλ. «Ούτε ένας Έλληνας βυζαντινός αυτοκράτορας!».) Αργότερα προστέθηκε μία ρομφαία στο δεξί πόδι και μία υδρόγειος με σταυρό στο αριστερό, ενώ παράλληλα μεγάλωσαν οι πτέρυγες, άνοιξαν τα ράμφη, με τη γλώσσα να κρέμεται, σημάδι απειλητικότητας. Η σημαία αυτή διατηρήθηκε μέχρι το 1.261, οπότε προστέθηκε και μία κορώνα επάνω από τα δύο κεφάλια.

Οι Εβραίοι συνεχίζουν να χρησιμοποιούν το δικέφαλο αετό ως συνέχεια της παράδοσής τους, αλλά και προκειμένου να δείξουν τη στενή σχέση των δύο θρησκειών, Ιουδαϊσμού και Χριστιανισμού. Το σχετικά πρόσφατα ιδρυθέν Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδος στην Αθήνα έχει ως έμβλημα το δικέφαλο αετό. Η Εκκλησία, πιστή επίσης στην Εβραϊκή της παράδοση, χρησιμοποιεί το ίδιο έμβλημα κι έχει γεμίσει τους χριστιανικούς ναούς κι όλα τα ναΐδρια της Ελλάδας με κίτρινες σημαίες με δικέφαλους αετούς. Η Αθωνική Πολιτεία χρησιμοποιεί επίσης το δικέφαλο αετό ως έμβλημα αλλά και διάφοροι φορείς του σύγχρονου Ελληνικού Κράτους, όπως το Γενικό Επιτελείο Στρατού, σωματεία, ενώσεις, αθλητικοί σύλλογοι (Α.Ε.Κ. = Αθλητική Ένωση Κωνσταντινούπολης, Π.Α.Ο.Κ. = Πανθεσσαλονίκειος Αθλητικός Όμιλος Κωνσταντινουπολιτών κ.ά.) κ.λπ., οι οποίοι θεωρούν, ότι ο δικέφαλος αετός αποτελεί κομμάτι της Ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Οι βυζαντινιστές συνεχίζουν τις προσπάθειές τους για τον περαιτέρω αποπροσανατολισμό των Ελλήνων κι έτσι δεν δίστασαν να τοποθετήσουν το αλλότριο αυτό σύμβολο ακόμη κι επάνω από τον Παρθενώνα στο εξώφυλλο του περιοδικού «Ορθόδοξα Αστυνομικά Μηνύματα» (βλ. παραπάνω εικόνα), το οποίο επισήμως διανέμεται σε όλους τους αστυνομικούς.

Η Κιβωτός της Διαθήκης

Ακολουθώντας τα λογοτεχνικά ίχνη ενός αρχαίου θρησκευτικού συμβόλου

Πιθανότατα δεν υπάρχει κανένα τεχνούργημα στη Βίβλο πιο διάσημο από την Κιβωτό της Διαθήκης — ή, για να χρησιμοποιήσουμε τον πληρέστερο και αρχαιότερο τίτλο της, την «Κιβωτό του Γιαχβέ Σαβαώθ που κάθεται ενθρονισμένος πάνω στα Χερουβείμ».¹ Όταν κοιτάμε τι λέει πραγματικά η Βίβλος γι' αυτήν, βρίσκουμε παράξενες ιστορίες για τις επικίνδυνες δυνάμεις της Κιβωτού, αντικρουόμενες ιστορίες για την κατασκευή του, αντιφάσεις για το περιεχόμενό του και μια αινιγματική σιωπή για την τύχη του. Αν σκάψουμε αρκετά βαθιά, βρίσκουμε ακόμη και σημάδια εναλλακτικών παραδόσεων που έχουν διαγραφεί από μεταγενέστερους βιβλικούς συντάκτες. Μια ενδελεχής ματιά σε όλα αυτά τα αποσπάσματα θα γέμιζε εύκολα ένα βιβλίο, αλλά μερικά συγκεκριμένα θέματα έχουν τραβήξει την προσοχή μου τελευταία.

Αν και φαίνεται σαν ένα εξωτικό αντικείμενο στους σύγχρονους αναγνώστες, φορητά ιερά όπως η κιβωτός έχουν βρεθεί σε όλη την Αίγυπτο, τη Μεσοποταμία και την Παλαιστίνη. Οι Ασσύριοι συχνά βάδιζαν στον πόλεμο συνοδευόμενοι από εικόνες των θεών τους που μεταφέρονταν σε άρματα.² Ιδιαίτερα θυμίζει την Ισραηλιτική Κιβωτό η προ-ισλαμική αραβική qubbah, την οποία έπαιρναν οι Άραβες στη μάχη, και η οποία περιείχε επίσης δύο ιερές πέτρες για μαντεία — όχι σε αντίθεση με το Urim και το Thummim που χρησιμοποιούνταν στην εβραϊκή μαντεία.³ Και, Όπως θα δούμε, η Κιβωτός μερικές φορές χρησιμοποιήθηκε για χρησμούς απευθείας.

Οι παλαιότερες ιστορίες της κιβωτού φαίνεται να εμφανίζονται στην Ιστορία του Δευτερονομισμού (Ιησούς του Ναυή έως 2 Βασιλέων), με αναφορές για την κατασκευή και τη χρήση της στην Πεντάτευχο να έρχονται λίγο αργότερα. Μερικές φορές, ο εντοπισμός υπαινιγμών σε αυτό μπορεί να είναι δύσκολος. Τα ονόματα των θεών, τόσο στη Βίβλο όσο και σε άλλα αρχαία κείμενα, χρησιμοποιούνταν συχνά ως συνώνυμα με τις λατρευτικές τους αναπαραστάσεις, έτσι μια αναφορά στον Γιαχβέ ή την παρουσία του θα μπορούσε μερικές φορές να υποδηλώνει πραγματικά την κιβωτό.⁴

Ας δούμε την κύρια αφήγηση της Κιβωτού στο DH. Λίγο μετά τη μάχη της Ιεριχούς, η Κιβωτός εξαφανίζεται από την αφήγηση της κατάκτησης των Χαναναίων. Αναφέρεται μόνο μία φορά στους Κριτές, αφού προφανώς κατέληξε στη Βαιθήλ για κάποιο λόγο (Κριτές 20:27). Η πραγματική ιστορία, ωστόσο, ξεκινά στο 1 Σαμουήλ 4, με την Κιβωτό να σταθμεύει στον παλιό ναό του Ηλεί στη Σηλώ.

Η κύρια αφήγηση της Κιβωτού

Οι περισσότεροι αναγνώστες θα πρέπει να είναι εξοικειωμένοι με αυτό το παραμύθι, καθώς είναι δημοφιλές στο κυριακάτικο σχολείο. Οι Ισραηλίτες βρίσκονται σε πόλεμο με τους αιώνιους εχθρούς τους, τους Φιλισταίους. Οι Ισραηλίτες υφίστανται ήττα. αναζητώντας λύσεις, παίρνουν την Κιβωτό μαζί τους στη μάχη, ώστε η δύναμη του Γιαχβέ να είναι με το μέρος τους. Χάνουν ούτως ή άλλως, και η κιβωτός αιχμαλωτίζεται από τους Φιλισταίους εχθρούς τους. Ωστόσο, η κιβωτός είναι πάρα πολύ για να τη χειριστούν οι Φιλισταίοι. Όταν τοποθετείται στο ναό στο Ashdod, το άγαλμα του θεού τους Dagon καταλήγει διαμελισμένο και αποκεφαλισμένο. Εν τω μεταξύ, οι κάτοικοι του Ασντόντ μαστίζονται όλοι από κάποιο είδος όγκου - πιθανώς κακές αιμορροΐδες (οι μεταφράσεις ποικίλλουν). Αποφασίζουν να στείλουν την Κιβωτό στη Γαθ, όπου χτυπά άλλη μια μάστιγα όγκων. Η Κιβωτός στέλνεται στο Ekron, με παρόμοια αποτελέσματα. Τελικά, οι Φιλισταίοι αποφασίζουν να απαλλαγούν από το πράγμα και να το επιστρέψουν στο Ισραήλ, μαζί με ένα δώρο χρυσούς όγκους και ποντίκια (!). Η Κιβωτός καταλήγει στη Βαιθ-σεμές, όπου οι άνθρωποι χαίρονται μέχρι που η Κιβωτός σκοτώνει 50070 από τους άνδρες τους. Λένε στους κατοίκους του Κιριάθ-ιαρείμ να έρθουν να το πάρουν, και καταλήγει στο «σπίτι του Αβιναδαβ στο λόφο» στο Κιριάθ-ιαρείμ. Εκεί παραμένει — πεσμένο στη λήθη — για το υπόλοιπο της βασιλείας του Σαμουήλ ως κριτή, ολόκληρη τη βασιλεία του Σαούλ ως βασιλιά και το πρώτο μέρος της βασιλείας του Δαβίδ. Η Αφήγηση της Κιβωτού σταματά στο 1 Σαμ 7:2 και δεν ξαναρχίζει μέχρι το 2 Σαμ 6.

Αρκετές δεκαετίες αργότερα - το 1 Sam 7.2 λέει 20 χρόνια, αλλά τα γεγονότα που μεσολαβούν απαιτούν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα - ο βασιλιάς Δαβίδ αποφασίζει να πάει να πάρει την Κιβωτό και να τη φέρει στην Ιερουσαλήμ. Φτάνει στο σπίτι του Αβιναδάβ στο λόφο, βάζει την Κιβωτό του Θεού σε ένα κάρο και κατευθύνεται προς την Ιερουσαλήμ. Στην πορεία, ο Θεός θυμώνει με τον γιο του Αμπιναδάβ, Ουζά, επειδή άγγιξε την Κιβωτό και τον σκοτώνει. Ο Δαβίδ φοβάται και αφήνει την Κιβωτό στο σπίτι του Ωβήδ-εδώμ του Γετθαίου για τρεις μήνες. Μετά από αυτό, ο Δαβίδ φέρνει την Κιβωτό στην Ιερουσαλήμ εν μέσω μεγάλων εορτασμών.

Προβλήματα με την αφήγηση

Υπάρχουν πολλές παραξενιές κειμένου σχετικά με την αφήγηση. Στα αποσπάσματα που περιγράφουν τις γελοιότητες της Κιβωτού στη Φιλιστία, η ελληνική LXX συχνά περιλαμβάνει λεπτομέρειες που λείπουν από την εβραϊκή ΜΤ, και δεν είναι πάντα σαφές αν πρόκειται για εξωραϊσμό από την πλευρά του Έλληνα μεταφραστή ή για κείμενο που έχει χαθεί από την εβραϊκή. Για παράδειγμα, το LXX 1 Sam 5:6 (καθώς και η λατινική Βουλγάτα) αναφέρει μια μάστιγα ποντικών στην Άζωτο, ενώ η ΜΤ όχι. Επιπλέον, όλες οι γνωστές εκδοχές του εδαφίου στην ελληνική και στην εβραϊκή είναι αλλοιωμένες. Σύμφωνα με τους Miller και Roberts⁵, «μια σύγκριση του MT, 4QSamένας, η LXX και οι άλλες εκδόσεις υποδηλώνουν ότι όλα τα σωζόμενα κείμενά μας είναι ελαττωματικά». Σε κάθε περίπτωση, το δώρο των χρυσών ποντικών στο 6:4 δεν έχει νόημα όσον αφορά την πλοκή, εκτός αν κάποιος έχει διαβάσει την έκδοση LXX/Vulgate του 1 Sam 5:6 σχετικά με την προσβολή από ποντίκια. Και πάλι, 4QSamένας (η έκδοση των Χειρογράφων της Νεκράς Θάλασσας) δεν κάνει καμία αναφορά σε χρυσά ποντίκια στο 6:4, οπότε ίσως δεν ήταν εκεί εξαρχής.

Σε αυτή την ιστορία, η Κιβωτός καταλήγει στο Kiriath-Jearim, που είναι μια ενδιαφέρουσα πόλη για διάφορους λόγους. Ήταν μια πόλη των Γαβαωνιτών και των Ευαίων, του λαού που έκανε συνθήκη με τους Ισραηλίτες στον Ιησού του Ναυή 9. Η Κιριάθ-Ιαρείμ αναφέρεται τόσο στους καταλόγους των φυλετικών πόλεων και των συνόρων των Βενιαμινιτών όσο και των Ιουδαίων, και υπάρχουν δυσκολίες στο κείμενο (συμπεριλαμβανομένων των παραλλαγών ονομάτων και των γλωσσών) στα περισσότερα από τα εδάφια όπου αναφέρεται. Μπορούμε επίσης να αναρωτηθούμε γιατί οι κάτοικοι της Βαιθ-σεμές ήταν τόσο σίγουροι ότι η Κιβωτός ανήκε εδώ από όλα τα μέρη. Υποτίθεται ότι προήλθε από τον ναό Shiloh, τελικά.

Η δήλωση ότι η κιβωτός φυλασσόταν στο «σπίτι του λόφου» του Αβιναδάβ — που αναφέρεται δύο φορές για καλό μέτρο — είναι ενδιαφέρουσα. Ονόματα που τελειώνουν σε –ναδάβ εμφανίζονται πολλές φορές σε σχέση με τους Λευίτες και τον Δαβίδ: εκτός από αυτόν τον Αβιναδαβ (ιερέα), έχουμε τον αδελφό του Δαβίδ Αβιναδάβ, έναν Αμμιναδάβ που συνοδεύει την Κιβωτό στα Χρονικά, έναν Αμμιναδάβ στη γενεαλογία του Δαβίδ (1 Χρ 2:10), έναν Αμμιναδάβ στη γενεαλογία των Λευιτών (1 Χρ 6), έναν Ναδάβ στη γενεαλογία των Γεδεωνιτών (1 Χρ 8, 9), και αρκετές άλλες.⁶

Το σπίτι στο λόφο φαίνεται να είναι ένα πολύ γνωστό ιερό λόφου, πιθανώς το ίδιο μέρος με το «βουνό του Γιαχβέ» στη Γαβαών (2 Σαμ 21:6, 9) και τον «κύριο υψηλό τόπο» στη Γαβαών στο Α ́ Βασιλέων 3:4 όπου ο Σολομών συνάντησε τον Γιαχβέ.

Ο Ψαλμός 132 και η Κιβωτός

Υπάρχει μια εναλλακτική εκδοχή αυτής της ιστορίας που εμφανίζεται στον Ψαλμό 132, έναν πομπικό ύμνο για την είσοδο της Κιβωτού στην Ιερουσαλήμ. Σύμφωνα με αυτό το κείμενο, οι Ισραηλίτες «το άκουσαν στην Εφραθά» και «το βρήκαν στους αγρούς του Ιαάρ», δηλαδή στην Κιριάθ-Ιαρείμ. Κάποιος έχει την εντύπωση από αυτόν τον ψαλμό ότι η Κιβωτός ήταν ένα ιερό των Γαβαωνιτών που ανακαλύφθηκε από το ιερατείο και μεταφέρθηκε στο ναό της Ιερουσαλήμ, την τοποθεσία που επέλεξε ο Γιαχβέ γι' αυτήν. Θα μπορούσε η αφήγηση της Κιβωτού στο 1 Σαμουήλ 4-6 να είναι μια λογοτεχνική εφεύρεση για να παρέχει μια ιστορία για το πού βρίσκεται η Κιβωτός στη Γαβαών; Αλλά υπάρχουν περισσότερα...

Αποκαλύφθηκε μια μυστική ιστορία

Αρκετοί μελετητές όλα αυτά τα χρόνια, ιδιαίτερα ο William R. Arnold, ο Philip R. Davies και ο G. W. Ahlström, έχουν παρατηρήσει κάτι αρκετά ενδιαφέρον σχετικά με την απόλυτη σιωπή της Βίβλου για την Κιβωτό κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Σαούλ. Μεταξύ των δύο μισών της Αφήγησης της Κιβωτού στο 1 Σαμ 4-6 και στο Β ́ Σαμ 6 (αλλά ποτέ κατά τη διάρκειά της), το κείμενο κάνει πολλές αναφορές σε ένα εφόδ — όχι τα λινά άμφια ('epowd bad) που φορούσαν για θρησκευτικές τελετές, αλλά κάποιο άγνωστο λατρευτικό αντικείμενο που έπρεπε να φέρει ένας ιερέας (π.χ. 2:28, 14:3 και 22:18), μπορούσε να συμβουλευτεί απευθείας ως χρησμό (π.χ. 2:28, 23:9) και διαφυλασσόταν στην ιερατική πόλη Νωβ (21:9, 22:18).

Το κλειδί για να ξεκλειδώσετε αυτό το αίνιγμα βρίσκεται στο 1 Σαμουήλ 14:18. Σε αυτό το κάπως συγκεχυμένο απόσπασμα, ο Σαούλ προετοιμάζεται για μάχη με τους Φιλισταίους όταν ανακαλύπτει ότι ο Ιωνάθαν λείπει. Στη συνέχεια καλεί τον ιερέα Αχιά, δισέγγονο του Ηλεί. Το εβραϊκό λέει:

Ο Σαούλ είπε στον Αχιά: «Φέρε εδώ την κιβωτό του Θεού». Γιατί εκείνη την εποχή η κιβωτός του Θεού πήγε μαζί με τους Ισραηλίτες.

Δεδομένου ότι η Κιβωτός υποτίθεται ότι είναι κρυμμένη και ξεχασμένη στο Kiriath-Jearim για όλη τη βασιλεία του Σαούλ, αυτό το εδάφιο έχει μπερδέψει εδώ και καιρό τους αναγνώστες. Η ελληνική LXX διαβάζεται κάπως διαφορετικά:

Ο Σαούλ είπε στον Αχιά: «Φέρε το εφόδ», γιατί γέννησε το εφόδ εκείνη την ημέρα μπροστά στον Ισραήλ.

Οι βιβλικοί μελετητές συνήθιζαν να προτιμούν την ανάγνωση LXX ως τη σωστή, αλλά ο Davies έδειξε πώς η υπόθεση ότι η εβραϊκή είναι πρωτότυπη είναι πολύ ισχυρότερη. Μεταξύ άλλων λόγων, ισχύει η αρχή του lectio difficilior (πιο δύσκολη ανάγνωση). Δεν υπάρχει λόγος για έναν μεταγενέστερο γραφέα να προκάλεσε περιττή σύγχυση παρουσιάζοντας την Κιβωτό από το πουθενά. Αντίθετα, είναι πιο πιθανό ο Έλληνας μεταφραστής να έχει «διορθώσει» ένα αντιληπτό λάθος αντικαθιστώντας το «Κιβωτός» με το «εφόδ».⁸

Έτσι, η σωστή ανάγνωση, ως έχει, δεν έχει νόημα μέσα στην ευρύτερη αφήγηση. Αλλά... τι θα γινόταν αν υπήρχαν άλλα αποσπάσματα που έδειχναν ότι η Κιβωτός χρησιμοποιείται τακτικά από τους ιερείς; Τι θα γινόταν αν ένας μεταγενέστερος γραμματέας άλλαζε όλες τις Κιβωτούς σε εφόδ, αλλά κατά λάθος έχασε μια περίπτωση στο 14:18; Αυτή η παράβλεψη θα είχε στη συνέχεια διορθωθεί από τον Έλληνα μεταφραστή, αλλά θα είχε τροποποιηθεί με μια επεξηγηματική γλώσσα («Γιατί εκείνη την εποχή...») στα εβραϊκά. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, αναδύεται μια εντελώς νέα αφήγηση της Κιβωτού.

Ας ανασυνθέσουμε αυτή τη «μυστική» ιστορία της Κιβωτού.

1. Μέρος του λατρευτικού ρόλου των ιερέων στη Σηλώ είναι να μεταφέρουν την Κιβωτό. (1 Σαμ. 2:28)

2. Ο ιερέας Αχιά συνοδεύει τον Σαούλ στη μάχη εναντίον των Φιλισταίων και φέρνει την Κιβωτό. Όταν ο Σαούλ δεν είναι σίγουρος τι να κάνει, ζητά από τον Αχιά να κάνει μαντεία χρησιμοποιώντας την Κιβωτό. (1 Σαμ 14:3, 14:18)

3. Ο Δαβίδ, ένας φυγάς από τον Σαούλ, έρχεται στη Νωβ ζητώντας βοήθεια από τον ιερέα Αχιμέλεχ. Ο Αχιμέλεχ του προσφέρει το σπαθί του Γολιάθ, το οποίο φυλάσσεται πίσω από την Κιβωτό. (1 Σαμ 21:9)

4. Ο Σαούλ ακούει μια αναφορά ότι οι ιερείς της Νωβ, συμπεριλαμβανομένου ενός Αχιτούβ (συγγενής του Αχιά) βοηθούν τον φυγά Δαβίδ. Στέλνει έναν από τους αξιωματικούς του, τον Δωήκ τον Εδωμίτη, να πάει να σφάξει τους ιερείς, σκοτώνοντας ογδόντα πέντε ιερείς που σχετίζονταν με την Κιβωτό. (1 Σαμ 22:18) Μόνο ο ιερέας Αβιάθαρ επιζεί.

5. Ο Αβιάθαρ έχει δραπετεύσει με την Κιβωτό και τη φέρνει στον Δαβίδ στην Κεϊλά (1 Σαμ 23). Ο Δαβίδ βρίσκεται σε δύσκολη θέση, γι' αυτό του φέρνουν την Κιβωτό και τη χρησιμοποιεί για να πάρει χρησμό από τον Γιαχβέ για το αν ο Σαούλ θα έρθει στην Κεϊλά και αν οι άντρες του Δαβίδ θα τον προδώσουν.

6. Λίγο καιρό αργότερα, όταν ο Δαβίδ έχει γίνει βασιλιάς, βρίσκεται και πάλι σε δύσκολη θέση. Η πόλη Ziklag έχει δεχθεί επίθεση και οι κάτοικοί της έχουν αιχμαλωτιστεί, συμπεριλαμβανομένων δύο από τις συζύγους του David, και το Ισραήλ βρίσκεται στα πρόθυρα της εξέγερσης. Βάζει τον Αβιάθαρ να φέρει την Κιβωτό για να μπορέσει να πάρει έναν άλλο χρησμό από τον Γιαχβέ.

Έτσι, έχουμε μια παλαιότερη παράδοση που τοποθετεί την Κιβωτό στην ιερατική πόλη Νωβ. Δεν χάνεται από τους Φιλισταίους. Αντίθετα, περνά στην κατοχή του Δαβίδ περίπου την ίδια στιγμή που η βασιλεία μεταβιβάζεται στον Δαβίδ.⁹ Μόλις ο Δαβίδ και όχι ο Σαούλ έχει πρόσβαση στο μαντείο του Γιαχβέ, τα πράγματα γυρίζουν υπέρ του.

Γιατί αποκρύφτηκε αυτή η ιστορία; Πιθανώς επειδή αναπτύχθηκε μια νεότερη παράδοση που τοποθετούσε την Κιβωτό στη Γαβαών και κατηγόρησε το τέλος του ιερατείου των Σιλωνιτών στις αποτυχίες του Ηλεί. Η νέα αφήγηση της Κιβωτού ήταν ασύμβατη με την παλιά, έτσι οι προηγούμενες αναφορές στην Κιβωτό αφαιρέθηκαν (με μια τυχαία παράλειψη). Επιπλέον, ο συγγραφέας που πρόσθεσε την Εξουσιοδοτημένη Μετάφραση (όπως την αποκαλούν οι Van Der Toorn και Houtman) δεν ενδιαφερόταν για την Κιβωτό ως αντικείμενο μαντείας ή για τον ρόλο της στη θρησκεία των Σαουλίδων. Για αυτόν, η απώλεια της Κιβωτού από τους Φιλισταίους και η ανάκτησή της από τον Δαβίδ παρέχει μια εξήγηση για την εγκατάλειψη του ιερατείου του Σηλώ από τον Γιαχβέ και την κυριαρχία των Φιλισταίων πριν από την εμφάνιση του ισραηλιτικού βασιλείου. Η θριαμβευτική κατοχύρωσή του στην Ιερουσαλήμ παραλληλίζεται με την επιστροφή του αγάλματος του Μαρντούκ από το Ελάμ και την άνοδό του στη βασιλεία των βαβυλωνιακών θεών.10 Όπως συνοψίζει ο Ahlström:

Οι πληροφορίες σχετικά με την παραμονή της κιβωτού στην περιοχή των Γαβαωνιτών δείχνουν ότι αυτή η κιβωτός δεν θα μπορούσε να έχει καμία σχέση με τη Σηλώ. Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι η κιβωτός δεν παίζει κανένα ρόλο στις αφηγήσεις για τον Γεδεών και τον Αβιμέλεκ. Αυτό υποδηλώνει ότι το λεγόμενο παν-ισραηλιτικό ιδεώδες που εμφανίζεται στην ιστορία του Δευτερονομισμού είναι μια λογοτεχνική κατασκευή. Η αφήγηση της κιβωτού θα πρέπει να θεωρηθεί ως μια λογοτεχνική σύνθεση που έχει σκόπιμα συγχέει τη Σηλώ με την Κιριάθ-Ιαρείμ-Ιερουσαλήμ μέσα από την ιστορία της φυλάκισης και των ταξιδιών της κιβωτού.11

Τα συμπεράσματα των Van Der Toorn και Houtman είναι επίσης σημαντικά:

Στην ιδεολογία του Δευτερονόμου, δεν υπήρξαν ποτέ περισσότεροι από ένας νόμιμοι ναοί και μία νόμιμη κιβωτός – όπως ακριβώς ο Γιαχβέ ήταν «μία» Κιβωτός και ναός είχαν συνδεθεί από την αρχή. Σύμφωνα με αυτή τη θεολογία, η Σηλώ προβλήθηκε ως ο πρόδρομος της Ιερουσαλήμ. Ο συγγραφέας προσπάθησε να αποδείξει ότι η κιβωτός της Ιερουσαλήμ βρισκόταν προηγουμένως στη Σηλώ. Η ιδεολογική γωνία μιας τέτοιας ιστοριογραφίας εγείρει σκεπτικισμό σχετικά με την ιστορική ακρίβεια. Για τον Δευτερονομιστή, ωστόσο, αυτό ήταν δευτερεύον μέλημα. Ο στόχος του ήταν πρωτίστως θεολογικός. Αν η ιστορία δεν ταίριαζε στον σκοπό του, ένιωθε ελεύθερος να την ξαναγράψει.12

Όσον αφορά τους μεταγενέστερους συγγραφείς του Δευτερονομισμού, η Κιβωτός δεν έχει καμία σημασία από τη στιγμή που βρίσκεται στο ναό της Ιερουσαλήμ από τον Σολομώντα. Ο σκοπός της να καθιερώσει την Ιερουσαλήμ ως έδρα της θρησκείας του Γιαχβέ έχει εκπληρωθεί και δεν αναφέρεται περαιτέρω στη Δευτερονομιστική Ιστορία.

Μία κιβωτός ή πολλές;

Διαβάζοντας την Ιστορία του Δευτερονομισμού και βρίσκοντας διαφορετικές ιστορίες που τη συνδέουν με τη Βαιθήλ, τη Σηλώ, τα Γάλγαλα, τη Συχέμ, τη Γαβαών, τη Νωβ και την Ιερουσαλήμ, θα μπορούσε κανείς να υποψιαστεί ότι πίσω από αυτές κρύβονται πολλές Κιβωτοί και παρόμοια θρησκευτικά αντικείμενα. Αυτό υποστηρίζεται τόσο από βιβλικά όσο και από αρχαιολογικά στοιχεία - τους ταύρους στη Βαιθήλ και τη Δαν, τη θεϊκή εικόνα που έφτιαξε ο Μιχαίας (Κριτές 17), το «εφόδ» που εγκατέστησε ο Γεδεών στην Οφρά και άλλα.13

Ποιος Κατασκεύασε την Κιβωτό;

Μόλις καθιερώθηκε η παράδοση μιας ενιαίας Κιβωτού που φυλασσόταν στην Ιερουσαλήμ, οι Εβραίοι συγγραφείς προσπάθησαν να εξηγήσουν την προέλευσή της. Οι αναδυόμενες παραδόσεις του Μωυσή και η έξοδος από την Αίγυπτο για να εξηγήσουν τις ρίζες της εβραϊκής θρησκείας κατέστησαν φυσικό να εμπλακεί ο Μωυσής. Διαφωνούμε, ωστόσο, στις λεπτομέρειες.

Στο Δευτερονόμιο 10, ο Μωυσής κατασκευάζει ο ίδιος την Κιβωτό ενώ βρίσκεται στο όρος Χωρήβ και η λειτουργία της είναι κυρίως να χρησιμεύσει ως αποθήκη για τις πέτρινες πλάκες που περιέχουν τις δέκα εντολές. Όπως περιγράφεται εδώ, είναι ένα απλό κουτί από ξύλο ακακίας.

Ο Κύριος μου είπε: «Σκάξε δύο πέτρινες πλάκες όπως τις προηγούμενες, και ανέβα σε μένα στο βουνό, και κάνε μια κιβωτό από ξύλο. Θα γράψω στις πλάκες τα λόγια που υπήρχαν στις προηγούμενες πλάκες, τις οποίες συνέτριψες, και θα τις βάλεις στην κιβωτό».

Έφτιαξα λοιπόν μια κιβωτό από ξύλο ακακίας, έκοψα δύο πέτρινες πλάκες όπως οι προηγούμενες και ανέβηκα στο βουνό με τις δύο πλάκες στο χέρι μου. Και έγραψε επάνω στις πλάκες τα ίδια λόγια όπως και πριν, τις δέκα εντολές, που σας είχε πει ο Κύριος στο βουνό από τη φωτιά την ημέρα της σύναξης. και ο Κύριος μου τα έδωσε. Και γύρισα και κατέβηκα από το βουνό, και έβαλα τις πλάκες στην κιβωτό που είχα φτιάξει. και εκεί είναι, όπως με πρόσταξε ο Κύριος. (Δευτ. 10:1-5)

Μερικοί μελετητές πιστεύουν ότι ο συγγραφέας του Δευτερονομίου έχει σκόπιμα «απομυθοποιήσει» την Κιβωτό με την απλή περιγραφή της. Δεν είμαι τόσο σίγουρος γι' αυτό. Νομίζω ότι η θεολογική εστίαση του Δευτερονομιστή είναι απλώς διαφορετική. Ο απώτερος σκοπός της Κιβωτού γι' αυτόν είναι να αντιπροσωπεύει τη διαθήκη του Γιαχβέ με τον Ισραήλ — εξ ου και το όνομα που προτιμά γι' αυτήν, η Κιβωτός της Διαθήκης. Αν γράφει μετά την εξορία, μπορεί να μην ξέρει καν πώς έμοιαζε στην πραγματικότητα η Κιβωτός στην Ιερουσαλήμ. Ούτε θα τον ένοιαζε ιδιαίτερα.

Στο Δευτ. 31, μόλις ο Μωυσής τελειώσει τη συγγραφή του νομικού του βιβλίου, διατάζει τους Λευίτες να το κρατήσουν δίπλα στην Κιβωτό.

Πάρτε αυτό το βιβλίο του νόμου και βάλτε το δίπλα στην κιβωτό της διαθήκης του Κυρίου του Θεού σας. Ας μείνει εκεί ως μάρτυρας εναντίον σας. Γιατί ξέρω καλά πόσο ανυπότακτος και πεισματάρης είσαι. Αν ήσασταν ήδη τόσο ανυπότακτοι προς τον Κύριο όσο είμαι ακόμα ζωντανός ανάμεσά σας, πόσο περισσότερο μετά τον θάνατό μου! (Δευτ. 31:25-27)

Φυσικά, αυτό προϋποθέτει ότι το μεγαλύτερο μέρος της Δευτερονομιστικής Ιστορίας για την εξέγερση, την τιμωρία και την εξορία του Ισραήλ έχει ήδη γραφτεί και είναι γνωστό στον συγγραφέα.

Τώρα, ο ιερατικός συγγραφέας που είχε ένα χέρι στο βιβλίο της Εξόδου δημιούργησε μια πολύ πιο περίπλοκη ιστορία της κατασκευής του. Στην Έξοδο 25, ο Γιαχβέ δίνει στον Μωυσή οδηγίες για ένα κουτί με ξύλο ακακίας — και εκεί τελειώνει η ομοιότητα με την Κιβωτό του Δευτερονομίου. Αυτή η Κιβωτός πρέπει να έχει ακριβείς διαστάσεις, να επικαλύπτεται με καθαρό χρυσό, να διαμορφώνεται με διακοσμητικά καλούπια και ούτω καθεξής. Έχει ένα περίτεχνο «ιλαστήριο» με δύο χερουβείμ, το οποίο λειτουργεί ως θρόνος ή υποπόδιο του Γιαχβέ. Στην Έξοδο 37, είναι ο τεχνίτης Βεσελεήλ που φτιάχνει την Κιβωτό, και όχι ο Μωυσής. Το έργο προχωρά παράλληλα με την κατασκευή της Σκηνής του Μαρτυρίου και διαφόρων λατρευτικών εξαρτημάτων. Μόλις ολοκληρωθεί το έργο και στηθεί η Σκηνή του Μαρτυρίου, η διαθήκη ή η συνθήκη με τον Γιαχβέ τοποθετείται μέσα στην Κιβωτό (Έξοδος 40:20). Πολλές από τις σχετικές περικοπές της Εξόδου φαίνεται να είναι μια επέκταση και επανάληψη των παράλληλων περικοπών στο Δευτερονόμιο.14

Η συμπερίληψη του ιλαστηρίου και των χερουβείμ ειδικότερα παραπέμπει σε εικόνες θεών της Εγγύς Ανατολής με χερουβείμ ως θρόνους. Η Κιβωτός μπορεί να λειτουργούσε ως υποπόδιο του θρόνου όπως περιγράφεται στην Έξοδο.15 Ωστόσο, αυτή η περιγραφή δεν ταιριάζει με αυτό που φαίνεται να έχουν κατά νου οι αφηγήσεις στο 1 Σαμουήλ.16

Η Κιβωτός αλλού

Η σχεδόν παντελής απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στην Κιβωτό στην προφητική λογοτεχνία είναι εντυπωσιακή. Ο Ιεζεκιήλ αφιερώνει οκτώ κεφάλαια περιγράφοντας τον μελλοντικό ναό στην Ιερουσαλήμ, αλλά ποτέ δεν αναφέρει την Κιβωτό. Η μόνη προφητική αναφορά προέρχεται από τον Ιερεμία:

Και όταν πολλαπλασιαστείτε και αυξηθείτε στη γη, εκείνες τις ημέρες, λέει ο Κύριος, δεν θα λένε πλέον: «Η κιβωτός της διαθήκης του Κυρίου». Δεν θα έρθει στο μυαλό, ούτε θα το θυμάστε, ούτε θα το χάσετε. ούτε θα γίνει άλλο.

Ωστόσο, ίσως χάρη στην εξέχουσα θέση της στην Τορά, η Κιβωτός της Διαθήκης θα συνέχιζε να γοητεύει τους Εβραίους και, τελικά, τους Χριστιανούς συγγραφείς. Διάφορες παραδόσεις για την Κιβωτό θα συνέχιζαν να αναπτύσσονται στο πέρασμα των αιώνων. Βλέπουμε μια τέτοια παραλλαγή στην Καινή Διαθήκη, στην Εβραίους 9:

Πίσω από τη δεύτερη κουρτίνα υπήρχε μια σκηνή που ονομαζόταν Άγια των Αγίων. Σε αυτό στεκόταν το χρυσό θυσιαστήριο του θυμιάματος και η κιβωτός της διαθήκης επικαλυμμένη από όλες τις πλευρές με χρυσάφι, στην οποία υπήρχε μια χρυσή λάρνακα που κρατούσε το μάννα, και η ράβδος του Ααρών που βλάστησε, και οι πλάκες της διαθήκης. Πάνω από αυτό ήταν τα χερουβείμ της δόξας που επισκίαζαν το ιλαστήριο. (Εβραίους 9:3-5α)

Αυτή η περιγραφή της Κιβωτού που περιέχει μια χρυσή λάρνακα με μάννα και τη ράβδο του Ααρών που βλάστησε δεν συμφωνεί με την περιγραφή της στην Πεντάτευχο, η οποία περιγράφει μόνο τις πλάκες που τοποθετούνται μέσα. Βλέπε επίσης Α ́ Βασιλέων 8:9:

Δεν υπήρχε τίποτα στην κιβωτό εκτός από τις δύο πέτρινες πλάκες που είχε τοποθετήσει ο Μωυσής εκεί στο Χωρήβ, όπου ο Κύριος έκανε διαθήκη με τους Ισραηλίτες, όταν βγήκαν από τη γη της Αιγύπτου.

Τόσο το δοχείο με το μάννα όσο και η ράβδος του Ααρών αναφέρονται στην Πεντάτευχο, αλλά τοποθετούνται μπροστά από την Κιβωτό και όχι μέσα σε αυτήν (Έξοδος 16:32–34· Αριθμοί 17:8-10). Η λεπτομέρεια ότι το βάζο ήταν φτιαγμένο από χρυσό δεν βρίσκεται στα εβραϊκά, αλλά εμφανίζεται στην ελληνική Μετάφραση των Εβδομήκοντα της Εξόδου 16.

Η μοίρα της κιβωτού

Η Βίβλος σιωπά για την τύχη της Κιβωτού και υπάρχουν διάφορες υποθέσεις για το πότε θα μπορούσε να είχε ληφθεί ή καταστραφεί. Το ένα θα ήταν οι επιδρομές του Φαραώ Σισάκ, διάσημου που υιοθετήθηκε από την πλοκή των Raiders of the Lost Ark. Μια άλλη θα ήταν η κατάκτηση της Ιερουσαλήμ από τους Βαβυλώνιους το 597 π.Χ.17

Σύμφωνα με ορισμένες εξωβιβλικές παραδόσεις, ο Ιερεμίας αφαίρεσε την Κιβωτό από το ναό και την έκρυψε από τους Βαβυλώνιους σε μια σπηλιά. Γνωρίζουμε με σχεδόν βεβαιότητα ότι δεν υπήρχε Κιβωτός στο ναό του Ηρώδη. Τα ιερά αντικείμενα που βρέθηκαν και λεηλατήθηκαν από τους Ρωμαίους περιγράφονται από τον Ιώσηπο και απεικονίζονται στην Αψίδα του Τίτου.

Συμπεράσματα

Αν και υπάρχουν πολλά αποσπάσματα σχετικά με την Κιβωτό της Διαθήκης που δεν έχω εξετάσει εδώ, μπορούν ακόμα να εξαχθούν ορισμένα συμπεράσματα.

1. Η Κιβωτός έχει διαφορετικά ονόματα και εκπληρώνει διαφορετικούς ρόλους στις διάφορες βιβλικές παραδόσεις που την παραπέμπουν. Αυτοί οι ρόλοι περιλαμβάνουν αυτόν του πολεμικού παλλαδίου*, του μαντικού εργαλείου, της αποθήκης συνθηκών και του υποπόδιου του θρόνου για τη θεότητα. 

(*Στην Ελληνική μυθολογία, το Παλλάδιο ήταν ένα ξόανο (ξύλινο άγαλμα) της θεάς Αθηνάς, το οποίο προστάτευε την Τροία.
Μύθος: Ο Διομήδης και ο Οδυσσέας το έκλεψαν από την Τροία, πιστεύοντας ότι έτσι η πόλη θα γινόταν ευάλωτη.
Συμβολισμός: Μεταφορικά, η λέξη "παλλάδιο" χρησιμοποιείται για κάτι που παρέχει ισχυρή προστασία ή αποτελεί εγγύηση για την ασφάλεια ενός ιδανικού ή μιας ιδέας.)

2. Η Κιβωτός συνδέεται με διαφορετικούς ναούς και ιερά σε διαφορετικά κείμενα. Μπορεί κάλλιστα να υπήρχαν πολλές Κιβωτοί ή παρόμοια αντικείμενα.

3. Επεξεργασμένα κείμενα που μπορούν να ανακτηθούν μέσω κριτικής κειμένου δείχνουν ότι η Κιβωτός και το ιερό στη Νωβ ήταν σημαντικά στοιχεία της ισραηλιτικής θρησκείας στο βασίλειο του Σαούλ.

4. Ένας μεταγενέστερος εκδότης του Δευτερονομισμού ξαναέγραψε το κείμενο για να φιλοξενήσει μια νέα αφήγηση της Κιβωτού που συνέδεε την Κιβωτό με τους Γαβαωνίτες, τον βασιλιά Δαβίδ, έναν εξιδανικευμένο πανφυλετικό Ισραήλ και την πρωτοκαθεδρία της Ιερουσαλήμ.

5. Τα παράλληλα αποσπάσματα της κατασκευής της Κιβωτού στην Πεντάτευχο συντέθηκαν μετά την άνοδο της θεολογίας «μία Κιβωτός, ένας Γιαχβέ» που σχετίζεται με τον ναό της Ιερουσαλήμ.

6. Η αφήγηση της Εξόδου γράφτηκε μετά από εκείνη στο Δευτερονόμιο και την περιγράφει με εντελώς διαφορετικούς όρους από την υπόλοιπη Βίβλο.

7. Διαφορετικές παραδόσεις για την Κιβωτό συνέχισαν να αναπτύσσονται στη χριστιανική εποχή, παρόλο που η φυσική Κιβωτός δεν υπήρχε πλέον και είχε χάσει εδώ και καιρό τη θρησκευτική της σημασία.

-----------------
Αναφορές

1. C.L. Seow, «Κιβωτός της Διαθήκης», Λεξικό της Βίβλου Anchor.
2. Andreas Fuchs, «Η Ασσυρία σε πόλεμο: Στρατηγική και συμπεριφορά», The Oxford Handbook of Cuneiform Culture, 386.
3. Σέου.
4. Αυτόθι.
5. Μίλερ και Ρόμπερτς, Το Χέρι του Κυρίου, 47.
6. Τζόζεφ Μπλένκινσοπ, "Kiriath-Jearim and the Ark", JBL 88/2 (1969), 150.
7. Ό.π. 151.
8. Philip R. Davies, «Κιβωτός ή Εφόδ στο 1 Σαμ. XIV. 18;", JTS 26/1, 1975.
9. Karel Van der Toorn και Cees Houtman, "David and the Ark", JBL 113/2 (1994), 219.
10. G. W. Ahlström, "The Travels of the Ark: A Religio-Political Composition", JNES 43/2 (1984), 147.
11. Ό.π. 149.
12. Βαν ντερ Τορν, 247.
13. Αυτόθι.
14. Joseph Blenkinsopp, «Η αφήγηση στη Γένεση–Αριθμοί», Αυτοί οι άπιαστοι δευτερονομιστές (Συμπλήρωμα JSOT 268).
15. Σέου.
16. Άλις Γουντ, Των φτερών και των τροχών (BZAW 385, 2008), 20.
17. Αυτόθι.