Ωστόσο, αρχαιολογικά, γλωσσολογικά και θρησκειολογικά δεδομένα υποδηλώνουν ότι η λατρεία της Αθηνάς είναι πολύ αρχαιότερη, προ-ολυμπιακή, και είναι γνωστό ότι λατρεύονταν τουλάχιστον από τα μυκηναϊκά χρόνια ως μεγάλη σεβάσμια δέσποινα - θεά [γνωστή στις πινακίδες της Γραμμικής Β ως «Ἀθάνα ποτνία»]. Ο όρος «Πότνια» δηλώνει κυριαρχική και δεσποτική θεότητα, συνδεδεμένη με τον τόπο, τη γη και την κοινότητα, και όχι θυγατρική μορφή ενταγμένη σε πατριαρχικό γενεαλογικό σύστημα.
Η καθιστή στάση της θεάς, όπως αποτυπώνεται σε αρχαϊκά ειδώλια, παραπέμπει σε εικονογραφικούς τύπους «ένθρονης δέσποινας», χαρακτηριστικούς παλαιότερων λατρευτικών παραδόσεων, οι οποίες συχνά συνδέονται με προ-πατριαρχικές ή μη ανδροκρατικές κοινωνικές δομές. Το όνομα «Αθάνα» πιθανότατα σχετίζεται με μυκηναϊκό τοπωνύμιο της αρχικής λατρείας της θεάς ως πολιούχου-προστάτιδας.
Παρά την ολυμπιακή της ένταξη κατά τους ιστορικούς χρόνους, η Αθηνά διατηρεί σαφή χθόνια στοιχεία. Η ιδιότητά της ως Πολιάδος και προστάτιδας της πόλης δεν περιορίζεται στη στρατιωτική ισχύ, αλλά επεκτείνεται στη διασφάλιση της ευνομίας, της υγείας και της ευημερίας των κατοίκων. Οι λειτουργίες αυτές εντάσσονται σε ένα ευρύτερο χθόνιο πλαίσιο, όπου η θεότητα ρυθμίζει τα όρια μεταξύ ζωής, θανάτου και κοινωνικής τάξης.
Όπως φαίνεται από την αναπαράσταση στα αριστερά από εύρημα αγαλματιδίου στην Ακρόπολη των Αθηνών, η θεά λατρευόταν ακόμη στα αρχαϊκά χρόνια με την παλιά της αυθεντική ιδιότητα ως χθόνια θεότητα. Η λατρεία αυτή συνεχιζόταν και κατά τα ρωμαϊκά χρόνια όπως αποδεικνύει το εύρημα της εικόνας στα δεξιά που βρέθηκε στη Ρώμη.
Σε αμφότερες τις εικόνες την προδίδει η στάση του σώματος και κυρίως το γοργόνειο, το κεφάλι της Μέδουσας στο στήθος. Στις αρχαιότερες απεικονίσεις, το γοργόνειο εμφανίζεται ιδιαίτερα μεγάλο και έντονα τερατόμορφο, λειτουργώντας ως ισχυρό αποτροπαϊκό σύμβολο. Η σταδιακή σμίκρυνση και εξευγένισή του στις μεταγενέστερες περιόδους αντανακλά τη μετάβαση από μια φοβερή χθόνια θεότητα σε μια περισσότερο εξανθρωπισμένη και ολυμπιακή μορφή.
Παρότι πολλά στοιχεία της λατρείας της Αθηνάς παραμένουν άγνωστα, γνωρίζουμε αρκετά ώστε να υποστηρίξουμε ότι αρχικά επρόκειτο για αυστηρή και φοβερή χθόνια θεότητα, συγγενή ως προς τη φύση της με άλλες γήινες και υποχθόνιες θεότητες. Η μεταγενέστερη ολυμπιακή θρησκεία ταύτισε τον κάτω κόσμο σχεδόν αποκλειστικά με τον Άδη, χωρίς ωστόσο να εξαφανίσει πλήρως τη χθόνια υπόσταση παλαιότερων θεοτήτων.
Η Αθηνά λέγεται πως εξόντωσε την Μέδουσα που ήταν μια τερατόμορφη θεότητα. Αυτό υποδηλώνει την αντικατάσταση της παλαιότερης λατρείας της Μέδουσας και την ενσωμάτωσή της στην Αθηνά. Η ανθρωπόμορφη Αθηνά δεν πήρε μόνο το κεφάλι της Μέδουσας που τοποθετήθηκε στο στήθος της ως όπλο και μέσο αποτροπής, αλλά πήρε και τις δυνάμεις της και τη θέση της Μέδουσας σαν αρχόντισσα στον κόσμο των νεκρών, μια ρυθμιστική δύναμη των ορίων ζωής–θανάτου, υπεύθυνη για το θάνατο αλλά και για την καλή υγεία των ζωντανών.
Η Μέδουσα, ως τερατόμορφη και φοβερή μορφή, φέρει χαρακτηριστικά πρωιμότερων γήινων και υποχθόνιων θεοτήτων, οι οποίες συνδέονται άμεσα με τον θάνατο και την αναγέννηση. Η Αθηνά δεν καταργεί πλήρως τη δύναμη της Μέδουσας, αλλά την αφομοιώνει. Μέσω του γοργονείου, η θεά διατηρεί τις αποτροπαϊκές και ζωοδότριες ιδιότητες της παλαιότερης λατρείας, ενώ ταυτόχρονα καθίσταται θεότητα που μπορεί να εξευμενιστεί και να δείξει εύνοια προς τον άνθρωπο μέσω θυσιών και προσφορών.
Μόνο αργότερα, με την επικράτηση της ολυμπιακής θρησκείας και την ένταξή της σε πατριαρχικά πρότυπα, η Αθηνά συνδέθηκε γενεαλογικά με τον Δία και της αποδόθηκαν και άλλες ιδιότητες όπως η σοφία, οι τέχνες και η στρατηγική του πολέμου και απέκτησε την γνωστή σε όλους λαμπρή και εντυπωσιακή εικόνα της Πάνοπλης Παρθένου κόρης του Διός.
Η Αθηνά της χθόνιας λαϊκής λατρείας υπήρξε ανεξάρτητη και πρωτογενής θεότητα, χωρίς αρχική γενεαλογική ένταξη στο ολυμπιακό σύστημα. Η εικόνα της Πάνοπλης Παρθένου αντιπροσωπεύει την τελική σύνθεση, μια θεότητα εξευγενισμένη, ανθρωπόμορφη και συμβατή με το ολυμπιακό πάνθεον, η οποία όμως εξακολουθεί να φέρει τα ίχνη μιας βαθύτερης, αρχαιότερης και φοβερής ιερής δύναμης.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου