To Μεγάλο Νεφέλωμα του Ωρίωνα

Στην περιοχή Ξίφος του Ωρίωνα, βρίσκεται το Μεγάλο Νεφέλωμα του Ωρίωνα, Μ42 ή NGC 1976. Αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα αστρικά «βρεφοκομεία» του Γαλαξία, που βρίσκεται μόνο σε απόσταση 1.500 έ.φ. από μας. Η αστρογεννητική αυτή περιοχή, παρόλο που δεν είναι η μοναδική του Γαλαξία μας, είναι όμως η πιο κοντινή και από τις πιο σημαντικές για μελέτες.

Το νεφέλωμα Ωρίωνα στις υπέρυθρες, υπεριώδεις και ορατές ακτίνες του φωός. «Χρωματίζεται» από εκατοντάδες βέφη άστρα σε έναν καμβά αερίου και σκόνης, με έντονο υπεριώδες φως και ισχυρούς αστρικούς ανέμους.
 

Οι αστρικοί βρεφικοί σταθμοί είναι ειδικές περιοχές όπου γεννιέται η μεγάλη πλειοψηφία των νέων αστεριών στο Γαλαξία μας. Τα διαστρικά νέφη του μοριακού αερίου διαμορφώνουν και παράγουν χιλιάδες νέων αστεριών και έπειτα βαθμιαία διαλύουν.
 

Υδρογόνο, ήλιο, οξυγόνο, άζωτο κ.α. είναι τα βασικά συστατικά του νέφους. Η αστροφεγγιά που παράγουν τα τέσσερα κύρια άστρα, είναι τόσο έντονη, που αυτή ιονίζει τα λεπτά στρώματα του αερίου στην περιοχή, παράγοντας ένα ουράνιο τόξο χρωμάτων. Έτσι δεν είναι εκπληκτικό που οι μελέτες του Ωρίωνος έχουν παράσχει στους αστρονόμους μερικές από τις καλύτερες πληροφορίες για τη διαδικασία του σχηματισμού αστεριών.

 

Στην καρδιά του έργου τέχνης είναι ένα σύνολο τεσσάρων τεράστιων άστρων, που ονομάζεται το Τραπέζιο. Αυτά τα τέρατα είναι περίπου 100.000 φορές φωτεινότερα από τον ήλιό μας Αυτό το κεντρικό σύνολο μπορεί να προσδιοριστεί ως μια κίτρινη κηλίδα κοντά στο κέντρο του συνόλου. Η ηλικία της αστρικής ομάδας του Τραπεζίου υπολογίζεται ότι φτάνει τα 300.000 χρόνια, ενώ η ενέργεια που προέρχεται απ αυτό θερμαίνει τα αέρια της γύρω περιοχής του νεφελώματος στους 10.000 βαθμούς Kελσίου.

 

Οι πράσινοι στρόβιλοι αποκαλύφθηκαν από τους ανιχνευτές της υπεριώδους ακτινοβολίας και του ορατού φωτός του Hubble. Πρόκειται για τα αέρια υδρογόνο και θείο που θερμαίνονται από την έντονη υπεριώδη ακτινοβολία από τα αστέρια του Τραπεζίου.

 

Τσουλούφια σε κόκκινο και πορτοκαλί χρώμα που ανιχνεύθηκαν από τον Spitzer δείχνουν το υπέρυθρο φως από τα φωτισμένα νέφη που περιέχουν μόρια πλούσια σε άνθρακα, τους γνωστούς πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες. Στη Γη, οι πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες βρίσκονται στη ψημένη φρυγανιά και στην εξάτμιση του αυτοκινήτου.

 

Τα πρόσθετα αστέρια στον Ωρίωνα είναι διασκορπισμένα σε όλη την εικόνα σαν ένα ουράνιο τόξο των χρωμάτων. Το Spitzer αποκάλυψε τα αστέρια – βρέφη, τα οποία είναι χωμένα βαθιά μέσα σε ένα κουκούλι σκόνης και αερίου (κιτρινο-πορτοκαλιά σημεία). Το Hubble που βρήκε τα λιγότερα ‘χωμένα’ αστέρια (κηλίδες πράσινου) και τα αστέρια σε πρώτο πλάνο (μπλε). Οι αστρικοί άνεμοι από τα σμήνη των νεογέννητων αστεριών που σκεδάστηκαν σε όλο το νέφος χάραξαν όλες τις κορυφογραμμές και τις κοιλότητες με μεγάλη σαφήνεια.

 

 

Το νεφέλωμα του Ωρίωνα βρίσκεται σχεδόν 1.500 έτη φωτός μακριά από τη Γη, και είναι το φωτεινότερο σημείο, σαν σμαράγδι, στο Ξίφος του αστερισμού του Κυνηγού. Το κοσμικό νέφος είναι επίσης το πιο κοντινό μας μεγάλο εργοστάσιο σχηματισμού άστρων, και οι αστρονόμοι υποπτεύονται ότι περιέχει περίπου 1.000 νέα αστέρια.

 

Ο αστερισμός του Ωρίωνα μπορεί να φανεί στο νυχτερινό ουρανό το φθινόπωρο και τον χειμώνα. Το νεφέλωμα του αστερισμού είναι αόρατο με το γυμνό μάτι, αλλά μπορεί να ειδωθεί με τις διόπτρες ή τα μικρά τηλεσκόπια.

 

Ο κυνηγός Ωρίωνας, σύμφωνα με τη μυθολογία, που ήταν γιος του Ποσειδώνα, πέθανε από το τσίμπημα ενός σκορπιού. Από τότε, ο Ωρίωνας και ο σκορπιός, έλαβαν αντιδιαμετρικά σημεία στον ουρανό, ώστε όταν ο ένας δύει ο άλλος να ανατέλλει, θυμίζοντας πως βρίσκονται σε ένα αέναο κυνήγι μεταξύ τους.

 

Το χαρακτηριστικό σχήμα του τετραπλεύρου, που θυμίζει ένα κυνηγό, αποτελείται από 77 αστέρες με τους κυριότερους τέσσερις αστέρες, που σχηματίζουν τη ζώνη του Ωρίωνα, να βρίσκονται μεταξύ των αποκλίσεων 10ο Β και -10ο Ν ώστε το σχήμα να είναι ορατό από όλη, σχεδόν, τη Γη.

 

Οι αστέρες αυτοί, είναι ο ερυθρός υπεργίγας Betelgeuse (α-Ori), ο λευκογάλαζος γίγας Bellatrix (ο αστέρας-αμαζόνα γ-Ori), ο γαλάζιος υπεργίγας Rigel (β-Ori) και τέλος ο επίσης γαλάζιος υπεργίγας Saiph (κ-Ori).

 

Μόνο ο Betelgeuse είναι παλαιό άστρο, τα υπόλοιπα είναι νεαρά άστρα και ιδιαίτερα βίαια άστρα του φασματικού τύπου Β και Ο.

 

Ο Betelgeuse, που απέχει μόνο 300 έ.φ., έχει φασματικό τύπο Μ και είναι υποψήφιος να γίνει σουπερνόβα. Ο αστέρας βρίσκεται στο τέλος της ζωής του και πάλλεται ακανόνιστα, μεταβάλλοντας το φαινόμενο μέγεθος του από 0 έως 1,5. Η λαμπρότητά του είναι 14.000 φορές μεγαλύτερη του Ήλιου μας και ο όγκος του 160.000.000 φορές μεγαλύτερη του. Η μάζα του προκύπτει ότι είναι 20 ηλιακές μάζες ενώ αν υπολογιστεί η πυκνότητά του βρίσκεται ότι είναι μόνο 10^-4 φορές την πυκνότητα του αέρα. Γι’ αυτό χαρακτηρίζεται σαν ένα «κόκκινο θερμό κενό».

 

Όνομα αστέρα Σημείο Μέγεθος Rigel beta 0.18 Betelgeuse alpha 0.45 Bellatrix gamma 1.64 Alnilam epsilon 1.69 Alnitak zeta 1.74 Saiph kappa 2.07 Mintaka

Πιθανόν εισβολέας στο ηλιακό μας σύστημα ο 9ος Πλανήτης

Σε ένα από τα πιο «σκοτεινά» μυστήρια του ηλιακού μας συστήματος εξελίσσεται η ύπαρξη και η προέλευση του «Πλανήτη 9», δηλαδή του υποθετικού ουράνιου σώματος που, όπως έχει προταθεί, βρίσκεται μακρύτερα από τον Πλούτωνα και έχει παραμείνει άγνωστος έως σήμερα στους αστρονόμους, παρά το γεγονός ότι η «γειτονιά» της Γης βρίσκεται στο μικροσκόπιο των επιστημόνων εδώ και πάνω από 200 χρόνια.

Αστρονόμοι βρήκαν νέα στοιχεία που αποδεικνύουν την ύπαρξη του μυστηριώδους πλανήτη X, όμως είναι ακόμα ανεξερεύνητος στις παρυφές του ηλιακού συστήματος . Σύμφωνα με τα νέα δεδομένα, ο πλανήτης αυτός θα μπορούσε να έχει διαμορφωθεί σε ένα άλλο αστρικό σύστημα.

Ενδεικτικό είναι πως, πριν ακόμη επιβεβαιωθεί ότι όντως υπάρχει, ερευνητές από το Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του New Mexico (NMSU), με επικεφαλής τον καθηγητή Πολ Μέισον, πρόσθεσαν πρόσφατα μία ακόμη θεωρία για την πιθανή καταγωγή του.

Έτσι, σύμφωνα με μελέτη που παρουσίασαν σε συνέδριο της Αμερικανικής Αστρονομικής Ένωσης την περασμένη εβδομάδα, είναι πιθανό ο ένατος πλανήτης να δημιουργήθηκε σε κάποιο άλλο ηλιακό σύστημα, ή να μην υπήρξε ποτέ δεσμευμένος από τη βαρυτική έλξη κάποιου άστρου του Γαλαξία μας, και στη συνέχεια να «παγιδεύτηκε» από τον Ήλιο με συνέπεια να τεθεί σε τροχιά γύρω από αυτόν.

Γνωστός και με το προσωνύμιο «Πλανήτης Χ», ο «Πλανήτης 9» πρωτοαναφέρθηκε από τους αστρονόμους Μάικλ Μπράουν και Κόνσταντιν Μπάτιγκιν του Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Καλιφόρνια (Caltech), στις αρχές του 2016. Τότε, οι δύο επιστήμονες ανακοίνωσαν πως οι τροχιές έξι ουράνιων αντικειμένων, τα οποία βρίσκονται μακρύτερα από τον Πλούτωνα, δίνουν ισχυρές ενδείξεις για έναν ακόμη «κάτοικο» στο ηλιακό μας σύστημα, τον ένατο κατά σειρά.



Σύμφωνα με τους δύο επιστήμονες, ο «Πλανήτης Χ» έχει περίπου 1.000 φορές μεγαλύτερη απόσταση από τον Ήλιο συγκριτικά με τη Γη. Το γεγονός αυτό θα μπορούσε να δικαιολογήσει γιατί δεν έχει βρεθεί μέχρι σήμερα, παρόλο που από τη στιγμή που προτάθηκε η ύπαρξή του έχουν «επιστρατευθεί» αρκετά όργανα για τον εντοπισμό του – όπως τα επίγεια τηλεσκόπια Subaru στη Χαβάη και Victor Blanco στη Χιλή.

Θέλοντας να ρίξουν «φως» στην προέλευσή του, οι ερευνητές του NMSU μελέτησαν την πιθανότητα να πρόκειται για έναν «ορφανό» πλανήτη, δηλαδή για ένα ουράνιο σύστημα το οποίο είτε διέφυγε από το ηλιακό σύστημα στο οποίο «κατοικούσε», είτε να μην βρισκόταν ποτέ σε τροχιά γύρω από κάποιον αστέρα, δεσμευμένος από τη βαρυτική του έλξη.

Εκτιμάται ότι δισεκατομμύρια «ορφανοί» πλανήτες υπάρχουν στον Γαλαξία μας, με συνέπεια ένα ηλιακό σύστημα να είναι πιθανόν να «συναντήσει» κάποια στιγμή ένα τέτοιο ουράνιο αντικείμενο. Έτσι, εξετάζοντας μέσω υπολογιστικής προσομοίωσης τι θα συνέβαινε σε μία συνάντηση του ηλιακού μας συστήματος με έναν περιπλανώμενο πλανήτη, οι επιστήμονες του NMSU βρήκαν πως υπάρχει αρκετά μεγάλη πιθανότητα το σώμα αυτό να τεθεί σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο.

Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τους υπολογισμούς τους, στο 40% των υποθετικών συναντήσεων που μελέτησαν, ο «ορφανός» πλανήτης θα εντασσόταν ομαλά στο ηλιακό σύστημα. Οι μοναδικές προϋποθέσεις θα ήταν το ουράνιο σώμα να αποκτήσει αρκετά μεγάλη τροχιά και η μάζα του να είναι μικρότερη από του Ποσειδώνα – δύο παραμέτρους που, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των Μπράουν και Μπάτιγκιν, πληροί ο «Πλανήτης 9».

Βέβαια, η υπόθεση των αστρονόμων του NMSU θα έχει αξία μόνο στην περίπτωση που επιβεβαιωθεί η ύπαρξη του «Πλανήτη Χ». Σύμφωνα πάντως με εκτιμήσεις άλλων επιστημόνων στο περιοδικό Scientific American, ο εντοπισμός του μπορεί να γίνει ακόμη και μέσα στο 2017, καθώς αρκετές ερευνητικές ομάδες έχουν ήδη αποδυθεί στο «κυνήγι» του.

Μαύρη τρύπα ανοίγει τον ασκό του Αιόλου

Μια μαύρη τρύπα που έχει την τάση να τρώει τσαπατσούλικα συνελήφθη να εκτοξεύει κομμάτια του φαγητού της με ταχύτητα που φτάνει το 20% της ταχύτητας του φωτός – ταχύτητα ανέμου που θα αντιστοιχούσε σε κυκλώνα κατηγορίας 77, ανακοίνωσε διεθνής ομάδα αστρονόμων.

Υπέρθερμο αέριο εκτοξεύεται από την περιοχή της μαύρης τρύπας με ταχύτητα 200 εκατομμυρίων χιλιομέτρων την ώρα, αναφέρουν οι ερευνητές στην επιθεώρηση «Monthly Notices of the Royal Astronomical Society».

Είναι οι ταχύτεροι άνεμοι που έχουν καταγραφεί ποτέ με παρατηρήσεις στο φάσμα του υπεριώδους, καμαρώνει η ερευνητική ομάδα.

Και στο κέντρο κυκλώνας

Οι μαύρες τρύπες που κρύβονται στα κέντρα των γαλαξιών συχνά περιβάλλονται από έναν πυκνό δίσκο αερίων. Λόγω της επιτάχυνσης που υφίστανται, τα αέρια αυτά είναι πιο καυτά από την επιφάνεια του Ήλιου και εκπέμπουν ακτινοβολία που μπορεί να επισκιάσει ολόκληρους γαλαξίες.

Όταν αυτοί οι δίσκοι ανακαλύφθηκαν τη δεκαετία του 1950, κανείς δεν γνώριζε περί τίνος επρόκειτο. Πήραν έτσι την ονομασία «κβάζαρ» ή «ενεργοί γαλαξιακοί πυρήνες».

Το μεγαλύτερο μέρος του αερίου στον δίσκο θα γίνει τελικά βορά της μαύρης τρύπας. Υπάρχει όμως και ένα μέρος που καταφέρνει να δραπετεύσει: «Καθώς το υλικό κινείται σπειροειδώς γύρω από τη μαύρη τρύπα, ένα μέρος του εξωθείται μακριά λόγω της θερμότητας και της λάμψης του κβάζαρ. Αυτοί είναι οι άνεμοι που ανιχνεύσαμε» εξηγεί ο Τζέσι Ρότζερσον του Πανεπιστημίου της Υόρκης στη Βρετανία, πρώτος συγγραφέας της δημοσίευσης.

Η νέα μελέτη εξετάζει τη δραστηριότητα 100 ενεργών κβάζαρ που είχαν καταγραφεί στην ουράνια απογραφή Sloan Digital Sky Survey. Η μεγαλύτερη ταχύτητα ανέμων, περίπου 200.000 χιλιόμετρα την ώρα, καταγράφηκε στο κβάζαρ SDSS J023011.28+005913.6.

«Σχεδιάζουμε να συνεχίσουμε να παρακολουθούμε αυτό το κβάζαρ για να δούμε τι θα συμβεί» λέει τώρα ο Ρότζερσον.

Οι μελέτες αυτού του είδους, επισημαίνει, θα μπορούσαν να προσφέρουν νέα στοιχεία για τις διαδικασίες γέννησης των γαλαξιών. «Οι άνεμοι των κβάζαρ παίζουν σημαντικό ρόλο στο σχηματισμό γαλαξιών» λέει ο ερευνητής.

«Όταν οι γαλαξίες αρχίζουν να σχηματίζονται, οι άνεμοι εκτοξεύουν υλικό προς τα έξω και αποτρέπουν τη δημιουργία άστρων. Αν δεν υπήρχαν αυτοί οι άνεμοι, ή ήταν λιγότερο ισχυροί, θα βλέπαμε πολύ περισσότερα άστρα στους μεγάλους γαλαξίες» εξηγεί.

Πιστεύει μάλιστα ότι υπάρχουν κβάζαρ που δημιουργούν ανέμους ακόμα μεγαλύτερης ταχύτητας.

«Μαγικό νησί» στο φεγγάρι του Κρόνου αναζωπυρώνει τις ελπίδες για εντοπισμό ζωής

Ένα ανέλπιστο «δώρο» έδωσε στους επιστήμονες που έχουν την επίβλεψη της αποστολής του το διαστημόπλοιο «Cassini» της NASA, το οποίο διερευνά τον Τιτάνα, το μεγαλύτερο φεγγάρι του Κρόνου, και το μόνο γνωστό σε εμάς το οποίο διαθέτει πυκνή ατμόσφαιρα.

Ακόμη, σημειώνεται πως πρόκειται (μαζί με την Ευρώπη, δορυφόρο του Δία, και τον Άρη, για άλλους λόγους) για ένα από τα σώματα του Ηλιακού Συστήματος που υπάρχουν πιθανότητες να φιλοξενούν ή να έχουν φιλοξενήσει στο παρελθόν ζωή, λόγω ξεκάθαρων στοιχείων περί ύπαρξης σταθερών όγκων υγρού στην επιφάνειά του.

Το ραντάρ του Cassini κατέγραψε την εξέλιξη ενός παροδικού χαρακτηριστικού στη μεγάλη θάλασσα υδρογονανθράκων Ligeia Mare: Το αποκαλούμενο «μαγικό νησί» είναι ένα φαινόμενο που αλλάζει με το πέρασμα του χρόνου, και φωτίζεται εξαιτίας μιας σειράς φαινομένων, από κύματα μέχρι φυσαλίδες κ.α.



Οι εικόνες που κατεγράφησαν δείχνουν την ίδια περιοχή σε διαφορετικά περάσματα του Cassini (2007, 2013, 2014 και 2017).

Παρόμοια χαρακτηριστικά έχουν καταγραφεί και σε άλλες περιοχές της Ligeia Mare, καθώς και στην Kraken Mare- και αποτελούν παραδείγματα αποδεδειγμένα ενεργών διαδικασιών στις λίμνες και τις θάλασσες του Τιτάνα, κάτι που δείχνει ότι πρόκειται για δυναμικά, μεταβαλλόμενα περιβάλλοντα και όχι στατικά, και αυτό αυξάνει τις πιθανότητες ύπαρξης κάποιας μορφής ζωής- όσο περίεργη και αν είναι αυτή. Άλλο ένα πέρασμα πάνω από την περιοχή αυτή θα λάβει χώρα για άλλη μια φορά τον Απρίλιο του 2017, και θα είναι το τελικό του Cassini- αναμένεται πως θα ρίξει φως στο φαινόμενο στο οφείλει την ύπαρξή του το «μαγικό νησί».

Όπως σημειώνεται σε δημοσίευμα του Ars Technica, η NASA, στο πλαίσιο του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού, αναλαμβάνει την ευθύνη για αποστολές στα παγωμένα φεγγάρια του Ηλιακού Συστήματος, όπως η Ευρώπη, ο Τιτάνας και ο Εγκέλαδος.

Η ύπαρξη ωκεανών σε υγρή μορφή αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες «υποσχέσεις» για εντοπισμό ζωής στη διαστημική «γειτονιά» μας, και ο Τιτάνας θεωρείται ότι αποτελεί ένα πραγματικό «νέο σύνορο» για την οργανική χημεία. «Ο Τιτάνας είναι ένας κόσμος γεμάτος οργανικά μόρια, που αποτελούν φυσικά δομικά στοιχεία της ζωής» είπε σχετικά ο Τσαρλς Ελάκι, διευθυντής του Jet Propulsion Laboratory της NASA.

«Τα σύννεφα στην ατμόσφαιρα του Τιτάνα βρέχουν υγρό μεθάνιο και αιθάνιο, που μαζεύονται στη συνέχεια σε λίμνες στην, παρεμφερή με αυτή της Γης, επιφάνεια του Τιτάνα. Στη Γη ωστόσο, οι λίμνες μας είναι λαξεμένες στην πέτρα, ενώ στο Τιτάνα οι λίμνες μεθανίου και αιθανίου πάνω σε ένα κέλυφος πάγου.

Κάτω από το παγωμένο κέλυφος μπορεί να υπάρχει ένας τεράστιος ωκεανός νερού σε υγρή μορφή. Θα μπορούσε να έχει εμφανιστεί ζωή σε αυτόν τον κόσμο; Για πολλούς στην επιστημονική κοινότητα, ο Τιτάνας θεωρείται ως το μέρος στο οποίο θα έπρεπε να ψάξει κανείς για “περίεργη ζωή”- ζωή διαφορετική με οποιαδήποτε άλλη γνωρίζουμε, που μπορεί να προήλθε από μεθάνιο σε υγρή μορφή αντί για νερό σε υγρή μορφή».

Σημειώνεται πως ο Τιτάνας έχει «πρωταγωνιστήσει» σε σειρά έργων επιστημονικής φαντασίας από μεγάλες μορφές του χώρου (Ρόμπερτ Χάινλαϊν, Ισαάκ Ασίμοφ, Άρθουρ Κλαρκ, Κερτ Βόνεγκατ- γνωστό το έργο του, «Οι Σειρήνες του Τιτάνα» ), μέχρι και σε σύγχρονα, hard sci-fi έργα όπως το «Titan» του Στίβεν Μπάξτερ, αλλά και το κινηματογραφικό «Gattaca», καθώς και επεισόδια του Star Trek κ.α.

Το… λίκνο της επιστήμης: Πώς η κβαντομηχανική εξηγεί τα πάντα

Είναι το λίκνο της σύγχρονης επιστήμης. Η Κβαντομηχανική, η θεωρία που αμφισβητήθηκε όσο καμία άλλη, αποτελεί το εργαλείο που σήμερα μας ωθεί σε νέες, πολύ σημαντικές ανακαλύψεις.

Το 1900 ο Πλάνκ εισήγαγε την έννοια του της κβάντωσης, μέσα από την προσπάθεια του να βρει τύπο για την εκπομπή φωτός. Πέντε χρόνια αργότερα, ο Αϊνστάιν γενίκευσε την ιδέα του Πλάνκ, προτείνοντας πως η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία συνίσταται από κβάντα. Αργότερα, ο σπουδαίος φυσικός αρνήθηκε να πιστέψει πως αυτό που είχε προτείνει χαρακτηρίζει ολόκληρο τον μικρόκοσμο. Πως η Κβαντική μηχανική είναι τελικά αυτή που εξηγεί όσα ως τότε ήταν… ανεξήγητα.

Τι είναι η κβαντική θεωρία

Η δομή της ύλης βασάνιζε τους επιστήμονες για πολλές χιλιετίες. Οι αρχαίοι Ελληνες είχαν δομήσει ολόκληρη θεωρία που εξηγούσε, λανθασμένα, τον τρόπο με τον οποίο συντίθεται κάθε τι που υπάρχει στον κόσμο. Μετά από αρκετές χιλιετίες, η θεωρία των 4+1 στοιχείων (νερό, φωτιά, αεράς, γη, αιθέρας) απορρίφθηκε. Τελικά, έπρεπε να φτάσουμε στον 20ο αιώνα, ώστε η κβαντική θεωρία να μας αποκαλύψει τα συνθετικά της ύλης, μετά από τεράστια αμφισβήτηση.

Σύμφωνα με αυτήν, η ύλη αποτελείται από πάρα πολύ μικρά σωματίδια δομής, τα φερμιόνια που χωρίζονται σε κουάρκ και λεπτόνια. Ο συνδυασμός κουάρκ και ηλεκτρονίων, τα οποία ανήκουν στα λεπτόνια, δημιουργούν τα άτομα και ως εκ τούτου την ύλη. Στα λεπτόνια, πλην των ηλεκτρονίων, εντάσσονται τα μιόνια τα ταυ αλλά και τα νετρίνα τους. Κάπως έτσι, από τα άτομα περνάμε στα μόρια και από τα μόρια στον… μακρόκοσμο που μας είναι γνωστός.



Για να περιγράψουν τον τρόπο που αυτά τα ελάχιστα σωματίδια αντιδρούν και συμπεριφέρονται, οι επιστήμονες δημιούργησαν την κβαντική θεωρία. Μια θεωρία που προέκυψε σχεδόν… από ανάγκη, αφού τα πειραματικά δεδομένα την έφεραν στην επιφάνεια. Η κβαντομηχανική συνεπάγεται διάφορα παράξενα αποτελέσματα, όπως για παράδειγμα πως δύο σωματίδια μπορούν να υπάρχουν την ίδια στιγμή σε δύο διαφορετικά σημεία, και για αυτό το λόγο οι επιστήμονες δυσκολεύτηκαν πάρα πολύ να την… χωνέψουν. Σήμερα ωστόσο, αποτελεί την πιο καλά και σταθερά θεμελιωμένη θεωρία στην φυσική. Πολύ σημαντικότερη από την κλασική (νευτώνια) φυσική, αλλά και την κλασική ηλεκτροδυναμική.

Τί είναι το κβάντο

Στα λατινικά η λέξη «quantus» σημαίνει ποσό. Στην φυσική το κβάντο αναφέρεται σε μια μονάδα ποσότητας η οποία είναι αδιάσπαστη. Με αυτήν την έννοια δηλαδή, περιγράφεται το μικρότερο υποπολλαπλάσιο της ύλης και όχι μόνο. Στην περίπτωση του φωτός για παράδειγμα, το κβάντο είναι το φωτόνιο. Δεν υπάρχει κάτι μικρότερο από αυτό. Το φως είναι… φωτόνια. Αντίστοιχα, οι κινήσεις των ηλεκτρονίων γύρω από τον πυρήνα ενός ατόμου γίνονται σε συγκεκριμένες, ενεργειακές, τροχιές οι οποίες είναι κβαντισμένες. Κάθε ηλεκτρόνιο ανήκει σε μια στιβάδα, η οποία του δίνει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Δεν μπορεί όμως να βρεθεί ανάμεσα σε δύο στιβάδες.


Σκεφτείτε πως η κουζίνα σας έχει 5 ράφια και εσείς θέλετε να τοποθετήσετε ένα ποτήρι σε κάποιο από αυτά. Θα είχε νόημα να το βάλετε ανάμεσα από δύο ράφια; Φυσικά και όχι! Αυτό, αποδείχθηκε πως ισχύει και στον μικρόκοσμο. Ενα ηλεκτρόνιο δεν μπορεί να βρίσκεται όπου θέλει, παρά μόνο σε συγκεκριμένες τροχιές. Φανταστείτε τώρα σε τι κατάσταση θα ήταν η κουζίνα, αν ποτήρια, πιάτα και κάθε τι άλλο, ήταν τυχαία τοποθετημένα. Κάπως έτσι, αντιλαμβανόμαστε την… τάξη που βάζει η κβαντική μηχανική στον κόσμο μας.

Παρόλα αυτά, τα ηλεκτρόνια δεν είναι… καταδικασμένα να τρέχουν στην ίδια τροχιά. Με ένα μικρό ενεργειακό «boost» μπορούν να πηδήσουν στην επόμενη τροχιά, ακαριαία. Χωρίς να βρεθούν σε ενδιάμεσο στάδιο. Φανταστείτε πως οδηγείται ένα «κβαντωμένο» αμάξι που μπορεί να τρέξει με 5, 20 και 80 χιλιόμετρα. Αν πατήσετε το γκάζι, τότε από 5kh/h κατευθείαν ανεβαίνετε στα 20 km/h. Χωρίς καν να νιώσετε την επιτάχυνση! Το γεγονός ότι οι περισσότεροι επιστήμονες δεν μπόρεσαν να αποδεχτούν την θεωρία, αυτή τη στιγμή φαίνεται ακόμα πιο λογικό…

Κβαντική μηχανική VS Κλασική μηχανική

Η Κλασική μηχανική, μπορεί κανείς να πει, ότι περιγράφει όσα είναι… φυσιολογικά. Αυτά που αποδεικνύουν οι νόμοι του Νεύτωνα, είναι όσα ο κοινός νους αντιλαμβάνεται ενστικτωδώς. Για παράδειγμα, αν χτυπήσουμε μια μπάλα μπιλιάρδου γνωρίζουμε, περίπου, τον τρόπο να κινηθεί. Αν ξέρουμε τα δεδομένα (βάρος, δύναμη κλπ.), τότε η Κλασική φυσική μας περιγράφει επακριβώς την κίνηση της. Τι όμως συμβαίνει στον μικρόκοσμο της μπάλας; Πώς κινούνται τα μεμονωμένα άτομα που την συνθέτουν;

Αυτό είναι κάτι που η κλασικοί νόμοι δεν μπορούν να περιγράψουν. Για αυτό το λόγο δημιουργήθηκαν οι νόμοι της Κβαντικής μηχανικής. Κάπου εκεί εμφανίζονται οι πιθανότητες. Τα άτομα μπορεί να κινηθούν προς διαφορετικές κατευθύνσεις, με ισόνομες πιθανότητες. Μάλιστα κάτι τέτοιο είχε ωθήσει τον Αϊνστάιν να δηλώσει το περίφημο «ο θεός δεν παίζει ζάρια», εκφράζοντας την έντονη αμφιβολία του για την εγκυρότητα της Κβαντομηχανικής. Ωστόσο, ένας ακόμα εντυπωσιακός νόμος έρχεται να συνδέσει μικρόκοσμο και μακρόκοσμο. Οταν ο αριθμός των ατόμων είναι μεγάλος, όπως στην περίπτωση της μπάλας, Κλασική και Κβαντική μηχανική συνδέονται, με τον αρχή της αντιστοιχίας.

Οι κινήσεις των ατόμων, παρότι άναρχες, τελικά συγκλίνουν προς μια κατεύθυνση, η οποία μπορεί να προβλεφθεί από την Κλασική μηχανική. Ουσιαστικά δηλαδή, η Κλασική αποτελεί μια (οριακή) υποπερίπτωση της Κβαντικής μηχανικής. Στις πιθανότητες αποδεικνύεται πως όταν έχουμε μεγάλο αριθμό μεταβλητών, αυτές τείνουν να «κανονικοποιηθούν», δίνοντας προβλέψιμα αποτελέσματα. Οταν όμως δεν υπάρχει επαρκής αριθμός για την κανονικοποίηση, τότε η Κλασική μηχανική αδυνατεί να δώσει κάποιο αποτέλεσμα.

Τα… παράξενα της Κβαντικής Θεωρίας

Το πρώτο και χαρακτηριστικότερο αποτέλεσμα της Κβαντικής Θεωρίας είναι η πασίγνωστη διττή φύση των θεμελιωδών στοιχείων. Οπως πρώτος απέδειξε ο Πλάνκ το 1900, το φως συμπεριφέρεται σαν σωματίδιο αλλά και σαν κύμα. Παρόλα αυτά, ένα σωματίδιο πρέπει, σε μια συγκεκριμένη στιγμή, να λειτουργεί είτε ως σώμα είτε ως κύμα. Αυτή ήταν μια ανακάλυψη που τάραξε την επιστημονική κοινότητα. Κάθε πράγμα πρέπει να έχει και μια ταυτότητα. Μια συγκεκριμένη συμπεριφορά, που εξηγείται από συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Κι όμως, όχι.

Τα αποτελέσματα της εργασίας του Πλάνκ έφεραν στους επιστήμονες την… αβεβαιότητα. Πλέον δεν ήξεραν πως να εξηγήσουν τις ιδιότητες, για παράδειγμα, του φωτός. Μετά από 27 χρόνια, ήρθε ένα εξίσου εντυπωσιακό αποτέλεσμα να επιβεβαιώσει την… αβεβαιότητα. Ο Χάιζενμπεργκ απέδειξε πως είναι αδύνατο να υπολογιστεί σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή η θέση και η ταχύτητα ενός υποατομικού σωματιδίου. Πρέπει πάντα να περιοριζόμαστε στην εύρεση μιας εκ των δύο. Κάπως έτσι πήρε το όνομα της η γνωστή «Αρχή της Απροσδιοριστίας» ή και «Αρχή της Αβεβαιότητας».

Οσα παράξενα όμως και να προκύψουν από την Κβαντική Θεωρία, το σίγουρο είναι πως τα πειράματα αποδεικνύουν σαφέστατα την εγκυρότητα της. Θεμελιωμένη όσο καμία άλλη, η Κβαντομηχανική αποτελεί το σημαντικότερο αντικείμενο μελέτης, για το επόμενο βήμα στην επιστήμη. Τελικά, μάλλον ο θεός… ξέρει πολύ καλά πώς να παίζει ζάρια.

Ανακαλύφθηκε η «αχίλλειος πτέρνα» του καρκίνου

Επιστήμονες στη Βρετανία και στις ΗΠΑ πιστεύουν ότι έκαναν μια πολύ σημαντική ανακάλυψη, που θα μπορούσε να αποδειχθεί η «αχίλλειος πτέρνα» του καρκίνου και να φέρει μια πραγματική επανάσταση στην θεραπεία του καρκίνου με τη βοήθεια του ανοσοποιητικού συστήματος κάθε ασθενούς.

Δημιουργείται έτσι η ελπίδα είναι ότι η νέα γενιά των υπό ανάπτυξη αντικαρκινικών ανοσοθεραπειών θα είναι πραγματικά στοχευμένη στην ιδιαιτερότητα των όγκων κάθε ασθενούς, ώστε να είναι αποτελεσματική. Η ανοσοθεραπεία του καρκίνου εξελίσσεται στη σημαντικότερη ανακάλυψη της ογκολογίας εδώ και δεκαετίες, αλλά μέχρι σήμερα τα σχετικά φάρμακα έχουν αποτέλεσμα μόνο στο ένα τρίτο των ασθενών περίπου λόγω της ελλιπούς εξατομίκευσής τους.

Αυτή τη φορά, οι ερευνητές βρήκαν ένα τρόπο να καθοδηγούν με ακρίβεια τα αμυντικά κύτταρα του σώματος σε συγκεκριμένους ευάλωτους στόχους πάνω στους καρκινικούς όγκους. Η ανακάλυψη μπορεί να οδηγήσει σε νέες αποτελεσματικότερες ανοσοθεραπείες του καρκίνου, καθιστώντας εφικτή μια μεγαλύτερη ακρίβεια και εξατομίκευση ανάλογα με τον κάθε ασθενή. Τα φάρμακα της ανοσοθεραπείας μπορεί πλέον να «πιάνουν» όλα τα καρκινικά κύτταρα και όχι μόνο ένα μέρος τους.

Οι ερευνητές, με επικεφαλής τον καθηγητή Τσαρλς Σουάντον του University College του Λονδίνου (UCL) και του Ινστιτούτου Φράνσις Κρικ, που έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό «Science», έδειξαν για πρώτη φορά ότι μερικοί τουλάχιστον καρκίνοι φέρουν πάνω τους τούς σπόρους της καταστροφής τους (την «αχίλλειο πτέρνα» τους). Μέσα σε κάθε καρκινικό όγκο υπάρχουν ανοσοποιητικά κύτταρα που μπορούν να αναγνωρίσουν τα ευάλωτα αυτά σημεία, τα οποία στη συνέχεια είναι δυνατό να αποτελέσουν στόχο του ανοσοποιητικού συστήματος.

Η νέα μέθοδος, που αναμένεται να είναι υψηλού κόστους, καθώς θα αφορά κάθε ξεχωριστό ασθενή, δεν έχει δοκιμαστεί κλινικά ακόμη σε ανθρώπους, κάτι που αναμένεται να γίνει μέσα στην επόμενη διετία ή τριετία σε ασθενείς με καρκίνο των πνευμόνων.

Στο παρελθόν έχει δοκιμαστεί χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία η δημιουργία αντικαρκινικών εμβολίων, που καθοδηγούν το ανοσοποιητικό σύστημα εναντίον των όγκων, εν μέρει επειδή συχνά ο στόχος τους ήταν λάθος. Αυτό οφείλεται στο ότι όγκοι είναι πολύπλοκοι γενετικά και συμπεριφέρονται διαφορετικά από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Η νέα τεχνική καταφέρνει να ανιχνεύει με ακρίβεια τις μεταλλάξεις που μεταβάλλουν τα αντιγόνα, τις πρωτεϊνες που προεξέχουν από την επιφάνεια των καρκινικών κυττάρων σαν βιολογικές «σημαίες». Με τον τρόπο αυτό, το ανοσοποιητικό σύστημα μπορεί να αναγνωρίζει τους σωστούς στόχους σε όλα τα καρκινικά κύτταρα και όχι μόνο σε μερικά.

Σύμφωνα με τους επιστήμονες, αυτό επιτρέπει είτε να δοκιμαστούν πιο αποτελεσματικά αντικαρκινικά εμβόλια στο μέλλον (εξατομικευμένα για κάθε καρκινοπαθή), είτε να ενισχυθούν στο εργαστήριο τα κατάλληλα Τ-κύτταρα και μετά να επανεισαχθούν στο σώμα του ασθενούς για να καταστρέψουν τα καρκινικά κύτταρα.

Στη δεύτερη περίπτωση, θα γίνεται βιοψία του όγκου του ασθενούς, θα «διαβάζεται» το γονιδίωμά του και και θα διαπιστώνεται ποιές πρωτεϊνες-σημαίες είναι παρούσες σε όλα τα καρκινικά κύτταρα. Αν βρεθούν ανοσοποιητικά κύτταρα μέσα στον όγκο, που αναγνωρίζουν αυτές τις «σημαίες», τότε θα πολλαπλασιάζονται στο εργαστήριο και θα εισάγονται ξανά στον ασθενή, παράγοντας έτσι μια επίθεση ακριβείας κατά των καρκινικών κυττάρων. Στην πρώτη περίπτωση, οι ίδιες οι πρωτεϊνες-σημαίες θα χρησιμοποιούνται για τη δημιουργία ενός εμβολίου, που όταν εισέρχεται στο σώμα, θα πυροδοτεί την επίθεση ακριβείας του ανοσοποιητικού συστήματος.

Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι η νέα θεραπεία -με όποια από τις δύο μορφές- θα είναι μάλλον πιο αποτελεσματική σε καρκίνους που έχουν πολλές μεταλλάξεις, όπως το μελάνωμα και των πνευμόνων. Σχεδιάζουν πάντως και περαιτέρω έρευνες σε καρκίνους με λιγότερες μεταλλάξεις, όπως του προστάτη και του παγκρέατος.

Η νέα θεραπεία αναμένεται να εφαρμόζεται σε συνδυασμό με υπάρχοντα φάρμακα, που εμποδίζουν τους καρκίνους να εξουδετερώνουν τα Τ-κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος.

ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΜΟΥΣΑΙΟΣ - Τὰ καθ' Ἡρὼ καὶ Λέναδρον (232-271)

Ἤδη κυανόπεπλος ἀνέδραμε νυκτὸς ὀμίχλη
ἀνδράσιν ὕπνον ἄγουσα καὶ οὐ ποθέοντι Λεάνδρῳ.
ἀλλὰ πολυφλοίσβοιο παρ᾽ ἠιόνεσσι θαλάσσης
235 ἀγγελίην ἀνέμιμνε φαεινομένων ὑμεναίων
μαρτυρίην λύχνοιο πολυκλαύτοιο δοκεύων,
εὐνῆς δὲ κρυφίης τηλεσκόπον ἀγγελιώτην.
ὡς δ᾽ ἴδε κυανέης λιποφεγγέα νυκτὸς ὀμίχλην
Ἡρώ, λύχνον ἔφαινεν. ἀναπτομένοιο δὲ λύχνου
240 θυμὸν Ἔρως ἔφλεξεν ἐπειγομένοιο Λεάνδρου.
λύχνῳ καιομένῳ συνεκαίετο. πὰρ δὲ θαλάσσῃ
μαινομένων ῥοθίων πολυηχέα βόμβον ἀκούων
ἔτρεμε μὲν τὸ πρῶτον, ἔπειτα δὲ θάρσος ἀείρας
τοίοις οἱ προσέλεκτο παρηγορέων φρένα μύθοις·
245«Δεινὸς Ἔρως καὶ πόντος ἀμείλιχος· ἀλλὰ θαλάσσης
ἔστιν ὕδωρ, τὸ δ᾽ Ἔρωτος ἐμὲ φλέγει ἐνδόμυχον πῦρ.
ἅζεο πῦρ, κραδίη, μὴ δείδιθι νήχυτον ὕδωρ.
δεῦρό μοι εἰς φιλότητα. τί δὴ ῥοθίων ἀλεγίζεις;
ἀγνώσσεις, ὅτι Κύπρις ἀπόσπορός ἐστι θαλάσσης;
250 καὶ κρατέει πόντοιο καὶ ἡμετέρων ὀδυνάων.»
Ὣς εἰπὼν μελέων ἐρατῶν ἀπεδύσατο πέπλα
ἀμφοτέραις παλάμῃσιν, ἑῷ δ᾽ ἔσφιγξε καρήνῳ,
ἠιόνος δ᾽ ἐξῶρτο, δέμας δ᾽ ἔρριψε θαλάσσῃ.
λαμπομένου δ᾽ ἔσπευδεν ἀεὶ κατεναντία λύχνου
255 αὐτὸς ἐὼν ἐρέτης, αὐτόστολος, αὐτόματος νηῦς.
Ἡρὼ δ᾽ ἠλιβάτοιο φαεσφόρος ὑψόθι πύργου,
λεπταλέαις αὔρῃσιν ὅθεν πνεύσειεν ἀήτης,
φάρεϊ πολλάκι λύχνον ἐπέσκεπεν, εἰσόκε Σηστοῦ
πολλὰ καμὼν Λείανδρος ἔβη ποτὶ ναύλοχον ἀκτήν.
260 καί μιν ἑὸν ποτὶ πύργον ἀνήγαγεν. ἐκ δὲ θυράων
νυμφίον ἀσθμαίνοντα περιπτύξασα σιωπῇ
ἀφροκόμους ῥαθάμιγγας ἔτι στάζοντα θαλάσσης
ἤγαγε νυμφοκόμοιο μυχοὺς ἔπι παρθενεῶνος
καὶ χρόα πάντα κάθηρε. δέμας δ᾽ ἔχρισεν ἐλαίῳ
265 εὐόδμῳ ῥοδέῳ καὶ ἁλίπνοον ἔσβεσεν ὀδμήν.
εἰσέτι δ᾽ ἀσθμαίνοντα βαθυστρώτοις ἐνὶ λέκτροις
νυμφίον ἀμφιχυθεῖσα φιλήτορας ἴαχε μύθους·
«Νυμφίε, πολλὰ μόγησας, ἃ μὴ πάθε νυμφίος ἄλλος,
νυμφίε, πολλὰ μόγησας· ἅλις νύ τοι ἁλμυρὸν ὕδωρ
270 ὀδμή τ᾽ ἰχθυόεσσα βαρυγδούποιο θαλάσσης.
δεῦρο τεοὺς ἱδρῶτας ἐμοῖς ἐνικάτθεο κόλποις.»

***
Τώρα ξαπλώθη της νυκτός το σύμπυκνο σκοτάδικι ύπνο στον κόσμον έφερε, μόν᾽ όχι του Λεάνδρου.Αυτός μπροστά στην θάλασσα την πολυκυματούσα235επρόσμενε το μήνυμα του γάμου του να φέξει,του λύχνου, του κακόλυχνου την μαρτυριά εκαρτέρακαι της κρυφής του παντρειάς τον καλεστή από πέρα!Ότ᾽ είδε το λιγόφεγγο σκοτείνιασμα της νύκτας,τον λύχνον άναψε η Ηρώ και στ᾽ άναμμα του λύχνου240έφλεξ᾽ ο Έρως την καρδιά του ακράτητου Λεάνδρου.Έκαιγε ο λύχνος και μαζί κι ο Λέανδρος σωκαίτον.Στο παραγιάλι άμ᾽ άκουσε την λύσσα των κυμάτωνέτρεμε πρώτα, ερίγησε, μα ᾽πειτα θάρρος πήρεκι έλεγε της καρδούλας του και την παραμυθούσε.245«Είναι κι η αγάπη φοβερή κι η θάλασσα τρομάρα·μόν᾽ είν᾽ η θάλασσα νερό κι είναι φωτιά η αγάπη!Πάρε, καρδιά μου, την φωτιά και το νερό μην τρέμεις·έλα να πάμε στην Ηρώ· τί κύματα ξανοίγεις;Δεν ξέρεις πως η θεά Αφρώ θαλασσογέννητη είναι250και κυβερνάει τα κύματα και τους δικούς μας πόνους;»Είπε κι εγδύθη τα λινά από τ᾽ ακριβά του μέλη·κι αφού με τα δυο χέρια του τα σφίγγει στο κεφάλι,πήδησε και στην θάλασσα πέταξε το κορμί του·κι εκεί που ο λύχνος έλαμπεν, ολόισ᾽ αυτός τραβούσεν255αυτός κουπί, αυτός πανί, αυτός ταχύ καράβι!Η Ηρώ στον πύργον έστεκε ψηλά φωτοβαστούσα,και οπόθε αγέρας έπαιρνε κι αγέρας εφυσούσε,με την ποδιά συχνόσκεπε τον λύχνο, ώσπου στον μώλομε τα πολλά τα βάσανα ο Λέανδρος εβγήκε.260Στον πύργο τον ανέβασε κι ευθύς από την πόρτατον άνδρα της αγκάλιασε χωρίς να του μιλήσει.Και σαν ακόμ᾽ αφρόσταζε και σαν αγκομαχούσε,τον πήγε μες στο νυφικό παρθενοθάλαμό της·και το κορμί του το ᾽λουσε και μοσχομύρισέ τον265με λάδι, με ροδόλαδο και του ᾽σβησε την άρμη.Ακόμ᾽ ανάσαινε, κι αυτή μες στα βαθιά στρωσίδιαστο ταίρι της εχύθηκε και του περιλαλούσε·«Ανδρούλη μου, είδες κι έπαθες όσα δεν έπαθ᾽ άλλος.Ανδρούλη μου, είδες κι έπαθες· σε φθάνει πια η αρμύρα,270σε φτάνει η ψαρομυρωδιά της θάλασσας της μαύρης.Εμπρός, τον ίδρο σου άφησε μες στους δικούς μου κόρφους».

Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

1. 1. Φιλοσοφία 

Τον 6ο αιώνα κάνει ξαφνικά την εμφάνισή της στην Ελλάδα μια κατηγορία ανθρώπων, η συμπεριφορά των οποίων ονομάζεται (με μια μεταγενέστερη έκφραση) φιλοσοφική. Η ώθηση που προέκυψε από το γεγονός αυτό απελευθέρωσε μια μέχρι τότε λανθάνουσα ανθρώπινη στάση, η οποία έκτοτε χαρακτηρίζει το ευρωπαϊκό πνεύμα: ο δυτικός πολιτισμός είναι αδιανόητος χωρίς φιλοσοφία, και τα θεμέλια όλης της δυτικής φιλοσοφίας στηρίζονται, παρ’ όλους τους μετασχηματισμούς και τις πολεμικές, άμεσα ή έμμεσα επάνω στην ελληνική.

 

Η φιλοσοφία είναι ένας ριζικά νέος τρόπος να διατυπώνει κανείς ερωτήματα για τον κόσμο και τη ζωή, ένας τρόπος που στηρίζεται στην αυτενέργεια της σκέψης. Δεν είναι κάτι αυτονόητο, δεδομένο με τον άνθρωπο αυτόν καθαυτόν: υπάρχουν ιστορικά μεγάλες εποχές δίχως φιλοσοφία, όπως, λ.χ., η εποχή του Ομήρου· υπάρχουν λαοί με μεγάλο πολιτισμό που δεν έχουν φιλοσοφία, όπως, π.χ., οι Αιγύπτιοι.

 

α) Κρίση του μύθου

 

Όπως τόσο συχνά στη μεταγενέστερη πορεία της, έτσι και στις απαρχές της η ευρωπαϊκή φιλοσοφία συνιστά ένα φαινόμενο κρίσης. Πρόκειται για την κατάλυση του μυθικού κόσμου, για την έκλειψη δηλαδή της πίστης στην πραγματικότητά του και στις αξίες του. Η παλαιά εικόνα του κόσμου είχε διαμορφωθεί και διαδοθεί από τους ποιητές, τον Όμηρο και τον Ησίοδο: εναντίον αυτών στρέφονται εξαρχής και επίμονα οι φιλόσοφοι ασκώντας σφοδρή κριτική (Ξενοφάνης, Ηράκλειτος, Πλάτων). Το παλαιό κοσμοείδωλο στηριζόταν στην ανεπιφύλακτη αποδοχή μιας παράδοσης, η οποία μπορούσε να διαπλαστεί αρκετά ελεύθερα στα επιμέρους στοιχεία, παρέμενε ωστόσο αδιαμφισβήτητη στα θεμελιώδη χαρακτηριστικά της: οι φιλόσοφοι στρέφουν την πολεμική τους εναντίων των «ανθρώπων» και της τυφλής αυτής αποδοχής της παράδοσης (Ηράκλειτος, Παρμενίδης, Ξενοφάνης). Αντί να εκλαμβάνουν το δεδομένο ως δεδομένο, «απορούν» - πράγμα που σύμφωνα με τον Πλάτωνα αποτελεί την αρχή της φιλοσοφίας. Εμφορούνται από ένα νέο, πολεμικό πάθος για την αλήθεια (όπως περίπου και ο Ησίοδος πριν από αυτούς). Η παλαιά εικόνα της εξωτερικής πραγματικότητας ήταν διαστρωματωμένη σε τρία επίπεδα: εκ των άνω προς τα κάτω, στον Ουρανό, τη Γη και τον Τάρταρο, ενώ στις παρυφές διαχέεται στο απροσδιόριστο. Η νέα εικόνα (ο «κόσμος») υπερβαίνει καταρχήν το κάτω και το άνω και προσδίδει στον κόσμο σταθερά όρια και μέτρα: τον θεωρεί ήδη από πολύ νωρίς ως μια σφαίρα.

 

β) Προφιλοσοφικές προβαθμίδες

 

Αν κανείς επικεντρωθεί στον ριζοσπαστισμό και στον πολεμικό ζήλο των προτάσεών της, η ελληνική φιλοσοφία φαίνεται ως κάτι το επαναστατικά νέο· στον τρόπο, ωστόσο, με τον οποίο σχηματοποιείται αυτό το νέο αποτυπώνονται κάποιες διαρκείς προδιαθέσεις και τάσεις του ελληνικού πνεύματος. Πρόδρομος της νέας τόλμης με την οποίαν οι πρώιμοι στοχαστές, στηριγμένοι μόνο στον εαυτό τους, αντιπαρατάσσονται στην κοινότητα και την παράδοση είναι η εσωτερική ελευθερία που επέτρεψε και στους ποιητές να χειριστούν τον μύθο αυτόνομα και δημιουργικά. Οι φιλόσοφοι αποτιμούν τα πράγματα με μέτρο τον λόγο: παρόμοια η θρησκευτική σκέψη και το θρησκευτικό αίσθημα των Ελλήνων παρουσίαζε ανέκαθεν την τάση να απαλείφει ή να μετασχηματίζει κάθε' στοιχείο από την εικόνα των θεών, από τον μύθο ή τη λατρεία, το οποίο αντιβαίνει στις σαφείς και καθαρές αντιλήψεις τους για τον κόσμο. Οι φιλόσοφοι αναζητούν την έσχατη αρχή η το πρωταρχικό θεμέλιο των πραγμάτων (την αρχήν): με τον ίδιον τρόπο διατύπωσαν τα ερωτήματά τους ήδη και οι επικοί ποιητές και ο πρώιμος στοχασμός του δικαίου (π.χ. Ιλιάδα X 116). 

 

γ) Το χαρακτηριστικά φιλοσοφικό

 

Τί είναι αυτό που ξεχωρίζει τη φιλοσοφία από τις άλλες θεμελιώδεις στάσεις του ελληνικού τόπου ανθρώπου; Τί διακρίνει τον Ηράκλειτο από τον Όμηρο; Και επειδή παράλληλα με τους φιλοσόφους υπάρχουν και άλλοι ορθολογιστές κριτικοί του μύθου: τί ξεχωρίζει τον Ηράκλειτο από τον Εκαταίο τον Μιλήσιο;

 

Οι φιλόσοφοι θέτουν ερωτήματα χωρίς να εξαντλούνται. Δεν στέκονται σε τούτο το μεμονωμένο πράγμα, ρωτούν και για τα άλλα. Αντί μόνο για τούτο εδώ το ένα φυτό, ενδιαφέρονται για όλα τα φυτά, αντί για τα ήθη του δικού τους λαού, για τα ήθη όλων των λαών. Η φιλοσοφική σκέψη επεκτείνεται στην ολότητα που περιλαμβάνει. τα πάντα. - Σ’ αυτή την περιεκτική σύνοψη ο φιλόσοφος δεν αναζητά την ποικίλλη πολλαπλότητα αλλά την ενότητα, όχι τη μεμονωμένη περίπτωση αλλά τον κανόνα, όχι το παροδικό αλλά το μόνιμο. Αναζητά επομένως αυτό ως προς το οποίο το ένα μοιάζει με το άλλο, τον τόπο, την ιδέα. - Οι φιλόσοφοι επιφορτίζονται το βάρος μια νέας ευθύνης. Σε σύγκριση μ’ αυτούς, οι άλλοι ορθολογιστές φαίνονται αυθαίρετοι και αυταρχικοί, υποκειμενικοί και ισχυρογνώμονες, ενώ οι ποιητές αφελείς. Η ανάληψη ευθύνης, η υποχρέωση του λόγον διδόναι είναι μια ελεύθερα επιλεγμένη δέσμευση και υποχρέωση στην αλήθεια και το πραγματικό. - Η φιλοσοφική σκέψη βασίζεται πάνω στη διάκριση μεταξύ ουσιώδους και επουσιώδους, (μεταφυσικής) αφαίρεσης.- Αυτοί οι τρόποι συμπεριφοράς που εποπτεύουν, μετρούν και αναλύουν τα πράγματα είναι δυνατοί μόνον χάρη σε μιαν ιδιαίτερη εγρήγορση, οξύτητα και δύναμη της διάνοιας. Ο κατακερματισμός και η κατάλυση κάθε νοήματος που επαπειλείται εξαιτίας τους αποσοβείται μέσω της πλαστικότητας που διακρίνει την ελληνική διανοητική σκέψη (ιδέα, εποπτεία της ουσίας, προσωποποίηση). Το καθολικό δεν εμφανίζεται σ’ αυτή τη σκέψη ωχρό και αποδυναμωμένο, αλλά εμφορούμενο από ύψιστη δύναμη και ζωτικότητα (αποδείξεις της ύπαρξης του θεού).

 

δ) Η φιλοσοφική μορφή ζωής

 

Η σκέψη εμφανίζεται με τη διδασκαλία και το βιβλίο, αρχικά ίσως μόνον ως πάρεργο. (Οι παλαιότεροι ποιητές έγραψαν στις περισσότερες περιπτώσεις ένα μόνο και μοναδικό, μάλλον σύντομο βιβλίο). Ωστόσο έχει την τάση να αποτυπώνεται σε ολόκληρη τη στάση ζωής του στοχαστή και των οπαδών του: η φιλοσοφία καθίσταται μια δύναμη που καθορίζει τη ζωή, ο άνθρωπος που φιλοσοφεί ένας τύπος ανθρώπου. Η φιλοσοφία έχει τους μάρτυρες της· από τον Σωκράτη ως τον Βοήθιο δηλώνει επανειλημμένα δυναμικά παρούσα κατά την ώρα του θανάτου των ανθρώπων. Η φιλοσοφία αναδεικνύεται σε μια κρίσιμη δύναμη στην ελληνική εκπαίδευση. Οι φιλοσοφούντες συσπειρώνονται σε κοινότητες (Πυθαγόρειος σύνδεσμος, Ακαδημία), αναδύονται οι φιλοσοφικές σχολές, σε οργανωμένη μορφή, ως λατρευτικές ενώσεις με νομική υπόσταση, σωματεία με έγγεια ιδιοκτησία και σταθερή συνέχεια των επικεφαλής τους- οι σχολές αυτές διατηρούνται καθ’ όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας ως ουσιαστικοί φορείς της διδακτικής παράδοσης, έστω κι αν αργότερα η πιο ζωντανή φιλοσοφία αναπτύσσεται έξω από αυτές.

 

ε) Φιλοσοφία και θρησκεία

 

Από την αρχή ακόμη η σχέση φιλοσοφίας και θρησκείας στους Έλληνες είναι μια σχέση εσωτερικής έντασης. Οι φιλόσοφοι στρέφονται εναντίον των παραδόσεων της λατρείας και της πίστης, της αφελούς ταύτισης του αγάλματος των θεών με τον ίδιο τον θεό, των «ανόσιων» δραστηριοτήτων κατά τη διάρκεια των Μυστηρίων, έναν με ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες, εναντίον της πληθώρας των παραδεδομένων θεών, χρησιμοποιώντας μάλιστα στην κριτική τους επιχειρήματα τα οποία αργότερα επρόκειτο να τα υιοθετήσει η χριστιανική πολεμική κατά της ειδωλολατρίας. Ο λαός συχνά θεωρεί τους φυσικούς φιλόσοφους, τους κοσμολόγους και αστρονόμους αθεϊστές (Πλάτων, Νόμοι 967a).

 

Ωστόσο ο φιλοσοφικός αγώνας εναντίον μέρους της θρησκευτικής παράδοσης δεν αποσκοπεί στην απόρριψη των θεών, αλλά στην απομυθοποίηση, σε μια καθαρότερη και υψηλότερη αντίληψη του θεού και σε μια πνευματικότερη στάση στη λατρεία του. Η ελληνική φιλοσοφία περικλείει μέσα της τη θεολογία. (Ο Πλάτων εγκαινιάζει ένα νέο στάδιο αυτής της πνευματικής θρησκείας, καθώς η σκέψη του εμπεριέχει μια θεωρία για τη γνώση του θεού (10^ο βιβλίο των νόμων), στην οποία υπάρχει χώρος και για τους παραδεδομένους θεούς (Φαιδρός, Τίμαιος). Για τον νεαρό Αριστοτέλη ο κόσμος είναι ο «ορατός θεός». Από αυτόν διατυπώθηκε το αίτημα για τη λατρεία με τον νου, δικός του είναι και ο όρος «θεολογία» για ό, τι αργότερα ονομάστηκε «μεταφυσική». Ο Πλάτων και η σχολή του παρέχουν το θεμέλιο και το πρότυπο στη θεολογία των ελληνιστικοί φιλοσοφικών σχολών· μέσω της Στοάς η κοσμική ευσέβεια μεταδίδεται σε ευρύτερους κύκλους και, με το βάθος που της προσέδωσε ο Πλωτίνος, μεταδίδεται στην Εσπερία. Στην ύστερη αρχαιότητα οι φιλόσοφοι, οι μυστηριακές λατρείες και τα μαντεία βρίσκονται σε κοινό πνευματικό αγώνα κατά του ανερχόμενου χριστιανισμού, ενώ από την άλλη πλευρά η σε τελευταία ανάλυση πλατωνική θεολογία συμβάλλει στη διαμόρφωση του χριστιανικού δόγματος, όπως, π.χ., στην περίπτωση του Ωριγένη, των Πατέρων από την Καππαδοκία και του Αυγουστίνου.

 

στ) Η παλαιά και. η μεταγενέστερη φιλοσοφία 

 

Η ελληνική φιλοσοφία ζει ως τις μέρες μας μέσω της αδιάλειπτης παράδοσης σε όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα και της Νεωτερικότητας· αποτελεί το πιο άμεσο και αδιάσπαστο κομμάτι της ελληνικής κληρονομιάς μας. Η αρχαιότερη ελληνική φιλοσοφία (μέχρι περίπου τον Πλάτωνα) παρουσιάζει ορισμένα χαρακτηριστικά που την διακρίνουν από όλες τις μεταγενέστερες εκδοχές της, και τα οποία εύκολα παραβλέπει ο σύγχρονος χρήστης της, μολονότι στοιχειοθετούν κάτι από το μεγαλείο και την ιδιομορφία της. Δεν υπάρχουν τομείς ή ειδικοί κλάδοι της φιλοσοφίας, όπως η λογική, η ηθική η αισθητική κ.ο.κ.· την πρώτη διαίρεση αυτού του είδους τη βρίσκουμε στον μαθητή του Πλάτωνα Ξενοκράτη. Η αρχαιότερη φιλο σοφία αποβλέπει μέσα από κάθε επιμέρους στοιχείο στο όλον Θεωρητική και πρακτική φιλοσοφία αποτελούν κατά βάση μιαν ενότητα. Δεν υπάρχει διάκριση φιλοσοφίας και «επιμέρους επιστημών» ερωτήματα, έρευνα, γνώση και σκέψη έχουν καθολικό χαρακτήρα και πολλοί φιλόσοφοι είναι ταυτόχρονα «ειδικοί επιστήμονες»: Αναξίμανδρος ασχολείται με τη γεωγραφία, ο Πυθαγόρας με τα μαθηματικά και την ακουστική, ο Εμπεδοκλής με την ιατρική, ενώ Δημόκριτος, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης ασχολούνται με την έρευνα σε όλες τις περιοχές του επιστητού.

 

Δογματισμός και συστηματικότητα υποχωρούν, τα πάντα βρίσκονται σε διαρκή κίνηση, η όρεξη για ερωτήματα είναι ακόρεστη. Πολώσεις, αντινομίες και παραδοξολογίες είναι προσφιλείς. Ενδιαφέρει, για να μιλήσουμε με καντιανούς όρους, μάλλον το φιλοσοφεί παρά η φιλοσοφία. Σε τούτο άλλωστε οφείλεται και το γεγονός ότι υπάρχει και μια σειρά σημαντικών στοχαστών που δεν έγραψαν τίποτα αλλά μόνο δίδαξαν: ο Πυθαγόρας, ο Σωκράτης, ο Αρκεσίλαος, ο Επίκτητος, ο Αμμώνιος Σακκάς - και για να είμαστε ακριβέ και ο ίδιος ο Πλάτων. - Στην αρχαία φιλοσοφία, μολονότι πρόκειται για το εντελώς προσωπικό επίτευγμα ορισμένων ατόμων, κυριαρχεί ένας «γόνιμος εκλεκτικισμός» (Stenzel)· άπαξ και ανακαλύφθηκε και μεταβάλλεται σε κοινό αγαθό, το οποίο χρησιμοποιείται κατά βούληση από τους μεταγενέστερους· οι μεγάλοι στοχαστές ανακεφαλαιώνουν δημιουργικά τα επιτεύγματα των προδρόμων τους, πράγμα που εξακολουθεί να συμβαίνει και κατά την ύστερη περίοδο με τον Ποσειδώνιο και τον Αντίοχο. - Το φιλοσοφείν δεν είναι επάγγελμα ούτε εργασία επ’ αμοιβή, αλλά ελεύθερη δραστηριότητα ανδρών που είναι ανεξάρτητοι λόγω ευπορίας (όπως ο Ηράκλειτος, Αναξαγόρας, και ο Πλάτων) ή έλλειψης αναγκών (Σωκράτης), ή άσκησης άλλων επαγγελμάτων (ο Ξενοφάνης είναι ποιητής, ο Αλκμέων γιατρός). Αυτοί που πρώτη φορά διδάσκουν για χρήματα είναι οι σοφιστές. 

 

3. Επιστήμη

 

α) Το θετικό αποτέλεσμα της γνώσης

 

Όσο αμφισβητήσιμη και αν είναι η έννοια της «προόδου», στο πεδίο της θεμελιωμένης ανθρώπινης γνώσης έχει νόημα να μιλά κανείς για μια πρόοδο αντικειμενική και μετρήσιμη. Η χαρούμενη αίσθηση της προόδου στην ακρίβεια της γνώσης συνήγειρε την Αρχαία Ακαδημία.¹¹⁵ Παρόμοιο συναίσθημα θα μπορούσε να έχει νιώσει ο ελληνισμός στο σύνολό του. Όταν γύρω στο έτος 50 π.Χ. απεβίωσε ο τελευταίος μεγάλος ερευνητής του ελληνικοί) πολιτισμικού κόσμου, ο Ποσειδώνιος, μπορούσε να ανατρέξει κανείς σε περίπου μισή χιλιετία ελληνικής επιστημονικής δραστηριότητας. Αυτά τα 500 χρόνια- προήγαγαν την ανθρώπινη γνώση περισσότερο από ό, τι τα 5000 χρόνια που προηγήθηκαν ή τα 1 500 που ακολούθησαν. Μπορούν να αναμετρηθούν με την εποχή από το 1500 μέχρι το παρόν, ακόμη και αν ληφθεί υπόψη η εκπληκτική διεύρυνση της γνώσης κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Αν κανείς αναλογιστεί ότι οι Έλληνες έπρεπε πρώτα να δημιουργήσουν τις πνευματικές και ανθρώπινες προϋποθέσεις, πάνω στις οποίες στηρίζεται έκτοτε κάθε περαιτέρω έ­ρευνα, τότε θα εκτιμήσει, με όλο τον θαυμασμό για τις επιδόσεις της Νεωτερικότητας, ακόμη περισσότερο τη συνεισφορά τους. Από την εποχή του δαμασμού της φωτιάς και της μόνιμης εγκατάστασης του ανθρώπου, ούτε η ανακάλυψη του σιδήρου ούτε η ανάπτυξη των μεγάλων αυτοκρατορικών οργανισμών της Ανατολής - αμφότερες πραγματικά κοσμοϊστορικές τομές - δεν μεταμόρφωσε την όψη του κόσμου και της ζωής τόσο όσο η ελληνική επιστήμη. Η ιστορία της ανθρώπινης γνώσης χωρίζεται σαφώς σε δύο εποχές, την προελληνική-πρωτόγονη και την ελληνική-μεθελληνική. Σε πολλά μέρη, όπου δεν εισέδυσε η ζωογόνος ελληνική επίδραση, ή όπου δεν υπήρξε πρόσληψή της, η προελληνική-πρωτόγονη εποχή διήρ- κεσε περισσότερο, ενμέρει μέχρι και τις μέρες μας. Με τη νηφάλια διαπίστωση αυτών των γεγονότων δεν έχει λεχθεί προς το παρόν τίποτα ακόμη για την αξία της γνώσης ενγένει και της ελληνικής γνώσης ειδικότερα.

 

Η πρωτόγονη εικόνα του κόσμου φαίνεται να είναι περίπου όμοια παντού πάνω στη γη- στην Ελλάδα του 8ου αιώνα τα πράγματα κατά πάσα πιθανότητα δεν θα ήταν πολύ διαφορετικά από ό, τι αλλού. Έτσι η γη είναι η επιβλητικότερη από όλες τις πραγματικότητες, ακλόνητη στην σταθερότητά της, ο ουρανός μια σκηνή ή ένας μανδύας, και τα αστέρια ένα στολίδι κεντημένο στον μανδύα ή δαιμονικά όντα. Η ελληνική επιστήμη κάνει την κατά πάσα πιθανότητα πιο ανατρεπτική ανακάλυψη: τη σφαιρική μορφή της γης· ένας έλληνας ερευνητής στάθηκε στην ακτή της Ισπανίας και δείχνοντας προς δυσμάς εξήγησε ότι, πλέοντας κανείς συνέχεια προς αυτή την κατεύθυνση, θα μπορούσε να βρεθεί στις Ινδίες -μια πρόταση που ενέπνευσε τον Κολόμβο. Ανακαλύπτεται η αξονική περιστροφή της γης. Διατυπώνεται ως υπόθεση - προφανώς γνωστή στον Κοπέρνικο- η θεωρία του ηλιοκεντρικού συστήματος. Σχηματίζεται μια αντίληψη για τις τεράστιες διαστάσεις του σύμπαντος, τουλάχιστον εντός του ηλιακού μας συστήματος· υπολογίζεται η απόσταση της σελήνης και του ηλίου (χωρίς οπτικά όργανα!) κατά προσέγγιση σωστά· προσδιορίζεται μέσω της μέτρησης μοιρών η περίμετρος της γης, οι άνθρωποι μαθαίνουν να προσδιορίζουν την αστρονομική θέση ενός τόπου, και σχηματίζουν μια παραστατική αντίληψη του μικροσκοπικού μεγέθους της γης ως ενός αστεριού ανάμεσα σε άλλα αστέρια. Κατανοείται η εξάρτηση της παλίρροιας της θάλασσας από την περιφορά της σελήνης. Τίθενται τα θεμέλια μιας επιστημονικής γεωγραφίας. Είναι γνωστοί οι θεμελιώδεις νόμοι και μέθοδοι των μαθηματικών, οι άρρητοι αριθμοί, η θεωρία της τομής κώνου, ο απειροστικός λογισμός, η τριγωνομετρία και η αναλυτική γεωμετρία. Γνωρίζουν θεωρητικά και χρησιμοποιούν στην πράξη το κέντρο βάρους και το ειδικό βάρος, τον νόμο του μοχλού, το πολύσπαστο και το εστιακό κάτοπτρο. Μελετούν τις επιδράσεις του κλίματος πάνω στους ανθρώπους και κατανοούν την κληρονομικότητα ορισμένων ασθενειών. Γνωρίζουν τον ρόλο του εγκεφάλου ως κεντρικού οργάνου και αυτόν της καρδιάς στην κυκλοφορία του αίματος, υπάρχουν λεπτομερείς γνώσεις σχετικά με τη δομή του οφθαλμού όπως και του μεγάλου και του μικρού εγκεφάλου και μπορούν να συσχετίζουν την ανθρώπινη νοημοσύνη με την πιο πολύπλοκη -σε σύγκριση με αυτή των ζώων - διαμόρφωση του ανθρώπινου εγκεφάλου - όλα αυτά με βάση τομές σε ζώα και ανθρώπους. Γίνεται διάκριση μεταξύ αισθητηρίων και κινητικών νεύρων. Στη βοτανική διαθέτουν μια εύστοχα διαφοροποιημένη μορφολογία, βιολογία και φυτογεωγραφία. Μελέτησαν με εμβρίθεια τα κατώτερα και τα ανώτερα ζώα και τη ρευστή μετάβαση από το ένα στο άλλο με αφετηρία τα φυτά· για τα ζώα, γνωρίζουν ακριβείς λεπτομέρειες της ανατομίας (π.χ. τις ευσταχιανές σάλπιγγες) και της φυσιολογίας τους (πέψη, αναπαραγωγή). Από απολιθώματα εξάγονται τολμηρά παλαιοντολογικά συμπεράσματα, και διατυπώνεται μια θεωρία της εξέλιξης των έμβιων όντων που προκαταλαμβάνει τον δαρβινισμό. Η γνώση ξένων γλωσσών και λογοτεχνιών είναι περιορισμένη, αλλά η εθνολογική παρατήρηση πλούσια. Για την Ελλάδα, αξιοποιούνται ευρήματα εδάφους και επιγραφές, με στόχο την απόκτηση ιστορικών γνώσεων, καλλιεργείται η λαογραφία, συλλέγονται παροιμίες και μύθοι, διερευνώνται τα χρονικά και τα αρχεία, συγκεντρώνονται χειρόγραφα με συστηματικό τρόπο και ταξινομούνται σε καταλόγους. Αναπτύσσονται σε ευρεία κλίμακα η πολιτική ιστορία, η ιστορία του πολιτισμού, της θρησκείας, της λογοτεχνίας, της μουσικής, της φιλοσοφίας, καθώς και η ιστορία των επιστημών όπως των μαθηματικών και της ιατρικής. Η γραμματική και η φιλολογία ανθούν.

 

β) Οι μέθοδοι

 

Εκείνο που διακρίνει την επιστήμη, δηλαδή την ελληνική μορφή της γνώσης, από την απλή γνώση, όπως την κατείχαν σε μεγάλη έκταση και ανεπτυγμένο βαθμό οι προελληνικοί πολιτισμοί, είναι ο μεθοδικός της χαρακτήρας. Σε τελευταία ανάλυση αυτό σημαίνει: το ουσιώδες δεν είναι το υλικό της γνώσης, το αποτέλεσμα, αλλά η διαδικασία της επίτευξής του, όχι αυτό που γίνεται γνωστό, αλλά οι οδοί της γνώσης και της έρευνας- «μέθοδος» σημαίνει δρόμος. Αυτή η έρευνα «που έχει συνείδηση της μεθόδου» οδηγεί σε έναν τεράστιο εμπλουτισμό της γνώσης εξαιτίας της μόνιμα ενεργοποιημένης ορμής για τη γνώση (στην οποία ο Αριστοτέλης στην αρχή της «Μεταφυσικής» του [πάντες ἄνθρωποι τοῦ εἰδέναι ὀρέγονται φύσει] διαβλέπει μια πρωταρχική ανθρώπινη ορμή - πολύ ορθότερο θα ήταν να έλεγε κανείς: μία πρωταρχική ελληνική ορμή). Στους προελληνικούς πολιτισμούς η γνώση παρέμεινε τόσο πολύ περιορισμένη, προπαντός επειδή δεν υπήρχε βούληση να μάθει κανείς περισσότερα, επειδή κανείς δεν ρωτούσε και κανείς δεν αμφισβητούσε. Έτσι λοιπόν η ακαταπόνητη ορμή να θέτει κανείς αδιάκοπα ερωτήματα μπορεί να χαρακτηριστεί ως πρωταρχική μέθοδος της επιστήμης. Κατά τα άλλα, οι θεμελιώδεις μέθοδοι της ελληνικής επιστήμης είναι οι ακό­λουθες:

 

a) Η επόπτευση του όλου

 

Ο Πλάτων στον Χαρμίδη (156) κατονομάζει ως χαρακτηριστικά ελληνική θέση της ιατρικής την πρόταση ότι κανείς δεν μπορεί να αποκαταστήσει την υγεία ενός μόνο μέλους του σώματος, ανεξάρτητα από όλα τα υπόλοιπα: αν κάποιος πάει σε έναν καλό γιατρό υποφέροντας από πόνους στα μάτια, αυτός θα του εξηγήσει ότι είναι απαραίτητο να θεραπεύσει το κεφάλι, ακόμη και όλο σώμα, προ- κειμένου να γιατρευτούν τα μάτια, και βέβαια, μαζί με το σώμα, να θεραπεύσει και την ψυχή. Εδώ εκφράζεται μια αρχή που διαφοροποιεί με χαρακτηριστικό τρόπο την ελληνική ιατρική από την τόσο ανεπτυγμένη αιγυπτιακή. Διότι η αναγωγή στη γενικότερη ενότητα δεν σταματά στο σώμα: σημασία για την ασθένεια έχει και το περιβάλλον: το κλίμα, η εποχή του χρόνου, τα ρεύματα του αέρα, το πόσιμο νερό. Διότι ο άνθρωπος ανήκει σε ένα ενεργό πεδίο μεγάλης εμβέλειας, αποτελεί μέρος της φύσης. Ο γιατρός πρέπει να έχει αντίληψη της ολότητας αυτής της φύσης, εφόσον θέλει να διαγνώσει την αιτία της ασθένειας· αυτό το όλον, με άλλα λόγια, είναι ομοιογενές και παντού μέσα σ’ αυτό επενεργούν οι ίδιες δυνάμεις. Επομένως ο πραγματικός γιατρός δεν είναι μόνον ένας ιατρο-μάγος ή ένας εμπειρικός γιατρός, αλλά ένας φυσικός επιστήμονας· στην αγγλική λέξη για τον γιατρό, physician, εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να δηλώνεται η διάσταση αυτή.

 

Τούτη λοιπόν η στροφή του βλέμματος προς την ολότητα σημασιοδοτεί μιαν αποδέσμευση από τη μεμονωμένη περίπτωση και την υπαγωγή της σε ευρύτερες συνάφειες. Η επιτυχία στην πράξη σε μια μεμονωμένη περίπτωση προκύπτει επειδή ακριβώς αυτή δεν προσεγγίζεται πρακτικά αλλά θεωρητικά, και επειδή ο γιατρός πρωτίστως δεν αποβλέπει στην αποτελεσματικότητα αλλά στην αιτία. Η «καθαρή» επιστήμη είναι πιο πρακτική από καθετί που παραείναι πρακτικό: οι έλληνες γιατροί το απέδειξαν, καθώς με τις επιτυχίες τους στις ξένες αυλές περιθωριοποίησαν τους φημισμένους από παλιά αιγύπτιους γιατρούς.

 

Κατά παρόμοιον τρόπο δραστηριοποιήθηκαν στην αστρονομία. Η πρόβλεψη της έκλειψης ηλίου του έτους 585 από τον Θαλή αποτελεί ένα επίτευγμα στο οποίο μπορούσε να φθάσει κανείς, υπολογίζοντας κατά προσέγγιση τις ημερομηνίες, με καθαρά εμπειρικό τρόπο και το οποίο προφανώς ήταν εφικτό και για την βαβυλωνιακή ουρανογνωσία. Η ακριβής πρόβλεψη των εκλείψεων -που διαβάζουμε στην εφημερίδα, χωρίς να αισθανόμαστε πια καθόλου το μέγεθος του επιτεύγματος - είναι δυνατή μόνον όταν κανείς δεν εξετάζει την έκλειψη ως μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά λαμβάνει υπόψη του τη συνολική περιφορά τόσο ενός ορισμένου πλανήτη όσο και των ουρανίων σωμάτων ενγένει. Η βαβυλωνιακή αστρογνωσία επήγαζε από αστρολογικά ενδιαφέροντα, δηλαδή από τις πρακτικές ανάγκες της βασιλικής και της κρατικής αστρολογίας. Οι επιδράσεις οι οποίες αναζητούνται εδώ είναι καθαρά ατομικές επιδράσεις- εντελώς συγκεκριμένες θέσεις των άστρων επιφέρουν αντίστοιχα εντελώς συγκεκριμένα αποτελέσματα, και αυτός ο πολλαπλασιασμός των λεπτομερειών προκαλεί σύγχυση και καθιστά τη βαβυλωνιακή αστρολογία τόσο αχανή και δυσπρόσιτη σε κάθε συνοπτική προσέγγιση. Και εδώ η ελληνική σκέψη παραμερίζει αρχικά την επιδίωξη του πρακτικού αποτελέσματος και αναζητά την ολότητα· το αποτέλεσμα αυτής της αναζήτησης είναι η ανακάλυψη της περιφοράς των ουρανίων σωμάτων και η ιδέα του κόσμου. Τούτο επέφερε αρχικά τον πλήρη εξοβελισμό των αστρολογικών στοιχείων· όπως ο γιατρός έτσι και ο αστρογνώστης έπρεπε να γίνει φυσικός επιστήμονας -από την αστρολογία προέκυψε η αστρονομία. Μόνον ύστερα από αυτό ήταν δυνατό να τεθεί εκ νέου το ερώτημα σχετικά με την επίδραση που ασκούν τα αστέρια στη γη, και τέθηκε πράγματι με νέο τρόπο: ως επίδραση δηλαδή μιας ολότητας, του κόσμου. Όταν επιτράπηκε η επάνοδος της αστρολογίας, οι Έλληνες δεν τη συστηματοποίησαν απλώς για πρώτη φορά, αλλά την μετασχημάτισαν με αυτή τη θεμελιώδη έννοια, υπό την οποία εξακολουθεί έκτοτε να ασκεί την επίδρασή της.

 

b) Η αιτία

 

Το να ρωτά κανείς για μιαν αιτία είναι πανανθρώπινο. Ακόμη και ο πρωτόγονος άνθρωπος ξέρει και «αναγνωρίζει» τη συνάφεια ανάμεσα στο πλήγμα και τον πόνο, ενώ η επόμενη βαθμίδα γνωρίζει τη συνάφεια μεταξύ γενετήσιας πράξης και τεκνογονίας· αιτιολογικοί μύθοι εξηγούν την προέλευση και την πρώτη αφορμή ορισμένων λατρευτικών τελετουργιών, ενώ στην ευρέως διαδεδομένη αντίληψη του δημιουργού θεού η πανανθρώπινη ανάγκη της αιτιολόγησης αποκτά μορφή διευρυμένη.

 

Οι Έλληνες λοιπόν ανέπτυξαν αυτή την αιτιώδη σκέψη σε εξαιρετικό βαθμό. Κινούνται από ένα αιτιολογικό πάθος. «Προτιμώ», έλεγε ο Δημόκριτος, «να βρω έστω και μία αιτία παρά να γίνω βασιλιάς των Περσών» (Β 118 Diels). Η θεωρητική διατύπωση αυτή( της φράσης προέρχεται από τον Λεύκιππο: «Τίποτα δεν γίνεται χωρίς αιτία, αλλά τα πάντα προκύπτουν από λογικά αίτια και με αναγκαιότητα» (Β 2 Diels). Εδώ δεν πρόκειται για μιαν απλή επίταση της πρωτόγονης ανάγκης για αιτιότητα, αλλά για κάτι το νέο -τη> ανάδειξη της «καθαρής» αιτίας.

 

Αιτία είναι, πρώτα, η έσχατη αιτία. Δεν αρκείται κανείς με την εγγύτερη αφορμή, αλλά επεκτείνει την αναζήτηση μέχρι να φτάσε στο πρωταρχικό αίτιο. Η διάκριση μεταξύ εξωτερικής καταλυτική! αφορμής και βαθύτερου πρωταιτίου λειτουργεί, λ.χ., πολύ διαφωτιστικά στην ερμηνεία των πολιτικών ερίδων (Θουκυδίδης). Συνδέεται με την τάση των Ελλήνων να στρέφουν το βλέμμα από το ατομικό δεδομένο προς την ολότητα.

 

Η διεργασία αυτή ωστόσο δεν εξαντλείται, δεύτερον, με μια γρήγορη ματιά προς το έσχατο αίτιο. Η εκδήλωση της ασθένειας ενδέχεται, π.χ., να προξενήθηκε από μια τροφική διαταραχή, και η έσχατη και πραγματική της αιτία να ήταν η επενέργεια δυσμενών αστερισμών ή η επίδραση ενός δαίμονα. Όχι, η αλυσίδα των αιτίων οφείλει - πράγμα που ανέδειξε κυρίως η πλατωνική λογική με τη διαιρετική της μέθοδο – να μη παρουσιάζει κενά και να παρακολουθείται βήμα βήμα. Και όλα αυτά τα μέλη της αλυσίδας υπάγονται σε μιαν ενιαία θεώρηση: ανήκουν όλα στην περιοχή της φύσης. Διότι η φύση είναι το αληθινά πραγματικό και επομένως το θεϊκό. Δεν υπάρχει κάποια ξεχωριστή θεϊκή ή δαιμονική αιτιότητα για τις ασθένειες· ακόμη και η τρομακτική εικόνα του επιληπτικοί) δεν είναι έργο δαιμονικής κατοχής, ακόμη και αυτή η ασθένεια έχει φυσικές και μολαταύτα στο μέτρο αυτό και πάλι θεϊκές αιτίες. Αυτή είναι η μεγαλειώδης θέση του ιπποκρατικού συγγράμματος για την επιληψία [Περί ιερής νοήσου].

 

Και τρίτον, οι Έλληνες διακρίνουν την καθαρή αιτία από την ενοχή. Η αιτία για το γεγονός ότι δέχομαι ένα χτύπημα αρχικά δεν είναι το ότι έχω διαπράξει κάτι, αλλά το ότι με χτυπά ο άλλος. Το γιατί όμως αυτός με χτυπά είναι ένα ερώτημα που προσεγγίζεται από μια νέα αφετηρία, δηλαδή: από τα δικά του κίνητρα. Αυτή η απελευθέρωση από την πρωτόγονη αντίληψη της ενοχής και του εξιλασμού βρίσκει την καλύτερη ώρα της στην ανάλυση του ερωτήματος σχετικά με το ποιος φέρει την ευθύνη για τον πόλεμο στην εξιστόρηση του Πελοποννησιακού Πολέμου από τον Θουκυδίδη. Εδώ καταδείχθηκε για πρώτη φορά στον κόσμο τί σημαίνει αντικειμενικότητα, δηλαδή εσωτερική υπεροχή έναντι των δογμάτων των αντιμαχομένων μερών και των εθνικιστικών ιδεολογιών. Η πραγματική ιστοριογραφία έγινε δυνατή μόνο μετά από εκείνη την καθαρή, αμερόληπτη αντίληψη της πράξης και του ιστορικού γίγνεσθαι -δηλαδή από τους Έλληνες, από τον Ηρόδοτο και μετά.

 

c) Ανάλυση

 

Όταν κάποτε - σύμφωνα με την ηροδότεια αφήγηση - ο σοφότερος Έλληνας, ο Σόλων, επισκέφθηκε τον πλουσιότερο ηγεμόνα της Ανατολής, τον Λυδό βασιλιά Κροίσο, θέλησε να του δείξει με παραστατικό τρόπο τη μεταβολή στην ανθρώπινη ζωή. Αυτό το έκανε ως εξής: ας υποτεθεί ότι η ανθρώπινη ζωή διαρκεί 70 χρόνια. Αυτά τα 70 χρόνια ισοδυναμούν με 25.200 ημέρες, αν δεν συνυπολογίσει κανείς τους δίσεκτους μήνες. Από όλες αυτές τώρα τις συνολικά 26.250 ημέρες καμία δεν είναι ίδια με την άλλη (1. 32). - Χαρακτηριστικό είναι πρώτα απ’ όλα το πώς ο Έλληνας χρησιμοποιεί εδώ τα μέσα της ανατολικής γνώσης. Το ημερολόγιο, τα μέτρα και τα σταθμά, που προέρχονται βέβαια από την Ανατολή, οι Έλληνες τα χειρίζονται επιδέξια, και μάλιστα με όλα τα σχετικά τεχνάσματα.

 

Κατά δεύτερο λόγο, σημειώνεται εδώ η επίδραση εκείνη της τάσης προς την ολότητα για την οποία μιλήσαμε προηγουμένως· δύσκολα θα μπορούσε ένας Προέλληνας να φτάσει στην ιδέα να εφαρμόσει το ημερολόγιο, το οποίο παρέχει τα αναγκαία πρακτικά στοιχεία για καθεμιά από τις μέρες του χρόνου (και πάνω από όλα για τις γιορτές), με αυτόν ακριβώς τον τρόπο στην ολότητα της ανθρώπινης ζωής. Και εδώ εκφράζεται, τρίτον, μια επιπλέον ελληνική ιδιομορφία: η χαρά με τον αριθμό. Διότι η πρωταρχική ικανότητα του ανθρώπου να αριθμεί διαμορφώνεται και εφαρμόζεται από τους λαούς με πολύ διαφορετικούς τρόπους. Η Ανατολή εισήγαγε στην πρακτική εφαρμογή αυτής της ικανότητας κανόνες και σύστημα, ενώ με την επινόηση του νομίσματος έκανε ένα μεγάλο βήμα προς τα εμπρός στο πεδίο της πρακτικής αφαιρετικής διεργασίας. Οι Έλληνες μετρούν τις Μούσες, τις Ωκεανίδες και γενικά τους δαίμονες. Ο Αισχύλος ονομάζει τον αριθμό «ξεχείλισμα σοφής επινόησης» [ἔξοχον σοφι­σμάτων] Προμηθέας 459). Μέχρι και ο Αρχιμήδης στο «βιβλίο της άμμου» (Ψαμμίτης) προσπαθεί να λύσει το πρόβλημα πώς μπορεί να μετρηθεί η άμμος της θαλάσσης. Από νωρίς ήδη το ελληνικό μετρικό σύστημα επεκτάθηκε ως το 10.000. Η χαρά των αριθμών είναι η χαρά που προέρχεται από τον δαμασμό της πραγματικότητας. Όταν έχω μπροστά μου έναν σωρό, ένα κοπάδι ή ένα πλήθος δαιμονικών όντων και αρχίζω να τα μετρώ, αποσυνθέτω την οργανική ενότητα στα στοιχεία της. Η αρίθμηση είναι η απλούστερη μορφή της ανάλυσης: το απροσδιόριστο φαινόμενο το μεταβάλλει μέσω μιας συχνά τολμηρής αφαίρεσης σε μια παράταξη από όμοια και μόνο στοιχεία- μετατρέπει τον κόσμο σε άτομα.

 

Κάτι παρόμοιο ισχύει για το ζύγισμα και το μέτρημα, πρακτικές των οποίων η τεχνική προήλθε επίσης από την Ανατολή. Στην Ιλιάδα ο Ζευς υπολογίζει το πεπρωμένο τοποθετώντας πάνω στη ζυγαριά τη μοίρα του Έκτορα και τη μοίρα του Αχιλλέα. Η Νέμεσις, η θεά που μετρά και κατανέμει το δίκαιο, κρατά στο χέρι της τον πήχη. Ο Θαλής λέγεται ότι μέτρησε το ύψος των πυραμίδων (μια μέτρηση εντελώς ελεύθερη από πρακτικούς σκοπούς), ο Πυθαγόρας το μήκος μιας χορδής στην σχέση της προς το ύψος του τόνου. Η Αναξι- μάνδρεια κοσμολογία ήταν γεμάτη από συγκριτικούς αριθμούς. Ο γλύπτης Πολύκλειτος ανάγει την τελειότητα ενός γλυπτού στους λεπτούς συσχετισμούς «πολλών αριθμών». Τη μετρητική τέχνη την οποία κληρονόμησαν ως πρακτική χρηστική τέχνη, οι Έλληνες την αναπτύσσουν μέχρι τις έσχατες συνέπειες της. Η εφαρμογή της σε πεδία που φαίνεται να αντιβαίνουν πλήρως στη φύση της, όπως η ηθική, είναι ένα από τα σοβαρότερα επιστημολογικά προβλήματα. (Πλάτων, Πρωταγόρας, Φίληβος). Και ο Αριστοφάνης αφήνει στους Βατράχους να παρελάσει στη σκηνή ολόκληρο το οπλοστάσιο των οργάνων μέτρησης, ζυγαριά, γνώμονας, πήχης, καλούπι κ.ο.κ., προκειμένου να ζυγίσει και να μετρήσει τις λέξεις, τους στίχους, και τις τραγωδίες -μια κωμική υπερβολή, η οποία όμως μπορεί να έχει κωμική επίδραση μόνον επειδή παρωδεί μια γνήσια ελληνική τάση.

 

Συναφής είναι επίσης η ελληνική προτίμηση για τη μαθηματική μορφή, το σχήμα, ακόμη και εκτός των μαθηματικών. Στην Αθήνα της ύστερης αρχαϊκής εποχής συμβαίνει στη γραφή ξαφνικά το εξής: τα γράμματα τοποθετούνται το ένα ακριβώς κάτω από το άλλο έτσι ώστε το πεδίο της γραφής δεν απαρτίζεται από οργανικά αναπτυσσόμενες δέσμες στίχων, αλλά σχεδιάζεται στην ολότητά του σαν μια σκακιέρα: το στοιχηδόν. Κάθε γράμμα έχει τώρα το δικό του, αφηρημένο πεδίο, είναι κατά κάποιον τρόπο φορέας της θέσης. Το ίδιο σχήμα της σκακιέρας απαντά στα πολεοδομικά σχέδια του Ιππόδαμου του Μιλήσιου· και εδώ η οργανική προέλευση παραμερίζεται, ο προσαρμοσμένος στο έδαφος, γεμάτος στροφές δρόμος εξαφανίζεται καθώς μετατρέπεται σε συστατικό μέρος ενός όλου, του οδικού «δικτύου»· για τον σκοπό αυτό είχε προηγουμένως αναχθεί στην πιο καθαρή του μορφή· από αυτή την ανάλυση προκύπτει ότι «δρόμος» ισοδυναμεί με μια συνδετική γραμμή, και ότι η συντομότερη συνδετική γραμμή είναι η ευθεία.

 

Αρίθμηση, μέτρηση, σχηματοποίηση -όλα αυτά δεν είναι τίποτα άλλο παρά πράξεις ανάλυσης. Όλες αυτές οι πράξεις ξεκίνησαν ήδη με τους Προέλληνες. Έτσι έχουν τα πράγματα και με την γραφή, η οποία ύστερα από μακρά προϊστορία και μέσα από τη σύγχυση που προκαλούσε η συνύπαρξη πολλών συστημάτων, συστηματοποιήθηκε με πρακτικό τρόπο από τους Φοίνικες· μόνον οι Έλληνες όμως είναι εκείνοι που τελειοποίησαν το αλφάβητο, οι πραγματικοί εφευρέτες της καθαρής φωνητικής γραφής. Η ομιλούμενη γλώσσα είναι ένας ρέων ποταμός από φθόγγους που εναλλάσσονται γρήγορα και συνδέονται στενά μετάξύ τους. Μόνο μέσω μιας ριζικής ανάλυσης μπορεί να κατορθώσει κανείς να απεικονίσει σε αναλογία ένα προς ένα το οργανικό αυτό ρεύμα απλώς και μόνο με μεμονωμένα, ασύνδετα μεταξύ τους σύμβολα.

 

Η ανάλυση με τις περισσότερες συνέπειες υπήρξε ίσως η ατομική θεωρία. Η οργανική ατμόσφαιρα, η οποία μετατρέπει την πολλαπλότητα των πραγμάτων σε μιαν ολότητα, διαλύεται μ’ ένα φύσημα χωρίς ενδοιασμούς, ό, τι απομένει είναι ένα ασυνεχές αποτελούμενο από σωματίδια μάζας που βρίσκονται το ένα πλάι στο άλλο. Διαφέρουν μεταξύ τους μόνον σε σχέση με απλούστατες ιδιότητες που μπορούν να προσδιοριστούν με ακρίβεια· κατά βάση τα άτομα είναι ίδια, ισοδύναμα όπως οι αριθμοί.

 

Η ανάλυση καταστρέφει τη μαγεία του κόσμου. Διαλύει τις ενότητες που έχουν αναπτυχθεί οργανικά, αφαιρεί από τη συνάφεια των πραγμάτων το άρωμα και τον ρευστό και απροσδιόριστο χαρακτήρα της, παραμερίζει χωρίς ενδοιασμούς παραδοσιακές αντιλήψεις και αισθήματα. Η ριζοσπαστικότητα της ελληνικής ορμής προς την αφαίρεση εκδηλώνεται εδώ σε ύλη την τρομακτική, καταστροφική της δύναμη. Η ευρωπαϊκή πορεία από τη φυσική αίσθηση της πραγματικότητας μέχρι τον αφηρημένο τύπο έχει ήδη εδώ αντιπροσωπευτικά φτάσει στο τέλος, προκαταλαμβάνοντας όλα τα ανεκτίμητα επιτεύγματα της ενεργοποιημένης, αποχαλινωμένης διάνοιας και ύλη της την κατάρα.

 

d) Σύνθεση

 

Η εικόνα των μεθόδων της ελληνικής επιστήμης δεν είναι σφαιρική και πλήρης, αν δεν αναλογιστεί κανείς την κλίση προς την επόπτευση του όλου για την οποία έγινε λόγος προηγουμένως (παραπάνω σελ. 203 κ.ε.). Απέναντι στην επαναστατική αναλυτική δραστηριότητα στέκεται το μεγάλο χάρισμα της σύνθεσης. Μόνον όποιος μπορεί να σύνορά είναι γνήσιος διαλεκτικός, λέει ο Πλάτων. Η εσωτερική συνάφεια των δύο αντιθέτων τάσεων, της ανάλυσης και της σύνθεσης, είναι μεγαλύτερη από ό, τι φαίνεται· το γνήσιο πνεύμα της ελληνικής επιστήμης ζει μόνο μέσα στην ταυτόχρονη ύπαρξη και τη σύμπραξή τους.

 

γ) Η ανθρώπινη βάση της επιστήμης

 

Η αρρώστια είναι ντροπή για τους ανθρώπους. Όταν επίκειται η εκδήλωση μιας κρίσης, σημειώνει ο Ιπποκράτης αναφερόμενος στους επιληπτικούς, οι ασθενείς αναζητούν καταφύγιο στο σπίτι ή στην απομόνωση και τη μοναξιά, όπου και καλύπτουν το πρόσωπό τους καθώς η ντροπή τούς κάνει να επιθυμούν να μείνουν αθέατοι· άλλοι εξηγούν αυτή την απομονωτική τάση με τον τρόμο από το χτύπημα του δαίμονα, μιαν άποψη εναντίον της οποίας στρέφεται ο μεγάλος γιατρός. Στην πολεμική αυτή ο Ιπποκράτης δεν έχει άδικο. Ότι όμως στην πρωτόγονη αντίληψη των πραγμάτων ο άρρωστος αισθάνεται «χτυπημένος» και σημαδεμένος και ότι το περιβάλλον τον αισθάνεται ως «λεπρό», απόβλητο, είναι εξίσου σωστό. Παρ’ όλο τον εξανθρωπισμό και την πρόοδο, ένα κομμάτι αυτής της πρωτόγονης αντίληψης επιζεί ακόμη και ανάμεσά μας, ιδιαίτερα έναντι ορισμένων ασθενειών. Ουσιαστικά αυτό είναι και το χειρότερο χτύπημα κάθε ασθένειας, ότι δηλαδή προκαλεί την απαξίωση του αρρώστου από τον ίδιο του τον εαυτό και από τους άλλους και συνάμα τον παραλύει. Η καταρχήν απελευθέρωση των ανθρώπων από αυτόν το φόβο δεν αποτελεί και το μικρότερο δώρο της ελληνικής ιδιοφυίας προς την Ευρώπη.

 

Στην αρχή του καλοκαιριού του έτους 430 π.Χ. ξέσπασε στην Αθήνα ένας σοβαρός λοιμός. Ο Θουκυδίδης, ο ιστοριογράφος του Πελοποννησιακού Πολέμου, περιγράφει αυτή την επιδημία διεξοδικά (2. 47-54). Τούτη η περιγραφή μιας αρρώστιας έχει αναδειχτεί σε ένα από τα πιο ονομαστά κομμάτια του ελληνικοί') πεζού λόγου· μεταξύ των πολλών μιμητών ξεχωρίζει ο ποιητής Λουκρήτιος (6, 1136 κ.ε.). Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι μια τέτοια εξιστόρηση, που δεν αποσιωπά καμία αποκρουστική και φρικιαστική λεπτομέρεια αυτού του δεινού συμβάντος, κατόρθωσε να ασκήσει τέτοια επίδραση, και μάλιστα σε ποιητές. Τα πρόδηλα προτερήματά της είναι ευδιάκριτα, καθώς είναι όλα τους προτερήματα της ελληνικής επιστήμης: η θαυμαστά ακριβής καταγραφή όλων των συμπτωμάτων της ασθένειας και η εποπτεία όλων των προσωπικών, κοινωνικών, θρησκευτικών και πολιτικών μορφών έκφρασης, καθώς και των συνεπειών της επιδημίας, όπως επίσης και η σύλληψή της ως καθολικού ανθρώπινου φαινομένου. Πέρα όμως από τούτες τις επιστημονικές αρετές της, η εξιστόρηση αυτή εμφορείται από ένα ιδιαίτερο ανθρώπινο σθένος, το οποίο αποτελεί και τον πραγματικό λόγο της αδιάλειπτης επίδρασής της· μια ανεπαίσθητη αύρα αυτού του σθένους αναρριπίζει μέσα από την αποστασιοποιημένη ψυχρότητα του ύφους ακόμη και σήμερα το αφτί του ακροατή: ιδού η ελευθερία του ανθρώπου της επιστήμης. Ο ίδιος ο Θουκυδίδης προσβλήθηκε από την ασθένεια. Περιγράφει την απόγνωση που καταπτοούσε τους αρρώστους μπροστά στην αποτυχία κάθε ιατρικού και θρησκευτικού μέσου: ο ίδιος δεν υπέκυψε σε τούτη την πίεση, εξακολούθησε να παρατηρεί και να περιγράφει, υπερισχύοντας με αυτό τον τρόπο του λοιμού. Πρόκειται για τον ίδιο ηρωισμό με τον οποίο ένας εξερευνητής των πόλων που βρίσκεται σε μη αντιστρέψιμο πλέον στάδιο ψύξης συνεχίζει το ημερολόγιό του μέχρι την τελευταία συνειδητή του στιγμή.

 

Αυτή η εσωτερική ελευθερία αποτελεί ταυτόχρονα ζωτική προϋπόθεση και ηθικό αποτέλεσμα του ελληνικού ερευνητικού πνεύματος. Η άλλη πλευρά της είναι η ευδαιμονία του ερευνητή, αυτή η υψηλή μακαριότητα την οποία τόσο πολλοί Έλληνες στοχαστές και ποιητές εξυμνούσαν με ενθουσιασμό.

 

Κοντά στην ελευθερία και την ευδαιμονία βρίσκεται και η ύβρις του ανθρώπου της επιστήμης. Πιθανώς η επιστημονική υπεροψία, αυτή η κακή σκιά του ορθολογισμού, ήταν ένα είδος κληρονομικής αρρώστιας στην ελληνική επιστήμη. Και ίσως το μεγαλύτερο της εσωτερικό επίτευγμα να είναι ότι αποκάλυψε τούτη την ύβρη στην αδυναμία της και την στιγμάτισε μια για πάντα. Αυτό συνέβη στην «άγνοια» του Σωκράτη με τρόπο τόσο επιβλητικά απλό και τόσο ελεύθερο από συμπλεγματική μνησικακία, ώστε έκτοτε, τουλάχιστον, η επιφυλακτικότητα στην διατύπωση κρίσεων, μια υγιής άσκηση στον σκεπτικισμό, αναδείχθηκε σε αυτονόητο αίτημα κάθε επιστημονικής παιδείας. Την κλασική της έκφραση βρήκε η απαράγραπτη αυτή αρχή στον Πλάτωνα (Συμπόσιο 204): «Πλήρη» γνώση διαθέτει μόνον ο μωρός, ο οποίος νομίζει ότι έχει γνώση· ο αληθινός φιλόσοφος, όμως, κινείται μεταξύ δύο πόλων: βρίσκεται αιώνια καθ’ οδόν προς τη γνώση και δεν κουράζεται ποτέ να μαθαίνει.

Αυτόκλητοι Κριτές

Γίναμε όλοι κριτές. Ξέρουμε όλοι τι και ποιος φταίει, ποιος και πόσο πρέπει να πληρώσει. Θέλουμε όλοι η κοινωνία και «τα πράγματα» να αλλάξουν. Αλλά δεν αλλάζουν. Και δεν θ’ αλλάξουν ποτέ!

Μια ιστορία που συνεχίζεται αιώνες επί αιώνων τώρα, που το μόνο που καταφέρνει είναι περισσότερους πολέμους, περισσότερη καχυποψία και πιο εκλεπτυσμένες μεθόδους κρυψίματος.

Είναι απλά τα πράγματα και νοιώθω φορές ότι καταντάω κουραστικός να επαναλαμβάνομαι. Αλλά γίνονται επίσης πολύπλοκα, καθώς χανόμαστε όλο και περισσότερο στην εξειδίκευση, στη «μόρφωση», στην πληροφόρηση. Βλέπουμε κομματάκια – βολικά κομματάκια – ενός τεράστιου πάζλ, που μας διαφεύγει η ολοκληρωμένη εικόνα του… αναγκαστικά και επιλεκτικά.

Υπάρχει παντού…

Ένας παππούς στην παιδική χαρά κατηγορεί έναν άλλον για τον τρόπο ζωής του. Ένα παιδί κατηγορεί τον γονιό του που δεν του έδωσε περισσότερα. Ένα κόμμα κατηγορεί το άλλο για όλ’ αυτά που δεν έκανε. Ένας σύζυγος κατηγορεί τον άλλον για όλα όσα δεν του έδωσε. Ο χορτοφάγος κατηγορεί τον κρεατοφάγο. Ο θρησκευόμενος τον άθρησκο, ο γείτονας το γείτονα. Η μια υπηρεσία, την άλλη, το ένα έθνος το άλλο, ο φτωχός τον πλούσιο, όλοι μαζί τους εξωγήινους, την κυβέρνηση, την ελίτ και πάει λέγοντας. Δεν έχει σταματημό και συμβαίνει κάθε δευτερόλεπτο… είτε εκφράζεται είτε όχι.

Το μαθαίνουμε και στα παιδιά… «για να τα προστατεύσουμε»...

Στον αντίποδα βρίσκονται όλες οι θεωρίες με  τα «ροζ συννεφάκια και πράσινες κορδέλες», γιατί χρειάζεται να αντισταθμίζεται όλη αυτή η πλάνη βίας (με ένα εξίσου πειστικό ψέμα), που πιστέψτε με, το μόνο που φαίνεται/εκδηλώνεται είναι ένα απειροελάχιστο κομματάκι της.

Και αφορά όλους! Γιατί η αυτόκλητη κριτική μας δίνει το δικαίωμα να εθελοτυφλούμε. Όποιο κι αν είναι το θέμα. Όποιος κι αν είναι κατηγορούμενος. Όποιο κι αν είναι το θύμα.

Λένε ότι, «το δάχτυλο που δείχνει, έχει άλλα τρία δάχτυλα γυρισμένα προς τον εαυτό», όμως δεν συνειδητοποιούν το κρυμμένο νόημα της πλανεμένης "αλήθειας". Γιατί αυτό, δεν δείχνει την αλήθεια, παρά μόνο την άλλη όψη της προδοσίας. Δεν εξαφανίζεται και δεν γιατρεύεται από οποιαδήποτε κατεύθυνση κι αν το γυρίσεις.

Το δύσκολο είναι να φτάσουμε στη συνειδητοποίηση ότι είναι άσκοπο να συνεχίζουμε αυτό το παιχνίδι του να υποθέτουμε ότι γνωρίζουμε, κρίνοντας. Μετά έρχεται η ερώτηση... τι κάνω αν δεν κρίνω; Τι μένει; Αλλά πριν από αυτό, έχουμε ακόμα πολλά βήματα...  σύνθετα και δύσκολα για τον αυτοματοποιημένο μας εαυτό, αλλά απλά και ξεκάθαρα για όσους θέλουν πραγματικά να Δουν.

Όλα είναι ενέργεια και τα πάντα ρέουν.

 Έχει ειπωθεί ότι δεν υπάρχει παρελθόν ούτε μέλλον παρά μόνο παρόν. Παρόλα αυτά τόσο το παρελθόν όσο και το μέλλον κουβαλάνε μέσα τους εικόνες που έχουν αποτυπωθεί γεμάτες συναίσθημα. Η σκέψη μπορεί να ταξιδέψει μπροστά ή πίσω να αναπολήσει ή να ονειροπολήσει.

Όμως πως μπορεί κάποιος να εκμεταλλευτεί υπέρ του αυτά τα "ταξίδια" του νου με συνειδητό όμως τρόπο κι όχι αφημένος στην αχαλίνωτη σκέψη που αν συμβεί αυτό δεν έχει τίποτε να του προσφέρει;

Η αναδρομική άσκηση είναι μια απ' τις πιο σημαντικές που δίδασκε ο Πυθαγόρας στους μαθητές του κι επέμενε να την εξασκούν κάθε βράδυ. Γιατί όμως επέμενε αφού δεν υπάρχει παρελθόν και πρέπει να ζούμε μόνο στο παρόν.

Ακριβώς επειδή δεν υπάρχει χρόνος, μια "επέμβαση" στο παρελθόν ή μια "φανταστική" δημιουργία μέσω συνειδητού οραματισμού "συμβαίνει" κι υλοποιεί ή επιδιορθώνει καταστάσεις που έχουν παραχθεί. Αφού λοιπόν δεν υπάρχει χρόνος στο Τώρα θα συμβούν όλα όσα εμείς θα "αλλάξουμε" στο παρελθόν ή στο μέλλον. Αυτό το Τώρα όμως, στη τρίτη διάσταση της χωριστικότητας είναι δύσκολο να βιωθεί ως όλο, έτσι τα αποτελέσματα θα βιωθούν ως "μέλλον".

Σχετικά με το παρελθόν υπάρχει ένα μυστικό στην όλη διαδικασία , διαφορετικά δεν θα υπάρξει ευτυχές αποτέλεσμα. Η "επέμβαση" πρέπει να είναι ειλικρινής και με πραγματική μετάνοια τόσο πολύ που το καυτό δάκρυ που θα κυλήσει να επουλώσει τη γραμμή που έχει χαραχθεί στο παρελθόν.

  Οι μυημένοι αυτών των σχολών γνωρίζουν ότι στο μέρος της καρδιάς βρίσκεται ένα σημείο εγγραφής κάθε στιγμής του ανθρώπου ενόσω βρίσκεται εν ζωή και δρα, σκέφτεται , αισθάνεται, μιλά. Έχει μεγάλη αξία να μπορέσει κάποιος να τροποποιήσει αυτό το αρχείο εν ζωή, εν γνώσει του, κατανοώντας τα λάθος πεπραγμένα κι αναλαμβάνοντας νέα δράση, ως Νέος Άνθρωπος. Αυτός είναι ο λεγόμενος Άνθρωπος της Επιθυμίας δηλαδή αυτός που Επιθυμεί να γίνει Νέος Άνθρωπος.

Όσο για το μέλλον έχουν ειπωθεί πολλά έτσι ώστε πλέον έχει γίνει αποδεκτό ότι ο δημιουργικός οραματισμός ήταν ανέκαθεν η διαδικασία υλοποίησης της ζωής των ανθρώπων.

Οι εικόνες του παρελθόντος που έχουν ζωή και κινούνται γύρω μας όπως κι αυτές του μέλλοντος που έχουν παραχθεί μέσα σε ονειροπόληση μπορούν να αλλάξουν με πίστη κι ειλικρινή μετάνοια.

Ωστόσο θα πρέπει να αποσαφηνιστεί ένα κρίσιμο σημείο προς αποφυγή παρεξηγήσεων: Η «αλλαγή» του παρελθόντος δε θα συμβεί άμεσα στο παρόν αλλά στο εγγύς μέλλον, το οποίο δε μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε χρονικά πότε θα εμφανιστεί. Γιατί παρόλο που υλοποιείται αυτόματα, χρειάζεται να λειτουργήσουν συνδυαστικά οι νόμοι: της έλξης, της περιοδικότητας, της αρμονίας και της ηθικής αιτιότητας για να βιωθεί στο φυσικό πεδίο.

Ένα άλλο επίσης σημαντικό σημείο είναι το γεγονός, ότι η επιθυμητή αλλαγή δε θα συμβεί αν πρωτίστως δεν υπάρξει αλλαγή συμπεριφοράς, ανάλογη με την κατανόηση που μας έδωσε το παρελθόν. Η αναδρομική μπορεί να οργανώνει και να αναδομεί τις εικόνες του χτες αλλά αν η σοφία που μας πρόσφερε αυτό, δεν εφαρμοστεί στη καθημερινή μας δράση στο παρόν, τότε η αλλαγή θα μείνει μια αιωρούμενη εικόνα παγωμένη στον χρόνο κι ουδέποτε θα υλοποιηθεί στον τρισδιάστατο χώρο. Επειδή είναι απαραίτητη η από μέρους μας συμβατή δράση με το περιεχόμενο της εικόνας.

Ζούμε συνειδητά στο παρόν, στο τώρα αλλά δε είναι σωστό να δραπετεύσουμε ούτε απ' το παρελθόν ούτε να κρυβόμαστε απ' το μέλλον μας γιατί όλα αυτά είναι μέρος της ζωής μας και παριστάνοντας τη στρουθοκάμηλο που χώνει τι κεφάλι μες το χώμα δε θα πετύχουμε να ξεφύγουμε απ' το κυνηγητό των σκέψεων. Όλοι αυτοί οι χρόνοι, είναι στην ουσία μια αιώνια στιγμή, ο νους μας τους συλλαμβάνει διαιρεμένους.

Να αγαπήσετε το παρελθόν σας και να το επιδιορθώσετε με αναδρομικές ασκήσεις και μόνο τότε θα γαληνέψει μέσα σας και θα σας αφήσει να ζήσετε όπως θέλετε στο παρόν. Διαγράψτε τη παλιά καταγραφή και γράψτε μια νέα, όπως θα έπρεπε να είναι με γνώμονα την Ηθική και το Δίκαιο. Όλα είναι ενέργεια και τα πάντα ρέουν.

Όσα μου έμαθε η ζωή για το πως να ζω μια πιο απλή ζωή...

Πιο απλή, όχι «μίζερη». Απλή, όπως λέμε, ζωή με νόημα, μια γεμάτη ζωή.

Δουλεύουμε καθημερινά για να απαλλαχθούμε από πολλές συνθετότητες και πολυπλοκότητες της ζωής, για να μπορούμε να περνάμε περισσότερο χρόνο με τους ανθρώπους που αγαπάμε και για να κάνουμε περισσότερα από αυτά που μας αρέσει να κάνουμε. Αυτό σημαίνει ότι απελευθερωνόμαστε από την ψυχική και σωματική “ακαταστασία”, ότι περιορίζουμε τα περιττά και κρατάμε αυτά που δίνουν αξία για τη ζωή μας.

Στόχος μας είναι να κρατάμε αυτά που “μετράνε” για εμάς και όχι να γεμίζουμε τη ζωή μας με όσα νομίζουμε ότι θα τη γεμίζουν, ή με όσα οι άλλοι νομίζουν. Επιθυμούμε μια ζωή που αντί να είναι είναι σταθερά πολυάσχολη, βιαστική και αγχώδης, να είναι ενσυνείδητη, δημιουργική και με χώρο για να συνδεθούμε με τους ανθρώπους που αγαπάμε και τις δράσεις που θέλουμε να κάνουμε.

Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι η “ακαταστασία” εκμηδενίζεται, ή ότι κάθε πολυπλοκότητα αφανίζεται. Είμαστε κανονικοί άνθρωποι και ζούμε στον πραγματικό κόσμο. Έχουμε σπίτια, οικογένειες, αγαθά, δουλειές, περισπασμούς και μια καθημερινότητα που φέρνει πολλά. Αυτό που κάνει τη διαφορά, είναι η “δράση” να δημιουργούμε περισσότερο χώρο για αυτά που μετράνε για εμάς.

Σήμερα, έχοντας ολοκληρώσει μια συνεδρία με έναν 29χρονο coachee που εργάζεται με αφοσίωση πάνω στο στόχο του να απλοποιήσει τη ζωή του, προβληματίστηκα πάνω στο θέμα αυτό, με αυτά που κι εγώ κάνω για τη δική μου ζωή και μοιράζομαι μαζί σου μερικές σκέψεις...

Όσα μου έχει μάθει η ζωή για το πως να ζω μια πιο απλή ζωή…

Το να κάνεις τη ζωή πιο απλή σημαίνει να αφαιρείς το “προφανές” και να προσθέτεις ό,τι έχει “νόημα και ουσία”. Έτσι θα είσαι πλούσιος, αν αναλογιστείς με πόσα λιγότερα μπορείς να ζήσεις.
Δεν μπορείς να ζήσεις μια πιο απλή ζωή αν είσαι απρόθυμος να αφήσεις όσα έχεις συνηθίσει έως σήμερα να έχεις. Τις παλιές σου συνήθειες, τις ρουτίνες σου. Αντί να πεις αμέσως όχι, βάλε μία πρόκληση 20 ή 30 ημερών στον εαυτό σου και δοκίμασε το καινούριο. Δες πώς επηρεάζει τη ζωή σου. Για παράδειγμα, ζήσε για 30 μέρες χωρίς τηλεόραση (ή χωρίς συνδρομητική τηλεόραση). Δοκίμασε να δεις πως είναι η ζωή χωρίς αυτό το θόρυβο στον καθημερινό σου ρυθμό.

Πιο απλή ζωή είναι να ταξιδεύεις με λιγότερα πράγματα, λιγότερες αποσκευές, πιο ελαφριές. Ίσως αυτό σε κάνει να νιώθεις πιο ελεύθερος και σημαίνει την επιλογή σου να είσαι, αντί να έχεις. Αυτό ισχύει για τα εσωτερικά μας ταξίδια!

Το να απαλλάξεις το χώρο που ζεις από περιττά αντικείμενα, ίσως να δώσει περισσότερο χώρο στην ψυχή σου. Αυτό είναι κάτι που έμαθα στην τελευταία μου μετακόμιση. Τα πολλά αντικείμενα, χωρίς να το συνειδητοποιείς, προκαλούν περισπασμούς και αποσπούν την προσοχή μας. Τα λιγότερα απλοποιούν την καθημερινότητα και αφήνουν το βλέμμα να πάει εκεί που υπάρχει λόγος.

Η υπερβολική σκέψη και ανάλυση είναι μία από τις σημαντικότερες πηγές άγχους και στρες. Το κλειδί είναι να συνειδητοποιήσεις ότι το πρόβλημα δεν είναι πρόβλημα. Το πρόβλημα παίρνει τις διαστάσεις που του δίνεις στο μυαλό σου. Αξίζει να δοκιμάσεις να γίνεις ένας παρατηρητής σου…και μερικές φορές, απλά να αφήσεις τα πράγματα να εξελιχθούν ή να αφήσεις κάτι να περάσει.

Η θετικότητα σε ανταμοίβει με μια πιο απλή ζωή. Την επόμενη φορά λοιπόν που θα συμβεί κάτι, πριν χάσεις την ψυχραιμία σου, πριν θυμώσεις, πριν εκφράσεις την πίκρα σου ή τη ζήλεια σου, σκέψου πόσο πολύτιμος και αναντικατάστατος είναι ο χρόνος σου.

Το πιο απλό μυστικό για την ευτυχία και την εσωτερική γαλήνη είναι να είσαι παρών στη στιγμή, να αφήνεις αυτό που συμβαίνει να είναι αυτό που είναι και όχι αυτό που νομίζεις ότι είναι ή αυτό που πιστεύεις ότι πρέπει να είναι.

Η ευγνωμοσύνη πάντα κάνει τη ζωή πιο απλή. Επειδή η ευτυχία έρχεται πιο γρήγορα και πιο εύκολα αν αντί να παραπονιέσαι για όσα σου συμβαίνουν, ξεκινήσεις να είσαι ευγνώμων για όσα δεν σου συμβαίνουν (αλλά θα μπορούσαν και να σου συμβαίνουν αν το καλοσκεφτείς).

Τα συναισθήματα που νιώθεις όταν κάνεις κάτι σημαντικό και αληθινό, κάτι που μετράει για σένα, είναι τόσο πολύ καλύτερα και αγχολυτικά από το να σκέφτεσαι πόσο θα ήθελες να κάνεις κάτι που μετράει. Δηλαδή…δράση, όχι μόνο σκέψη!

Μήπως αυτό το κείμενο είναι ένα “ξυπνητήρι”; Ένα κάλεσμα για μια πιο απλή ζωή;

Πόσες φορές έχεις σκεφτεί "αυτό δεν λειτουργεί" ή "αυτό δεν είναι σωστό» ή «τα πράγματα πρέπει να αλλάξουν"; Αυτές οι σκέψεις είναι η εσωτερική σου φωνή. Το εσωτερικό σου ξυπνητήρι.

Δεν χρειάζεται να έρθει μια μεγάλη κρίση στη ζωή σου για να αφυπνιστείς. Και δεν χρειάζεται να σου το πω εγώ αυτό. Το ξέρεις ήδη. Υπάρχει αυτή η εσωτερική φωνή που σου λέει τι συμβαίνει και ότι έχει έρθει η ώρα να κάνεις κάτι. Αυτό που μπορώ εγώ να σου πω είναι ότι αξίζει να αποδεχτείς την πρόκληση, να βρεις χρόνο και χώρο να ακούσεις τη φωνή σου μέσα στο χάος και στο θόρυβο. Να ανταποκριθείς στο κάλεσμα.

Αν η ζωή σου είναι στον “αυτόματο πιλότο”, αυτό το κείμενο ίσως είναι ένα ξυπνητήρι. Αν δεν έχεις τον εαυτό σου στη λίστα των προτεραιοτήτων σου, αυτό εδώ είναι ένα ξυπνητήρι. Αν έχεις γίνει κάποιος που πλέον δεν αναγνωρίζεις, απλά και μόνο για να ευχαριστείς τους άλλους, αυτό είναι ένα ξυπνητήρι. Αν νιώθεις άδειος κάθε φορά που είσαι έξω για ψώνια ή για φαγητό, όταν διασκεδάζεις ή όταν βλέπεις τηλεόραση, τότε αυτό είναι ένα ξυπνητήρι. Αν νιώθεις εξαντλημένος και χωρίς ρυθμό…αυτό είναι το ξυπνητήρι σου.

Το να ακούσεις το ξυπνητήρι δεν είναι το δύσκολο κομμάτι της ιστορίας. Το δύσκολο είναι να σηκωθείς και να απαντήσεις στην εσωτερική σου φωνή. Το δύσκολο είναι να επιλέξεις να ανταποκριθείς στο κάλεσμα, αντί να το αγνοήσεις.

Τώρα που διαβάζεις αυτό το κείμενο μπορεί να σκέφτεσαι ότι…όλα είναι ΟΚ. Θα τα καταφέρεις και έτσι, με αυτόν τον τρόπο που έχει πάει η ζωή σου έως τώρα…αγνοώντας την εσωτερική σου φωνή. Δυναμώνοντας το θόρυβο γύρω σου, ώστε να μην ακούς αυτό το “κάτι δεν πάει καλά”. Αλλά ξέρεις πολύ καλά, ότι συνεχίζοντας τη διαδρομή σε αυτό τον ατελείωτο κύκλο, αν δεν μπορέσεις να βρεις διέξοδο, τα πράγματα θα γίνουν χειρότερα.

Τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή για αυτήν τη μικρή αλλαγή. Γι’ αυτό το μικρό βήμα. Τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή για να αποφασίσεις πώς θέλεις να είναι η ζωή σου. Η χρονιά σου. Ο μήνας σου. Η μέρα σου. Η κάθε σου ώρα.

Πώς θα απαντήσεις στο κάλεσμα της εσωτερικής σου φωνής;

Θέλω να σε ενθαρρύνω να κάνεις ένα βήμα προς την κατεύθυνση της αλλαγής. Είμαι σίγουρος ότι είσαι δυνατός και γενναίος για να ανταποκριθείς στην πρόκληση.

Η μεγάλη αλλαγή έρχεται μέσα από εκατοντάδες καθημερινά βήματα. Δεν χρειάζεται να έχεις ένα τέλειο σχέδιο για τα επόμενα 10 χρόνια ή ακόμη και τις επόμενες 10 ημέρες. Το μόνο που χρειάζεσαι είναι μια ανοιχτή καρδιά και να είσαι πρόθυμος να κάνεις το βήμα. Όχι όλα τα βήματα, ούτε ένα μεγάλο βήμα. Απλά το επόμενο βήμα.