Το ομηρικό κλειδί

Σύμφωνα με την μαρτυρία του Πλίνιου η εφεύρεση του κλειδιού αποδίδεται στον Θεόδωρο τον Σάμιο (6ος αιώνας πκχ) που ήταν ευφυής μεταλλουργός. Ήταν χάλκινο ή από σίδερο, είχε το σχήμα μπαστουνιού που καμπυλώνει δύο φορές σε ορθή γωνία και μοιάζει με τις σύγχρονες σούβλες.

Η πρώτη αναφορά (και πιθανώς η αρχαιότερη) σε "κλειδί" είναι στην Οδύσσεια. Η Πηνελόπη οργανώνει τον γνωστό αγώνα μεταξύ των μνηστήρων. Όποιος τανύσει το τόξο του Οδυσσέα και περάσει το βέλος ανάμεσα από τα μάτια των τσεκουριών, θα την παντρευτεί. Το τόξο και τα τσεκούρια φυλάγονται μαζί με τους θησαυρούς του Οδυσσέα, σε συγκεκριμένο, ειδικά φτιαγμένο δωμάτιο θησαυρών, που κλείνει με όμορφες, βαριές δρύινες πόρτες. Αυτές με την σειρά τους κλειδώνουν με σύρτες και κλειδί από μπρούτζο και φίλντισι (Οδύσσεια ραψωδία φ). Το κλειδί που κρατάει η Πηνελόπη ονομάζεται σήμερα «ομηρικό κλειδί» και είναι ο αρχαιότερος και βασικότερος τύπος αρχαίου ελληνικού κλειδιού. Ήταν ένα λειτουργικό αντικείμενο και το χρησιμοποιούσαν ως οικοσκευή ήδη από τους ομηρικούς χρόνους.

Είναι χαρακτηριστικό ότι σχεδόν όλες οι αναφορές σε ομηρικά κλειδιά συνδέονται με γυναικεία πρόσωπα. Οι γυναίκες της ομηρικής εποχής ήταν αποκλειστικά αρμόδιες για τη φύλαξη των κλειδιών του σπιτιού και αν πρόκειται για ιέρειες το κλειδί του ναού που κρατάνε προσδιορίζει την ιδιότητά τους και συμβολικά. Οι ιέρειες ήταν κλειδούχοι γιατί ήταν υπεύθυνες για την φύλαξη όχι μόνο του ναού αλλά και του «θησαυρού» του.

Κλειδούχοι εκτός των θνητών υπήρχαν και Θεοί. Η Ήρα είναι η κατ΄εξοχήν κλειδούχος του οίκου των Θεών ως σύζυγος του Δία. Είναι επίσης φύλακας των κλειδιών του σπιτιού και του γάμου όπως αναφέρεται στις Θεσμοφοριάζουσες του Αριστοφάνη. Οι δε γυναίκες της αρχαίας Ελλάδας προσέφεραν κλειδιά στην Ήρα ως αφιερώματα ζητώντας από τη Θεά να προστατέψει το σπίτι και τον γάμο τους. Επίσης οι έγκυες προσέφεραν κλειδιά στην Ήρα για να ξεκλειδώσει την μήτρα τους και να γεννήσουν χωρίς προβλήματα. Οι επιπλοκές κατά την διάρκεια του τοκετού, ήταν η βασικότερη αιτία θνησιμότητας των γυναικών της αρχαιότητας.

Εκτός από την Ήρα, ο Άδης είναι φύλακας των κλειδιών του κάτω κόσμου ενώ μεταγενέστερα αναφέρεται και η σύζυγος του Άδη η Περσεφόνη όπως και ο Πλούτωνας, η Εκάτη και η Κυβέλη.

Το ομηρικό κλειδί διατηρεί τον συμβολικό του χαρακτήρα και μεταγενέστερα όταν αντικαθίσταται από τα πιο λειτουργικά και ασφαλή «λακωνικά» ή τα κάπως διαφορετικά «παριανά» κλειδιά και κλειδαριές.

Υπάρχει πλήθος αναφορών και απεικονίσεων τους σε αγγεία, αγάλματα ή άλλα μνημεία της τέχνης. Σύμφωνα με οικοδομική επιγραφή, κάποιος Δαμοφάνης πήρε 240 δραχμές για να κατασκευάσει το κλειδί της θύρας του Ασκληπιείου της Επιδαύρου, ποσό αρκετά μεγάλο για την εποχή, που δηλώνει και προσεγμένη κατασκευή και ακριβά υλικά (Μάντης).

Το ομηρικό κλειδί «αναβιώνει» μεταγενέστερα στην Μεγάλη Βρετανία ως Κέλτικο κλειδί και σε αυτό συνηγορούν σχετικά ευρήματα από ανασκαφές.

Εικόνα: Χάλκινο κλειδί «ομηρικού τύπου». Βρέθηκε το 1898-99 στο ιερό της Άρτεμης Ιμέρας στους Λουσούς Αρκαδίας (ανασκαφές Αυστριακών). Η λαβή καταλήγει σε κεφάλι φιδιού, και έχει «επί τα λαιά» επιγραφή που χρονολογείται τον 5ο αιώνα: Τας Αρτάμιτος τας εν Λουσοίς
Βρίσκεται στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστόνης.