Ποιοι είμαστε πραγματικά;
Από την πρώιμη παιδική ηλικία έως την ενήλικη ζωή, το άτομο επιχειρεί να απαντήσει στο ερώτημα «ποια/ποιος είμαι» μέσα από τις σχέσεις, τους ρόλους και τις αφηγήσεις. Όμως,όταν η πραγματική εμπειρία του εαυτού είναι ανεπαρκής, τραυματική ή συναισθηματικά απογυμνωμένη, τότε η ταυτότητα παύει να συγκροτείται πάνω στην πραγματικότητα και αντ’ αυτής οικοδομείται πάνω στη φαντασία και σε ψευδείς αφηγήσεις.
Η μυθομανία (pseudologia fantastica) δεν αποτελεί απλώς παθολογική τάση προς το ψεύδος ,αλλά συνιστά βαθύτερη διαταραχή ταυτότητας. Το άτομο δημιουργεί εναλλακτικές αφηγήσεις ζωής με ιδιαίτερη συναισθηματική και γνωστική επένδυση, ώστε αυτές να καθίστανται ψυχικά αναγκαίες. Το ψεύδος δεν είναι επιλογή,αλλά επιβίωση.
Στη σύγχρονη κοινωνία της εικόνας, της δημόσιας έκθεσης και της κοινωνικής αναγνώρισης, η μυθομανία βρίσκει εξαιρετικά γόνιμο έδαφος. Όταν η επινοημένη ταυτότητα αφορά επιστημονικές, επαγγελματικές, κοινωνικές ή ηθικά υψηλού κύρους ιδιότητες, το φαινόμενο υπερβαίνει την ατομική ψυχοπαθολογία και μετατρέπεται σε κοινωνικό, νομικό και ηθικό πρόβλημα.
Εννοιολογική οριοθέτηση της μυθομανίας
Η μυθομανία περιγράφεται στη διεθνή βιβλιογραφία ως μια χρόνια και επαναλαμβανόμενη τάση κατασκευής ψευδών αφηγήσεων, οι οποίες χαρακτηρίζονται από εσωτερική συνοχή, δραματικότητα και πειστικότητα. Σε αντίθεση με το συνειδητό ψεύδος, οι μυθομανικές αφηγήσεις δεν αποσκοπούν πρωτίστα σε υλικό όφελος, αλλά στην ψυχική ρύθμιση του ατόμου.
Σύμφωνα με τον Dike και το επιτελείο των συνεργατών του (2005), το άτομο που έχει την τάση να μυθομανεί πιστεύει εν μέρει τις αφηγήσεις του, γεγονός που καθιστά τη διάκριση μεταξύ της αλήθειας και του ψεύδους θολή ακόμη και για το ίδιο το άτομο. Συνεπώς, η μυθομανία μετασχηματίζει την πραγματικότητα σε μη ρεαλιστικό πλαίσιο.
Ψυχοδυναμική θεωρία: Το ψεύδος ως αμυντική λειτουργία
Υπό το πρίσμα της ψυχοδυναμικής θεωρίας, η μυθομανία μπορεί να ερμηνευτεί ως μηχανισμός άμυνας απέναντι στο κατακερματισμένο Εγώ. Οι πρώιμες εμπειρίες συναισθηματικής εγκατάλειψης, η έλλειψη φροντίδας και η απαξίωσης, οδηγούν στη δημιουργία εσωτερικού κενού, όπου το άτομο αδυνατεί να το διαχειριστεί (Fonagy et al., 2002).
Το ψευδές Εγώ, όπως περιγράφεται από τον Winnicott (1965), προστατεύει το άτομο από τη συναισθηματική κατάρρευση. Ωστόσο στη μυθομανία, το ψευδές Εγώ παγιώνεται και αντικαθιστά το πραγματικό Εγώ. Το άτομο δεν «παίζει ρόλο», αλλά ζει μέσα σε αυτό.
Ναρκισσιστική οργάνωση και μυθομανία
Κλινικά, η μυθομανία εμφανίζεται συχνά σε άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή της προσωπικότητας. Δεν πρόκειται για μεγαλοπρεπή ναρκισσισμό, αλλά για εύθραυστο και αντισταθμιστικό τύπο, όπου η αυτοεκτίμηση εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από την εξωτερική επιβεβαίωση (Kernberg, 1975).
Η επινοημένη ταυτότητα λειτουργεί ως ναρκισσιστικό υποστήριγμα. Μέσω αυτής, το άτομο αντλεί την αίσθηση σπουδαιότητας, ηθικής ανωτερότητας ή επιστημονικού κύρους. Συχνά συνυπάρχουν οριακά χαρακτηριστικά όπως ο φόβος εγκατάλειψης, η συναισθηματική αστάθεια και η έντονη ανάγκη θαυμασμού.
Η ηθική βιτρίνα: Εθελοντισμός και ψευδή κοινωνική πραγματικότητα
Ιδιαίτερη ανησυχία στον κόσμο της επιστήμης προκαλεί η τάση μυθομανικών ατόμων να επενδύουν σε κοινωνικά αποδεκτούς και ηθικά φορτισμένους ρόλους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συμμετοχή σε εθελοντικές δράσεις, όπως η βοήθεια σε ορφανοτροφεία, κέντρα απεξάρτησης και γενικότερα η προσφορά σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Η πράξη της προσφοράς ενδέχεται να είναι πραγματική και ουσιαστική.
Ωστόσο, το πρόβλημα ανακύπτει όταν το άτομο παρουσιάζει τη συμμετοχή του σε δημόσιο επίπεδο ως επαγγελματική ιδιότητα δηλώνοντας έμμεσα ότι εργάζεται θεσμικά ή κατέχει ειδικό ρόλο. Κατά αυτόν τον τρόπο η ηθική πράξη εργαλειοποιείται για τη συγκρότηση ψευδούς κοινωνικής ταυτότητας.
Το τρομακτικό στοιχείο δεν είναι η πρόθεση βοήθειας, αλλά η χρήση αυτής για αυτοδοξασία και εξαπάτηση του κοινωνικού περιγυρού.
Παράδειγμα στον κλάδο της Ιατρικής και της Ψυχολογίας
Η υπόθεση του Ferdinand Waldo Demara αποτελεί κλασικό παράδειγμα μυθομανικής αντιποίησης επιστημονικής ιδιότητας. Παρουσιαζόμενος ως χειρουργός, πραγματοποίησε ιατρικές πράξεις χωρίς εκπαίδευση, θέτοντας σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές (Darrach,1951).
Στον χώρο της ψυχολογίας πολυάριθμες δικαστικές υποθέσεις έχουν εκδικαστεί για αντιποίηση του επαγγέλματος του ψυχολόγου. Οι εναλλακτικοί θεραπευτές οδήγησαν σε επιδείνωση ψυχικών διαταραχών και σε σοβαρή ψυχολογική βλάβη (ΑPA, 2017).
Νομικές και ηθικές προεκτάσεις
Η μυθομανία δεν απαλλάσει την ποινική ευθύνη. Όταν υπάρχει δόλος, παραπλάνηση ή βλάβη τρίτων, το άτομο υφίσταται νομικές κυρώσεις. Τα δικαστήρια καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στην ψυχοπαθολογική κατανόηση και την κοινωνική προστασία.
Επίλογος
Η μυθομανία, όπως προυσιάστηκε στο παρόν άρθρο, δεν αποτελεί απλώς παθολογία του ψεύδους, αλλά βαθιά και σύνθετη διαταραχή ταυτότητας. Το άτομο επινοεί αφηγήσεις ζωής όχι από πρόθεση εξαπάτησης, αλλά από ψυχική ανάγκη. Το ψεύδος λειτουργεί ως ρυθμιστικός μηχανισμός, ως τρόπος αποφυγής της εσωτερικής κατάρρευσης και επαφής με τραυματικά βιωμένο αίσθημα ανεπάρκειας και εσωτερικού κενού. Κατά την αντίληψη αυτή, η μυθομανία δεν είναι απλώς συμπεριφορά, αλλά υπαρξιακή στρατηγική.
Ωστόσο, η κατανόηση της ψυχοπαθολογίας δεν συνεπάγεται με την αναίρεση των συνεπειών της. Όταν η επινοημένη ταυτότητα αποκτά κοινωνική υπόσταση και μάλιστα επενδύεται με επιστημονικό, επαγγελματικό ή ηθικό κύρος, τότε η ατομική άμυνα μετατρέπεται σε κοινωνικό κίνδυνο. Η αντιποίηση επιστημονικών ιδιοτήτων, η ψευδής παρουσίαση επαγγελματικών ρόλων και η εργαλειοποίηση της προσφοράς δεν αποτελούν απλώς προσωπικές παρεκκλίσεις, αλλά πράξεις με σοβαρές συνέπειες για τους άλλους.
Ιδιαιτέρως ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι η σύγχρονη κοινωνία που εστιάζει στη δημόσια προβολή και στην αφηγηματική αυτοπαρουσίαση, συχνά ενισχύει παρόμοιες ψευδείς κατασκευές. Όταν η κοινωνική αναγνώριση βασίζεται περισσότερο στο «φαίνεσθαι» παρά στο «είναι», η φαινομενική αλήθεια τείνει να υπερισχύει της ουσιαστικής.
Διότι,όπως έλεγαν και οι αρχαίοι: Oὐδὲν ψευδέστερον τῆς ἀναγκαίας πλάνης.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου