2030: Kαι τα τούβλα θα σκέφτονται!

Είμαστε σίγουροι πια ότι δεν ξέρουμε τι μας ξημερώνει αύριο. Αλλά... μεθαύριο; Υπάρχει κάποια αξιόπιστη πηγή να μας πει σε τι κόσμο θα ζήσουν τα παιδιά μας αν - λέμε, αν - ο κόσμος μας ξεπεράσει την παρούσα κρίση; Υπάρχει, και μίλησε. Ας δούμε λοιπόν τι μας είπε.

Η «μελέτη του αιώνα»

Το τι θα φέρει στον 21ο αιώνα η διείσδυση της τεχνητής νοημοσύνης στη ζωή μας είναι ένα ερώτημα που απασχόλησε και απασχολεί τους περισσότερους πρωτεργάτες του αντίστοιχου επιστημονικού πεδίου. Ενας από αυτούς, ο διευθυντής του Εργαστηρίου Ερευνών Redmond της Microsoft, ονόματι Ερικ Χόρβιτζ, πρότεινε το 2004 να δημιουργηθεί μια διαρκής επιτροπή εμπειρογνωμόνων που θα παρακολουθεί τις εξελίξεις και θα προβλέπει τα επόμενα βήματα της τεχνολογίας, ώστε να παρέχει την καλύτερη δυνατή εκτίμηση για τον οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό αντίκτυπο της τεχνητής νοημοσύνης. Η πρότασή του υιοθετήθηκε και χρηματοδοτήθηκε από το αμερικανικό Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, που συγκάλεσε και τη διεθνή ομάδα εμπειρογνωμόνων για τη στελέχωση της επιτροπής που θα επιτελούσε την «100χρονη μελέτη της τεχνητής νοημοσύνης» (AI100). Στις αρχές Σεπτεμβρίου 2016 η 17μελής αυτή επιτροπή παρουσίασε το πρώτο της πόρισμα, υπό τον τίτλο:

 

«Τεχνητή νοημοσύνη και ζωή το 2030» 

Η προσεκτική ανάγνωση των 52 σελίδων αυτού του πρώτου πορίσματος - που τη συστήνουμε ιδιαίτερα στους νομοθέτες μας - εξετάζει αφενός τις εξελίξεις της τελευταίας 15ετίας και αφετέρου προϊδεάζει για το τι θα γίνει και το πώς θα προετοιμαστούμε καλύτερα για την έλευσή του. Στις πρώτες του σελίδες εξηγεί με αφοπλιστική εκλαΐκευση το «ποιο είναι τι» στον κόσμο της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και μας προειδοποιεί: από όσα έχουμε ως τώρα, καμία μηχανή μας δεν δικαιούται ακόμη τον χαρακτηρισμό «έξυπνη». Εχουμε καταφέρει να φτιάξουμε ευπροσάρμοστες μηχανές που αντιδρούν στο περιβάλλον τους αλλά ακόμη... δεν σκέφτονται.

Στη συνέχεια του πορίσματος παρατίθενται οι εξελίξεις και οι προοπτικές σε οκτώ κύριους τομείς της ζωής μας - με άμεσο αποδέκτη πρωτίστως τον αμερικανό πολίτη. Το πιο σημαντικό πάντως κεφάλαιο της έκθεσης μάλλον είναι εκείνο που εξετάζει τον μελλοντικό αντίκτυπο της τεχνητής νοημοσύνης στην απασχόληση. Με το ήμισυ του συνόλου των θέσεων εργασίας στις ΗΠΑ να κινδυνεύουν ήδη από τη χρησιμοποίηση των ρομπότ, η επιτροπή δεν κρύβει την ανησυχία της για το μέλλον όταν γράφει ότι «η τεχνητή νοημοσύνη θα έχει μεγάλες επιπτώσεις στη μελλοντική απασχόληση», αλλά «είναι δύσκολο να εκτιμήσει κανείς με ακρίβεια τις τρέχουσες θετικές ή αρνητικές συνέπειες». Απλώς, «στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον, ένα ευρύ φάσμα θέσεων εργασίας, από εκείνες των κηπουρών και των φορτηγατζήδων ως και των ακτινολόγων, ενδεχομένως θα υποστεί τις συνέπειες», έγραψαν.

Η ενημέρωση είναι το ήμισυ του παντός

Στο τέλος της έκθεσης οι συγγραφείς της επισημαίνουν ότι το έργο τους έχει πραγματικό στόχο να ενημερώσει την κοινωνία για τα ρίσκα που παίρνει με την τεχνητή νοημοσύνη, ώστε οι όποιες αρνητικές επιπτώσεις της να προλαμβάνονται και να ελαχιστοποιούνται. Αντίστοιχα, μια καλά πληροφορημένη κοινωνία θα είναι λιγότερο φοβική απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη και θα βοηθάει την τεχνολογία να αναπτύσσεται ανεμπόδιστη από «παράλογες πολιτικές επιλογές». Εν τέλει, η επιτροπή προσφέρει τρεις κατευθυντήριες οδηγίες για την αντιμετώπιση των όποιων ανησυχιών μας γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη:
1. Να διαμορφώσουμε ένα πλαίσιο απόκτησης εμπειρογνωμοσύνης ως προς την τεχνητή νοημοσύνη σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης. Η αποτελεσματική διακυβέρνηση απαιτεί περισσότερους ανθρώπους που θα κατανοούν και θα μπορούν να αναλύουν τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης, των στόχων των προγραμματιστών τους και των κοινωνικών αξιών.

2. Να παραμερίσουμε το όποια εμπόδια στην έρευνα ως προς την ασφάλεια, την προστασία της ιδιωτικότητας και τις κοινωνικές επιπτώσεις των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης.

3. Να αυξήσουμε τη δημόσια και την ιδιωτική χρηματοδότηση για διεπιστημονικές μελέτες των κοινωνικών επιπτώσεων της τεχνητής νοημοσύνης.

Τελειώνοντας την ανάγνωση του πορίσματος, αποκομίζει κανείς τη γεύση ότι η επιτροπή έκανε μια αρκετά καλή αρχή και μας ενημέρωσε για πολλά. Εχει όμως μια αχίλλειο πτέρνα - αναπόφευκτη - που αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο απόλυτης απώλειας του ελέγχου μελλοντικά: άφησε εκτός πεδίου παρατήρησής της τις εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης στον στρατιωτικό τομέα. Αν εκεί λοιπόν «τα τούβλα παραγίνουν έξυπνα», ποιος θα μας προστατέψει από τους ρομποτικούς προστάτες μας;

Πού θα δούμε την τεχνητή νοημοσύνη

Σύμφωνα με το πρώτο πόρισμα της «μελέτης του αιώνα», οι τομείς της καθημερινότητάς μας που αναμένεται να επηρεαστούν ιδιαίτερα από την εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης είναι οι εξής οκτώ: Μεταφορές: Τα αυτόνομα αυτοκίνητα και φορτηγά, καθώς και τα εναέρια οχήματα παράδοσης εμπορευμάτων, θα αλλάξουν ενδεχομένως τον τρόπο με τον οποίο μετακινούμαστε, ψωνίζουμε και εργαζόμαστε, εισάγοντας νέα πρότυπα διαβίωσης και ψυχαγωγίας στο αστικό περιβάλλον.

Ρομποτικοί βοηθοί: Ακριβώς όπως συμβαίνει ήδη με τις ρομποτικές ηλεκτρικές σκούπες σε αρκετά αμερικανικά σπίτια, εξειδικευμένα ρομπότ θα καθαρίζουν μελλοντικά, ενώ θα παρέχουν προστασία σε χώρους διαμονής ή εργασίας, εξοπλισμένα με κατάλληλους αισθητήρες και κυκλώματα ελέγχου από μακριά.

Υπηρεσίες υγείας: Οι τωρινές συσκευές παρακολούθησης της προσωπικής μας υγείας και οι χειρουργικές επεμβάσεις με τη βοήθεια ρομπότ είναι μόνον ο προπομπός των όσων θα έλθουν όταν η τεχνητή νοημοσύνη κερδίσει την εμπιστοσύνη των γιατρών και των νοσηλευτών, των ασθενών και των ρυθμιστικών αρχών.

Εκπαίδευση: Σήμερα, οι διαδραστικοί πίνακες ήδη βοηθούν τους μαθητές στα σχολεία να κατανοήσουν καλύτερα τα μαθηματικά ή να μάθουν ευκολότερα ξένες γλώσσες. Αύριο, όταν θα έχουν εξελιχθεί οι πλατφόρμες φυσιολογικής επεξεργασίας της γλώσσας, η επιβοήθηση της διδασκαλίας θα γίνει πολύ πιο αποδοτική.

Ψυχαγωγία: Η ενσωμάτωση και αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης στα εργαλεία ανάπτυξης περιεχομένου και τα κοινωνικά δίκτυα θα προσφέρουν νέους τρόπους συγκέντρωσης, οργάνωσης και παράδοσης του ψυχαγωγικού υλικού, ώστε να είναι πιο συναρπαστικό, εξατομικευμένο και διαδραστικό.

Δημόσια ασφάλεια: Οι βιντεοκάμερες, το λογισμικό παρακολούθησης και τα αερομπότ (drones), που ήδη χρησιμοποιούνται, θα αξιοποιούν μελλοντικά τις δυνατότητες που θα τους παρέχει η τεχνητή νοημοσύνη για να αναλύουν τις πιθανές εγκληματικές συμπεριφορές με τρόπο ώστε να μειώνεται η επίδραση της ανθρώπινης προκατάληψης και να ενισχύεται η ασφάλεια χωρίς περιορισμό της ελευθερίας ή της αξιοπρέπειας των πολιτών.

Φροντίδα των αναξιοπαθούντων: Στη φτωχοποίηση και περιθωριοποίηση κοινωνικών ομάδων, από όποιο αίτιο, θα πρέπει να αντιταχθούμε και με επενδύσεις σε «έξυπνες τεχνολογίες αρωγής». Για παράδειγμα, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βελτιώσει εξαιρετικά τα μοντέλα πρόβλεψης μολύνσεων ή επιδημιών, ή να μας προσφέρει πολύ πιο αποτελεσματικά μοντέλα διανομής τροφίμων στους έχοντες ανάγκη.

Απασχόληση: Ο τομέας αυτός είναι ο πιο προβληματικός. Η επιτροπή επισημαίνει ότι θα πρέπει να αρχίσει άμεσα η αναζήτηση λύσεων για το πώς θα επιβοηθούνται οι άνθρωποι στην αναπροσαρμογή τους όταν οι ραγδαίες αλλαγές στο επιχειρησιακό και οικονομικό περιβάλλον θα οδηγούν σε απώλεια των υπαρχουσών θέσεων εργασίας, καθώς και για τη δημιουργία νέων και διαφορετικών.

Oι πρωταθλητές και τα ρεκόρ του σύμπαντος

Ποιο είναι το θερμότερο αντικείμενο του σύμπαντος και ποιο το ψυχρότερο; Ποιο αντικείμενο του σύμπαντος κινείται με τη μεγαλύτερη ταχύτητα; Ποιο είναι το λαμπρότερο και ποιο το σκοτεινότερο αντικείμενο στο σύμπαν; Το πιο πυκνό ή το πιο στρογγυλό; Ποιος είναι ο μεγαλύτερος πλανήτης, ο μεγαλύτερος γαλαξίας, το μεγαλύτερο άστρο, η μεγαλύτερη τρύπα; ποια είναι η μεγαλύτερη ανθρώπινη κατασκευή στο διάστημα;

Απαντήσεις σ’ αυτούς τους «περίεργους» προβληματισμούς δίνονται στη συνέχεια (βασισμένες σε παλαιότερα άρθρα).

1. Το πιο θερμό αντικείμενο του σύμπαντος
Ένα ταξίδι στα πιο θερμά μέρη του σύμπαντος πρέπει να ξεκινήσει αρχικά από τον ήλιο, το πύρινο κέντρο του ηλιακού μας συστήματος. Με μια επιφανειακή θερμοκρασία 5800 βαθμών Κέλβιν δεν πλησιάζει καν το κοσμικό ρεκόρ.

Στον πυρήνα των μπλε υπεργιγάντων η θερμοκρασία ξεπερνά τους 50000 βαθμούς Κέλβιν. Όμως ακόμα κι αυτή τη θερμοκρασία την ξεπερνούν κάποιοι λευκοί νάνοι, όπως ο HD62166 που φθάνει στους 200000 βαθμούς (σε τόσο μεγάλες θερμοκρασίες δεν παίζει ρόλο αν χρησιμοποιούμε την κλίμακα Κέλβιν ή την κλίμακα Κελσίου, αφού οι δυο κλίμακες διαφέρουν μόνο κατά 273 βαθμούς!), ενώ ο πυρήνας των μεγαλύτερων υπεργιγάντων μπορεί να ξεπεράσει το ένα δισεκατομμύριο βαθμούς…..

Για ένα σταθερό άστρο το ανώτατο όριο που βάζουν οι θεωρητικοί υπολογισμοί στη θερμοκρασία τους, είναι περίπου 6 δισεκατομμύρια βαθμοί. Σ’ αυτή τη θερμοκρασία, η ύλη στο εσωτερικό του άστρου αρχίζει να εκπέμπει φωτόνια τα οποία έχουν αρκετή ενέργεια ώστε να σχηματίζουν ζεύγη ηλεκτρονίων-ποζιτρονίων. Το αποτέλεσμα των αντιδράσεων είναι μια κολοσσιαία έκρηξη που θα εξαφανίσει το άστρο.

Οι πρώτες ενδείξεις για την ύπαρξη ενός τέτοιου άστρου (pair-instabillity supernova) βρέθηκαν το 2007, όταν παρατηρήθηκε μια λαμπρή και εξαιρετικά μεγάλης διάρκειας αστρική έκρηξη, αποδεικνύοντας την ύπαρξη ενός τεράστιου άστρου με αδιανόητο μέχρι τότε μέγεθος.

Κατά τη διάρκεια της έκρηξης ενός σουπερνόβα οι θερμοκρασία μπορεί να ξεπεράσει τα 6 δισεκατομμύρια βαθμούς. Το 1987 παρατηρήθηκε η έκρηξη ενός σουπερνόβα στο Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου – έναν γαλαξία δορυφόρο του δικού μας γαλαξία, περίπου 160000 έτη φωτός μακριά. Τα νετρίνα από την καρδιά της έκρηξης ανιχνεύθηκαν στην Γη και αποκάλυψαν μια θερμοκρασία 200 δισεκατομμυρίων βαθμών.

Αυτό όμως είναι ένα τίποτα συγκρινόμενο με τη θερμοκρασία των αντικειμένων που παράγουν τις εκλάμψεις των ακτινών γάμμα. Αυτές οι σύντομες εκρήξεις των πολύ υψηλών ενεργειών γάμμα, ανιχνεύονται μια ή δυο φορές την ημέρα από ειδικά ρυθμισμένα τηλεσκόπια, θεωρείται ότι σηματοδοτούν τη γέννηση μαύρων τρυπών είτε όταν ο πυρήνας ενός γιγάντιου άστρου καταρρέει είτε όταν δυο υπερ-πυκνά άστρα νετρονίων συγκρούονται. Με κάποιο τρόπο η βαρυτική ενέργεια μετατρέπεται σε μια έντονη δέσμη ακτίνων γάμμα και άλλες ακτινοβολίες. Ενώ οι λεπτομέρειες της διαδικασίας αυτής είναι προς το παρόν άγνωστη, θα πρέπει να περιλαμβάνει ένα πύρινο συνονθύλευμα σχετικιστικών σωματιδίων που φθάνει το ένα τρισεκατομμύριο βαθμούς.

Όμως πολύ πιο κοντά στο σπίτι μας βρίσκεται κάτι ακόμη πιο θερμό. Στον επιταχυντή του CERN, στη Γενεύη της Ελβετίας, μεταξύ της 8ης Νοεμβρίου και της 6ης Δεκεμβρίου 2010, πυρήνες μολύβδου συμπυκνώθηκαν μεταξύ τους στον LHC. Το αποτέλεσμα ήταν η υψηλότερη θερμοκρασία που έχει καταγραφεί ποτέ στη Γη, σε ένα υποατομικό πύρινο συσσωμάτωμα μερικών τρισεκατομμυρίων βαθμών. Το πείραμα αυτό μας δίνει μια ιδέα για το που υπάρχουν οι πιο ακραίες θερμοκρασίες του σύμπαντος. Δεν βρίσκονται στο παρόν αλλά στο παρελθόν και πιο συγκεκριμένα την στιγμή της δημιουργίας του Σύμπαντος. Κοιτώντας μέσα στην καρδιά της Μεγάλης Έκρηξης, με την μέχρι σήμερα γνωστή φυσική μπορούμε να φτάσουμε μέχρι μια θερμοκρασία η οποία διαθέτει 32 ψηφία. Πρόκειται για τη θερμοκρασία Planck (που προκύπτει από θεμελιώδεις σταθερές της φυσικής)

Πέραν αυτής της θερμοκρασίας η φυσική που ξέρουμε δεν ισχύει.

2. Το πιο ψυχρό αντικείμενο του σύμπαντος

Το διάστημα από μόνο του δεν είναι ούτε θερμό ούτε κρύο. Όταν απουσιάζουν τα «σωματίδια» που ταλαντώνονται θερμικά τότε η θερμοκρασία δεν έχει νόημα. Όμως υπάρχουν πολλά ψυχρά πράγματα στο διάστημα. Το ψυχρότερο σημείο στο ηλιακό μας σύστημα είναι αρκετά κοντά μας. Το διαστημικό σκάφος της ΝΑSΑ, LRO (Lunar Reconnaissance Orbiter), το 2009 προσδιόρισε την θερμοκρασία κρατήρων στο νότιο πόλο της Σελήνης – που δεν τους βλέπει ποτέ ο ήλιος – στους 33 βαθμούς Κέλβιν (-240 βαθμούς Κελσίου), μια θερμοκρασία μικρότερη ακόμη και από τη θερμοκρασία του σκοτεινού και απομακρυσμένου Πλούτωνα.

Αυτό βέβαια το ρεκόρ μπορεί να καταρριφθεί από κάποιο δορυφόρο ή κάποιο νάνο πλανήτη πολύ μακριά από τον ήλιο. Πέρα από το ηλιακό μας σύστημα υπάρχουν κάποιοι ακόμη πιο ψυχροί μετεωρίτες και ο ψυχρότερος από αυτούς τους μοναχικούς περιπλανώμενους ίσως να βρίσκεται στα τεράστια διαγαλαξιακά κενά.

Θα θερμαίνεται μόνο από την ασθενή κοσμική ακτινοβολία μικροκυμάτων – την ακτινοβολία που σταμάτησε να αλληλεπιδρά με την ύλη κατά την Μεγάλη Έκρηξη και τώρα βρίσκεται παντού στο Σύμπαν αντιστοιχώντας σε μια θερμοκρασία περίπου 3 βαθμών Κέλβιν. Δεδομένου ότι η θερμοκρασία των 2,7 Κ γεμίζει ολόκληρο το σύμπαν, θα μπορούσε κανείς να πει ότι δεν υπάρχει σώμα με μικρότερη θερμοκρασία. Κι όμως δεν είναι έτσι!

Ένα νεφέλωμα που ονομάζεται Boomerang (βλέπε φωτο), 5000 έτη φωτός μακριά, έχει θερμοκρασία περίπου 1Κ. Το νεφέλωμα διαστέλλεται γρήγορα και γι αυτό ψύχεται (η εκτόνωση των αερίων μειώνει τη θερμοκρασία τους). Το αν το νεφέλωμα Boomerang παραμένει το πιο ψυχρό φυσικό αντικείμενο στο σύμπαν είναι υπό έρευνα. Στα γήινα όμως εργαστήρια, όπως στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας στην Μασαχουσέτη το 2003, ένα νέφος ατόμων Νατρίου έφθασε σε θερμοκρασία 0,45 νανοΚέλβιν (λιγότερο από μισό δισεκατομμυριοστό του βαθμού πάνω από το απόλυτο μηδέν, θερμοκρασία που είναι η μικρότερη που παρατηρήθηκε μέχρι τώρα στο σύμπαν.

3. Το πιο γρήγορο αντικείμενο του σύμπαντος

Η ταχύτητα είναι σχετική. Δεν υπάρχει κάτι ακίνητο στο σύμπαν ως προς το οποίο να μετράμε τις ταχύτητες των σωμάτων. Ίσως να είναι η κοσμική ακτινοβολία υποβάθρου που βρίσκεται παντού στο σύμπαν. Χρησιμοποιώντας το φαινόμενο Ντόπλερ μπορούμε να προσδιορίσουμε την ταχύτητά του ηλιακού μας συστήματος σε σχέση με την κοσμική ακτινοβολία υποβάθρου, περίπου στα 600 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο. Οι απομακρυσμένοι γαλαξίες κινούνται πολύ γρηγορότερα: το σύμπαν διαστέλλεται προς όποια κατεύθυνση κι αν κοιτάξουμε. Πολύ μακριά υπάρχουν γαλαξίες που απομακρύνονται φαινομενικά με ταχύτητα μεγαλύτερη του φωτός, γεγονός που σημαίνει ότι η ακτινοβολία τους δεν πρόκειται να φτάσει ποτέ σε μας.

Στο ηλιακό μας σύστημα ο Ερμής είναι ο ταχύτερα κινούμενος πλανήτης με τροχιακή ταχύτητα περίπου 48 χιλιομέτρων ανά δευτερόλεπτο (km/s) – η αντίστοιχη τροχιακή ταχύτητα της γης είναι περίπου 30 km/s. Το διαστημικό σκάφος Hlios2 – ήταν το πρώτο που προσέγγισε τον Ερμή – έφτασε τα 70km/s εξαιτίας της βαρύτητας του ήλιου. Οι κομήτες των οποίων τμήμα της τροχιάς τους βρίσκεται έξω από το ηλιακό σύστημα, όταν προσεγγίζουν το ήλιο έχουν ταχύτητες μέχρι και 600km/s.

Στα εξωτερικά τμήματα του γαλαξία μας υπάρχουν κάποια περίεργα σώματα «τα άστρα υπερ-ταχύτητας» που κινούνται ως προς τον γαλαξία με ταχύτητα 850km/s. Η θεωρία λέει ότι η ταχύτητα αυτή σχετίζεται με τη γιγάντια μαύρη τρύπα στο κέντρο του γαλαξία μας, η βαρύτητα της οποίας μπορεί να λειτουργήσει ως σφενδόνα. Οι μαύρες τρύπες εξαιτίας της ανυπέρβλητης  βαρύτητάς τους,  μπορούν να δημιουργήσουν μαγνητικούς ανεμοστρόβιλους οι οποίοι εκσφενδονίζουν πίδακες ύλης με ταχύτητες πάνω από το 99% της ταχύτητας του φωτός.

Οι περιστρεφόμενοι αστέρες νετρονίων, γνωστοί και ως pulsars μπορεί να περιστρέφονται με συχνότητα 1000 φορές το δευτερόλεπτο, που σημαίνει ότι η επιφάνειά τους κινείται με ταχύτητα πάνω από το 20% της ταχύτητας του φωτός. Αρκετά μακριά από την επιφάνειά τους, το μαγνητικό πεδίο που δημιουργείται από το πάλσαρ μπορεί να κινηθεί γρηγορότερα από το φως. Αυτό δεν έρχεται σε σύγκρουση με τους νόμους της φυσικής καθώς το μαγνητικό πεδίο δεν μεταφέρει ενέργεια ή πληροφορία.

Αυτά τα υπερταχέα πεδία είναι ίσως η πηγή των ισχυρών, κανονικών παλμών ακτινοβολίας που μας στέλνουν τα πάλσαρ. Μικροσκοπικές διακυμάνσεις στον ρυθμό αυτών των παλμών θα μπορούσαν στο μέλλον να χρησιμοποιηθούν για την ανίχνευση των βαρυτικών κυμάτων.

Ακόμη και στερεά αντικείμενα μπορούν να πλησιάσουν την ταχύτητα του φωτός με τη βοήθεια μιας μαύρης τρύπας. Στον ορίζοντα των γεγονότων μιας μαύρης τρύπας, μια πέτρα απλά θα εξαφανιστεί. Όμως, δυο πέτρες, σε διαφορετικές τροχιές θα μπορούσαν να συγκρουστούν μεταξύ τους. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς των Tomohiro Harada και Masashi Kimura από το πανεπιστήμιο του Τόκιο, η περιστροφή μιας μαύρης τρύπας συμπαρασύρει σε μια δίνη τον περιβάλλοντα χώρο και αυξάνει την μέγιστη ταχύτητα σύγκρουσης. Το συμπέρασμα είναι ότι κάπου στο σύμπαν, δυο πέτρες που πιάστηκαν στα δίχτυα μιας περιστρεφόμενης μαύρης τρύπας κινούνται η μια προς την άλλη σχεδόν με την ταχύτητα του φωτός.

4. Το πιο λαμπρό αντικείμενο του σύμπαντος

Οι καθημερινές μονάδες φωτεινότητας είναι πολύ μικρές για να περιγράψουν την λαμπρότητα του Σύμπαντος. Έτσι, οι αστρονόμοι χρησιμοποιούν τον ήλιο που παράγει το εκτυφλωτικό φως των 4 επί (10 στην 26) Watts, ως μονάδα λαμπρότητας. Ο ήλιος στην πραγματικότητα είναι ένα μέσο άστρο ως προς την λαμπρότητα, αλλά υπάρχουν άστρα που είναι μακράν λαμπρότερα από αυτόν. Το πιο «φωτεινό» παράδειγμα είναι ο ε(έψιλον) του Ωρίωνα – που τη νύχτα φαίνεται και με γυμνό μάτι. Αυτός ο μπλε υπεργίγαντας βρίσκεται 1300 έτη φωτός μακριά και είναι 400000 φορές πιο φωτεινός από τον ήλιο.

Πολύ πιο μακριά μέσα στον γαλαξία μας υπάρχουν λαμπρότερα άστρα όπως ο ασταθής η(ήτα) Τρόπιδος, που ακτινοβολεί όσο 5 εκατομμύρια ήλιοι.

Τον Ιούλιο του 2010 οι αστρονόμοι βρήκαν τον R136a1 που έσπασε όλα τα ρεκόρ. Ο R136a1 είναι ένα άστρο στο Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου που λάμπει όσο σχεδόν 9 εκατομμύρια ήλιοι. Η μάζα του εκτιμάται ότι είναι 250 φορές μεγαλύτερη από τον ήλιο και αυτό το αλλόκοτο άστρο είναι βαρύτερο από όλα τα άστρα που αποτελούνται από τα γνωστά χημικά στοιχεία. Συνίσταται από υδρογόνο και ήλιο όπως τα άλλα άστρα ή υπάρχει κάτι λάθος στις θεωρίες που αφορούν την αστρική δομή;

Μερικά άστρα, τα σουπερνόβα, γίνονται ακόμη πιο φωτεινά, αλλά μόνο για λίγες εβδομάδες, και αυτό τους κοστίζει τη ζωή τους. Το σουπερνόβα που ονομάζεται SN 2005ap και βρίσκεται σε έναν γαλαξία 4,7 δισεκατομμύρια χρόνια μακριά, θεωρείται ως η πιο φωτεινή αστρική έκρηξη που έχει καταγραφεί ποτέ, φθάνοντας στην λαμπρότητα 100 δισεκατομμυρίων ήλιων.

Οι εκλάμψεις των ακτίνων γάμμα εκπέμπουν ακόμη μεγαλύτερη ενέργεια από ένα σουπερνόβα και μάλιστα σε χρονικό διάστημα δευτερολέπτων αντί εβδομάδων. Μια τέτοια έκλαμψη κάνει την ηλιακή μονάδα λαμπρότητας εντελώς άχρηστη: η λαμπρότητά τους είναι μεγαλύτερη από την λαμπρότητα (10 στην 18) ήλιων.

Αν οι εκρήξεις αυτές φαίνονται πολύ παροδικές, τότε οι λαμπρότερες σταθερές πηγές φωτός στο σύμπαν είναι τα κβάζαρς (quasars), όπου μια τεράστια μαύρη τρύπα ρουφάει τεράστιες ποσότητες ύλης άστρων και αερίων. Καθώς αυτή η καταδικασμένη ύλη προσπίπτει σπειροειδώς προς το εσωτερικό, γίνεται θερμή και λευκή, και μπορεί να λάμψει με το φως πάνω από 30 τρισεκατομμύρια ήλιων.

5. Το πιο σκοτεινό αντικείμενο του σύμπαντος

Η λαμπρότητα των γαλαξιών οφείλεται συνήθως στα δισεκατομμύρια φωτεινά άστρα και λαμπερά νεφελώματα από τα οποία αποτελούνται. Όχι όμως ο Segue 1, ο σκοτεινότερος γαλαξίας στην γειτονιά μας. Ο Segue 1 (φωτογραφία) είναι μόνο 75000 έτη φωτός μακριά, αλλά παρέμενε άγνωστος μέχρι το 2006, διότι η συνολική εκπομπή φωτός του είναι μόνο 300 φορές μεγαλύτερη από τον ήλιο μας.

Αυτό είναι παράξενο. Μερικά άστρα του γαλαξία αυτού κινούνται τόσο γρήγορα χωρίς να διαφεύγουν, γεγονός που σημαίνει ότι η βαρύτητα του γαλαξία πρέπει να είναι πολύ ισχυρή – να την δημιουργούν τουλάχιστον ένα εκατομμύριο ηλιακές μάζες. Όμως τα ορατά άστρα του είναι ελάχιστα πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει αν αποτελείται εξολοκλήρου από εξωτική σκοτεινή ύλη.

Η μελέτη νάνων γαλαξιών όπως ο Segue 1 θα μας δώσουν περισσότερα στοιχεία για την σκοτεινή ύλη. Ακόμη καλύτερα θα ήταν αν οι αστρονόμοι ανακάλυπταν ένα «σκοτεινό άστρο», ένα άστρο που συνίσταται εξολοκλήρου από σκοτεινή ύλη….

Εν τω μεταξύ ο LHC, ο μεγάλος επιταχυντής αδρονίων στο CERN αναζητά σωματίδια σκοτεινής ύλης και ίσως τα επόμενα χρόνια το πιο «θερμό πράγμα στη Γη» να φωτίσει το πιο «σκοτεινό πράγμα του διαστήματος».

6. Το πιο πυκνό αντικείμενο του σύμπαντος

Στις ήπιες συνθήκες πίεσης και θερμοκρασίας που επικρατούν στην επιφάνεια της Γης, το πιο πυκνό γνωστό υλικό είναι το μέταλλο όσμιο, του οποίου η πυκνότητα είναι 22 γραμμάρια ανά κυβικό εκατοστό. Ακόμη και το όσμιο όμως είναι στην πραγματικότητα «κούφιο», γεμισμένο από ηλεκτρόνια – νέφη ηλεκτρονίων – γύρω από τους πυκνούς ατομικούς πυρήνες. Τα αραιά τα «νέφη των ηλεκτρονίων» παραμένουν ασυμπίεστα ακόμη και στις τεράστιες πιέσεις που επικρατούν στο εσωτερικό της Γης.

Όμως, πολύ μεγαλύτερη πίεση επικρατεί στον πυρήνα ενός γιγάντιου άστρου που κατέρρευσε, στο απομεινάρι που είναι γνωστό ως άστρο νετρονίων. Εκεί η ύλη βρίσκεται σε μια εξωτική και υπερ-πυκνή μορφή – κυρίως από νετρόνια, τα οποία προέκυψαν από την συνένωση πρωτονίων και ηλεκτρονίων. Ένα κυβικό μέτρο από ύλη νετρονίων (neutronium) θα μπορούσε να έχει μάζα μέχρι 10 εις την 18 χιλιόγραμμα ή ένα εκατομμύριο δισεκατομμύρια τόνους.

Ακόμη πυκνότερη ύλη υποτίθεται ότι υπάρχει στους πυρήνες των άστρων νετρονίων: η ύλη από κουάρκ, όπου τα πρωτόνια και τα νετρόνια είναι διαλυμένα στα συστατικά τους σωματίδια. Τα τελευταία όμως στοιχεία δείχνουν ότι αυτό μάλλον δεν ισχύει. Το “neutronium” ή ίσως η ύλη από κουάρκ μπορεί να είναι η πυκνότερη μορφή ύλης στο σύμπαν, αλλά μάλλον υπάρχουν αντικείμενα ακόμη πιο πυκνά.

Με μεγαλύτερη συμπίεση ένα άστρο νετρονίων μπορεί να μετατραπεί σε μαύρη τρύπα. Στην πραγματικότητα δεν είναι όλες οι μαύρες τρύπες ιδιαίτερα πυκνές. Μια μαύρη τρύπα στον κοντινό γαλαξία Μ87, με μάζα 6,4 δισεκατομμύρια φορές τη μάζα του ήλιου έχει πυκνότητα 0,37 χιλιόγραμμα ανά κυβικό μέτρο (ο αέρας έχει μεγαλύτερη πυκνότητα). Από την άλλη μεριά, η μικρότερη γνωστή μαύρη τρύπα (XTE J1650-500) της οποίας η μάζα είναι 3,8 φορές η μάζα του ήλιου, έχει πυκνότητα πάνω από 10 εις την 18 χιλιόγραμμα ανά κυβικό μέτρο. Μικροσκοπικές μαύρες τρύπες θα μπορούσαν επίσης να είχαν προκύψει κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Έκρηξης, όταν οι κβαντικές διακυμάνσεις σε ένα εξαιρετικά θερμό σύμπαν δημιούργησαν περιοχές τόσο πυκνές ικανές να καταρρεύσουν.

Μέσα στον ορίζοντα των γεγονότων μιας μαύρης τρύπας τα πράγματα γίνονται πολύ παράξενα. Η θεωρία της σχετικότητας μας λέει ότι η ύλη συμπιέζεται μέχρι να γίνει ένα «μαθηματικό σημείο» άπειρης πυκνότητας – όμως στις συνθήκες αυτές «καταρρέει» και η ίδια η θεωρία, διότι αρχίζουν να εμφανίζονται κβαντικά φαινόμενα που επηρεάζουν τον χωροχρόνο. Εκεί βρίσκεται το μεγάλο σύνορο της θεμελιώδους φυσικής, όπου η βαρύτητα συναντά τον κόσμο της κβαντομηχανικής. Οι θεωρητικοί πιστεύουν ότι μέσα από τις ακραίες συνθήκες των ιδιόμορφων σημείων των μαύρων τρυπών θα κατανοήσουν την βαθύτερη αιτία της πραγματικότητας.
Μήπως η καρδιά μιας μαύρης τρύπας υποκρύπτει ταλαντούμενες χορδές; Ή μήπως μια κβαντική σκουληκότρυπα; Δεν γνωρίζουμε .. .αν και οι υπολογισμοί δείχνουν ένα ανώτατο όριο για την πυκνότητα, την πυκνότητα Planck.

Μπορεί να προκύψει από την μάζα και το μήκος Planckως εξής:

Αυτή η τιμή ίσως να αποτελεί και το ανώτατο όριο πυκνότητας στο σύμπαν.

7. Το πιο μεγάλο αντικείμενο του σύμπαντος

Ο μεγαλύτερος πλανήτης Ο Δίας κυριαρχεί ανάμεσα στους πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος. Όπως όλοι οι πλανήτες πάνω από ένα συγκεκριμένο μέγεθος, είναι ένας αέριος γίγαντας κυρίως από υδρογόνο και ήλιο. Το 2006 ανακαλύφθηκε ο μεγαλύτερος απ’ όλους τους αέριους γίγαντες πλανήτες, ο TRES-4, που βρίσκεται σε τροχιά γύρω από ένα άστρο, σε απόσταση 1500 έτη φωτός από τη Γη. Έχει διάμετρο περίπου 1,8 φορές τη διάμετρο του Δία. Περιέργως όμως ο TRES-4 είναι πολύ ελαφρύς για το μέγεθός του. Έχει μόνο το 88% της μάζας του Δία και πυκνότητα περίπου 0,2 γραμμάρια ανά κυβικό εκατοστό, μικρότερη από την πυκνότητα ενός φελλού. Το πώς ακριβώς ένας πλανήτης σαν τον TRES-4 είναι τόσο αραιός παραμένει μυστήριο.

Η μεγαλύτερη ανθρώπινη κατασκευή στο διάστημα Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός που έχει μήκος 109 μέτρα και ζυγίζει 370 τόνους.

Ο μεγαλύτερος γαλαξίας Σύμφωνα με το καθιερωμένο πρότυπο σχηματισμού των γαλαξιών, οι μεγαλύτεροι γαλαξίες είναι τερατώδεις ελλειπτικοί γαλαξίες που σχηματίζονται από τη σύγκρουση πολλών μικρότερων γαλαξιών. Το μεγαλύτερο γνωστό παράδειγμα είναι ο IC 101, ένα εκατομμύριο έτη φωτός μακριά από μας, στο κέντρο της ομάδας των γαλαξιών Abell2029, που ανακαλύφθηκε το 2009.
Ο IC 1101 απλώνεται σε μια απόσταση 6 εκατομμυρίων ετών φωτός και έχει χιλιάδες φορές μεγαλύτερο όγκο από τον γαλαξία μας.

Η μεγαλύτερη τρύπα Δεν αναφερόμαστε σε μαύρη τρύπα, αλλά σε μια τεράστια έκταση αχανούς σκότους. Μεταξύ των γαλαξιών μεσολαβούν τεράστια κενά και το μεγαλύτερο από αυτά ανακαλύφθηκε το 2007 – είναι πάρα πολύ μεγάλο – περίπου ένα δισεκατομμύρια έτη φωτός. Μια εξωπραγματική ερμηνεία είναι ότι πρόκειται για ένα ίχνος που άφησε η στενή επαφή του σύμπαντος με ένα άλλο σύμπαν.

Το μεγαλύτερο άστρο Μάλλον είναι ένα άστρο που ονομάζεται VY Canis Majoris (Μέγας Κύων), 5000 έτη φωτός μακριά από τη Γη, στο οποίο χωράνε 8 δισεκατομμύρια ήλιοι. Έχει διάμετρο περίπου 3 δισεκατομμύρια χιλιόμετρα που τον τοποθετεί σε μια χούφτα άστρων που φέρουν τον τίτλο του κόκκινου υπεργίγαντα. Η εκτιμήσεις αυτές πάντως αμφισβητούνται.

8. Το πιο στρογγυλό αντικείμενο του σύμπαντος

Στη μεσαιωνική κοσμολογία, το σύμπαν ήταν μια σειρά από τέλειες σφαίρες, η μια μέσα στην άλλη οι οποίες μετακινούσαν τον ήλιο, τη σελήνη, τους πλανήτες και τα αστέρια. Σήμερα που γνωρίζουμε πολύ περισσότερες λεπτομέρειες για το σύμπαν, υπάρχει σε αυτό κάποιο αντικείμενο που να αντανακλά το όραμα της σφαιρικής τελειότητας;

Οι ίδιοι οι πλανήτες έχουν σφαιροειδή σχήματα εξαιτίας της βαρύτητάς τους. Τα πιο σημαντικά εξογκώματα και βαθουλώματα της γης, από το όρος Έβερεστ μέχρι την τάφρο των Μαριανών, δεν ξεπερνούν το 0,2% της ακτίνας του πλανήτη.

Όμως η Γη είναι πολύ «κρημνώδης» σε σύγκριση με τα άστρα νετρονίων. Η πυκνότητα των άστρων νετρονίων είναι τεράστια και η βαρύτητα στην επιφάνειά τους είναι 200 δισεκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από την βαρύτητα στην επιφάνεια της γης. Αυτό είναι ικανό να ισοπεδώσει κάθε προεξοχή στην επιφάνεια. Το όρος Έβερεστ ενός αστέρα νετρονίων πιθανόν να μην υπερβαίνει σε ύψος τα 5 χιλιοστά. Δεδομένου ότι η ακτίνα αυτών των άστρων είναι 10 με 15 χιλιόμετρα, το ύψος των «Ιμαλαϊων» τους θα είναι το ένα εκατομμυριοστό της αστρικής ακτίνας τους.

Για μια περίοδο 16 μηνών μεταξύ 2004 και 2005, οι σφαίρες που στάλθηκαν τότε στο διάστημα συναγωνίστηκαν την στρογγυλότητα των άστρων νετρονίων. Τις μετέφερε ένας δορυφόρος (Gravity Probe B) ο οποίος σχεδιάστηκε για την ανίχνευση των στρεβλώσεων του χωροχρόνου που οφείλονται στην μάζα του πλανήτη μας, σύμφωνα με τη γενική θεωρία της σχετικότητας. Η περιστροφή της γης παρασύρει τον περιβάλλοντα χώρο δημιουργώντας μια τέτοια στρέβλωση. Χρησιμοποιήθηκαν τέσσερα γυροσκόπια βασισμένα σε μικρές σφαίρες από χαλαζία, των οποίων οι επιφάνειες ήταν σχεδόν τέλεια σφαιρικές – οι ανωμαλίες σε αυτές δεν ήταν μεγαλύτερες από 0,4 στο εκατομμύριο.

Όμως η σχετικότητα τυχαίνει να μας προσφέρει κάτι περισσότερο στρογγυλό από τις σφαίρες του δορυφόρου. Ο ορίζοντας των γεγονότων μιας μαύρης τρύπας χαρακτηρίζει την περιοχή από την οποία το φως δεν μπορεί να διαφύγει από την βαρύτητα της μαύρης τρύπας και να φτάσει στα μάτια του παρατηρητή. Μπορεί η ψευδοεπιφάνεια του ορίζοντα των γεγονότων να έχει την τέλεια «στρογγυλότητα». Ίσως στο μέλλον οι αστρονόμοι να καταφέρουν να διακρίνουν εικόνες από τους ορίζοντες των γεγονότων κάποιας μαύρης τρύπας και να επιβεβαιώσουν την παραπάνω αναμενόμενη υπόθεση. Διαφορετικά θα χρειαστούμε μια νέα θεωρία βαρύτητας.

Το κλίμα μας καθορίζεται από την ηλιακή ακτινοβολία

Αλλαγή της ηλιακής φωτεινότητας κατά μόνο 1% μπορεί να αυξήσει την επιφανειακή θερμοκρασία στη Γη κατά 1 βαθμό, αύξηση σημαντική για τα ανθρώπινα μέτρα»

Η εισερχόμενη ηλιακή ακτινοβολία είναι περίπου 240 W ανά τ.μ. και το ίδιο ποσό πρέπει να εκπεμφθεί από τη Γη στο διάστημα, ώστε να έχουμε κλιματική ισορροπία

Τον ρόλο του ισοζυγίου της ακτινοβολίας της Γης στο κλιματικό σύστημα από την πλευρά της Φυσικής μελέτησε ομάδα ερευνητών* αποτελούμενη από επιστήμονες ελληνικών και ξένων Πανεπιστημίων και τα πορίσματά της εκδόθηκαν με τίτλο «Radiation and Climate» (Ilias Vardavas and Frederic Taylor, International Series of Monographs on Physics, Νο 138)».

Ποιες είναι οι βασικές παράμετροι που καθορίζουν το κλίμα στη Γη;

Το κλίμα της Γης καθορίζεται κυρίως από το ποσό της ηλιακής ροής ακτινοβολίας (Watt ανά τετραγωνικό μέτρο) που προσπίπτει στην κορυφή της ατμόσφαιρας και τη φασματική κατανομή της, η οποία για τον σημερινό Ηλιο είναι περίπου 5% στο υπεριώδες, 55% στο ορατό και 40% στο κοντινό υπέρυθρο μέρος του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος. Το ποσό της ενέργειας από τον Ηλιο τελικά καθορίζει την επιφανειακή θερμοκρασία της Γης, ενώ η ηλιακή φασματική ροή, ειδικότερα η ροή στο υπεριώδες, επηρεάζει τη μοριακή σύσταση της ατμόσφαιρας. Αλλαγή της ηλιακής φωτεινότητας κατά μόνο 1% μπορεί να αυξήσει την επιφανειακή θερμοκρασία στη Γη κατά 1 βαθμό, αύξηση σημαντική για τα ανθρώπινα μέτρα.

Πόσο καθοριστική είναι η ισορροπία ακτινοβολίας;

Ο κρίσιμος παράγοντας για την επιφανειακή θερμοκρασία ενός πλανήτη, άρα και του κλίματός του, είναι η ισορροπία μεταξύ της καθαρής εισερχόμενης ηλιακής ακτινοβολίας και της εξερχόμενης θερμικής υπέρυθρης ακτινοβολίας που εκπέμπεται από τον πλανήτη. Οι διεργασίες που ελέγχουν την καθαρή ηλιακή ακτινοβολία που απορροφάται από τον πλανήτη είναι πολύπλοκες και περιέχουν την πολλαπλή σκέδαση και απορρόφηση της ηλιακής ακτινοβολίας από ατμοσφαιρικά μόρια, νέφη, αερολύματα, και την επιφάνεια. Η εξερχόμενη θερμική υπέρυθρη ακτινοβολία ελέγχεται από τη θερμοκρασία της επιφάνειας και από αέρια, νέφη και άλλα σωματίδια στην ατμόσφαιρα. Η θερμοκρασία με τη σειρά της καθορίζεται από την τοπική ισορροπία ενέργειας.

Η απόκριση σε οποιαδήποτε αλλαγή των ιδιοτήτων της ατμόσφαιρας ή της επιφάνειας, που επιδρούν στην ακτινοβολία είναι η αλλαγή της θερμοκρασίας του πλανήτη, και άρα του κλίματός του. Κατά μέσον όρο, η εισερχόμενη ηλιακή ακτινοβολία είναι περίπου 240 Watt ανά τετραγωνικό μέτρο και το ίδιο ποσό πρέπει να εκπεμφθεί από τη Γη στο διάστημα, ώστε να έχουμε κλιματική ισορροπία. Υπολογίζεται ότι λόγω της αύξησης των αερίων θερμοκηπίου από το 1750, η εκπεμπόμενη στο διάστημα ακτινοβολία ελαττώθηκε κατά περίπου 2,5 Watt ανά τετραγωνικό μέτρο. Αυτή η μείωση αντιπροσωπεύει μόνο περίπου 1% της εισερχόμενης ηλιακής ακτινοβολίας και αντιστοιχεί σε θέρμανση περίπου 1 βαθμού για να φέρει τον πλανήτη ξανά σε ισορροπία.

Ποια είναι τα βασικά στοιχεία που συντελούν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου;

Στην παρούσα γήινη ατμόσφαιρα, τα αέρια σε μικρές συγκεντρώσεις, δηλαδή υδρατμός (Η2Ο), διοξείδιο του άνθρακα (CO2), μεθάνιο (CH4), υποξείδιο του αζώτου (Ν2Ο) και όζον (Ο3), είναι τα κύρια αέρια θερμοκηπίου. Οι τεχνητοί χλωροφθοράνθρακες (CFCs), προερχόμενοι από σπρέι και ψυκτικές συσκευές, επίσης συνεισφέρουν στο φαινόμενο. Η ποσότητα υδρατμού ελέγχεται βασικά από τη θερμοκρασία της επιφάνειας του ωκεανού και από διαδικασίες μεταφοράς, οπότε η παγκόσμια κατανομή της ατμοσφαιρικής συγκέντρωσής του είναι πολύ μεταβλητή.

Οι αλλαγές στη μέση ετήσια συγκέντρωση του CO2 με τον χρόνο είναι μια από τις συχνότερα αναφερόμενες αιτίες της πρόσφατης κλιματικής αλλαγής. Μετρήσεις δείχνουν μια αύξηση από 315,98 μέρη στο εκατομμύριο κατ’ όγκον ξηρού αέρα το 1959, σε 377,38 το 2004. Στη συνολική διάρκεια της βιομηχανικής εποχής, δηλαδή από το 1750 μέχρι σήμερα, η ατμοσφαιρική συγκέντρωση του διοξειδίου του άνθρακα έχει αυξηθεί κατά 31%, η αύξηση επιταχύνεται, ενώ ανέρχεται γύρω στο 0,4% ανά έτος εδώ και δύο δεκαετίες. Η αύξηση γενικά αποδίδεται σε ανθρωπογενείς εκπομπές λόγω της καύσης ορυκτών καυσίμων και της αποψίλωσης δασών. Περίπου το μισό των ανθρωπογενών εκπομπών CO2 δεσμεύονται από διαδικασίες στους ωκεανούς και στην επιφάνεια της ξηράς, πράγμα που ελαττώνει ή τουλάχιστον καθυστερεί το δυναμικό θέρμανσης αυτών των εκπομπών. Το διοξείδιο του άνθρακα είναι ευδιάλυτο στους ωκεανούς, λόγω της ανθρακικής χημείας. Το ολικό διαλυμένο CO2 στους ωκεανούς είναι περίπου 50 φορές αυτό της ατμόσφαιρας. Στην ξηρά, το διοξείδιο προσλαμβάνεται από τα οικοσυστήματα, αυξανόμενο με τη βιολογική δραστηριότητα.

Το μεθάνιο CH4 αυξήθηκε κατά 151% από το 1750 και η συγκέντρωσή του συνεχίζει να μεγαλώνει. Η παρούσα συγκέντρωση είναι η μεγαλύτερη τα τελευταία 420.000 χρόνια. Περίπου οι μισές από τις τρέχουσες εκπομπές CH4 είναι ανθρωπογενείς, από τα ορυκτά καύσιμα, την κτηνοτροφία, τους ορυζώνες και τις χωματερές.

Μανιτάρι ευδοκιμεί σε... έντομα!

Σπάνιο είδος μανιταριού αναπτύσσεται πάνω σε έντομα και όχι στο έδαφος! Πρόκειται για το είδος Cordyceps fungi που αποτελεί λαχταριστό έδεσμα στην Κίνα, αφού τρώγεται σε σούπες λαχανικών. Βέβαια η εικόνα του τρομάζει καθώς το εν λόγω μανιτάρι αναπτύσσεται πάνω στο σώμα αραχνών και μυρμηγκιών. Πώς γίνεται αυτό;

Ένας σπόρος προσγειώνεται στο σώμα του εντόμου και μεγαλώνει γρήγορα ενώ τρέφεται με τα στοιχεία από τον οργανισμό του εντόμου. Μάλιστα, κάνει την εμφάνισή του από κάποια κοιλότητα του σώματος και αναπτύσσει από εκεί τα μέρη του. Επίσης επιλέγουν και μυρμήγκια τα οποία “αιχμαλωτίζουν” με χημικά που εκκρίνουν και στη συνέχεια τα αναγκάζουν να ανεβούν στα δέντρα όπου τα μανιτάρια μπορούν να αναπτυχθούν καλύτερα αλλά και να προσβάλλουν κι άλλα μυρμήγκια… Το βίντεο είναι κατατοπιστικό της λειτουργίας τους…

Η Αποτυχία των Ψυχιάτρων

Είμαστε όλοι ψυχικά διαταραγμένοι;
Είναι γεγονός ότι ψυχικά προβλήματα, όπως άγχος, κακή διάθεση, υπερβολικός θυμός, όλοι μας έχουμε σε κάποια στιγμή της ζωής μας βιώσει. Όλοι ανεξαιρέτως. Είναι επίσης γεγονός ότι αυτές οι ψυχικές εκδηλώσεις είναι αληθινές, τις βιώνουμε, και ιδιαίτερα σε περιόδους κοινωνικών αναταραχών και οικονομικών κρίσεων ακόμα πιο έντονα. Κανείς δεν το αρνείται αυτό, και γιατί άλλωστε. Όμως, αυτό σημαίνει ότι είμαστε όλοι διαταραγμένοι στην ψυχή ή ότι, τελικά, «πάσχουμε» από κάποια «ασθένεια» του μυαλού;

Πώς μας έπεισαν οι ψυχίατροι, όλους εμάς τους απλούς καθημερινούς ανθρώπους, που «δεν χάνουμε την επαφή με την πραγματικότητα», να λέμε και να πιστεύουμε ότι «όλοι κάτι έχουμε, κανείς δεν είναι τελείως καλά», ότι δηλαδή όλοι είμαστε διαταραγμένοι και χρειαζόμαστε ψυχιατρική αντιμετώπιση; Όχι πάντως με επιστημονικές αποδείξεις, αλλά χρησιμοποιώντας μια σειρά από αυθαιρεσίες και στρατηγικές μάρκετινγκ που εφαρμόζονται σχεδόν από το ξεκίνημα της ιστορίας της ψυχιατρικής. Ας δούμε επιγραμματικά τις βασικές.

Προώθηση υπηρεσιών από ειδικούς
Εάν κάτι ειπωθεί από κάποιον «ειδικό», και κυρίως επιστήμονα, τότε αποκτά εγκυρότητα. Το πιο γνωστό παράδειγμα σε αυτή τη στρατηγική είναι ο γνωστός ψυχίατρος Ζίγκμουντ Φρόιντ. Ο Φρόιντ, τη δεκαετία του ’20, συνέβαλε καθοριστικά στη μαζική επιδημία εξάρτησης από την κοκαΐνη (νόμιμο τότε ψυχοφάρμακο) απλών καθημερινών ανθρώπων τους οποίους ονόμασε «νευρωσικούς». Η νοοτροπία αυτή ήταν που αύξησε ραγδαία το πελατολόγιο των ψυχιάτρων. Πλέον δεν περιορίζονταν μόνο σε αυτό το οποίο είχαν αναλάβει και αποτύχει, στους λεγόμενους «παράφρονες» έγκλειστους σε ψυχιατρικά άσυλα, αλλά σε κάθε, μα κάθε απλό καθημερινό άνθρωπο που αντιμετωπίζει μια οποιαδήποτε ψυχική δυσφορία.

Ο Φρόιντ έπαιξε καθοριστικό ρόλο επίσης σε μια από τις πιο οξύμωρες ιδέες της ιστορίας, να συνδυάσει τα ασυνδύαστα, την ψυχανάλυση με τα χημικά, που στην πραγματικότητα δρουν σε αντίθετες κατευθύνσεις – με απόλυτη αποτυχία. Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργήσει ναρκομανείς που όχι μόνο δεν είχαν λύσει τα θέματα για τα οποία απευθύνθηκαν σε αυτόν, αλλά πλέον είχαν προσθέσει και οργανικά/βιολογικά σοβαρά προβλήματα από τη χρήση τοξικής ουσίας.

Την εποχή που τα έκανε αυτά, έναν αιώνα πριν, δεν είχε κανένας ακόμα εμπνευστεί το μύθο των προβληματικών νευροδιαβιβαστών, παρ’ όλα αυτά το κύρος του ειδικού και η αυθαιρεσία της ψυχιατρικής κοινότητας ήταν αρκετά ώστε να φτάσουμε σήμερα να υποστηρίζουμε με φανατισμό και χωρίς δεύτερη σκέψη ότι τα ψυχο-λογικά μας, δηλαδή τα μη παθολογικά, τα μη απτά σωματικά, θα πρέπει να τα «θεραπεύσουμε» με απτούς βιολογικούς τρόπους που δρουν στο σώμα, και ειδικά στον εγκέφαλο!

Είναι γνωστό ότι ο ίδιος έκανε χρήση κοκαΐνης, την οποία και πρότεινε ως πανάκεια για κάθε μορφής ψυχολογικό πρόβλημα. Δεν είναι όμως ευρέως γνωστή η στενή του σχέση με δυο από τις μεγαλύτερες φαρμακοβιομηχανίες της εποχής, τη Merk και την Park Davis, που τον «στήριζαν» ώστε να γράφει διθυραμβικά άρθρα για την αποτελεσματική και θεραπευτική δράση της κοκαΐνης, όπως το On Coca by Sigmund Freud. Στα χνάρια του Φρόιντ ακολούθησαν οι περισσότεροι ως σήμερα, η συνταγή δοκιμασμένη άλλωστε:

Τι να τις κάνουμε τις αποδείξεις όταν μιλάνε οι ειδικοί;

Ψυχιατρικοποίηση κάθε ανθρώπινης συμπεριφοράς
Η ψυχιατρικοποίηση δεν είναι τίποτα περισσότερο από επαναπροσδιορισμός υπαρκτών φυσιολογικών καταστάσεων. Εν αντιθέσει με τις πραγματικές ασθένειες, όπου υπάρχουν σωματικά συμπτώματα εξ ορισμού, η ψυχική σφαίρα συμπεριλαμβάνει ανθρώπινες συμπεριφορές και συναισθήματα τα οποία δηλώνονται ως «συμπτώματα». Γι’ αυτό και ο όρος ψυχική «ασθένεια» δεν υφίσταται επίσημα στη «Βίβλο της ψυχιατρικής», το DSM, καθώς δεν πρόκειται για ασθένειες με την ιατρική έννοια του όρου. Είναι να αναρωτηθούμε τελικά, γιατί αποκαλούμε «ασθενή» όποιον παρουσιάζει «ψυχικές αποκλίσεις», όπου ο ορισμός των «αποκλίσεων» δίνεται με επίκτητα και κοινωνικοπολιτικά κριτήρια;

Στις λεγόμενες «ψυχικές διαταραχές», έχουμε να κάνουμε μόνο με συμπεριφορές και συναισθήματα, όπου οι ψυχίατροι με υποκειμενικά κριτήρια ομαδοποιούν αυθαίρετα συμπεριφορές και ορίζουν ποια θεωρείται ομαλή και ποια παρεκκλίνουσα συμπεριφορά. Πώς όμως θα μετρηθεί η ένταση του συναισθήματος; Σε ποιο βαθμό πρέπει να βιώνει κάποιος ένα συναίσθημα για να θεωρείται το ίδιο το συναίσθημα «άρρωστο»; Ποιος, γιατί και με ποια κριτήρια θα κρίνει ότι αυτό είναι «άρρωστο» ή «υγιές»; Ποιος, τελικά, κρατάει την αόρατη μεζούρα και αποφασίζει την ένταση ενός συναισθήματος; Και ακόμα σημαντικότερο, με ποιον τρόπο αποφασίζει να το αλλάξει αυτό το συναίσθημα;

Όσον αφορά τώρα τις συμπεριφορές, έχουν καταντήσει σχεδόν όλες να είναι καταχωρημένες ως «ψυχικές διαταραχές» και το ακόμα χειρότερο είναι ότι ο κόσμος το πιστεύει αυτό απλά και μόνο επειδή είναι κάπου γραμμένο, έστω και με υποτιθέμενες ασάφειες που φυσικά δεν εξηγούν καμία επιστημονική μέθοδο ανακάλυψης, πολύ απλά γιατί δεν υφίσταται τέτοια. Τόσο παράδοξο και παράλογο αυτό, που έχουμε φτάσει σε ακραία παραδείγματα, όπως το ότι η «αργοπορία» (το να καθυστερεί κάποιος σε ραντεβού) είναι πλέον «ψυχική διαταραχή» που οφείλεται σε κάποιο υποτιθέμενο πρόβλημα στον εγκέφαλο – και άρα το άτομο είναι έρμαιο αυτής της συμπεριφοράς, την οποία δεν θα μπορεί να αλλάξει ακόμη και αν το θελήσει. !!!

Αλλά και συνηθισμένες καθημερινές ανθρώπινες συμπεριφορές μετατράπηκαν σε διαταραχές: το να σερφάρει κάποιος στο διαδίκτυο αναφέρεται ως «διαταραχή εθισμού στο ίντερνετ», το να είναι κάποιος ιδιαίτερα ντροπαλός ονομάστηκε «κοινωνική διαταραχή άγχους», η απώλεια κάποιου αγαπημένου προσώπου, το πένθος δηλαδή, είναι ένα «μείζον καταθλιπτικό επεισόδιο», η νοσταλγία της οικογενειακής εστίας λέγεται «αγχώδης διαταραχή αποχωρισμού», οι απόλυτα φυσιολογικές αλλαγές στη διάθεση των γυναικών κατά τη διάρκεια του εμμηνορρυσιακού κύκλου «προεμμηνορρυσιακή δυσφορική διαταραχή», οι αλλαγές στη διάθεση των παιδιών, δηλαδή τη στιγμή που παίζουν χαρούμενα, να αρχίσουν να μαλώνουν μεταξύ τους διεκδικώντας το ίδιο παιχνίδι, μια ιδιαίτερα γνωστή σε όλους μας φυσιολογική κατάσταση, θεωρείται πλέον σοβαρή ένδειξη «διπολικής διαταραχής», το να αποσπάται η προσοχή είναι και αυτό ψυχιατρική διαταραχή, που λέγεται «διαταραχή διάσπασης προσοχής ΔΕΠΥ».

Ειδικά η ΔΕΠΥ «πλήττει» κυρίως παιδιά μικρής ηλικίας που δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν 7-8 ώρες μαθήματα σχολείου και άλλες τόσες σε φροντιστήρια και διάβασμα, γιατί έχουν το μυαλό τους στο παιχνίδι, εφόσον είναι απλώς παιδιά! Μας λένε επίσης ότι όλα τα παραπάνω, και ακόμα περισσότερα, μπορεί να μη θεραπεύονται, όμως αντιμετωπίζονται με φαρμακευτική αγωγή, συνήθως εφ’ όρου ζωής. Και όσο πιο νωρίς κάποιος «προλάβει» την εξέλιξη των διαταραχών και τις εμποδίσει με ψυχοτρόπες ουσίες που δεν θεραπεύουν απολύτως τίποτα, τόσο καλύτερα – όχι για τον ίδιο, αλλά για τους τραπεζικούς λογαριασμούς αυτών που τις διαγνώσκουν και συνταγογραφούν.

Η «Βίβλος» με τις αυθαιρεσίες και τις βιοαρλούμπες
Σε αυτό το εγχειρίδιο βασίζονταν οι ψυχίατροι για τη διάγνωσή τους και όχι σε κάποια εργαστηριακή εξέταση αντικειμενικών μετρήσεων, π.χ. αιματολογική, ακτινογραφία, βιοψία κτλ., όπως οι υπόλοιπες ειδικότητες της ιατρικής. Έγκειται λοιπόν στην υποκειμενική τους κρίση να «ταιριάξουν» τα διάφορα συμπτώματα που ακούνε σε 15′-20′ λεπτά λεκτικής εξέτασης των υποψήφιων ασθενών τους, με μια ή και με περισσότερες διαγνώσεις του DSM (δεν υπάρχει περιορισμός άλλωστε) έτσι ώστε να χορηγήσουν το χημικό που αποκαλούν φάρμακο και που θεωρούν κατάλληλο στη δοσολογία που πιστεύουν ότι χρειάζεται.

Ο κάθε ψυχίατρος, λοιπόν, αποφασίζει μόνος του το ψυχοφάρμακο της επιλογής του με τη μέθοδο πειραματισμού trial and error (δοκιμή και λάθος). Έτσι στην τύχη, δηλαδή. Σε ό,τι υπάρχει «απώλεια της πραγματικότητας», χορηγούν αντιψυχωσικά και σε οτιδήποτε, μα οτιδήποτε άλλο, αυτά που ατυχώς ονομάστηκαν αντικαταθλιπτικά … και τα λύσανε όλα. Σε όλους τους ανθρώπους που θα τους επισκεφθούν, δίνουν αυθαίρετες ψυχιατρικές ταμπέλες, τους λένε ότι έχουν μια χημική ανισορροπία στον εγκέφαλο που δεν μπορεί να μετρηθεί με κανέναν τρόπο αλλά με τη δική τους μαγική τους όραση αυτοί μπορούν να τη δουν και με τα χημικά θα τη διορθώσουν!

Εν ολίγοις, λένε κάτι που ακούγεται ιατρικό αλλά δεν είναι, κάτι που αποτελεί μακράν τη μεγαλύτερη και εμπορικότερη βιοαρλούμπα του αιώνα, το μεγάλο ψέμα που αναγκάστηκαν να εμπνευστούν προς τα τέλη της δεκαετίας του ’60, μετά από σειρά δεκαετιών που χορηγούσαν ψυχοτρόπα για να κάνουν αυτό που αποκαλούσαν «χημική» ή, αλλιώς, «αναίμακτη λοβοτομή».

Τα γράφουν μόνοι τους στον κατάλογό τους (διά ψηφοφορίας) μόνοι τους επισυνάπτουν διάφορα στατιστικά δεδομένα, και μόνοι τους επίσης, με παντελή έλλειψη επιστημονικών αποδείξεων, τα αποδίδουν σε ανύπαρκτες βιοαρλούμπες, και μετά επικαλούνται τον ίδιο κατάλογο ως μέσο πειθούς, για να δούμε ότι όλοι έχουμε τελικά κάποια ψυχική διαταραχή. Η «Βίβλος» λοιπόν της ψυχιατρικής είναι άλλος ένας τρόπος χειραγώγησης της μάζας, άλλο ένα κόλπο μάρκετινγκ, που πέρα από πελατεία τούς προσδίδει και ένα ψευδοεπιστημονικό κύρος τύπου «μπορεί να μην έχουμε εξετάσεις, αποδείξεις ή αληθινές θεραπείες, αλλά τουλάχιστον έχουμε κατάλογο με λίστες».

Ο θρίαμβος του μάρκετινγκ έναντι της επιστήμης
Αυτές είναι οι 3 βασικές τεχνικές, που σε συνδυασμό με κάποιες ακόμα επιμέρους μας έχουν οδηγήσει στα σημερινά μας χάλια, όπου ήδη το ¼ του παγκόσμιου πληθυσμού της γης είναι στιγματισμένο ως «ψυχικά διαταραγμένο» – και δυστυχώς το πιστεύουμε.

Δεν έχουμε επιδημία «ψυχικών διαταραχών» αλλά επιδημία ψυχιατρικής, η οποία, ανεξέλεγκτη πια και πιο ισχυρή παρά ποτέ, βρίσκεται σε ένα ευγονιστικό παραλήρημα κάνοντας την πώληση ναρκωτικών από τις φαρμακευτικές την 3η μεγαλύτερη οικονομική δύναμη, μετά από τα όπλα και τη λαθροθηρία.

Προσωπική ευθύνη. «Αγνά» κίνητρα;
Αυτό που είναι ακόμα πιο σημαντικό όμως είναι η δική μας ενεργή συμμετοχή σε όλα αυτά. Ως ένα βαθμό μπορούμε να επικαλεστούμε την παραπληροφόρηση για όλα τα παραπάνω. Αρκεί όμως να μην «αιτιολογείται» έτσι η προσωπική μας ευθύνη για τη διαιώνιση και προώθηση όλης αυτής της παρακμής. Δεν ακολουθούν όλοι οι άνθρωποι αυτή τη μόδα και ευτυχώς κάποιοι δεν παίζουν αυτό το παιχνίδι.

Αλλά ας αναρωτηθούμε τελικά για τα προσωπικά μας κίνητρα να δεχόμαστε τόσο τον αυτοστιγματισμό, όσο, ακόμα χειρότερα, το στιγματισμό άλλων. Να είμαστε οι πρώτοι που θα δώσουμε μια τέτοια ταμπέλα σε κάποιον ή να τον πιέσουμε να τη δεχτεί! Τα κίνητρα της ψυχιατρικής και της φαρμακευτικής μαφίας είναι ξεκάθαρα: πελατεία και κέρδος.

Όμως, τα κίνητρα του κάθε απλού ανθρώπου εκεί έξω, να «διαγνώσκει» μόνος του και να ταμπελιάζει εξίσου αυθαίρετα, ή να σπρώχνει το φίλο ή/και συγγενή του, τα υποτιθέμενα «αγαπημένα» του πρόσωπα, σε τέτοια μονοπάτια, ποια είναι; Αγνά κίνητρα; Θέλει με αυτό τον τρόπο να τον βοηθήσει; Kαι τον βοηθάει έτσι; Με ποιον τρόπο ακριβώς; Ποιος πραγματικά «βοηθιέται» από όλα αυτά; Αυτός που πιέζει κάποιον άλλο σε αυτά ή αυτός που υποκύπτει στην πίεση αυτή;

Το ερώτημα εδώ είναι τα πραγματικά κίνητρα αυτών που ψυχιατρικοποιούν τους πάντες και τα πάντα γύρω τους. Όλοι αυτοί που όχι μόνο δέχονται τις αυθαίρετες ψυχιατρικές ταμπέλες, αλλά τις έχουν εντάξει στο καθημερινό λεξιλόγιό τους (για τους άλλους βέβαια πάντα, χωρίς να συνειδητοποιούν ότι σύντομα θα έρθει και η σειρά τους και ότι υπάρχουν αρκετές ταμπέλες και για αυτούς), τι «κέρδος» έχουν από αυτό; Τι τελικά τους εξυπηρετεί; Μήπως είναι καιρός να αναρωτηθούμε όλοι σοβαρά πάνω σε αυτό;

ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ - Τρῳάδες (740-798)

ΑΝ. ὦ φίλτατ᾽, ὦ περισσὰ τιμηθεὶς τέκνον,
θανῇ πρὸς ἐχθρῶν μητέρ᾽ ἀθλίαν λιπών,
ἡ τοῦ πατρὸς δέ σ᾽ εὐγένει᾽ ἀποκτενεῖ,
ἣ τοῖσιν ἄλλοις γίγνεται σωτηρία,
τὸ δ᾽ ἐσθλὸν οὐκ ἐς καιρὸν ἦλθε σοὶ πατρός.
745 ὦ λέκτρα τἀμὰ δυστυχῆ τε καὶ γάμοι,
οἷς ἦλθον ἐς μέλαθρον Ἕκτορός ποτε,
οὐ σφάγιον υἱὸν Δαναΐδαις τέξουσ᾽ ἐμόν,
ἀλλ᾽ ὡς τύραννον Ἀσιάδος πολυσπόρου.
ὦ παῖ, δακρύεις; αἰσθάνῃ κακῶν σέθεν;
750 τί μου δέδραξαι χερσὶ κἀντέχῃ πέπλων,
νεοσσὸς ὡσεὶ πτέρυγας ἐσπίτνων ἐμάς;
οὐκ εἶσιν Ἕκτωρ κλεινὸν ἁρπάσας δόρυ
γῆς ἐξανελθὼν σοὶ φέρων σωτηρίαν,
οὐ συγγένεια πατρός, οὐκ ἰσχὺς Φρυγῶν·
755 λυγρὸν δὲ πήδημ᾽ ἐς τράχηλον ὑψόθεν
πεσὼν ἀνοίκτως, πνεῦμ᾽ ἀπορρήξεις σέθεν.
ὦ νέον ὑπαγκάλισμα μητρὶ φίλτατον,
ὦ χρωτὸς ἡδὺ πνεῦμα· διὰ κενῆς ἄρα
ἐν σπαργάνοις σε μαστὸς ἐξέθρεψ᾽ ὅδε,
760 μάτην δ᾽ ἐμόχθουν καὶ κατεξάνθην πόνοις.
νῦν, οὔποτ᾽ αὖθις, μητέρ᾽ ἀσπάζου σέθεν,
πρόσπιτνε τὴν τεκοῦσαν, ἀμφὶ δ᾽ ὠλένας
ἕλισσ᾽ ἐμοῖς νώτοισι καὶ στόμ᾽ ἅρμοσον.
ὦ βάρβαρ᾽ ἐξευρόντες Ἕλληνες κακά,
765 τί τόνδε παῖδα κτείνετ᾽ οὐδὲν αἴτιον;
ὦ Τυνδάρειον ἔρνος, οὔποτ᾽ εἶ Διός,
πολλῶν δὲ πατέρων φημί σ᾽ ἐκπεφυκέναι,
Ἀλάστορος μὲν πρῶτον, εἶτα δὲ Φθόνου,
Φόνου τε Θανάτου θ᾽ ὅσα τε γῆ τρέφει κακά.
770 οὐ γάρ ποτ᾽ αὐχῶ Ζῆνά γ᾽ ἐκφῦσαί σ᾽ ἐγώ,
πολλοῖσι κῆρα βαρβάροις Ἕλλησί τε.
ὄλοιο· καλλίστων γὰρ ὀμμάτων ἄπο
αἰσχρῶς τὰ κλεινὰ πεδί᾽ ἀπώλεσας Φρυγῶν.
‹ἀλλ᾽› ἄγετε φέρετε ῥίπτετ᾽, εἰ ῥίπτειν δοκεῖ·
775 δαίνυσθε τοῦδε σάρκας. ἔκ τε γὰρ θεῶν
διολλύμεσθα παιδί τ᾽ οὐ δυναίμεθ᾽ ἂν
θάνατον ἀρῆξαι. κρύπτετ᾽ ἄθλιον δέμας
καὶ ῥίπτετ᾽ ἐς ναῦς· ἐπὶ καλὸν γὰρ ἔρχομαι
ὑμέναιον, ἀπολέσασα τοὐμαυτῆς τέκνον.
780ΧΟ. τάλαινα Τροία, μυρίους ἀπώλεσας
μιᾶς γυναικὸς καὶ λέχους στυγνοῦ χάριν.

ΤΑ. ἄγε παῖ, φίλιον πρόσπτυγμα μεθεὶς
μητρὸς μογερᾶς, βαῖνε πατρῴων
πύργων ἐπ᾽ ἄκρας στεφάνας, ὅθι σοι
785 πνεῦμα μεθεῖναι ψῆφος ἐκράνθη.
λαμβάνετ᾽ αὐτόν. τὰ δὲ τοιάδε χρὴ
κηρυκεύειν, ὅστις ἄνοικτος
καὶ ἀναιδείᾳ τῆς ἡμετέρας
γνώμης μᾶλλον φίλος ἐστίν.
790ΕΚ. ὦ τέκνον, ὦ παῖ παιδὸς μογεροῦ,
συλώμεθα σὴν ψυχὴν ἀδίκως
μήτηρ κἀγώ. τί πάθω; τί σ᾽ ἐγώ,
δύσμορε, δράσω; τάδε σοι δίδομεν
πλήγματα κρατὸς στέρνων τε κόπους·
795 τῶνδε γὰρ ἄρχομεν. οἲ ᾽γὼ πόλεως,
οἴμοι δὲ σέθεν· τί γὰρ οὐκ ἔχομεν;
τίνος ἐνδέομεν μὴ οὐ πανσυδίᾳ
χωρεῖν ὀλέθρου διὰ παντός;

***
ΑΝΤ. Γλυκό μου, χαϊδεμένο μου, θ᾽ αφήσεις
την έρμη σου τη μάνα και θα πέσειςαπ᾽ των εχθρών το χέρι· του πατέρατο μεγαλείο, παιδί μου, σε σκοτώνει,που άλλους αυτό τους σώζει· σε καλό σουδε βγήκε του πατέρα σου η αξία.Ω μαύρε εσύ, συφοριασμένε γάμε,που κάποτε μες στου Έχτορα το σπίτιμ᾽ έφερες νύφη, κι έλεα θα γεννούσαγιο βασιλιά της καρπερής Ασίαςκι όχι σφαχτό για Δαναούς. Χρυσό μου,δακρύζεις; Νιώθεις, αχ, τη συμφορά σου;750Γιατί με σφίγγεις με τα χέρια σου έτσικαι στον κόρφο μου πέφτεις σαν πουλάκιπου το κρύβει της μάνας του η φτερούγα;Δε θα βγει από τη γη, με το κοντάριτο ξακουστό του, ο Έχτορας, κανέναςαπό το πατρικό συγγενολόιή των Φρυγών η δύναμη, παιδί μου,να σε γλιτώσουν· άσπλαχνα θα πέσειςψηλάθε, κατακέφαλα —ω απαίσιοπήδημα!— κι η πνοούλα σου θα σβήσει.Ω εσύ, κορμί γλυκόπνοο και του κόρφουτης μάνας σου η χαρά, λοιπόν του κάκουσου ᾽δινα εγώ το γάλα των βυζιών μουστα σπάργανα, κι ανώφελα ήταν όλα760κι οι κόποι μου και οι έγνοιες μου για σένα.Τώρα —κι άλλη φορά ποτέ πια— σφίξουστης μάνας σου τον κόρφο, φίλησέ την,με τα δυο σου χεράκια αγκάλιασέ την,στο στόμα της το στόμα σου έλα βάλε.Ω βάρβαρων βασάνων εφευρέτες,Έλληνες, τί σας φταίει τ᾽ αθώο παιδάκικαι το σκοτώνετ᾽ έτσι; Ω του Τυνδάρεουβλαστάρι, κόρη εσύ του Δία δεν είσαι,από πολλούς θα φύτρωσες πατέρες,απ᾽ τον Αλάστορα, ύστερ᾽ απ᾽ το Φθόνο,το Φόνο και το Θάνατο κι απ᾽ όσαη γη θρέφει κακά· δε θα πιστέψω770ποτέ πως σ᾽ έχει κάμει ο Δίας, εσέναλάμια τόσων Ελλήνων και βαρβάρων.Α να χαθείς! Απ᾽ τα όμορφά σου μάτιαβγήκε η φριχτή καταστροφή, η ρημάχτρατων ξακουσμένων κάμπων της Φρυγίας.Νά, πάρτε το, σηκώστε το, γκρεμίστε το,αφού έτσι σας αρέσει· με τις σάρκεςχορτάστε του παιδιού· μας εξοντώνουνοι θεοί, το θάνατό του δεν μπορούμενα μποδίσουμε.

Δίνει το παιδί στον Ταλθύβιο.

Τ᾽ άθλιο το κορμί μουρίξτε το σ᾽ ένα πλοίο· ωραίο γάμοπάω να κάμω, που χάνω το παιδί μου.

Ανεβαίνει στο αμάξι και φεύγει με τους στρατιώτες που την είχαν φέρει.

780ΚΟΡ. Άμοιρη Τροία, χιλιάδες έχεις χάσειγια μια γυναίκα, για έναν έρμο γάμο.ΤΑΛ. Έλα, γιε μου, απ᾽ τον κόρφο της μάνας σουαφού βγήκες, να πας στα στεφάνια των πύργωντων προγόνων σου, εκεί που αποφάσισαντη ζωή σου ν᾽ αφήσεις.Πάρτε τόνε.

Ένας στρατιώτης παίρνει τον Αστυάναχτα και φεύγει.

Για τέτοια κηρύγματασκληρούς θα ᾽πρεπε ανθρώπους να στέλνουν·η καρδιά μου δεν είναι γι᾽ αυτά.

Φεύγει με τους συνοδούς του.

790ΕΚΑ. Γιε του δύστυχου γιου μου, παιδί μου,τη ζωή σου από με και τη μάνα σουοι κακούργοι την παίρνουν.Τί θα γίνω; Σαν τί να σου κάμω, κακόμοιρο;Απ᾽ το χέρι μας ένα περνά: το κεφάλι μαςνα χτυπούμε, τα στήθια να δέρνουμε·σου προσφέρνουμε αυτά. Την πατρίδα θρηνώ,κλαίω κι εσένα· σαν τί περιμένουμε ακόμα,τί μας λείπει, στην άβυσσο σύγκορμοινα χωθούμε του πλέριου χαμού;

Πέφτει καταγής και μένει ασάλευτη.

Μύθος και Λόγος στον Πλάτωνα

Ο μύθος κατέχει σημαντική θέση και στην πλατωνική φιλοσοφία, η λειτουργία του όμως είναι τελείως διαφορετική από ό,τι στους Σοφιστές. Για να κατανοήσουμε την πλατωνική λειτουργία του μύθου, θα πρέπει να προσφύγουμε στην πλατωνική γνωσιολογία. Ο Πλάτωνας, όπως διακρίνει επίπεδα πραγματικότητας, έτσι διαβαθμίζει σε επίπεδα και τη γνώση. Στον αιώνιο και αναλλοίωτο κόσμο των ιδεών αντιστοιχεί μια γνώση που οι προτάσεις της έχουν αναγκαστική εγκυρότητα (διαλεκτική, ἐπιστήμη, ἀληθὴς λόγος)· αντιθέτως, ο ρευστός και μεταβαλλόμενος κόσμος των φαινομένων μπορεί να περιγραφεί με προτάσεις που μόνο πιθανότητα μπορούν να διεκδικήσουν (δόξα, εἰκὸς λόγος, εἰκὸς μῦθος). Ανάμεσα στις δύο μορφές λόγου υπάρχει μια σαφής ιεράρχηση: όπως ο κόσμος των φαινομένων είναι απλή εικόνα, οντολογικά κατώτερη, του αληθούς κόσμου των ιδεών, έτσι και ο εἰκὸς λόγος ή μῦθος αποτελεί εικόνα, κατώτερη ως προς την εγκυρότητα και βεβαιότητα, του αληθούς λόγου της διαλεκτικής. Ο μύθος επομένως, όπως και η δόξα, η πιθανή γνώση, μπορεί να έχει ως αντικείμενό του μόνο τον κόσμο των φαινομένων και ποτέ δεν μπορεί να διεκδικήσει την εγκυρότητα της αλήθειας. Έτσι, ενώ στους Σοφιστές είχαμε μια οριζόντια εναλλαξιμότητα μύθου και λόγου ανάλογα με της ανάγκες της πειθούς, ο Πλάτωνας υιοθετεί μια κάθετη ιεράρχηση της γνώσης, που συνεπάγεται τον υποβιβασμό του μύθου και της δόξης έναντι της διαλεκτικής.

 

Στους πλατωνικούς διαλόγους όμως, πέρα από τους μύθους που διαμόρφωσε ο ίδιος ο Πλάτωνας, υπό την επίδραση κυρίως των Πυθαγορείων (π.χ. ο μύθος του Ηρός στο τέλος της Πολιτείας, ο μύθος της ψυχής στον Φαίδρο ή ο μύθος της δημιουργίας στον Τίμαιο), διασώζονται και κάποιοι σοφιστικοί μύθοι, όπως ο μύθος του Πρωταγόρα στον ομώνυμο διάλογο ή ο μύθος του Γύγη στην Πολιτεία, με τους οποίους θα ασχοληθούμε στη συνέχεια.

       

Μύθος και λόγος στον Πρωταγόρα (317e-328d)

Η επιχειρηματολογία του Σωκράτη

 

Θέμα του πλατωνικού Πρωταγόρα αποτελεί το περιεχόμενο της σοφιστικής διδασκαλίας και ειδικότερα η δυνατότητα διδασκαλίας της πολιτικής αρετής, την οποία υπόσχονται πως διδάσκουν οι Σοφιστές. Συγκεκριμένα, ο Σωκράτης ως εκπρόσωπος του Ιπποκράτη, ο οποίος επιθυμεί να γίνει μαθητής του Πρωταγόρα, εξαναγκάζει με τις επίμονες ερωτήσεις του τον τελευταίο να ορίσει επακριβώς το περιεχόμενο της διδασκαλίας του: τὸ δὲ μάθημά ἐστιν εὐβουλία περί τε τῶν οἰκείων, ὅπως ἂν ἄριστα τὴν αὑτοῦ οἰκίαν διοικοῖ, καὶ περὶ τῶν τῆς πόλεως, ὅπως τὰ τῆς πόλεως δυνατώτατος ἂν εἴη καὶ πράττειν καὶ λέγειν (318e). Κατά συνέπεια, ο Πρωταγόρας ισχυρίζεται πως διδάσκει την πολιτική τέχνη, έχει δηλαδή την ικανότητα να καταστήσει τους μαθητές του ικανούς πολίτες και στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή τους. Η ένσταση του Σωκράτη απέναντι στον παραπάνω ισχυρισμό του Πρωταγόρα είναι πως ο ίδιος είχε ως τώρα την εντύπωση ότι η πολιτική τέχνη δεν μπορεί να διδαχθεί. Για να στηρίξει την εντύπωσή του, χρησιμοποιεί δύο εμπειρικά επιχειρήματα που αφορούν, το πρώτο στη δημόσια συμπεριφορά των Αθηναίων, το δεύτερο στην ιδιωτική ζωή των μεγάλων πολιτικών ανδρών (μὴ τοίνυν ὅτι τὸ κοινὸν τῆς πόλεως οὕτως ἔχει, ἀλλὰ ἰδίᾳ ἡμῖν οἱ σοφώτατοι καὶ ἄριστοι τῶν πολιτῶν, 319e):

 

• (α) Το πρώτο επιχείρημα στηρίζεται στην αντιπαράθεση της πολιτικής τέχνης προς τις άλλες τέχνες ως προς τον τρόπο που τις αντιμετωπίζουν οι Αθηναίοι στις δημόσιες συζητήσεις τους. Συγκεκριμένα, στην περίπτωση των τεχνών που διδάσκονται, όπως είναι η αρχιτεκτονική ή η ναυπηγική, οι Αθηναίοι στις δημόσιες συζητήσεις τους δέχονται τη συμβουλή μόνο των ειδικών, στη περίπτωση όμως αποφάσεων για τη διοίκηση της πόλης επιτρέπουν στον καθένα να εκφράσει τη γνώμη του, πράγμα που σημαίνει πως δεν θεωρούν την πολιτική τέχνη εξειδικευμένη γνώση που αποκτιέται με διδασκαλία, όπως οι άλλες τέχνες

 

• (β) Οι μέγιστοι πολιτικοί άνδρες της Αθήνας, που ασφαλώς κατέχουν την πολιτική τέχνη και θα ήταν οι κατεξοχήν αρμόδιοι να τη διδάξουν, αποδείχτηκαν ανίκανοι να τη μεταδώσουν στους άλλους και κυρίως στα παιδιά τους, άρα η συγκεκριμένη τέχνη αποκλείεται να μπορεί να διδαχθεί.

 

Ασφαλώς δεν θα πρέπει να καταλάβουμε κυριολεκτικά τη δήλωση του Σωκράτη πως δεν πιστεύει στη δυνατότητα διδασκαλίας της αρετής, αλλά θα πρέπει να την εννοήσουμε ως ειρωνικό ισχυρισμό. Η σωκρατική ειρωνεία στο σημείο αυτό στόχο έχει να εξαναγκάσει τον Πρωταγόρα να αποδείξει την αντίθετη θέση. Αν ο ισχυρισμός του Σωκράτη ήταν κυριολεκτικός, τότε θα ήταν ακατανόητες οι συνεχείς απόπειρές του, στους πρώιμους πλατωνικούς διαλόγους, να οδηγήσει τους συνομιλητές του σε ορισμό των ηθικών εννοιών ή η πεποίθησή του πως κακός μπορεί να είναι κανείς μόνο από άγνοια. Επιπλέον, η ειρωνεία είναι εμφανής και στα επιχειρήματά του, που μιμούνται τον εμπειρικό χαρακτήρα της πρωταγόρειας επιχειρηματολογίας και προϋποθέτουν πως οι Αθηναίοι και οι μέγιστοι πολιτικοί άνδρες υπήρξαν σοφοί (ἐγὼ γὰρ Ἀθηναίους φημὶ σοφούς εἶναι, 319b·οἱ σοφώτατοι καὶ ἄριστοι τῶν πολιτῶν, 319e), κάτι που αμφισβητείται σε άλλους πλατωνικούς διαλόγους· πρβλ. τον συγγενικό ως προς το θέμα διάλογο Μένων (98b-100c), όπου οι πολιτικοί άνδρες εμφανίζονται να ενεργούν όχι με βάση την ἐπιστήμην, αλλά μόνο μιαν αθεμελίωτη ὀρθὴν δόξαν.

      

Ο μύθος του Πρωταγόρα

 

Ο Πρωταγόρας για να αντικρούσει το πρώτο επιχείρημα του Σωκράτη θα μεταχειριστεί δύο μορφές διδασκαλίας: έναν μύθο καταρχήν και λογική επιχειρηματολογία στη συνέχεια. Η χρήση του μύθου, παρότι αυτός δεν έχει αποδεικτική ισχύ, δικαιολογείται από τον ίδιο τον σοφιστή: είναι προτιμότερο να χρησιμοποιήσει τον μύθο ὡς πρεσβύτερος νεωτέροις και επειδή ο μύθος είναι χαριέστερος (320c). Ο μύθος επομένως λειτουργεί ως ευχάριστη εκλαΐκευση της σοφιστικής διδασκαλίας, την υποστηρίζει διασαφηνίζοντάς την. Ο συγκεκριμένος μύθος, που παρατίθεται από τον Πλάτωνα και αποτελεί μια εξιστόρηση της πιθανής εξέλιξης του ανθρώπινου πολιτισμού, ίσως είναι δημιουργία του ίδιου του Πρωταγόρα που περιλαμβανόταν στο έργο του Περὶ τῆς ἐν ἀρχῇ καταστάσεως.

 

Από τη στιγμή πάντως που ο Πρωταγόρας αποφασίζει να προσφύγει στο μέσο της μυθικής αφήγησης, αυτό έχει κάποιες συνέπειες για την παρουσίαση της άποψής του, που δεν θα πρέπει να αγνοηθούν κατά την ανάγνωση του μύθου. Καταρχήν, η ανθρώπινη κοινωνία και η λειτουργία της πολιτικής αρετής εντός της δεν θα περιγραφούν σε συγχρονικό επίπεδο, αλλά θα ερμηνευτούν μέσω της γένεσής τους σε ιστορική προοπτική, όπως γίνεται συνήθως στους μύθους, που ερμηνεύουν μια υφιστάμενη κατάσταση πραγμάτων με την αναγωγή της στις απαρχές. Επιπλέον, ο μύθος ως αφήγηση απαιτεί την ύπαρξη δρώντων υποκειμένων τα οποία με τη σκόπιμη δράση τους στοχεύουν σε κάποιο αποτέλεσμα. Έτσι, και στον συγκεκριμένο μύθο η εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού θα παρουσιαστεί ως αποτέλεσμα της εμπρόθετης δράσης κάποιων θεϊκών όντων. Την εμπλοκή αυτή των θεών στην ανθρώπινη ιστορία δεν θα πρέπει να την εκλάβουμε κυριολεκτικά, αλλά θα πρέπει να τη δούμε απλώς ως τυπικό στοιχείο των μύθων. Είναι γνωστή άλλωστε η αγνωστικιστική στάση του Πρωταγόρα απέναντι στο ζήτημα της ύπαρξης των θεών. Πίσω από τους θεούς και τις προθέσεις τους θα πρέπει να δούμε τη φύση με την αιτιότητά της. Αυτό σημαίνει επιπλέον πως τη φύση στον Πρωταγόρα δεν θα πρέπει να την αντιληφθούμε τελεολογικά, επειδή η δράση των θεών είναι σκόπιμη. Είναι απίθανο ο Πρωταγόρας να δεχόταν τελεολογικές ερμηνείες της φύσης και ασφαλώς αν το υποστήριζε θα παρουσίαζε τον άνθρωπο να διαθέτει εξαρχής την πολιτική τέχνη. Είναι εξάλλου γνωστή η επίκριση του Σωκράτη στον Φαίδωνα για τους προηγούμενους φιλοσόφους, που ερμήνευαν τη φύση χρησιμοποιώντας μηχανιστικές μόνο αιτίες και αποκλείοντας τα τελικά αίτια.

 

Σύμφωνα με τον μύθο του Πρωταγόρα, η ανθρώπινη ιστορία μοιράζεται σε δύο σαφώς διακεκριμένες φάσεις: στην πρώτη ο άνθρωπος χάρη στις έμφυτες τεχνικές δεξιότητές του ανέπτυξε τεχνικό πολιτισμό, κατά τη δεύτερη περίοδο δημιούργησε την κοινωνική οργάνωση· την πρώτη περίοδο εγκαινιάζει η προσφορά του Προμηθέα, τη δεύτερη η επέμβαση του Δία. Στο σημείο αυτό ο Πρωταγόρας τροποποιεί τον παραδοσιακό μύθο του Προμηθέα, προσαρμόζοντάς τον στις ανάγκες της επιχειρηματολογίας του, και διαφοροποιείται από προγενέστερες επεξεργασίες του. Συγκεκριμένα, τόσο ο Ησίοδος (Θεογ. 507-569), όσο και ο Αισχύλος (Προμ. Δεσμ. 436-506) μοιράζουν την ανθρώπινη ιστορία σε μια προπολιτισμική και μια πολιτισμένη κατάσταση· η μετάβαση και στις δύο περιπτώσεις πραγματοποιείται χάρη στον Προμηθέα και ερμηνεύεται απαισιόδοξα από τον Ησίοδο, αισιόδοξα από τον Αισχύλο. Ο Πρωταγόρας κρατά την αισιοδοξία του Αισχύλου, δίνει όμως ιδιαίτερη έμφαση όχι στην επέμβαση του Προμηθέα, αλλά στο πέρασμα από τον τεχνικό πολιτισμό, που ανέπτυξε καταρχήν ο άνθρωπος, στην οργάνωση κοινωνιών, γιατί η κοινωνική οργάνωση είναι αυτή που ενδιαφέρει την επιχειρηματολογία του.

 

Κατά την πρώτη φάση της ανθρώπινης ιστορίας, παρουσιάζεται η δημιουργία του ανθρώπου και των υπόλοιπων ζωντανών οργανισμών από τους θεούς μέσα στη γη και στη συνέχεια ο εξοπλισμός τους με τα φυσικά τους χαρακτηριστικά και τις έμφυτες ικανότητές τους. Ο εξοπλισμός των ζώων ανατίθεται στον Επιμηθέα και τον Προμηθέα, οι οποίοι έπειτα από εισήγηση του πρώτου θα προχωρήσουν σε κατανομή των αρμοδιοτήτων τους, κατανομή όμως εσφαλμένη, όπως δηλώνουν τα ονόματά τους, αφού ο Επιμηθέας, που σκέφτεται εκ των υστέρων, αναλαμβάνει τη διανομή, ενώ ο προνοητικός Προμηθέας ορίζεται να επιθεωρήσει εκ των υστέρων το αποτέλεσμα. Η κατανομή αρμοδιοτήτων ανάμεσα στα δύο αδέρφια αποτελεί ένα εύρημα του μύθου για να ερμηνευθεί η υπεροχή του ανθρώπου απέναντι στα άλλα ζώα ως προς τις φυσικές καταβολές του, καθώς αποτέλεσμα της κατανομής θα είναι αφενός η παράλειψη του Επιμηθέα να εξοπλίσει το ανθρώπινο είδος και αφετέρου ο προνομιακός εξοπλισμός του από τον Προμηθέα με θεϊκά δώρα, τη φωτιά και τις τεχνικές γνώσεις. Η διανομή των φυσικών χαρακτηριστικών και εφοδίων στα ζώα παρουσιάζεται τμηματικά: καταρχήν ο Επιμηθέας προσπαθεί να δημιουργήσει ισορροπίες ανάμεσα στα είδη του ζωικού βασιλείου ως προς τα φυσικά χαρακτηριστικά τους, προκειμένου να μην εξαφανιστεί κάποιο απ' αυτά (καὶ τἆλλα οὕτως ἐπανισῶν ἔνεμε. ταῦτα δὲ ἐμηχανᾶτο εὐλάβειαν ἔχων μή τι γένος ἀϊστωθείη, 321a)· στη συνέχεια τους παρέχει εφόδια για να αντιμετωπίζουν τις καιρικές συνθήκες (ἔπειτα πρὸς τὰς ἐκ Διὸς ὥρας εὐμάρειαν ἐμηχανᾶτο, 321a)· και τέλος ορίζει το είδος της τροφής τους, από την οποία εξαρτά και τη συχνότητα της αναπαραγωγής τους (τοὐντεῦθεν τροφὰς ἄλλοις ἄλλας ἐξεπόριζε, 321b). Ο Επιμηθέας όμως, όπως είναι αναμενόμενο κάνει κάποιο λάθος: δεν δείχνει την απαιτούμενη προνοητικότητα και τα εφόδια τού τελειώνουν πριν ολοκληρώσει τον εξοπλισμό όλων των ζώων. Το αποτέλεσμα είναι να μείνει το ανθρώπινο γένος εντελώς γυμνό και να κινδυνεύει με εξαφάνιση. Προκειμένου να αναπληρώσει την παράλειψη αυτή του αδερφού του ο Προμηθέας, προχωρεί σε κλοπή της φωτιάς και των τεχνικών γνώσεων από τους θεούς και τα χαρίζει στους ανθρώπους. Με τον τρόπο αυτόν το ανθρώπινο είδος σώθηκε από την εξαφάνιση, αλλά ταυτόχρονα και διαφοροποιήθηκε από τα άλλα ζώα, καθώς εφοδιάστηκε με θεϊκά χαρίσματα. Κατά συνέπεια οι τεχνικές γνώσεις και δεξιότητες, με τις οποίες ο άνθρωπος ανέπτυξε τις διάφορες τέχνες, ανήκουν στον φυσικό εξοπλισμό του και είναι έμφυτες, όπως δείχνει το γεγονός πως δόθηκαν στον άνθρωπο κατά τη στιγμή της δημιουργίας του, πριν ακόμη εμφανιστεί στο φως, όπως και τα χαρακτηριστικά των υπόλοιπων ζώων (ἐπειδὴ δ' ἄγειν αὐτὰ πρὸς φῶς ἔμελλον, 320d), ἤδη δὲ καὶ ἡ εἱμαρμένη ἡμέρα παρῆν, ἐν ᾗ ἔδει καὶ ἄνθρωπον ἐξιέναι ἐκ γῆς εἰς φῶς, 321c)). Σε αντίθεση με τις τεχνικές γνώσεις η πολιτική τέχνη δεν είναι έμφυτη στον άνθρωπο, γιατί δεν δόθηκε σ' αυτόν εξαρχής. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Προμηθέας δεν μπόρεσε να την κλέψει, γιατί την κατείχε ο βασιλιάς των θεών, ο Δίας, και το παλάτι του Δία το φύλαγαν φοβεροί φρουροί. Αντιθέτως, ήταν εύκολο να κλέψει τη φωτιά και τις τεχνικές γνώσεις από το εργαστήριο της Αθηνάς και του Ηφαίστου.

 

Χάρη στις τεχνικές του δεξιότητες, που τον διαφοροποιούν από τα άλλα ζώα και τον εξομοιώνουν με τους θεούς, ο άνθρωπος θα αναπτύξει διάφορες τέχνες, μερικές από τις οποίες αναφέρει ενδεικτικά ο Πρωταγόρας. Αναφέρεται καταρχήν η δημιουργία βωμών και αγαλμάτων των θεών και γενικότερα η ανάπτυξη της θρησκευτικής λατρείας· παρότι όμως ο Πρωταγόρας μιλά για τη δημιουργία της θρησκείας ως κοινωνικού φαινομένου και αναγνωρίζει πως αυτή αποτελεί φυσική ανάγκη του ανθρώπου, δεν παίρνει θέση για την ύπαρξη ή όχι του αντικειμένου της λατρείας, συνεπής προς την αγνωστικιστική στάση του στο ζήτημα των θεών. Στη συνέχεια αναφέρεται η δημιουργία της γλώσσας ως μέσου επικοινωνίας ανάμεσα στους ανθρώπους, και τέλος η εφεύρεση διάφορων πρακτικών τεχνών με τις οποίες κατασκευάζονται κατοικίες, ενδύματα, υποδήματα, κρεβάτια και παράγονται γεωργικά προϊόντα. Παρότι όμως ο άνθρωπος με τον τεχνικό πολιτισμό του κατάφερε να αναπληρώσει τις ελλείψεις που του άφησε ο Επιμηθέας και να εξασφαλίσει τη διαβίωσή του, δεν μπορούσε ακόμη να αντεπεξέλθει στον αγώνα του εναντίον των αγρίων θηρίων, γιατί εξακολουθούσε να είναι ασθενέστερος απ' αυτά. Ο λόγος ήταν το ότι οι άνθρωποι κατοικούσαν διασκορπισμένοι, επειδή δεν διέθεταν ακόμη την ικανότητα να οργανώσουν πολιτείες· γι' αυτό και δεν μπορούσαν να συνενώσουν τις δυνάμεις τους σ' έναν συντονισμένο πόλεμο εναντίον των άγριων θηρίων, αφού η πολεμική τέχνη απαιτεί οργάνωση και άρα προϋποθέτει την πολιτική τέχνη. Οι άνθρωποι βέβαια αντιλαμβάνονταν πως μόνο με τη συνάθροιση θα κατάφερναν να σωθούν, γι' αυτό και έκαναν απόπειρες να δημιουργήσουν πόλεις. Οι απόπειρες αυτές αποτύγχαναν, γιατί, κατά τον Πρωταγόρα όπως και για αρκετούς άλλους σοφιστές, βασικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης είναι η αδικία. Κατά συνέπεια, οι άνθρωποι κάθε φορά που επιχειρούσαν να συναθροισθούν, επειδή ακριβώς τους έλειπε η τέχνη της κοινωνικής οργάνωσης, που δεν τους είναι έμφυτη, αδικούσαν ο ένας τον άλλον, με αποτέλεσμα να διασκορπίζονται πάλι. Ως αποτέλεσμα της πείρας που συσσώρευαν οι άνθρωποι κατά τις επανειλημμένες αυτές απόπειρές τους κατάφεραν τελικά να αναπτύξουν την αἰδῶ και τη δίκην (σε μυθικό επίπεδο τους τις χάρισε ο Δίας). Αἰδὼς είναι η ντροπή που μας αποτρέπει από την παράβαση των άγραφων νόμων της ηθικής, ο αλληλοσεβασμός, ενώ η δίκη είναι ο σεβασμός προς τους γραπτούς νόμους της πολιτείας. Χάρη σ' αυτά τα δύο στοιχεία, που είναι επίκτητα, αφού οι άνθρωποι τα απέκτησαν κάποια στιγμή μέσα στην ιστορική τους πορεία, μπόρεσαν τελικά να δημιουργήσουν οργανωμένες κοινωνίες και να συνδεθούν με δεσμούς φιλίας. Σύμφωνα μάλιστα με τον μύθο, ο Δίας διέταξε τον Ερμή να μοιράσει την αἰδῶ και τη δίκην σε όλους τους πολίτες, σε αντίθεση με την εξειδικευμένη κατανομή των άλλων τεχνών, γιατί αλλιώς θα ήταν αδύνατο να υπάρξουν οργανωμένες κοινωνίες. Αυτό σε πραγματικό επίπεδο σημαίνει πως στις οργανωμένες πολιτείες όλοι οι πολίτες σε κάποιο βαθμό διαθέτουν την πολιτική αρετή, χωρίς αυτό όμως να υπονοεί πως είναι έμφυτη, αφού ακόμη και ο Δίας αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο κάποιος να μην την κατέχει και ορίζει γι' αυτόν ως τιμωρία τον θάνατο.

 

Μέσα από τη μυθική αφήγηση του Πρωταγόρα, γίνεται φανερό πως όσον αφορά στο δίπολο φύση-νόμος, που διατρέχει τη σκέψη όλων των σοφιστών, αυτός τάσσεται με το μέρος του νόμου.^[9] Κατά την άποψή του, η δημιουργία κοινωνιών, στην οποία προχώρησαν οι άνθρωποι έπειτα από μια συμφωνία, ένα είδος κοινωνικού συμβολαίου, αποτέλεσε μια θετική εξέλιξη στην ανθρώπινη ιστορία. Ο συμβατικός χαρακτήρας της κοινωνικής οργάνωσης δεν την καθιστά υποδεέστερη της φύσης, αλλά αντίθετα ο νόμος υπερβαίνει τη φύση και συμπληρώνει τις ατέλειές της. Κατά τον Πρωταγόρα επομένως η ανθρώπινη ιστορία είναι μια συνεχής πρόοδος κατά τη διάρκεια της οποίας η σπουδαιότερη κατάκτηση των ανθρώπων είναι η οργάνωση κοινωνιών, η θέσπιση νόμων που ρυθμίζουν τις σχέσεις τους.

 

Από τον μύθο του Πρωταγόρα συνάγονται δύο συμπεράσματα, που αναιρούν το πρώτο επιχείρημα του Σωκράτη:

 

• (α) Η πολιτική αρετή δεν είναι έμφυτη στον άνθρωπο, αλλά επίκτητη, αφού την ανέπτυξε σε ένα μεταγενέστερο στάδιο της ιστορίας του, πράγμα που σημαίνει πως αυτή αποκτιέται με τη διδασκαλία.

 

• (β) Στις οργανωμένες κοινωνίες όλοι οι πολίτες κατέχουν την πολιτική αρετή, γιατί όλοι την έχουν διδαχθεί από τα παιδικά τους χρόνια. Όπως θα τονίσει στη συνέχεια ο Πρωταγόρας, η οικογένεια, το σχολείο και η πολιτεία με τους νόμους της επιχειρούν σε μια συντονισμένη προσπάθεια να εντάξουν το παιδί στην κοινωνία μαθαίνοντάς του το σωστό και το λάθος.

 

Με την πρώτη θέση ο Πρωταγόρας αναιρεί τον ισχυρισμό του Σωκράτη ότι η αρετή δεν μπορεί να διδαχθεί, ενώ με τη δεύτερη, ως βασικός θεωρητικός της δημοκρατικής ιδεολογίας και φίλος του Περικλή, δικαιολογεί την πρακτική της Αθηναϊκής δημοκρατίας. Οι Αθηναίοι σωστά επιτρέπουν στον καθένα να εκφέρει τη γνώμη του για πολιτικά ζητήματα, αφού όλοι κατέχουν την πολιτική αρετή· αυτό όμως δεν σημαίνει, όπως υπέθεσε ο Σωκράτης, πως η αρετή δεν διδάσκεται.

       

Ο λόγος του Πρωταγόρα

 

Στη συνέχεια ο Πρωταγόρας, αναγνωρίζοντας πως ο μύθος του δεν μπορεί να διαθέτει αποδεικτική ισχύ (ἵνα δὲ μὴ οἴῃ ἀπατᾶσθαι), θα επιχειρήσει να στηρίξει με λογική επιχειρηματολογία τα δύο συμπεράσματα που προέκυψαν απ' αυτόν και με τα οποία αναιρείται το πρώτο επιχείρημα του Σωκράτη (323a5-324d2), και έπειτα θα περάσει στην αναίρεση του δεύτερου επιχειρήματος (324d3-328d2). Κατά την ανάπτυξη της επιχειρηματολογίας του ο Πρωταγόρας φροντίζει επιμελώς με αυτοαναφορικές φράσεις να υποδεικνύει στους ακροατές του την πορεία της σκέψης του και επίσης να καθιστά σαφές σε ποιο σημείο της επιχειρηματολογίας του Σωκράτη απαντά. Σε αντίθεση με τη μυθική αφήγηση, όπου η παρουσία του αντίπαλου λόγου είναι λανθάνουσα και εντοπίζεται μόνο στις τροποποιήσεις που επέφερε στον παραδοσιακό μύθο ο Σοφιστής, προκειμένου αυτός να εξυπηρετήσει την επιχειρηματολογία του, στον λόγο που ακολουθεί η παρουσία της αντίπαλης επιχειρηματολογίας είναι κυρίαρχη και σε σημαντικό βαθμό επηρεάζει τη διαμόρφωση και την εκφορά της. Η προσπάθεια του Πρωταγόρα να προσαρμόσει τον λόγο του στον προηγούμενο λόγο του Σωκράτη θα αποτελέσει οδηγό της αναγνωστικής διαδικασίας.

 

Ο Πρωταγόρας καταρχήν δικαιολογεί την πρακτική των Αθηναίων, στην οποία αναφέρθηκε προηγουμένως ο Σωκράτης, αποδεικνύοντας ότι αυτοί πιστεύουν πως ο καθένας έχει μερίδιο στην πολιτική αρετή, επομένως δικαιολογημένα δέχονται τη γνώμη του καθενός για πολιτικά ζητήματα. Το επιχείρημά του στηρίζεται σε μια αντιθετική σύγκριση της πολιτικής τέχνης προς τις άλλες τέχνες. Στην περιοχή των άλλων τεχνών θεωρούμε συνηθισμένο και σώφρον να παραδεχθεί κάποιος πως δεν κατέχει μια απ' αυτές, γιατί ασφαλώς δεν πιστεύουμε πως είναι αναγκαίο να τις κατέχουν όλοι· στην περίπτωση όμως της πολιτικής αρετής θεωρούμε παράλογο να παραδεχθεί κάποιος πως στερείται τελείως ηθικών αρχών και δεν σέβεται τη δικαιοσύνη· αντιθέτως περιμένουμε πως ακόμη και ο άδικος θα προσποιηθεί τον δίκαιο, ασφαλώς επειδή κρίνουμε αναγκαία την κατοχή της πολιτικής αρετής από όλους τους πολίτες. Με το συγκεκριμένο επιχείρημα, όπως και με τον μύθο προηγουμένως, ο Πρωταγόρας κατοχυρώνει το θεμέλιο της Αθηναϊκής δημοκρατίας: τη συμμετοχή όλων των πολιτών στη διαχείριση των κοινών.

 

Αφού κατοχύρωσε θεωρητικά τη περιγραφή της αθηναϊκής συμπεριφοράς στην οποία στήριξε το πρώτο του επιχείρημα ο αντίπαλός του (ὅτι μὲν οὖν πάντ' ἄνδρα εἰκότως ἀποδέχονται περὶ ταύτης τῆς ἀρετῆς σύμβουλον διὰ τὸ ἡγεῖσθαι παντὶ μετεῖναι αὐτῆς ταῦτα λέγω, 323c3-5), περνάει στη συνέχεια ο Πρωταγόρας στην αναίρεση του συμπεράσματος που έβγαλε απ' αυτή ο Σωκράτης και αποδεικνύει τη δυνατότητα διδασκαλίας της πολιτικής αρετής (ὅτι δὲ αὐτὴν οὐ φύσει ἡγοῦνται εἶναι οὐδ' ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου, ἀλλὰ διδακτόν τε καὶ ἐξ ἐπιμελείας παραγίγνεσθαι ᾧ ἂν παραγίγνηται, τοῦτό σοι μετὰ τοῦτο πειράσομαι ἀποδεῖξαι, 323c5-8). Το επιχείρημά του στηρίζεται καταρχήν στη διάκριση ανάμεσα σε φυσικά και επίκτητα χαρακτηριστικά και στον τρόπο που τα αντιμετωπίζουμε κι έπειτα σε μια ερμηνεία των ποινών που επιβάλλονται στους άδικους, περνώντας έτσι από το χώρο των ιδιωτικών σχέσεων των πολιτών στον χώρο της πολιτείας (ταύτην οὖν τὴν δόξαν πάντες ἔχουσιν, ὅσοιπερ τιμωροῦνται καὶ ἰδίᾳ καὶ δημοσίᾳ, 324b). Συγκεκριμένα, οι άνθρωποι όταν διαπιστώσουν πως κάποιος συνάνθρωπός τους έχει ένα φυσικό ελάττωμα (φύσει ἢ τύχει κακά, 323d), για παράδειγμα είναι άσχημος ή μικρόσωμος, δεν προσπαθούν να τον αλλάξουν με νουθεσίες και τιμωρίες, αλλά αντιθέτως τον συμπονούν, γιατί ξέρουν πως οτιδήποτε φυσικό δεν μπορεί να μεταβληθεί. Όταν όμως κάποιος είναι άδικος ή ασεβής και γενικά στερείται πολιτικής αρετής, τότε οργίζονται μαζί του και προσπαθούν να τον αλλάξουν με νουθεσίες και τιμωρίες, ασφαλώς επειδή θεωρούν τα ελαττώματα αυτά επίκτητα και πιστεύουν πως κάποιος μπορεί να τα αποβάλει με επιμέλεια, εξάσκηση και διδασκαλία (ὅσα ἀγαθὰ ἐξ ἐπιμελείας καὶ ἀσκήσεως καὶ διδαχῆς γίγνονται ἀνθρώποις, 323d). Η συμπεριφορά επομένως των ανθρώπων στις διαπροσωπικές τους σχέσεις αποδεικνύει πως αυτοί αποδέχονται τη δυνατότητα διδασκαλίας της αρετής. Το ίδιο συμπέρασμα προκύπτει και από την πρακτική της πολιτείας στο θέμα των ποινών. Η πολιτεία επιβάλλει τις ποινές στους άδικους όχι με στόχο την εκδίκηση ή την ανταπόδοση για ένα περασμένο αδίκημα (το παρελθόν άλλωστε δεν μπορεί να μεταβληθεί, όπως και τα φυσικά ελαττώματα), αλλά για να αποτρέψει από παρόμοια αδικήματα στο μέλλον. Στόχος της επομένως είναι ο σωφρονισμός του αδίκου και ο παραδειγματισμός των υπολοίπων πολιτών. Κατά συνέπεια η πολιτεία με την πρακτική της επικυρώνει την άποψη πως η αρετή μπορεί να διδαχθεί. Στο σημείο αυτό ο Πρωταγόρας στηρίζει την άποψή του σε μια ορθολογιστική (ὁ μετὰ λόγου ἐπιχειρῶν κολάζειν, 324b) ερμηνεία των ποινών, που είναι αρκετά πρωτοποριακή για την εποχή του, και απορρίπτει ως παράλογη και ζωώδη (ὅστις μὴ ὥσπερ θηρίον ἀλογίστως τιμωρεῖται, 324b) τη συνήθη ερμηνεία των ποινών ως εκδίκησης ή ανταπόδοσης. Πριν περάσει στην αναίρεση του δεύτερου επιχειρήματος του Σωκράτη, ο Πρωταγόρας συνοψίζει για μιαν ακόμη φορά την μέχρι τώρα επιχειρηματολογία του, υποδηλώνοντας παράλληλα πως επιβεβαίωσε και με τον λόγο του τα συμπεράσματα που προέκυψαν από τον μύθο: (α) ὡς εἰκότως ἀποδέχονται οἱ σοὶ πολῖται καὶ χαλκέως καὶ σκυτοτόμου συμβουλεύοντος τὰ πολιτικά, και (β) ὅτι διδακτὸν καὶ παρασκευαστὸν ἡγοῦνται ἀρετήν (324c-d). Εμφανής είναι στην κατάληξη αυτού του πρώτου μέρους της επιχειρηματολογίας η αυτοπεποίθηση του Πρωταγόρα, καθώς και η ειρωνική διάθεσή του προς τον Σωκράτη: εμφατική αναφορά στους Αθηναίους, τους συμπολίτες του Σωκράτη, που με τις απόψεις τους όμως επικυρώνουν τις θέσεις του σοφιστή· ειρωνική επαναφορά του χαλκέως και του σκυτοτόμου, που χρησιμοποίησε παραδειγματικά στα επιχειρήματά του ο Σωκράτης.

 

Αξίζει στο σημείο αυτό να σημειωθεί ο εμπειρικός χαρακτήρας της επιχειρηματολογίας του Πρωταγόρα, αφού αυτή βασίζεται στη συμπεριφορά και τις γνώμες της πλειοψηφίας: διὰ τὸ ἡγεῖσθαι παντὶ μετεῖναι αὐτῆς, ὅτι δὲ αὐτὴν οὐ φύσει ἡγοῦνται εἶναι, ὅτι διδακτὸν καὶ παρασκευαστὸν ἡγοῦνται ἀρετήν, κλπ. (πρβλ. επίσης τη συχνή χρήση αιτιολογικών μετοχών με υποκειμενική αιτιολογία). Η προσπάθεια αυτή να αποδειχθεί το διδακτό της αρετής με βάση τις απόψεις των πολλών δεν θα πρέπει να εκληφθεί ως αδυναμία της επιχειρηματολογίας του Πρωταγόρα, αλλά θα πρέπει να κατανοηθεί ως αναγκαία συνέπεια της γνωσιολογίας του. Κατά τον Πρωταγόρα η αλήθεια είναι πάντα σχετική και δεν υπάρχουν απόλυτα κριτήριά της. Σ' έναν τέτοιο κόσμο όπου βασιλεύει η σχετικότητα, το μοναδικό κριτήριο εγκυρότητας που μπορεί να ισχύσει είναι η γνώμη της πλειοψηφίας (τὸ κοινῇ δόξαν τοῦτο γίγνεται ἀληθὲς τότε, ὅταν δόξῃ καὶ ὅσον ἂν δοκῇ χρόνον, Θεαίτητος 172b). Καθίσταται έτσι εμφανής η συνάφεια της γνωσιοθεωρίας του Πρωταγόρα με τη δημοκρατική ιδεολογία του. Παράλληλα όμως αποκαλύπτεται και η απόσταση που χωρίζει τη μεθοδολογία του Σοφιστή από τη μεθοδολογία του Σωκράτη και του Πλάτωνα: ο πρώτος δεν έχει τη δυνατότητα να προσφύγει σε μια αυστηρά παραγωγική μορφή συλλογισμού, όπως θα κάνει ο Σωκράτης στο δεύτερο μέρος του διαλόγου, όπου θέτει ως προϋπόθεση της απόδειξής του τον ορισμό του απόλυτου περιεχομένου της αρετής, προκειμένου να διαπιστώσει στη συνέχεια αν αυτή αναγκαστικά διαθέτει η όχι το κατηγόρημα του διδακτού.

 

Περνώντας στην αναίρεση του δεύτερου επιχειρήματος του Σωκράτη (ἔτι δὲ λοιπὴ ἀπορία ἐστίν, ἣν ἀπορεῖς περὶ τῶν ἀνδρῶν τῶν ἀγαθῶν, 324d), ο Πρωταγόρας δηλώνει προγραμματικά πως δεν θα χρησιμοποιήσει πλέον μύθο, αλλά θα περιοριστεί μόνο σε λογική επιχειρηματολογία (οὐκέτι μῦθόν σοι ἐρῶ, ἀλλὰ λόγον, 324d). Ο λόγος του αρθρώνεται σε δύο στάδια: δηλώνεται καταρχήν αρνητικά μ' ένα πιθανολογικό επιχείρημα πως είναι απίθανο οι ικανοί πολιτικοί άνδρες να μην διδάσκουν στα παιδιά τους κάτι τόσο σημαντικό και απαραίτητο όσο η πολιτική αρετή και στη συνέχεια αποδεικνύεται καταφατικά πως όχι μόνο οι πολιτικοί άνδρες αλλά και ολόκληρη η κοινωνία σε μια συντονισμένη ενέργεια προσπαθεί να μεταδώσει την πολιτική αρετή στα παιδιά. Το πιθανολογικό επιχείρημα στηρίζεται στην ασυμμετρία που θα υπήρχε, αν ίσχυε ο ισχυρισμός του Σωκράτη, ανάμεσα στη μεγάλη σπουδαιότητα της πολιτικής αρετής και στην έλλειψη διδασκαλίας της. Από τη στιγμή που στα προηγούμενα αποδείχτηκε η δυνατότητα διδασκαλίας της πολιτικής αρετής και η αναγκαιότητά της προκειμένου να υπάρξει κοινωνική οργάνωση, είναι παράδοξο οι πολιτικοί άνδρες να μην τη διδάσκουν στα παιδιά τους, αν λάβουμε μάλιστα υπόψη μας και το γεγονός ότι επιβάλλονται οι μέγιστες ποινές σε όποιον δεν την κατέχει. Η παραπάνω ασυμμετρία επηρεάζει και τη διατύπωση του συλλογισμού του Πρωταγόρα: πληθώρα υποθετικών προτάσεων, που τονίζουν τη σπουδαιότητα της πολιτικής αρετής, σύντομη διατύπωση του παράδοξου συμπεράσματος: σκέψαι ὡς θαυμασίως γίγνονται οἱ ἀγαθοί (325b).

 

Φυσικά ο Πρωταγόρας θα πρέπει να αποδείξει και καταφατικά τον ισχυρισμό του, και αυτό ακριβώς θα κάνει στη συνέχεια μ' ένα εμπειρικό επιχείρημα που βασίζεται στην εκπαίδευση των νεαρών Αθηναίων. Όλοι οι διαδοχικοί φορείς της εκπαίδευσης, οικογένεια, σχολείο και πολιτεία, καταβάλλουν συνεχείς προσπάθειες να εντάξουν το παιδί στην κοινωνία της πόλης διδάσκοντάς του την πολιτική αρετή. Οι γονείς αρχικά προσπαθούν ακόμη και με τιμωρίες να του μάθουν τη διάκριση ανάμεσα στο σωστό και στο λάθος· έπειτα οι δάσκαλοι, γραμματιστής, κιθαριστής και παιδοτρίβης, προσπαθούν, με τα πρότυπα της λογοτεχνίας, την επίδραση της μουσικής και τη γυμναστική, να διαμορφώσουν την ψυχή και το σώμα του και να τον κάνουν καλὸν κἀγαθόν· τέλος η πολιτεία με τους νόμους της υποδεικνύει στον νεαρό Αθηναίο ένα πρότυπο ζωής. Ο Πρωταγόρας κλείνει την επιχειρηματολογία του απευθύνοντας στον Σωκράτη ένα ρητορικό ερώτημα: μετά από τόσες προσπάθειες που καταβάλλονται για τη διδασκαλία της πολιτικής αρετής, είναι δυνατόν να αμφιβάλλει ακόμη για τη δυνατότητα διδασκαλίας της; Το ερώτημα αντανακλά την αυτοπεποίθησή του για τη δραστικότητα της επιχειρηματολογίας του· δεν υπολογίζει όμως τη μεθοδολογική απόσταση που τον χωρίζει από τον Σωκράτη, και η οποία θα καταστεί φανερή στο δεύτερο μισό του διαλόγου.

 

Απομένει όμως κάτι ακόμη ανερμήνευτο στο επιχείρημα του Σωκράτη: διὰ τί οὖν τῶν ἀγαθῶν πατέρων πολλοὶ υἱεῖς φαῦλοι γίγνονται; (326e) Η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα θα δοθεί με σύγκριση της πολιτικής τέχνης προς τις άλλες τέχνες: όπως τα παιδιά των καλών τεχνιτών δεν είναι σίγουρο πως θα γίνουν κι αυτά καλοί τεχνίτες, έτσι και οι γιοί αγαθών πολιτών μπορεί να αποδειχθούν φαύλοι. Υπεύθυνη γι' αυτό το αποτέλεσμα είναι κατά τον Πρωταγόρα η φύση του μαθητή, γιατί η διδασκαλία μπορεί να είναι αποτελεσματική, μόνο αν προϋπάρχει ευφυΐα, μια φυσική κλίση προς το διδασκόμενο αντικείμενο ―όπως μαρτυρεί ένα απόσπασμά του, φύσεως καὶ ἀσκήσεως διδασκαλία δεῖται (Diels-Kranz 80B3). Ο Σωκράτης όμως θα έπρεπε να είναι ευχαριστημένος ακόμη και μ' αυτούς τους φαύλους πολίτες, γιατί ακόμη κι αυτοί χάρη στη συνεχή και εντατική διδασκαλία της πολιτικής αρετής την έχουν αφομοιώσει σε κάποιον βαθμό. Αυτό γίνεται εμφανές αν τους συγκρίνει κανείς με τους άγριους που δεν έχουν αναπτύξει ακόμα κοινωνική οργάνωση και στερούνται εντελώς την πολιτική αρετή. Το συμπέρασμα από τα παραπάνω είναι πως η διδασκαλία της πολιτικής αρετής είναι μια συνεχής διαδικασία μέσα στις οργανωμένες κοινωνίες και δύσκολα κάποιος μπορεί να εντοπίσει μια ειδική τάξη δασκάλων της· αυτό όμως δεν αποτελεί απόδειξη πως η αρετή δεν μπορεί να διδαχθεί, όπως και η εκμάθηση της μητρικής γλώσσας δεν απαιτεί απαραίτητα την παρουσία δασκάλου. Τίθεται όμως τότε το ερώτημα ποιος είναι ο ρόλος του Πρωταγόρα: αυτοσυστήνεται λοιπόν αυτός με μετριοφροσύνη, στο τέλος του λόγου του, ως ένας λίγο καλύτερος δάσκαλος της αρετής, που μπορεί να ωφελήσει τους μαθητές του περισσότερο από τους άλλους ανθρώπους. Κλείνοντας τέλος τον λόγο του ο Πρωταγόρας θα συνοψίσει για άλλη μια φορά με αυτοπεποίθηση τα συμπεράσματα της επιχειρηματολογίας του, υπενθυμίζοντας παράλληλα στον Σωκράτη πως με τον μύθο και τον λόγο του έχει αναιρέσει τα επιχειρήματά του, αφού απέδειξε ὡς διδακτὸν ἀρετὴ καὶ Ἀθηναῖοι οὕτως ἡγοῦνται, καὶ ὅτι οὐδὲν θαυμαστὸν τῶν ἀγαθῶν πατέρων φαύλους υἱεῖς γίγνεσθαι καὶ τῶν φαύλων ἀγαθούς (328c).

       

Λόγος και μύθος στην Πολιτεία (357a-362c)

 

Στην αρχή του δεύτερου βιβλίου της Πολιτείας ο Γλαύκωνας επιχειρεί να ξαναρχίσει τη συζήτηση με θέμα τη δικαιοσύνη, η οποία προηγουμένως είχε καταλήξει σε αδιέξοδο μετά την έντονη αντιπαράθεση Σωκράτη-Θρασύμαχου. Για τον σκοπό αυτό, ζητά από τον Σωκράτη να ορίσει το περιεχόμενο της έννοιας της δικαιοσύνης και να αποδείξει την αξία της καθεαυτήν, χωρίς αναφορά στις τιμές ή τα πλεονεκτήματα που προσφέρει στον κάτοχό της. Προηγουμένως όμως προτίθεται ο ίδιος να μεταφέρει την αντίπαλη άποψη, που αποδέχεται την αναγκαιότητα της αδικίας, προκειμένου να υποδείξει στον Σωκράτη τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να υπερασπιστεί τη δικαιοσύνη. Από τα παραπάνω προκύπτουν δύο βασικές παράμετροι που διαμορφώνουν τον λόγο του Γλαύκωνα^[10] στο συγκεκριμένο σημείο: (α) οι απόψεις που εκτίθενται δεν εκφράζουν τον ίδιο, αλλά αντανακλούν τη συνηθισμένη αντιμετώπιση του ζητήματος της δικαιοσύνης και της αδικίας από τους πολλούς (παρότι οι συγκεκριμένες θέσεις αποδίδονται στους πολλούς είναι σίγουρο πως μεταφέρουν σοφιστικές διδασκαλίες)· (β) ο λόγος του όχι μόνο προϋποθέτει τον αντίπαλο λόγο, αλλά και προσπαθεί να τον προκαλέσει, όπως περίπου ο Σωκράτης στην αρχή του Πρωταγόρα προκάλεσε, με τον ειρωνικό ισχυρισμό του για το μη διδακτό της αρετής, τον λόγο του Σοφιστή. Η επιχειρηματολογία του Γλαύκωνα περιλαμβάνει τρία μέρη (ἐπανανεώσομαι τὸν Θρασυμάχου λόγον, καὶ πρῶτον μὲν ἐρῶ δικαιοσύνην οἷον εἶναί φασιν καὶ ὅθεν γεγονέναι, δεύτερον δὲ ὅτι πάντες αὐτὸ οἱ ἐπιτηδεύοντες ἄκοντες ἐπιτηδεύουσιν ὡς ἀναγκαῖον ἀλλ' οὐχ ὡς ἀγαθόν, τρίτον δὲ ὅτι εἰκότως αὐτὸ δρῶσι· πολὺ γὰρ ἀμείνων ἄρα ὁ τοῦ ἀδίκου ἢ ὁ τοῦ δικαίου βίος, ὡς λέγουσιν, 358c):

 

Καταρχήν, θεμελιώνεται ανθρωπολογικά η αξία της αδικίας και ερμηνεύεται ιστορικοκοινωνικά η προέλευση της δικαιοσύνης. Συγκεκριμένα, ο άνθρωπος επιθυμεί εκ φύσεως την αδικία, για τα οφέλη που αυτή του προσφέρει· επειδή όμως σε μια κατάσταση γενικευμένης αδικίας είναι αδύνατο να δρέπει κανείς τους καρπούς της αδικίας του, χωρίς ταυτοχρόνως να υφίσταται τη βλάβη από την αδικία των συνανθρώπων του, η ανθρωπότητα προχώρησε σ' έναν συμβιβασμό, ένα είδος κοινωνικού συμβολαίου, που ορίζει πως κανείς δεν θα αδικεί, ούτε θα αδικείται. Κατά συνέπεια, η αδικία αποτελεί στοιχείο της ανθρώπινης φύσης, ενώ αντιθέτως η δικαιοσύνη εντάσσεται στην περιοχή των ανθρώπινων συμβάσεων.

 

Από την παραπάνω παραδοχή του συμβατικού χαρακτήρα της δικαιοσύνης απορρέει αναγκαστικά το επόμενο συμπέρασμα του Γλαύκωνα: κανείς δεν είναι δίκαιος με τη θέλησή του, επειδή αναγνωρίζει την αξία της δικαιοσύνης, αλλά από ανάγκη, γιατί δεν έχει τη δυνατότητα να αδικεί χωρίς να αδικείται. Για να ενισχύσει τον ισχυρισμό του ο Γλαύκωνας, καλεί τους συνομιλητές του να κάνουν ένα διανοητικό πείραμα. Προτείνει να παραχωρήσουν σ' έναν δίκαιο κι έναν άδικο απεριόριστη εξουσία, ώστε να μπορούν να κάνουν ό,τι επιθυμούν, και στη συνέχεια να παρακολουθήσουν τη συμπεριφορά τους. Θα διαπίστωναν λοιπόν τότε πως και οι δύο θα έπαιρναν τον ίδιο δρόμο προς την αδικία, γιατί η ανθρώπινη φύση επιδιώκει την πλεονεξία (ο όρος δεν δηλώνει μόνο την απληστία, αλλά γενικότερα την επιθυμία για εξουσία, υπεροχή έναντι των άλλων ανθρώπων), και μόνο βίᾳ εξαναγκάζεται να παραδεχθεί την ισοτιμία όλων των ανθρώπων (παράγεται ἐπὶ τὴν τοῦ ἴσου τιμήν). Το διανοητικό πείραμα αποσαφηνίζεται στη συνέχεια με τον μύθο του Γύγη.

 

Όπως στον Πρωταγόρα, έτσι και στον λόγο του Γλαύκωνα ο μύθος χρησιμοποιείται παράλληλα με τον λόγο και έχει την ίδια λειτουργία: επεξηγεί ευχάριστα τη σοφιστική διδασκαλία, προσθέτοντας κι ένα στοιχείο εντυπωσιασμού. Η ιστορία του Γύγη, που παραδίδεται και από τον Ηρόδοτο (I.7-13),^[11] διασώζεται στον Πλάτωνα σε μια λαϊκότερη εκδοχή, καθώς τα τυπικά χαρακτηριστικά της την εντάσσουν στην περιοχή του μαγικού παραμυθιού: (α) ανωνυμία των ηρώων· (β) έντονη παρουσία του μαγικού και υπερφυσικού στοιχείου, που συνδράμει τον ήρωα στην αποστολή του και προαναγγέλλει το ένδοξο μέλλον του (στον Ηρόδοτο, αντιθέτως, η ιστορία παίρνει τη μορφή ρεαλιστικής νουβέλας, στην οποία κεντρική θέση έχει η παθολογία των ερωτικών και εξουσιαστικών σχέσεων). Η σοφιστική πηγή του Πλάτωνα πάντως ή ο ίδιος ο Πλάτωνας προσάρμοσε τον μύθο στις ανάγκες της συγκεκριμένης επιχειρηματολογίας, όπως είχε κάνει και ο Πρωταγόρας με τον δικό του μύθο. Αυτό γίνεται φανερό, αν προσέξουμε τη δυσανάλογα μεγάλη επιμονή της αφήγησης στην παρουσίαση των μαγικών ικανοτήτων του δακτυλιδιού, καθώς και το απότομο και βεβιασμένο κλείσιμο της ιστορίας, αφού οι λεπτομέρειες της κατάληψης της εξουσίας από τον Γύγη δεν ενδιαφέρουν ιδιαίτερα την επιχειρηματολογία.

 

Ο Γλαύκωνας προτείνει στους ακροατές του να φανταστούν πως ο δίκαιος και ο άδικος του πειράματός τους κατέχουν ένα δακτυλίδι σαν εκείνο του Γύγη και να αναρωτηθούν πώς θα συμπεριφερόντουσαν. Η πιθανότερη εκδοχή είναι πως κανείς δεν θα μπορούσε να αντισταθεί στους πειρασμούς της αδικίας και να αποφύγει να ενεργεί σαν θεός, εκπληρώνοντας οποιαδήποτε επιθυμία του (η σύγκριση του άδικου με τον θεό στο σημείο αυτό ασφαλώς ειρωνική). Κατά συνέπεια, το διανοητικό πείραμα επιβεβαιώνει πλήρως τη θέση που μεταφέρει ο Γλαύκωνας, χωρίς να την αποδέχεται (όπως φροντίζει να μας υπενθυμίσει: μέγα τοῦτο τεκμήριον ἂν φαίη τις, ὡς φήσει ὁ περὶ τοῦ τοιούτου λόγου λέγων), πως κανείς δεν είναι δίκαιος με τη θέλησή του, αλλά από ανάγκη (οὐδεὶς ἑκὼν δίκαιος, σαφής η αντίθεση με το σωκρατικό δόγμα οὐδεὶς ἑκὼν κακός). Κι αυτό συμβαίνει γιατί ο καθένας θεωρεί την αδικία ωφελιμότερη από τη δικαιοσύνη σε ατομικό επίπεδο. Ακόμη κι αν υπήρχε ένας τόσο παράξενος άνθρωπος, που δεν θα χρησιμοποιούσε για άδικους σκοπούς την απεριόριστη δύναμή του, η συμπεριφορά των άλλων ανθρώπων απέναντί του θα επιβεβαίωνε την άποψη που εκθέτει ο Γλαύκωνας: οι συνάνθρωποί του θα τον θεωρούσαν τελείως ανόητο και αξιολύπητο, έστω κι αν μπροστά του θα τον επαινούσαν, από φόβο μήπως τους αδικήσει.

 

Στο τρίτο μέρος της επιχειρηματολογίας του, ο Γλαύκωνας προχωρά σ' ένα νέο συμπέρασμα με βάση τα προηγούμενα: σημασία δεν έχει το να είναι κανείς πραγματικά δίκαιος, αλλά το να φαίνεται· κι απ' αυτή την άποψη ο απόλυτα άδικος θα βρίσκεται σε πλεονεκτικότερη θέση από τον απόλυτα δίκαιο. Γιατί, ο απόλυτα δίκαιος θα πρέπει να τιμά τη δικαιοσύνη για την αξία της καθεαυτήν και όχι για τις τιμές ή την εκτίμηση που αυτή του προσφέρει· κατά συνέπεια η δικαιοσύνη του θα είναι απόλυτη, αν ακριβώς στερείται της εκτίμησης των συνανθρώπων του και η αρετή του συνεχώς δοκιμάζεται. Αντιθέτως, ο απόλυτα άδικος, επειδή θα προσποιείται τον δίκαιο και θα έχει τελειοποιήσει την αδικία του, ώστε να μην συλληφθεί, πέρα από την ευημερία του θα κερδίσει και την εκτίμηση των συνανθρώπων του, και ίσως, όπως ειρωνικά τονίζεται, και την εύνοια των θεών, αφού θα μπορεί να τους προσφέρει πλουσιότερες θυσίες.

 

Η θέση την οποία εκθέτει στην Πολιτεία ο Γλαύκωνας επιχειρεί να συνθέσει σε μια ενιαία θεωρία τις αντίθετες αρχές της φύσης και του νόμου ως ρυθμιστών της ανθρώπινης πράξης. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, ο άνθρωπος ακολουθεί τη φύση του και προτιμά την αδικία, όταν δεν υπάρχει κίνδυνος να αποκαλυφθεί, και αντιθέτως υποτάσσεται υποχρεωτικά στους κανόνες της δικαιοσύνης, που υπαγορεύουν τον αμοιβαίο σεβασμό, όποτε η συμπεριφορά του γίνεται αντιληπτή.

 

 Ο διπλός αυτός καθορισμός της ανθρώπινης πράξης είναι αναγκαστικός· οι άνθρωποι δεν μπορούν να κάνουν διαφορετικά. Ο W.K.C. Guthrie^[12] συσχετίζει την παραπάνω θεωρία με τη ρεαλιστική άποψη του Θουκυδίδη για την ανθρώπινη ιστορία, και θεωρεί πως αυτή δεν έχει κανονιστικό, αλλά αυστηρά περιγραφικό χαρακτήρα. Όπως ο Θουκυδίδης, έτσι και ο Γλαύκωνας δεν εισηγείται μια ηθική θεωρία, παρά μόνο περιγράφει τους παράγοντες που ρυθμίζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Στη συνέχεια της Πολιτείας ο Σωκράτης θα κληθεί να ανασκευάσει τη θεωρία που παρουσίασε ο Γλαύκωνας και να αποδείξει πως η αξία της δικαιοσύνης δεν απορρέει μόνο από τις κοινωνικές συμβάσεις, αλλά και από την ίδια την ανθρώπινη φύση, ότι ταιριάζει στη φύση του ανθρώπου να συμπεριφέρεται δίκαια. Ο Σωκράτης θα πετύχει να θεμελιώσει ανθρωπολογικά τη δικαιοσύνη με τη θεωρία του για την τριμερή διαίρεση της ανθρώπινης ψυχής, που τις σχέσεις των μορίων της θα πρέπει να τις διέπει η δικαιοσύνη. Θα εισηγηθεί, συνεπώς, μια περιγραφή της ανθρώπινης φύσης εντελώς αντίθετη από εκείνη του Γλαύκωνα. Σε ανταπόκριση προς αυτή την πλατωνική ψυχολογία θα οικοδομηθεί στη συνέχεια η δίκαιη πλατωνική πολιτεία.

---------------------------

¹ Για την ερμηνεία του μύθου, βλ. W. Burkert, Ελληνική Μυθολογία και Τελετουργία. Δομή και Ιστορία, μτφ. Η. Ανδρεάδη, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1993, σ.17-68· G.S. Kirk, The Nature of Greek Myths, Harmondsworth 1974· Ά. Κυριακίδου-Νέστορος, «Η ερμηνεία των μύθων από την αρχαιότητα ώς σήμερα», στο Ι.Θ. Κακριδής (επιμ.), Ελληνική Μυθολογία, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1986, τ.1, σ.241-303· K.K. Ruthven, Ο Μύθος, Η Γλώσσα της Κριτικής 18, μτφ. Ι. Ράλλη - Κ. Χατζηδήμου, Ερμής, Αθήνα 1977.

² L. Lévy-Bruhl, Les fonctions mentales dans les sociétés inférieures, Paris 1910 & La mentalité primitive, Paris 1922. Η τάση όμως για εντοπισμό μυστικών ομοιοτήτων ανάμεσα στα όντα δεν περιορίζεται μόνο στους πρωτόγονους μύθους· ο νεοπλατωνικός μυστικισμός της Αναγέννησης, που αξίωνε για τον εαυτό του το κύρος επιστήμης, στηριζόταν επίσης σε παρόμοιες σχέσεις ομοιότητας ανάμεσα στο σύμπαν και τον άνθρωπο, τον μακρόκοσμο και τον μικρόκοσμο, βλ. M. Foucault, Οι λέξεις και τα πράγματα, μτφ. Κ. Παπαγιώργης, Γνώση, Αθήνα ²1993, σ.27-123.

³ F.M. Cornford, From Religion to Philosophy. A Study in the Origins of Western Speculation, Καίμπριτζ, 1912 & Principium Sapientiae. The Origins of Greek Philosophical Thought, Καίμπριτζ, 1952. Βλ. επίσης G.S. Kirk-J.E. Raven-M. Schofield, Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι, μτφ. Δ. Κούρτοβικ, ΜΙΕΤ, Αθήνα ²1990, σ.24-86.

⁴ W. Burkert, Ελληνική Μυθολογία και Τελετουργία. Δομή και Ιστορία, μτφ. Η. Ανδρεάδη, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1993, σ.50.

⁵ Για τον έντονα πολεμικό χαρακτήρα του φιλοσοφικού λόγου, βλ. Π. Κονδύλης, Ισχύς και Απόφαση. Η διαμόρφωση των κοσμοεικόνων και το πρόβλημα των αξιών, Στιγμή, Αθήνα 1991, κυρίως σ. 142-208 & Ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός, Θεμέλιο, Αθήνα ²1993, τ.Α΄, σ.28-47.

⁶ Βλ. A. Lesky, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, μτφ. Α.Γ. Τσοπανάκης, Αφοι Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη ⁵1988, σ.325.

⁷ Βλ. A. Lesky, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, μτφ. Α.Γ. Τσοπανάκης, Αφοι Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη ⁵1988, σ.465-6.

⁸ W.K.C. Guthrie, Οι Σοφιστές, μτφ. Δ. Τσεκουράκης, ΜΙΕΤ, Αθήνα ²1991, σ.318-386· A. Lesky, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, μτφ. Α.Γ. Τσοπανάκης, Αφοι Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη ⁵1988, σ.481-506.

⁹ Περισσότερα για τον Πρωταγόρα ως υποστηρικτή του νόμου, βλ. W.K.C. Guthrie, Οι Σοφιστές, μτφ. Δ. Τσεκουράκης, ΜΙΕΤ, Αθήνα ²1991, σ.90-5 & G.B. Kerferd, Η σοφιστική κίνηση, μτφ. Π. Φαναράς, Καρδαμίτσα, Αθήνα 1996, σ.194-5.

¹⁰ Για τον λόγο του Γλαύκωνα στην Πολιτεία, βλ. W.K.C. Guthrie, Οι Σοφιστές, μτφ. Δ. Τσεκουράκης, ΜΙΕΤ, Αθήνα ²1991, σ.130-4· A.E. Taylor, Πλάτων. Ο άνθρωπος και το έργο του, μτφ. Ι. Αρζόγλου, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1990, σ.317-9· A. Koyré, Φιλοσοφία και Πολιτεία. Εισαγωγή στην ανάγνωση του Πλάτωνα, μτφ. Λ. Κασίμη, Αλεξάνδρεια, Αθήνα ²1993, σ.103-5.

¹¹ Για τη νουβέλα του Ηροδότου, βλ. Δ.Ν. Μαρωνίτης, Ηρόδοτος. Επτά νουβέλες και τρία ανέκδοτα, Άγρα, Αθήνα 1981, σ.157-63.

¹² Βλ. W.K.C. Guthrie, Οι Σοφιστές, μτφ. Δ. Τσεκουράκης, ΜΙΕΤ, Αθήνα ²1991, σ.133. Αντιθέτως, ο G.B. Kerferd (Η σοφιστική κίνηση, μτφ. Π. Φαναράς, Καρδαμίτσα, Αθήνα 1996, σ.189-90) θεωρεί τον Γλαύκωνα υποστηρικτή της φύσης, ενώ ο A.E. Taylor (Πλάτων. Ο άνθρωπος και το έργο του, μτφ. Ι. Αρζόγλου, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1990, σ.318) τον συσχετίζει με τον Αντιφώντα, που ήταν μετριοπαθής υποστηρικτής της φύσης