Ήδη στα πρώτα της βήματα, πριν από την πλήρη διαμόρφωσή της στους μεγάλους τρεις τραγικούς, η τραγωδία αποδεικνύει την πολιτική της ισχύ. Ο Φρύνιχος παρουσίασε τη χαμένη σήμερα τραγωδία «Μιλήτου Άλωσις», με θέμα την καταστροφή της Μιλήτου από τους Πέρσες. Το γεγονός ήταν ακόμη νωπό στη συλλογική μνήμη· η Μίλητος δεν ήταν ένας μακρινός μύθος αλλά μια συγγενής ιωνική πόλη, της οποίας η πτώση είχε συγκλονίσει τον ελληνικό κόσμο. Η παράσταση προκάλεσε τέτοια συγκινησιακή φόρτιση, ώστε επιβλήθηκε πρόστιμο στον ποιητή και απαγορεύτηκε η επανάληψη του έργου. Το επεισόδιο αυτό φανερώνει ότι η τραγωδία, από τη γέννησή της, υπήρξε μια δύναμη ικανή να ανακινεί το συλλογικό τραύμα. Η σκηνική αναπαράσταση του πρόσφατου ιστορικού πόνου δεν επέτρεπε ακόμη την απόσταση που προσφέρει ο μύθος· η πόλη αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει τον εαυτό της χωρίς προστατευτικό συμβολισμό.
Η ωρίμανση του είδους φαίνεται στον Αισχύλο. Στους Πέρσες, το πρόσφατο ιστορικό γεγονός της Ναυμαχίας της Σαλαμίνας μετασχηματίζεται σε φιλοσοφικό στοχασμό πάνω στην ύβρη. Ο ποιητής επιλέγει την οπτική των ηττημένων, αποφεύγοντας τον εθνικιστικό θρίαμβο και μετατρέποντας την ιστορία σε παράδειγμα κοσμικής τάξης. Η ύβρις εδώ δεν είναι απλώς πολιτική αλαζονεία· είναι μεταφυσική παραβίαση των ορίων. Ο Ξέρξης ενσαρκώνει την αυταπάτη ότι η ανθρώπινη βούληση μπορεί να επιβληθεί απεριόριστα στη φύση και στους θεούς. Η τραγωδία λειτουργεί ως προειδοποίηση προς την ίδια την Αθήνα: κάθε δύναμη που αγνοεί το μέτρο αυτοκαταστρέφεται.
Στον Προμηθέα Δεσμώτη, η προβληματική αυτή εμβαθύνεται. Ο Προμηθέας δεν είναι μόνο ευεργέτης της ανθρωπότητας αλλά σύμβολο του ίδιου του πολιτισμού. Η κλοπή της φωτιάς από τον Δία σηματοδοτεί την απαρχή της τεχνολογικής γνώσης, της οργάνωσης και της αυτοσυνειδησίας. Όμως η τιμωρία του εγείρει ένα οξύ ερώτημα: μήπως κάθε πρόοδος εμπεριέχει σπέρμα ύβρεως; Η αθηναϊκή δημοκρατία, θεμελιωμένη στην ανθρώπινη λογική, αναγνώριζε ότι η ίδια η αυτονομία του ανθρώπου είναι ταυτόχρονα δύναμη και κίνδυνος.
Με τον Σοφοκλή, η τραγωδία μετακινείται από την κοσμική δικαιοσύνη στο εσωτερικό όριο του ανθρώπου. Στον Οιδίποδα Τύραννο, ο Οιδίπους αντιπροσωπεύει τον ορθολογικό ηγέτη που πιστεύει στη δύναμη της γνώσης. Η αναζήτηση της αλήθειας δεν πηγάζει από αλαζονεία αλλά από αίσθημα ευθύνης. Παρ’ όλα αυτά, η ίδια η λογική διαδικασία οδηγεί στην αποκάλυψη μιας αλήθειας αβάσταχτης. Η μοίρα δεν εμφανίζεται ως αυθαίρετη θεϊκή τιμωρία, αλλά ως ανάδειξη της ανθρώπινης αδυναμίας και των περιορισμών της ανθρώπινης φύσης. Ο άνθρωπος μπορεί να ερευνά, αλλά δεν μπορεί να υπερβεί πλήρως τα όρια της γνώσης του. Η τραγικότητα έγκειται ακριβώς σε αυτή τη σύγκρουση μεταξύ βούλησης και ορίου.
Στην Αντιγόνη, η προβληματική αποκτά ρητά πολιτικό χαρακτήρα. Η Αντιγόνη και ο Κρέων δεν είναι απλώς αντίπαλα συγγενικά πρόσωπα, αλλά δύο διαφορετικές αντιλήψεις περί δικαίου. Ο Κρέων εκφράζει την ανάγκη της πολιτείας για τάξη και πειθαρχία· η Αντιγόνη υπερασπίζεται το άγραφο φυσικό δίκαιο και την ηθική συνείδηση. Η τραγωδία δεν προσφέρει εύκολη λύση. Αντίθετα, αποκαλύπτει ότι κάθε πολιτική απόφαση εμπεριέχει σύγκρουση αξιών. Η δημοκρατική Αθήνα αναγνώριζε έτσι ότι η εξουσία, ακόμη και όταν πηγάζει από τον δήμο, κινδυνεύει να μετατραπεί σε αυθαιρεσία.
Με τον Ευριπίδη, η τραγωδία εισέρχεται σε μια εποχή αμφιβολίας. Στον Ηρακλή Μαινόμενο, ο Ηρακλής δεν είναι ηρωικό πρότυπο αλλά ένας τραυματισμένος άνθρωπος-πολεμιστής. Η μανία του μπορεί να ιδωθεί ως συμβολική έκφραση της ψυχικής διάλυσης που επιφέρει η βία. Η τραγωδία δεν εστιάζει πλέον στην κοσμική τάξη, αλλά στην εύθραυστη ψυχολογία του ατόμου.
Στις Τρωάδες, η άλωση της Τροίας μετατρέπεται σε εικόνα του σύγχρονου πολέμου. Οι γυναικείες μορφές, οι θρήνοι, η εξόντωση των παιδιών συνιστούν σιωπηλή αλλά σαφή κριτική στην πολιτική-στρατιωτική βία, ιδίως μετά τα γεγονότα στη Μήλο. Η τραγωδία εδώ δεν εξυψώνει· απογυμνώνει.
Στον Ορέστη, η κρίση μεταφέρεται στο ίδιο το σώμα της πόλης. Η δικαιοσύνη παρουσιάζεται ως ασταθής, ευάλωτη σε παρορμήσεις και πολιτικούς χειρισμούς. Η δημοκρατία εμφανίζεται ως πεδίο έντασης, όπου η συλλογική βούληση μπορεί να μετατραπεί σε «δικαιοσύνη του όχλου».
Οι Βάκχες αποτελούν ίσως το βαθύτερο φιλοσοφικό σχόλιο πάνω στη φύση του πολιτισμού. Ο Πενθέας, υπέρμαχος της λογικής τάξης, συγκρούεται με τον Διόνυσο, ενσάρκωση της διονυσιακής δύναμης. Η καταστροφή του Πενθέα δείχνει ότι ο πολιτισμός που αρνείται την άλογη, ενστικτώδη διάσταση της ανθρώπινης φύσης αυτοϋπονομεύεται. Η τραγωδία αποκαλύπτει ότι η λογική και το πάθος δεν είναι αντίθετα που μπορούν να διαχωριστούν, αλλά αλληλοσυμπληρούμενες όψεις της ανθρώπινης ύπαρξης.
Τέλος, στην Ιφιγένεια εν Αυλίδι, ο Αγαμέμνων καλείται να θυσιάσει την Ιφιγένεια στο όνομα της συλλογικής εκστρατείας. Η κρατική αναγκαιότητα υπερισχύει της οικογενειακής ηθικής, αποκαλύπτοντας τη βαθιά κρίση αξιών που συνοδεύει τον πόλεμο. Η τραγωδία δεν εξιδανικεύει τη θυσία· την παρουσιάζει ως ηθικό αδιέξοδο.
Από τον Φρύνιχο έως τον Ευριπίδη, η αθηναϊκή τραγωδία ακολουθεί μια πορεία από την άμεση αναμόχλευση του ιστορικού τραύματος στη φιλοσοφική επεξεργασία της πολιτικής και υπαρξιακής κρίσης. Στον Αισχύλο δεσπόζει η κοσμική δικαιοσύνη και το μέτρο· στον Σοφοκλή η αναγνώριση των ορίων της γνώσης και της εξουσίας· στον Ευριπίδη η αμφιβολία, η ψυχολογική ρευστότητα και η πολιτική αποδόμηση. Η τραγωδία, ως δημόσιο θέαμα, υπήρξε ο καθρέφτης της πόλης, αλλά και ο τόπος όπου η πόλη δοκίμαζε να κατανοήσει τον εαυτό της. Μέσα από τον μύθο, η Αθήνα στοχάστηκε την ιστορία της, την εξουσία της, τα όριά της και τελικά την ίδια την ανθρώπινη υπόσταση.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου