Είναι γνωστό ότι η αρχαία ελληνική γραφή αποδίδεται αρχικά αποκλειστικά με κεφαλαία γράμματα, όπως μαρτυρούν επιγραφές και αγγειογραφικές επιγραφές από την αρχαϊκή και κλασική περίοδο. Σε αγγείο του 5ου αι. π.κ.χ., για παράδειγμα, το όνομα Ὕπνος απαντά ως «ΗΥΠΝΟΣ» και το όνομα Ἑρμῆς ως «ΗΕΡΜΕΣ». Η παρουσία του αρχικού Η προκαλεί συχνά απορία στον μη ειδικό αναγνώστη, ωστόσο αποτελεί άμεση αντανάκλαση της αρχαίας φωνολογικής πραγματικότητας και όχι ιδιομορφία της γραφής.
Η γραφή αυτή συνδέεται άρρηκτα με την προφορά της εποχής. Το γράμμα Η (ἦτα), το οποίο σε μεταγενέστερα στάδια της ελληνικής δηλώνει μακρό φωνήεν, συνδέεται ιστορικά με την ύπαρξη αρχικού δασέος φθόγγου. Καθώς, ήδη από την ελληνιστική περίοδο, ο φθόγγος αυτός άρχισε να εξασθενεί ή να εκλείπει στη ζωντανή προφορά της κοινής ελληνιστικής, προέκυψε φιλολογική ανάγκη διάσωσης της ιστορικής προφοράς των κλασικών κειμένων.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται η εισαγωγή των πνευμάτων (ψιλῆς και δασείας). Τα πνεύματα δεν αποτελούν αυθαίρετες προσθήκες ούτε μεταγενέστερη «διακόσμηση» της γραφής, αλλά φιλολογικά σημεία με σαφή λειτουργία: τη διάκριση λέξεων με διαφορετική ιστορική αρχική προφορά. Η δασεία (῾) δηλώνει την ύπαρξη αρχικού δασέος φθόγγου, φωνητικά συγγενικού προς το λατινικό και αγγλικό h, ενώ η ψιλή (᾿) δηλώνει την απουσία του.
Η επινόηση και θεωρητική καθιέρωση των πνευμάτων ανάγεται στην ελληνιστική περίοδο και συνδέεται άμεσα με την αλεξανδρινή φιλολογική σχολή. Γραμματικοί όπως ο Αριστοφάνης ο Βυζάντιος και ο Αρίσταρχος εισήγαγαν συστηματικά τέτοια σημεία προκειμένου να εξασφαλίσουν την ορθή ανάγνωση και ερμηνεία των παλαιότερων κειμένων σε μία εποχή όπου η προφορά είχε ήδη μεταβληθεί. Η χρήση των πνευμάτων, ωστόσο, παρέμεινε αρχικά περιορισμένη σε σχολικά και φιλολογικά συμφραζόμενα και δεν γενικεύθηκε στην καθημερινή γραφή ούτε στην επιγραφική πρακτική.
Η συστηματική, καθολική και τυποποιημένη εφαρμογή των πνευμάτων παγιώθηκε αρκετούς αιώνες αργότερα, κατά τη βυζαντινή περίοδο, ιδίως από τον 9ο αι. μ.κ.ε. και εξής, παράλληλα με την επικράτηση της μικρογράμματης γραφής. Οι Βυζαντινοί λόγιοι δεν επινόησαν τα πνεύματα, αλλά κληρονόμησαν την αλεξανδρινή φιλολογική παράδοση και τη μετέτρεψαν σε καθολικό γραπτό κανόνα. Στο βυζαντινό χειρόγραφο τα πνεύματα παύουν να είναι προαιρετικά και καθίστανται υποχρεωτικό στοιχείο της λόγιας ελληνικής γραφής, χωρίς να αντιστοιχούν πλέον σε ζωντανή προφορά, αλλά αποκλειστικά σε ιστορική μνήμη.
Η λειτουργία αυτή καθίσταται σαφής σε λέξεις όπως Ὕπνος, Ἑρμῆς και Ἑλλάς, οι οποίες φέρουν δασεία σε όλη την αρχαία και λόγια παράδοση. Η λέξη Ἑλλάς, ειδικότερα, μαρτυρείται σταθερά με δασεία τόσο στη γραμματεία όσο και στην επιγραφική παράδοση, γεγονός που αποτυπώνει την αρχική της προφορά. Το ιστορικό αυτό στοιχείο διατηρήθηκε μάλιστα και σε άλλες γλώσσες μέσω της λόγιας μεταγραφής από τα ελληνικά: έτσι, στα λατινικά και κατ’ επέκταση στα αγγλικά και τα γερμανικά, η λέξη αποδίδεται ως Hellas και όχι Ellas, σε συμφωνία με την αρχαία ελληνική φωνολογία.
Η γλωσσική εξέλιξη αποτελεί φυσικό φαινόμενο και ουδέποτε αμφισβητείται από τη φιλολογική επιστήμη. Άλλο όμως πράγμα είναι η εξέλιξη της προφοράς και άλλο η συνειδητή αποκοπή της γραφής από την ιστορική της λειτουργία. Η κατάργηση ή η απαξίωση στοιχείων όπως τα πνεύματα δεν συνιστά απλώς τεχνική απλοποίηση, αλλά συνεπάγεται απώλεια ιστορικής πληροφορίας που η ελληνική γραφή διατήρησε επί αιώνες. Η υπεράσπιση της ιστορικότητας της ελληνικής γραφής δεν αποτελεί ιδεολογική επιλογή, αλλά στοιχειώδη επιστημονική συνέπεια.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου