Γιατί υποφέρουμε;

Υποφέρουμε μόλις συνειδητοποιήσουμε ότι δεν έχουμε κάτι που επιθυμούμε, ή μόλις ενημερωθούμε για κάποιαν απώλεια. Υποφέρουμε όταν αυτό που καταφέραμε απέχει πολύ από αυτό που περιμέναμε, κι όταν νομίζουμε ότι για ορισμένα πράγματα είναι πια πολύ αργά

Ο πόνος, έλεγε ο Βούδας, είναι πανανθρώπινος, έχει όμως μία μόνο ρίζα.

Και η ρίζα αυτή, φρονούσε ο δάσκαλος, είναι η επιθυ­μία.

Επιθυμίες, προσκόλληση, πόθοι και προσδοκίες — ιδού οι ρίζες του πόνου μας. Αν λοιπόν πηγάζουν από δω τα βάσα­νά μας, συνεχίζει ο Βούδας, τότε ο πόνος έχει λύση.

Η λύση είναι να πάψουμε να επιθυμούμε. Να αποδε­χτούμε. Να αφήσουμε πίσω. Να διαγράψουμε την επιτα­κτική ανάγκη να είναι τα πράγματα διαφορετικά απ’ ό,τι είναι.

Σταματήστε την προσπάθεια να αποκτήσετε όλα όσα θα θέλατε να έχετε αυτή τη στιγμή —υλικά, συναισθηματι­κά ή πνευματικά—, και ο πόνος θα εξαφανιστεί.

Υπήρχε ένας ιησουίτης ιερέας που λεγόταν Άντονι δε Μέγιο, και μερικές φορές του άρεσε να παίζει με τις λέξεις στις συγκε­ντρώσεις που έκανε.

«Θέλετε να γίνετε ευτυχισμένοι;» έλεγε στον κόσμο που πήγαινε να τον ακούσει. «Εγώ μπορώ να σας δώσω την ευτυ­χία αυτή τη στιγμή, και μπορώ να σας την εξασφαλίσω για πάντα. Ποιος από σας δέχεται;»

Αρκετοί από τους παρισταμένους σήκωναν το χέρι...

«Πολύ ωραία» συνέχιζε ο Δε Μέγιο. «Ανταλλάσσω την ευτυχία σας με ό,τι έχετε. Δώστε μου όλα όσα έχετε, κι εγώ σας δίνω για αντάλλαγμα την ευτυχία.»

Ο κόσμος τον κοίταζε. Νόμιζαν ότι μιλούσε συμβολικά, και γελούσαν...

«Σας το εγγυώμαι» τους διαβεβαίωνε. «Δεν αστειεύο­μαι.»

Τα χέρια άρχιζαν να κατεβαίνουν... κι αυτός έλεγε τότε, χαμογελώντας σαν τον Βούδα:

«Χμμμ... Δεν θέλετε... Δεν θέλει κανένας.»
Και μετά, τους εξηγούσε.

Ταυτίζουμε την ευτυχία με τις ανέσεις μας, με την επι­τυχία, τη δόξα, τη δύναμη, την αναγνώριση, τα χρήματα, τις απολαύσεις, τη στιγμιαία ευχαρίστηση. Και δεν φαίνεται να είμαστε ούτε στο ελάχιστο διατεθειμένοι να παραιτηθούμε από κάτι που έχουμε. Ούτε και με αντάλλαγμα την ευτυχία. Ξέρουμε καλά ότι πολλά από τα βάσανά μας προέρχονται απ’ όσα κάνουμε καθημερινά για να εξασφαλίσουμε όλα όσα επιθυμούμε, κανείς όμως δεν μπορεί να μας πείσει να παραιτηθούμε απ’ αυτά.

Δεν μπορεί κανείς να μας πείσει ότι θα σταματήσουμε να υποφέρουμε αν κάνουμε το μεγάλο βήμα να πάψουμε να επιθυμούμε.

Κι ας είναι ολοφάνερο

Ο Θηρυκίων (Ο αγνοημένος από την Ιστορία Σπαρτιάτης)

«Οὕτως ἀεί ποθ ‘ ἡ τύχη τά μέγιστα τῶν πραγμάτων παρά λόγον εἴωθε κρίνειν»
( έτσι πάντοτε η τύχη συνηθίζει να αποφασίζει, έξω από κάθε λογική για τα πιο σπουδαία Ζητήματα . Πολύβιος 2.70.2 )

Μην ψάξετε να τον βρείτε. Δεν υπάρχει πουθενά ο Θηρυκίων. Για αιώνες τον αγνόησαν οι “ειδικοί”. Ακόμη και η πατρίδα του. Άλλωστε πως το’λεγε ο αρχαίος (που όλα τα είπαν αυτοί. Σε μας δε δεν μένει τίποτ’ άλλο από το να κατανοήσουμε σωστά) “θνάσκει σιγηθέν (ή σιγασθέν) και μέγα έργον”. Δηλαδή και μέγα έργο αν αποσιωπηθεί πεθαίνει . Και τον Όμηρο αν δεν τον μελετούσαμε θα είχε πεθάνει. Αυτό συνέβη με τον Θηρυκίωνα. Και τώρα πετάχτηκε απότομα σαν πρόσωπο μυθικό. Όπως τ’ όνομά του φαντάζει μυθικό.

 Ούτε στο λεξικό της Ελληνικής αρχαιολογίας του Αλέξανδρου Ραγκαβή, ούτε στο λεξικό του αρχαίου κόσμου ( 4 τομο) του Λάμψα, ούτε στις πολύτομες εγκυκλοπαίδειες – όσες τουλάχιστον ερεύνησα – ούτε στα λεξικά της αρχαίας Ελληνικής. Αγνοείται ακόμη και από
τους Ιωάννη Σταματάκον και τους LIDEL και SCOT. Και φυσικά απ’ το διαδίκτυο και από τους περισσότερους Λάκωνες.

Και είναι πρόσωπο πρώτης γραμμής ο Θηρυκίων στην Ιστορία της Αρχαίας Σπάρτης !

Αλλά ας τα πιάσουμε από την αρχή. Να απαντήσουμε και “γιατί”. Πρέπει πάντοτε να απαντάΒρισκόμαστε στην καρδιά του καλοκαιριού του 222 π.Χ. Οδυνηρή και ζοφερή χρονολογία την οποία κανείς δεν θέλει να θυμάται και ν’ αναφέρει ακόμα και σήμερα, αφού σήμανε ουσιαστικά το τέλος του μεγαλείου αυτής της πόλεως – κράτους. Που κράτησε πάνω από 700 χρόνια . Πρόκειται για τη χρονολογία της μάχης της Σελλασίας κατά την οποίαν κατεστράφη ο μεγαλύτερος στρατός που είχε ποτέ αυτή η πόλη, δημιούργημα του μεγάλου μεταρρυθμιστή βασιλιά της Κλεομένη του Γ’.
Κάπου 20 χιλ. στρατό παρέταξε ο Κλεομένης στη Σελλασία. “Τῆς πάσης ὑπαρχούσης αὑτῴ στρατιᾶς εις δύο μυριάδας” , στον στρατό του Αντίγονου της Μακεδονίας και του Φιλοποίμενος της Αχαϊκής Συμπολιτείας, ανερχομένου στις 30 χιλ. “Δισμυρίους προς τρισμυρίους αντιπαρατάξεσθαι” , γράφει ο Πλούταρχος, που έχουμε σήμερα οδηγό μας. με στα “γιατί”.

Βρισκόμαστε στην καρδιά του καλοκαιριού του 222 π.Χ. Οδυνηρή και ζοφερή χρονολογία την οποία κανείς δεν θέλει να θυμάται και ν’ αναφέρει ακόμα και σήμερα, αφού σήμανε ουσιαστικά το τέλος του μεγαλείου αυτής της πόλεως – κράτους. Που κράτησε πάνω από 700 χρόνια . Πρόκειται για τη χρονολογία της μάχης της Σελλασίας κατά την οποίαν κατεστράφη ο μεγαλύτερος στρατός που είχε ποτέ αυτή η πόλη, δημιούργημα του μεγάλου μεταρρυθμιστή βασιλιά της Κλεομένη του Γ’.
Κάπου 20 χιλ. στρατό παρέταξε ο Κλεομένης στη Σελλασία. “Τῆς πάσης ὑπαρχούσης αὑτῴ στρατιᾶς εις δύο μυριάδας” , στον στρατό του Αντίγονου της Μακεδονίας και του Φιλοποίμενος της Αχαϊκής Συμπολιτείας, ανερχομένου στις 30 χιλ. “Δισμυρίους προς τρισμυρίους αντιπαρατάξεσθαι” , γράφει ο Πλούταρχος, που έχουμε σήμερα οδηγό μας.

Όμως σκοπός μας σήμερα εδώ δεν είναι η εξιστόρηση και η περιγραφή της μάχης της Σελλασίας , που είχε ως συνέπεια την καταστροφή αυτής της πόλεως, αφού οι νικητές φρόντισαν να καταστρέψουν και την πατροπαράδοτη αγωγή της, βασισμένη στους Νόμους του Λυκούργου. Άλλωστε γνωστή είναι η μάχη και όποιος επιθυμεί εύκολα βρίσκει λεπτομέρειες, αλλά να μιλήσουμε για ένα από τα κεντρικά πρόσωπα, τον πιστόν φίλο του Κλεομένη , τον Θηρυκίωνα. Σημειώνοντας για τη μάχη μόνον τα απολύτως αναγκαία για τη σημερινή μας εξιστόρηση. Ότι αυτή διεξήχθη στο μέρος όπου η στενή κοιλάδα του Οινούντα, πάνω από τη σημερινή Σελλασία πλαταίνει – πλάτωμα προς Βρέσθενα – ότι ο στρατός των Σπαρτιατών , όπως αναγνωρίζεται απ’ όλες τις πηγές, ακόμη και τις αντισπαρτιατικές αγωνίστηκε μέχρις εσχάτων, για να νικηθεί τελικά. Στην αρχή το τμήμα του Ευκλείδα, αδελφού του Κλεομένη, που έπεσε στη μάχη, και εν συνεχεία το επίλεκτο σώμα των 6.000 Σπαρτιατών του Κλεομένη , που αληθινοί Σπαρτιάτες έπεσαν όλοι, πλην 200 λέει ο Πλούταρχος, στ’ όνομα των παραδόσεων που υπερασπίζονταν.

Μεταξύ των διασωθέντων της μάχης ήταν ο βασιλιάς Κλεομένης και ο φίλος του Θηρυκίων. [Είναι συγκλονιστική η εικόνα της νικημένης Σπάρτης μέσα στην αγωνία και την προσπάθεια των γυναικών της να συμπαρασταθούν στους κατακουρασμένους κι εξουθενωμένους πολεμιστές . Ανάμεσά τους ο Κλεομένης παρουσιάζεται ως αγνός ήρωας με το θώρακά του να λάμπει, αρνούμενος τις περιποιήσεις, αλλά στηριγμένος σ’ έναν κίονα με κρυμμένο το κεφάλι του στον διπλωμένο του βραχίονα προσπαθεί να τακτοποιήσει τις σκέψεις του. Πλούταρχος Κλεομένης 29].

Μη θέλοντας να παραδεχτεί ότι η ήττα του αυτή ήταν η τελευταία πράξη για τον ίδιο και τη Σπάρτη, απεφάσισε να φύγει για την Αίγυπτο, όπου , ως γνωστόν , εκρατείτο ήδη από τον Πτολεμαίον η μητέρα του Κρατησίκλεια και τα παιδιά του, ως εγγύηση για παροχή βοήθειας στη Σπάρτη στον αγώνα της κατά του Αντίγονου (που τελικά ουδέποτε παρεσχέθη), πιστεύοντας πως θα μπορούσε στο μέλλον να ανατρέψει το οδυνηρό για τη Σπάρτη αποτέλεσμα, καθιστάμενος τελικά ο συνεπέστερος τραγικός ήρωας. (Ο Κλεομένης αργότερα στην Αλεξάνδρεια νεκρός ών το σώμα του εσταυρώθη και ετέθη εις κοινήν θέαν. Ο δε Αντίγονος λίγο μετά τη νίκη του πέθανε, “νόσον τόν βίον μετήλλαξεν” λέει ο Πολύβιος. Γιατί έτσι πάντοτε η τύχη συνηθίζει να αποφασίζει για τα σπουδαία έξω από κάθε λογική. “Οὓτως ἀεί ποθ’ ἡ τύχη τά μέγιστα τῶν πραγμάτων παρά λόγον εἲωθε κρίνειν” ( η τύχη όταν έχει άρθρο όπως εδώ ισοδυναμεί με τη μοίρα. Το ίδιο στο “Ἆγε, ὦ βασιλεῦ των Λακεδαιμονίων” του Κ.Καβάφη. “ Αἱ τύχαι ὅπως ἄν ὁ δαίμων κ.τ.λ.” Aν όμως μεταξύ του άρθρου και της τύχης παρεμβάλλεται το δε είναι συμπέρασμα.)

Έτσι ο Κλεομένης αφού συμβούλεψε να μην προβάλουν αντίσταση στον Αντίγονο και διαβεβαίωσε ότι ζωντανός ή νεκρός θα συνεχίσει τον αγώνα του για τη Σπάρτη, ανεχώρησε με πιστούς του φίλους, μεταξύ των οποίων ο πιο πιστός ο Θηρυκίων, για το Γύθειο και εκείθεν για την Αλεξάνδρεια. “Ἐπιγενομένης τῆς νυκτός καταβάς είς Γύθιον, … ἀπῆρε μετά των φίλων εἰς Ἀλεξάνδρειαν.”
Κάποια στιγμή τα πλοία άραξαν στην Αίγιλα ( ή Αιγιαλία), όπως ελέγονταν τότε τα σημερινά Αντικύθηρα, οπότε ο Θηρυκίων που είχε συμπαρασταθεί στον Κλεομένη από την αρχή στο μεταρρυθμιστικό του κίνημα κι είχε πρωτοστατήσει στην ανατροπή των Εφόρων (227), τον οποίον ο Πλούταρχος περιγράφει άνδρα ως προς τις πράξεις μεγαλόφρονα,αποφασιστικό και θαρραλέο “Ἀνήρ προς τε τάς πράξεις φρονήματι κεχρημένος μεγάλῳ”, με ύψος λόγου πάντοτε λαμπρό σαν οι ποιητές και πολύ ένδοξον “καί τοῖς λόγοις γεγονώς τις ὑψηλός αεί καί μεγάλαυχος” στην μοναδική αρχαία γλώσσα, εκεί στην παραλία , αφού τον πήρε κατά μέρος “ἐντυχών αὑτόν κατ’ ἰδίαν” του είπε: Βασιλεύ: Τον ενδοξότερο θάνατο εκείνον πάνω στη μάχη τον αποφύγαμε. “ Ὦ βασιλεῡ, τόν μέν κάλλιστον θάνατον τόν ἐν τῆ μάχη προηκάμεθα.” Καίτοι όλοι μας άκουσαν να λέμε ότι ο Αντίγονος δεν θα νικήσει παρά μονάχα νεκρό το βασιλιά της Σπάρτης. “Ἀντίγονος οὐχ ὑπερβήσεται τόν βασιλέα τῶν Σπαρτιατῶν εἰ μη νεκρόν”. Ήδη έχουμε μπροστά μας ως προς τη δόξα και την αρετή τον δεύτερον θάνατον “ὁ δε δεύτερος δόξη καί ἀρετή νῡν ἒτι πάρεστιν ἡμίν”. Πού πλέομεν λοιπόν ασυλλόγιστα και τρέχουμε πίσω απ’ αυτόν μακριά; “Ποῖ πλέομεν ἀλλογίστως, ἀποφεύγοντες ἐγγύς ὂν κακόν καί μακράν διώκοντες;” και συνεχίζει ο Θηρυκίων πάντα. (Σκόπιμα δίδεται και το αρχαίο κείμενο). Γιατί αν δεν είναι αισχρό οι απόγονοι του Ηρακλή (οι Σπαρτιάτες) να δουλεύουν τους απογόνους του Φιλίππου και του Αλεξάνδρου, πολύ ταξείδι θα κερδίσουμε παραδιδόμενοι στον Αντίγονο, ο οποίος είναι πιθανόν να διαφέρει του Πτολεμαίου όσον οι Μακεδόνες των Αιγυπτίων. “Εἰ γάρ οὐκ αἰσχρόν ἐστι δουλεύειν τοῑς ἀπό Φιλίππου καί Ἀλεξάνδρου τούς ἀφ’ Ἡρακλέους, πολύν πλοῡν καρδανοῡμεν Ἀντιγόνῳ παραδόντες ἑαυτούς, ὃν εἰκός ἐστι διαφέρειν ὃσον Αἰγυπτίων Μακεδόνες”. [Εδώ ο Θηρυκίων στοχεύει στο πιο ευαίσθητο σημείο του Σπαρτιάτη, που είναι ο Ηρακλής. Τα λαλούμενα και τα θρυλούμενα. Ο Ηρακλής, ο μόνος θνητός π’ ανέβηκε στον Όλυμπο και έγινε κορφή του. Που είναι συνάμα θνητός και αθάνατος. Ο τρομερός συμβολισμός.] Αν δε νομίζουμε , ότι είναι ανάξιο να υποταχθούμε σ’ αυτόν που μας νίκησε, πώς καθιστούμε δεσπότη μας εκείνον που δεν μας νίκησε; “Εἰ δ’ ὑφ ὧν κεκρατήμεθα τοῑς ὃπλοις, οὐκ ἀξιούμεν ἄρχεσθαι, τί τόν μή νενικηκότα δεσπότην ποιούμεν αὐτῶν;” Κι έτσι δεν θα φανούμε χειρότεροι αφού αποφεύγοντες τον Αντίγονο κολακεύουμε τον Πτολεμαίο; “Ιν’ ἀνθ’ ἑνός δυεῑν κακίους φανῶμεν, Ἀντίγονον μέν φεύγοντες, Πτολεμαῑον δέ κολακεύοντες;”

Και συνεχίζει ο Θηρυκίων τον συγκλονιστικό του λόγο με απόχρωση ειρωνείας μέσα στην απόλυτη τραγικότητα: Ή θα ειπούμε ότι πάμε στην Αίγυπτο για τη μάννα σου; “ Ή διά τήν μητέρα φήσομεν εἰς Αἴγυπτον ἣκειν;”. Ωραίο , μα την αλήθεια και αξιοζήλευτο θέαμα θα γινόσουν να δείχνει η μάννα σου στις γυναίκες του Πτολεμαίου το γιό της, αντί για βασιλιά της Σπάρτης, αιχμάλωτον και φυγάδα. “Καλόν μεντάν αὑτῆ θέαμα γένοιο καί ζηλωτόν ἐπιδεικνυμένη ταῑς Πτολεμαίου γυναιξίν αἰχμάλωτον ἐκ βασιλέως καί φυγάδα τόν υἱόν.”

Και καταλήγει προτείνοντας: Δεν είναι καλλίτερο , όσο έχουμε ακόμα τα όπλα μας και βλέπουμε τη Λακωνική να απαλλαγούμε από τη μοίρα μας δίδοντες απολογίαν σε ‘κείνους που έπεσαν στη Σελλασία υπέρ της Σπάρτης από το να καθόμαστε στην Αίγυπτο και να ρωτάμε να μάθουμε ποιόν άφησε σατράπη στη Λακεδαίμονα ο Αντίγονος; “Οὐχ’ ἓως τῶν ἰδίων ξιφῶν ἂρχομεν καί τήν Λακωνικήν ἀφορῶμεν, ἐνταῡθα τῆς τύχης ἀπαλλάξαντες ἑαυτούς ἀπολογησόμεθα τοῑς ἐν Σελλασία κειμένοις ὑπέρ της Σπάρτης, ἀλλ’ ἐν Αἱγύπτῳ καθεδούμεθα πυνθανόμενοι, τίνα τῆς Λακεδαίμονος σατράπην Ἀντίγονος απολέλοιπε;”

Στα λόγια του Θηρυκίωνος απαντά ο Κλεομένης – είναι κι ο δικός του λόγος μεγαλειώδης – και αφού τον προσφωνεί όχι με τα’ όνομά του αλλά “ὦ πόνηρε” δηλαδή δύστυχε, κακορίζικε, πονεμένε, μετακινώντας το ενδιαφέρον με σοβαρά επίσης επιχειρήματα, του λέει ότι η αυτοκτονία πρέπει να είναι όχι αποφυγή πράξεων αλλά πράξη η ίδια “ δεῑ γάρ τόν αὑθαίρετον θάνατον, οὐ φυγήν εἶναι πράξεων ἀλλά πρᾱξιν” καταλήγει: Εγώ νομίζω ότι ούτ’ εσύ ούτ’ εγώ δεν πρέπει να εγκαταλείψουμε τις υπέρ της πατρίδος ελπίδες. Όπου δε μας εγκαταλείψουν εκείνες, μας είναι εύκολο, αν θέλουμε, να πεθάνουμε. “Ἐγώ δέ καί σέ καί ἑμαυτόν οἲομαι δεῑν τάς ὑπέρ τῆς πατρίδος ἐλπίδας μή καταλιπεῑν. Ὅπου δ’ ἂν ἡμᾱς ἐκεῑνας καταλίπωσι, ῥᾱστα βουλομένοις ἀποθανεῑν ὑπάρξει”.
Ο Θηρυκίων δεν ξαναμίλησε “oὐδέν ἀντεῑπεν”. Αλλά με την πρώτη ευκαιρία που του δόθηκε “ὃτε πρῶτον ἒσχε καιρόν” απομακρύνθηκε του Κλεομένους, αφού εστράφη προς την παραλία “ἀποστῆναι τοῡ Κλεομένου, ἐκτραπόμενος παρά τόν αἰγιαλόν” αυτοκτόνησε. Έκοψε το κεφάλι του “Έαυτόν ἒσφαξεν”.

* * *
Κραταιές σκέψεις οι λόγοι του Θηρυκίωνος. Ρωμαλέες. Που γίνονται πιο ρωμαλέες με τη μορφή των πύρινων ερωτημάτων που τίθενται: Πού πλέομεν αλογίστως; Πώς κάνουμε δεσπότη μας αυτόν που δεν μας νίκησε; Ή θα ειπούμε ότι πάμε στην Αίγυπτο για τη μάννα σου; Πολυκύμαντος λόγος που τελικά γίνεται πράξη. Σαν το Σωκράτη.

Ο Θηρυκίων δεν αλλοιώνει ούτε νοθεύει πουθενά το Σπαρτιατικό φρόνημα (ηθική, τιμή, αρετή). Τίποτα δεν τον αποσπά απ’ αυτό (ούτε η επιχειρηματολογία του Κλεομένη) και δίχως να μιλήσει απομακρύνεται και κάμνει ό,τι πιο φυσικό γι’ αυτόν.

Υπήρξε πράγματι κάποτε ένα μοναδικό κράτος. Μια φωτεινή υπεροχή μέσα στην Ιστορία. Ένας μετεωρίτης. Το κράτος της Σπάρτης. Ο Θηρυκίων βλέπει τη Σπάρτη ως το ζωντανό αιώνιο μεγαλείο. Κι όταν αυτό κλονίζεται πρέπει κι αυτός να χαθεί. Ο θάνατος του δεν είναι απλά διαμαρτύρηση για την ήττα στη Σελλασία. Που εκείνη βεβαίως δεν ήταν σαν τις άλλες. Κι άλλες φορές ηττήθησαν οι Σπαρτιάτες. Και διαρκούντος του Πελοποννησιακού πολέμου και στα Λεύκτρα και στη Μαντινεία και αλλού. Η ήττα όμως στη Σελλασία προμηνύει – και φαίνεται τούτο καθαρά – την πτώση του ιδανικού , του μεγαλείου της Σπάρτης. Κι αυτό ο Θηρυκίων το ζει έντονα. Εδώ έχουμε κατάσταση τόσο ζοφερή, που είναι μη αναστρέψιμη. Το φωτεινό άστρο της Σπάρτης έχει μπει στην τροχιά της δύσης του, κι αυτό ο Θηρυκίων δεν μπορεί να το δεχτεί. Έχει γαλουχηθεί με τη μεγάλη κι ευγενική φιλοδοξία της μεγάλης Σπάρτης που την έτρεφε παράδοση αιώνων. Ο,τιδήποτε άλλο του είναι αδιανόητο. Γι’ αυτό και καλεί τον Κλεομένη εδώ που έφθασαν τα πράγματα στο “καλῶς ἀποθανεῑν” . Και είναι αυτό ίδιον των σπουδαίων. “Το δέ καλῶς ἀποθανεῑν ἲδιον τοῑς σπουδαίοις φύσις ἀπένειμε”. Κι αυτό για τους σπουδαίους είναι φυσικό.

Ο λόγος του Θηρυκίωνος απλός, αποφασιστικός, κοφτός, απόλυτος. Με μία λέξη μεγαλειώδης. Εκφράζει μεγαλείο σαρκάζοντας κάθε συμβατικότητα. Όλα στη ζωή στο τέλος τέλος είναι μάταια. Κι όμως εδώ ο λόγος υπερβαίνει κι αυτή τη ματαιότητα της ζωής.

Απορεί κανείς πώς ο Θηρυκίων, τέτοιες ώρες βάζει σε τάξη τις σκέψεις του και δίδει αυτόν τον μεγαλειώδη λόγον. Αλλά ο Θηρυκίων είναι “τοῑς λόγοις τις ὑψηλός ἀεί” και ως προς τις πράξεις αποφασιστικός και θαρραλέος. “Πρός τε τάς πράξεις φρονήματι κεχρημένος μεγάλῳ” . Σπουδαίος ο αρχαίος λόγος.

Πρέπει νομίζω να προσεχθή ο τρόπος που ο Θηρυκίων θέτει το ζήτημα. Τον ενδοξότερο θάνατο λέει, εκείνον πάνω στη μάχη τον χάσαμε. Κι όμως όλοι μας άκουσαν να λέμε (κι εγώ μαζί) πως ο Αντίγονος μόνον, νεκρόν θα νικήσει τον βασιλιά της Σπάρτης. Να όμως που τον νίκησε. Κι ο βασιλιάς της Σπάρτης δεν είναι νεκρός, όπως θα ήταν το φυσιολογικό αλλά ζωντανός. Κάτι το αφύσικο κι ασυμβίβαστο για το βασιλιά της Σπάρτης, που μόνο νεκρός νικιόταν (κάπου εδώ πίσω βλέπουμε τον Λεωνίδα). Να λοιπόν η ευκαιρία ως προς τη δόξα και την αρετή.

Κι αμέσως θέτει το ερώτημα: Πού πλέομεν λοιπόν ασυλλόγιστα; Κι άλλα ερωτήματα κλιμακωτά, για να θέσει το κορυφαίο: Και μη μου πεις ότι πάμε στην Αίγυπτο για τη μάννα σου. Το θέαμα που θα δίδεις να παρουσιάζεται ο βασιλιάς της Σπάρτης αιχμάλωτος και φυγάς θα είναι όντως ζηλευτό, για να καταλήξει στο τί πρέπει να γίνει. Που θα είναι έμπρακτη απολογία γι’ αυτούς που πέσανε στη Σελλασία (κι εδώ ο λόγος αποκτά εξαιρετική αίγλη), αντί να κάθονται στην Αίγυπτο και να ζητούν να μάθουν ποιόν άφηκε σατράπη στη Λακωνική ο Αντίγονος! Μάρτυρας και ομολογητής. Και ο λόγος ένα μεγάλο ποίημα.

Αλήθεια ποιός δεν έχει πικραθεί στη ζωή του. Δεν έχει γευτεί θλίψεις από ̕κείνες που φέρνουν μόνον βαρύτατη απαισιοδοξία. Δεν έχει νιώσει απόλυτη μοναξιά, εγκατάλειψη, περιφρόνηση. Χάσει κάθε δύναμη αντίστασης και παραδίδεται στη μοίρα του. Όμως αυτά φαίνονται δευτερεύοντα. Κλήρος των ανθρώπων. Αλλού επικεντρώνει ο Θηρυκίων “ο φρονήματι κεχρημένος μεγάλῳ προς τε τας πράξεις και τοῑς λόγοις γεγονώς τις ὑψηλός ἀεί” . Δεν περιγράφει μία κατάσταση αξιοθρήνητη και απελπιστική αλλά λέει βαριά λόγια με απόλυτη ψυχραιμία και λογική, που αφήνουν πίσω τους, όπως είπαμε, όλα τα μάταια της ζωής, δείχνοντας ανάγλυφα και έμπρακτα τί ήταν τελικά το φαινόμενο Σπάρτη (ήθος, τιμή, αρετή). Ε λοιπόν, αυτοί οι άνθρωποι δεν νικήθηκαν ποτέ!

Ο Κλεομένης φαίνεται περισσότερο στωϊκός. Συνιστά υπομονή. Έχει κατά νουν να υποφέρουν τη θλίψη χωρίς παράλληλα να μείνουν άπραγοι. Δεν πρέπει να εγκαταλείψουν τις υπέρ της πατρίδος ελπίδες. “Οἲομαι δεῑν μη καταλιπεῑν τάς ὑπέρ τῆς πατρίδος ἐλπίδας”. Της πατρίδος. Της συγκεκριμένης δηλαδή πατρίδος, της Σπάρτης. Αυτό σημαίνει εδώ το άρθρο τής.

Τραγικά πρόσωπα και τα δύο. Περισσότερο όμως τραγικό ο Κλεομένης αφού εμείς ξέρουμε και το τέλος του που δεν το ήξερε ο ίδιος. Παρά ταύτα εδώ όταν διαβάζεις Πλούταρχο, και θέλει αργά αργά, λέξη λέξη, είναι ο Θηρυκίων που κάνει τον αναγνώστη να βουλιάζει. Παγώνει ο αναγνώστης με τον Θηρυκίωνα ιδιαίτερα αν σταθεί στο ψυχικό δράμα που ζει, όπως εκτίθεται εμφαντικά και προσωποποιημένα, χωρίς μάλιστα να φαίνεται η έμφαση, μέσα στον υπέροχο αρχαίο ελληνικό λόγο του Πλούταρχου. Απ’ όπου προβάλουν και τα υψηλότερα στοιχεία ρομαντισμού, δίχως εδώ να εξυπηρετούνται πάθη και βεβαίως καμμία εθνική σκοπιμότητα, εκτός από το πάθος για την πατρίδα τής τιμής, κάτι που του προσδίδει ιδιαίτερα ξεχωριστό μεγαλείο. Ο αναγνώστης στον αρχαίο λόγο έχει πικρή αίσθηση προσωπικής απώλειας.

Και όμως αυτό το πρόσωπο “πρός τε τάς πράξεις φρονήματι κεχρημένος μεγάλῳ καί τοῑς λόγοις ὑψηλός ἀεί” αγνοήθηκε για αιώνες από τους ιστορικούς και τους μελετητές της Ιστορίας. Ακόμη κι από μας εδώ τους πατριώτες του. Άραγε δεν θα έπρεπε εκεί στην οδό Κλεομένους κάποια παράλληλός της να ονομάζεται Θηρυκίωνος προς τιμήν του πιστού του φίλου, όπως παράλληλα πορευτήκανε και σπουδαίου Σπαρτιάτη;

Υστερολόγιο: Ι. Η τργωδία δεν τελειώνει εδώ. Θα κορυφωθεί με την αυτοκτονία επίσης του Κλεομένους, του μοναδικής ευφυΐας βασιλιά της Σπάρτης, που είχε το χάρισμα να κατακτά ανθρώπους, και των πιστών του φίλων τρία χρόνια μετά, στην Αίγυπτο. Και την εκτέλεση της Κρατησίκλειας και των παιδιών του. Έγινε δηλαδή αυτό που είχε αρνηθεί στον Θηρυκίωνα. Έτσι ο Θηρυκίων δικαιώθηκε. Όμως γι’ αυτά και τη σταύρωση του σώματος του Κλεομένη, "του μεγάλου και δυστηρήτου θηρίου" άλλοτε.

                        ΙΙ. Πόσο κοντά ή μακριά απ’ την πραγματικότητα, αν δηλαδή ελέχθησαν ή όχι αυτά από τον Θηρυκίωνα ή αν ελέχθησαν έτσι ή είναι δημιούργημα του Πλουτάρχου, ερωτήματα με τα οποία κατατρύχονται και παραδέρνουν συχνά οι σύγχρονοι σχολαστικοί γραμματικοί , απαντώ ανενδοιάστως: ελέχθησαν έτσι ακριβώς. Έφ’ όσον κάποιος , και εν προκειμένω ο Πλούταρχος, τα συνέλαβε και τα αποτύπωσε, σίγουρα τα συνέλαβε κι εκείνος που έπραξε δηλ. ο Θηρυκίων και θα μπορούσε να τα είχε ειπεί. Αυτά για να μη λέμε εμείς σήμερα ότι οι αρχαίοι συγγραφείς γράφουν εξωπραγματικά και πολλοί τούς αποκαλούν μυθολόγους.

2.600 γράμματα, που δεν έφθασαν ποτέ στον παραλήπτη τους μας δείχνουν την κοινωνία του 17ου αιώνα

Μια συλλογή από χιλιάδες γράμματα του 17ου αιώνα, τα οποία δεν παραδόθηκαν ποτέ στον παραλήπτη τους, βρέθηκαν μέσα σε ένα δερμάτινο μπαούλο στην Ολλανδία. Πολλά από αυτά, μάλιστα δεν έχουν ανοιχτεί ποτέ.

 

Η συλλογή περιλαμβάνει επιστολές από αριστοκράτες, κατασκόπους, εμπόρους, εκδότες, ηθοποιούς, μουσικούς, αγρότες, αλλά και ιδιαίτερα μορφωμένους ανθρώπους. Ποικιλία υπάρχει και στις γλώσσες γραφής, καθώς οι επιστολές είναι γραμμένες στα γαλλικά, στα ισπανικά, στα ιταλικά, στα ολλανδικά και τα λατινικά.

Το μπαούλο, του οποίου το δέρμα καλυπτόταν από επίσημες σφραγίδες, εμφανίστηκε στο «Ταχυδρομικό Μουσείο» στη Χάγη το 1926, αλλά οι 2.600 επιστολές που περιείχε, 600 εκ των οποίων δεν είχαν ανοιχτεί ποτέ, μελετώνται τώρα από μια διεθνή ομάδα ακαδημαϊκών, συμπεριλαμβανομένων μελετητών από το Leiden, την Οξφόρδη, το MIT και το Yale.
Αναμένεται να χρησιμοποιηθούν ειδικές τεχνικές σάρωσης για να εξεταστεί το περιεχόμενο των επιστολών, χωρίς να χρειαστεί το άνοιγμά τους, προκειμένου να αποφευχθεί η καταστροφή των σελίδων και των φακέλων.

Οι επιστολές στάλθηκαν μεταξύ 1680 και 1706, μια εποχή συνεχών πολέμων και πολιτικών αναταραχών στην Ευρώπη και φυλάχθηκαν από ένα ζευγάρι, τον υπεύθυνο του ταχυδρομείου Simon de Brienne και την ερωμένη του, Maria Germain.

Την περίοδο εκείνη, η παράδοση των επιστολών πληρωνόταν από τον παραλήπτη και πολλές αποστολές απέτυχαν να παραδοθούν, επειδή ο παραλήπτης είχε αλλάξει διεύθυνση ή είχε πεθάνει. Ο Ντάνιελ Στάρζα Σμιθ, του πανεπιστημίου της Οξφόρδης, πιστεύει ότι τα γράμματα φυλάχτηκαν με την ελπίδα ότι κάποια μέρα θα εξοφληθούν.

Ο ίδιος σχολίασε πως: «Αυτές επιστολές σε κάνουν να αισθάνεσαι σαν να έχεις “πιάσει” μια στιγμή της ιστορίας εξαπίνης. Πολλοί από τους συγγραφείς και τους προοριζόμενους παραλήπτες των επιστολών ήταν άνθρωποι που ταξίδεψαν σε όλη την Ευρώπη, όπως πλανόδιοι μουσικοί και εξόριστοι, λόγω της θρησκείας τους. Μέσα στο μπαούλο βρίσκονται επιστολές γραμμένες και από τα δύο φύλα, από άτομα όλων των κοινωνικών τάξεων. Τα περισσότερα έγγραφα που σώζονται από αυτήν την περίοδο καταγράφουν τις δραστηριότητες μόνο των αριστοκρατών, ενώ αυτά τα γράμματα δίνουν μια ιδεα για ένα άλλο σημαντικό τμήμα της κοινωνίας στην Ευρώπη του 17ου αιώνα. Πρόκειται για ανθρώπους, των οποίων τα πεπραγμένα συχνά δεν επιβιώνουν, οπότε αυτό είναι μια φανταστική ευκαιρία να ακούσουμε νέες ιστορικά φωνές».

Ακόμα, ο Σμιθ τόνισε, πως πολλά από τα γράμματα διατήρησαν την ποιότητα του προφορικού λόγου, καθώς δεν είναι γραμμένα με σημεία στίξης.

Όσον αφορά το περιεχόμενο, πολλές από τις επιστολές αναφέρονται στην πολιτική αναταραχή της εποχής, με αναφορές σε ληστείες, θρησκευτικές διακρίσεις και άλλα. 

Αν έχεις ένα όνειρο...

Αν έχεις ένα όνειρο, προστάτεψέ το !

Ανέθρεψέ το με τη μουσική που αγαπάς, με ποίηση ερωτική, με εμπνευσμένη λογοτεχνία. Γαλούχησέ το με προσοχή, με φροντίδα, υπομονή κι επιμονή… όπως θα μεγάλωνες ένα μικρό παιδί. Εννιά μήνες περιμένουμε ένα παιδί να έλθει στον κόσμο, άλλα εννέα χρόνια για να μπορέσει να μιλήσει λογικά και ακόμα εννιά χρόνια για να γίνει ώριμος ενήλικας, έτοιμος να υπηρετήσει τον κόσμο. Το όνειρο χρειάζεται λιγότερο επίπονη δουλειά και συντομότερο χρονικό διάστημα για να ωριμάσει. Μα οφείλεις να του αφιερώσεις κάποιο χρόνο… και να το προστατέψεις απ’ το θανάσιμο μικρόβιο που ονομάζεται δυσπιστία.  

Τη στιγμή που δεις καθαρά το όνειρό σου και πιστέψεις αληθινά σ’ αυτό, αρχίζει να αναπτύσσεται. Όσο περισσότερο στοχεύεις σ’ αυτό και το θρέφεις με αγάπη και φροντίδα, τόσο επιταχύνεις την ανάπτυξή του. Και μια μέρα, χωρίς καλά - καλά να προλάβεις να το καταλάβεις, το βλέπεις μπροστά στα μάτια σου να παίρνει σάρκα και οστά. Και είναι τόσο ζωντανό, τόσο σπουδαίο, τόσο απαράμιλλα όμορφο, τόσο θεσπέσιο… που σ’ αφήνει ξέπνοο στην θέα του.

Αν έχεις ένα όνειρο…

Η εξήγηση της μετατόπισης του περιηλίου του Ερμή από τη Γενική Σχετικότητα

Η παρατήρηση της ολικής έκλειψης από τον Άρθουρ Έντιγκτον – και όσες ακολούθησαν μετά – δεν ήταν ο μοναδικός επιτυχημένος έλεγχος της Γενικής Σχετικότητας. Ήταν όμως απλή, αναμφισβήτητη και εντυπωσίασε σημαντικά για πολλές δεκαετίες. Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την θεωρία τον έδειξαν οι αστρονόμοι και οι μαθηματικοί μιας που αυτή μετέβαλε ριζικά την άποψη του σύμπαντος, σε σύγκριση με την κλασσική νευτώνεια εικόνα του Κόσμου.

 

Μία από τις πιο σημαντικές προβλέψεις – και εξηγήσεις – της Γενικής Σχετικότητας ήταν η μικροσκοπική απόκλιση της τροχιάς του Ερμή γύρω από τον Ήλιο, που παρέμενε ανεξήγητη με βάση τις αρχές της νευτώνειας φυσικής. Αναφερόμενοι μάλιστα στην κίνηση ενός πλανήτη διαμέσου του τετραδιάστατου χωροχρόνου, αυτή μπορεί να θεωρηθεί σαν μια προβολή πάνω στον χωρικό άξονα της γεωδαισικής τροχιάς (που λέγεται και κοσμική γραμμή). Μια τυπική κοσμική γραμμή ενός πλανήτη σχηματίζει σπείρα με το πέρασμα του χρόνου, και η προβολή της εμφανίζεται σαν μια σχεδόν τέλεια έλλειψη. Η λέξη σχεδόν είναι το κλειδί σε αυτή την διατύπωση. Σύμφωνα με την περιγραφή του σύμπαντος από τον Αϊνστάιν η έλλειψη που σχηματίζει η προβολή της τροχιάς ενός πλανήτη καθώς κινείται γύρω από τον Ήλιο, που και ο ίδιος περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό του, με το πέρασμα του χρόνου δημιουργείται ένα φαινόμενο που λέγεται μετακίνηση ή προπόρευση του περιηλίου.

Σε όλους δε τους πλανήτες (εκτός του Ερμή) η μετακίνηση του περιηλίου είναι ασήμαντη και γι αυτό η θεωρία του Νεύτωνα δίνει το ίδιο αποτέλεσμα με τη Γενική Σχετικότητα. Στην περίπτωση όμως του Ερμή, που βρίσκεται βαθειά μέσα στο φρέαρ βαρύτητας του Ήλιου, η Γενική Σχετικότητα δίνει μια προπόρευση του περιηλίου της τάξης των 43 δευτερολέπτων ανά αιώνα, που όμως δεν προβλέπεται από τη θεωρία βαρύτητας του Νεύτωνα. Οι αστρονόμοι του 19ου αιώνα όμως είχαν παρατηρήσει αυτή την προπόρευση χωρίς βέβαια να την έχουν εξηγήσει συνολικά. Συγκεκριμένα οι αστρονόμοι έβλεπαν μια προπόρευση του περιηλίου κατά 576 δευτερόλεπτα ανά αιώνα. Ωστόσο το μεγαλύτερο τμήμα αυτής εξηγείται από την μηχανική του Νεύτωνα εξ αιτίας της επίδρασης άλλων πλανητών πάνω στον Ερμή. Έμεναν όμως τα 43 δευτερόλεπτα της μετακίνησης του περιηλίου χωρίς καμία ικανοποιητική εξήγηση. Κατά καιρούς δόθηκαν διάφορες εξηγήσεις όπως για παράδειγμα η ύπαρξη ενός άγνωστου πλανήτη μεταξύ του Ερμή και του Ήλιου, που όμως δεν μπορούσανε να βρουν οι αστρονόμοι.

 

Και όλα αυτά μέχρι που η δημοσίευση της θεωρίας του Αϊνστάιν ήρθε να δώσει την απάντηση, προβλέποντας ακριβώς μια προπόρευση του περιηλίου του Ερμή της τάξης των 43 δευτερολέπτων του τόξου ανά αιώνα. Βέβαια, η εξήγηση του Αϊνστάιν δεν κρίθηκε αμέσως από όλους ικανοποιητική. Ήταν τόσο παράδοξη, ώστε πολλοί αστρονόμοι αρνήθηκαν ακόμη και να τη συζητήσουν. Έγιναν κι άλλες υποθέσεις. Ανάμεσα τους, ακούστηκε και η πρόταση ότι ο πυρήνας του Ήλιου περιστρέφεται ταχύτατα και μ” αυτό τον τρόπο εξηγείται η προπόρευση του περιηλίου του Ερμή. Καμία από τις υποθέσεις αυτές δεν αποδείχτηκε. Μέσα στις επόμενες δεκαετίες, όλες οι εναλλακτικές προτάσεις απορρίφθηκαν και μόνον η γενική θεωρία της σχετικότητας ερμήνευσε τα ανεξήγητα φαινόμενα, προσφέροντας ταυτόχρονα μια νέα και τελειότερη περιγραφή του Σύμπαντος που κατοικούμε.

 

Στο παρακάτω σχήμα βλέπουμε μια άλλη δοκιμή της Γενικής Σχετικότητας. Πρόκειται για ένα μικρό, μικρό πρόβλημα με τον πλανήτη Ερμή. Απλώς, η τροχιά του δεν ήταν και τόσο σωστή. Οι νόμοι του Kepler (που προέρχονται από το νόμο βαρύτητας του Νεύτωνα), έλεγαν ότι όλοι οι πλανήτες θα πρέπει να κινούνται σε ελλείψεις γύρω από τον Ήλιο. Αλλά στην περίπτωση του Ερμή αυτό δεν συνέβαινε επακριβώς. Ο Ερμής κάνει μία έλλειψη γύρω από τον ήλιο, όπου το περιήλιον του κάνει μια μετακίνηση (περιστροφή) – πολύ μικρή μεν, αλλά δεν παραμένει σταθερή λόγω της κυρτής γεωμετρίας του χώρου κοντά στον ήλιο (ας μην ξεχνάμε ότι ο Ερμής είναι πολύ κοντά στον Ήλιο και επηρεάζεται ισχυρά από το βαρυτικό του πεδίο).

 

Πολύ αργότερα έγινε με εντυπωσιακό τρόπο η επιβεβαίωση της γενικής σχετικότητας και με τα περιστρεφόμενα άστρα νετρονίων (πάλσαρ), που έχουν τεράστια πυκνότητα και είναι τα κατάλοιπα από την κατάρρευση ενός μεγάλου άστρου. Οι αστέρες αυτοί περιστρέφονται ταχύτατα και «φωτίζουν» περιοδικά την Γη – σαν ένας κοσμικός φάρος – με ισχυρές δέσμες ραδιοκυμάτων. Η κίνηση ενός πάλσαρ και τα φαινόμενα που τη συνοδεύουν υπακούουν στην αντίληψη για τη βαρύτητα που κομίζει η θεωρία του Αϊνστάιν.

 

Το 1960, πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του Αϊνστάιν οι επιστήμονες απέκτησαν ρολόγια υψηλής ακριβείας (ατομικά ρολόγια). Εγκατέστησαν ένα από αυτά στο ισόγειο ενός πολυώροφου κτηρίου και το δεύτερο στο τελευταίο πάτωμα. Τα ρολόγια ήταν απόλυτα συγχρονισμένα. Κι όμως, αυτό που βρισκόταν στο ισόγειο εμφάνισε μιαν επιβράδυνση σε σύγκριση με το άλλο του τελευταίου πατώματος, επειδή βρισκόταν βαθύτερα στο εσωτερικό του πεδίου βαρύτητας της Γης. Το πείραμα απέδειξε για άλλη μια φορά την αλλοίωση του χωροχρόνου στις περιοχές της πυκνής παρουσίας της ύλης.

“Περισσότερος ουρανός” μέσα από ένα πρωτότυπο παράθυρο!

Ο Αργεντινός αρχιτέκτονας Aldana Ferrer Garcia ζει σχεδόν όλη του τη ζωή σε μεγαλούπολη και, όπως λέει ο ίδιος, του έχει λείψει πολύ ουρανός! Με το σκεπτικό των μικρών κατοικιών που οι περισσότεροι μένουν σε μια πόλη, πολλοί από τους οποίους δεν έχουν καν την πολυτέλεια ενός μπαλκονιού, σκέφτηκε να δημιουργήσει ένα πτυσσόμενο παράθυρο που επιτρέπει στον κάτοικο του διαμερίσματος να απολαμβάνει τον ουρανό κάθε στιγμή της μέρας.

Μάλιστα του έδωσε το όνομα “Περισσότερος ουρανός” επειδή αυτός ακριβώς είναι ο ρόλος του. Τα παράθυρα αιωρούνται ή προεκτείνονται από τον τοίχο και δημιουργούν χώρο για να καθίσει κάποιος. Ο Garcia γράφει ότι το έργο “παρέχει οπτική ξεκούραση, πρόσβαση στο φως του ήλιου και στον καθαρό αέρα για τα μικρά διαμερίσματα και είναι η απάντηση στις τρέχουσες ανάγκες των πυκνοκατοικημένων πόλεων”… Εμείς λέμε ότι όπως προχωράει η χωή στις μεγαλουπόλεις μπορεί και να… πετύχει!

Η επιστήμη φέρνει την πραγματική επανάσταση

Ο Δρ. Μάνος Δανέζης, καθηγητής αστροφυσικής στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, με διεθνή ερευνητική δραστηριότητα, ευρέως γνωστός τα τελευταία χρόνια στο κοινό με τηλεοπτικές εκπομπές και σειρά ομιλιών σε πανεπιστημιακές αίθουσες και κοινωνικούς χώρους, οραματίζεται και εμπνέει τους πολίτες για μια μεγάλη πολιτισμική επανάσταση που θα βασίζεται στα σύγχρονα επιτεύγματα της επιστήμης.

Μια επανάσταση νέας ατομικής και κοινωνικής συνειδητότητας, που ήδη αρχίζει να διαμορφώνεται, δεν μοιάζει με τίποτα από όσα γνωρίζουμε μέχρι σήμερα και βασίζεται στη νέα κοσμοαντίληψη που βασίζεται στην επιστημονική γνώση, πολλές πτυχές της οποίας παραμένουν επίτηδες κρυμμένες μόνο στα συρτάρια των εξουσιαστικών ελίτ…

Ένας νέος κόσμος είναι εφικτός – και υπάρχει μέσα μας
«Τα δόγματα πάνω στα οποία βασίστηκε ο δυτικός πολιτισμός σήμερα καταρρέουν και μαζί καταρρέουν και οι επιμέρους δομές του. Αν καταλάβουμε ποια είναι αυτά τα δόγματα και γιατί καταρρέουν, τότε μπορούμε να σώσουμε ότι σώζεται από τον δυτικό πολιτισμό και να δομήσουμε μια κοινωνία που θα μας καλύπτει.
Που θα καλύπτει τις πραγματικές ανάγκες μας, τους φόβους μας, όχι όμως και τους παραλογισμούς μας, όπως τον υπέρμετρο υλισμό μας», εξηγεί ο Μάνος Δανέζης, κατακρίνοντας τις θεμελιώδεις βάσεις που δημιουργούν τα κακώς κείμενα της κοινωνίας μας…
Τι πρέπει να κάνουμε; «Αρχικά πρέπει να αναγνωρίσουμε τις πλαστές μας ανάγκες. Η κοινωνία μας προικοδοτεί με ένα σύνολο πλαστών αναγκών για να μας διογκώσει το φόβο της μη κάλυψης τους και, τελικά, να μας έχει μη ελεύθερους. Ελευθερία όμως δεν σημαίνει ασυδοσία, να μην ξεχνιόμαστε… Θα πρέπει να εντοπίσουμε τα στοιχεία του αξιακού μας συστήματος που πρέπει να αλλάξουν και να οικοδομήσουμε έναν νέο συνειδησιακό πολιτισμό.
Οι προτάσεις πρέπει να γίνονται για να μετουσιώνονται σε πράξεις μετά την κρίση όμως. Κατά τη διάρκεια της κρίσης οι περισσότεροι είναι τυφλοί και κουφοί. Υπάρχουν όμως ευτυχώς πολλοί άνθρωποι που ακούνε», προειδοποιεί…
«Υπαινίσσομαι μια επανάσταση άλλου είδους που μέχρι σήμερα δεν την έχουμε γνωρίσει ώστε να καταλάβουμε πώς εφαρμόζεται. Μιλάμε για μια εσωτερική επανάσταση, επανάσταση απέναντι στον κακό εαυτό μας. Πώς θα πρέπει να αναμορφώσουμε τον εαυτό μας ώστε να κάνουμε καλύτερη τη ζωή τη δική μας και των γύρω μας. Αυτό δεν έχει σχέση με τις επαναστάσεις που γνωρίζουμε μέχρι τώρα. Οι κοινωνίες των ανθρώπων που θα πυροδοτήσουν μια τέτοια επανάσταση, είναι οι κοινωνίες που αναπτύσσουν μια άλλη συνειδητότητα, μια άλλη νοοτροπία περί σχέσεως της φύσης με τον άνθρωπο και … του ανθρώπου με τον άνθρωπο. Έναν αγώνα να κυριαρχήσουμε στα πάθη μας», εξηγεί.

Με οδηγό τη γνώση
«Η γνώση μπορεί να μεταβάλλει τους τρεις πυλώνες -θεολογία, επιστήμη, κοινωνική συγκρότηση- πάνω στις οποίες χτίστηκε αυτός ο πολιτισμός. Αυτοί οι πυλώνες βασίστηκαν στις έννοιες του χώρου, του χρόνου και της ύλης. Αυτά είναι όμως μόνο φιλοσοφικά κατηγορήματα. Εάν αλλάξεις το εννοιολογικό περιεχόμενο αυτών των εννοιών, τότε ολόκληρος ο πολιτισμός ανατρέπεται», εκτιμάει ο αστροφυσικός.
Γιατί δεν έχει συμβεί ήδη αυτό; «Το τρομακτικό που συνέβη τον 20ο αιώνα και που ποτέ δεν το μάθαμε γιατί ποτέ δεν μας το δίδαξαν, είναι ότι αυτές οι τρεις έννοιες άλλαξαν όχι φιλοσοφικά, αλλά αποδεικτικά και πειραματικά. Αυτό προσπαθώ να κάνω – να εξηγήσω πως άλλαξαν αυτές οι έννοιες και ποια είναι η πρακτική αλλαγή του πολιτισμού με βάση το νέο εννοιολογικό περιεχόμενο αυτών των εννοιών. Πως συνδέεται δηλαδή η σύγχρονη φυσική με την αλλαγή του πολιτισμού.
»Η θεωρία της σχετικότητας, η κβαντική φυσική, η θεωρία των στοιχειωδών σωματιδίων, που είναι άγνωστα για το μέσο πολίτη (αλλά και για πολλούς διδάκτορες…). Αν δεν έχουμε μια βαθιά κατανόηση αυτών των καινούριων εννοιών –πειραματικά αποδεδειγμένων- και το ότι συνδέονται απευθείας με τη δομή και τη λειτουργία της κοινωνίας μας, δεν θα πειστεί κανείς ότι βρισκόμαστε στην απαρχή μιας πολιτισμικής επανάστασης.
Η γνώση δηλαδή που μας κρύβουν επιμελώς με το να μην μας τη διδάσκουν. Το γιατί δεν μας τη διδάσκουν… είναι για να μην ανατραπεί η έννοια της ύλης και της σημασίας που της δίνουμε σήμερα. Θα πρέπει να ξεκινήσει η υποβάθμιση της από το πρώτο αξιακό γεγονός στο 10ο ή το 15ο, και στη θέση της να μπουν άλλες αξίες που αμφισβητούν τις διοικητικές δομές των τριών παραπάνω πυλώνων. Αλλά… κανείς δεν είναι έτοιμος να αφήσει την καρέκλα του… Ποιος είναι έτοιμος να τα αποδεχτεί αυτά; Εδώ δεν είμαστε έτοιμοι να αποδεχτούμε τη μείωση του αριθμού των βουλευτών», σχολιάζει δηκτικά…
Σύμφωνα με τον Μάνο Δανέζη, η αλλάγη δεν θα έρθει από τους κυβερνώντες… «Ποτέ καμιά σημαντική επανάσταση δεν επικράτησε γιατί το θέλησε η εξουσία. Πάντοτε οι μεγάλες πολιτισμικές αλλαγές άλλαξαν από τον ενημερωμένο πολίτη. Αυτό προσπαθώ να κάνω. Ο δρόμος για την αλλαγή είναι πολύ δύσκολος, αλλά πρέπει να αρχίσει από τώρα. Αν είχαμε κάνει αυτό το βήμα τον 20ο αιώνα, τώρα θα είχαμε φτάσει ως εδώ»…

Τα αίτια της κατάρρευσης – η θεοποίηση της ύλης
«Το πρώτο αίτιον της κατάρρευσης του δυτικού πολιτισμού», σύμφωνα με τον Μάνο Δανέζη, «είναι το γεγονός ότι την περίοδο της επιστημονικής επανάστασης του 16ου αιώνα, ως πρώτο αξιακό της γεγονός θεώρησε την ύλη, τα παράγωγά της και την κατάκτηση αυτών των παραγώγων. Ήταν εύκολο και ήταν ορατό αυτό. Επειδή οι λαοί ζήταγαν δημοκρατία οι βασιλείς εκείνης της εποχής έκαναν ένα ωραίο κόλπο… Έβαλαν εκπροσώπους όλων των τάξεων και των φτωχών μέσα στην ελίτ, περιβάλλοντας με όλα τα πλεονεκτήματα της ελίτ τους εκπροσώπους του λαού.
»Πόνταραν έτσι στην κακή πλευρά της φύσης του ανθρώπου. Αν ένας άνθρωπος ζήσει για ένα διάστημα κατέχοντας όλα αυτά τα λογικά και παράλογα προνόμια, θα θελήσει να μην τα χάσει. Και για να μην τα χάσει, θα πρέπει να υπακούσει. Άρα σε ένα μικρό διάστημα οι εκπρόσωποι του λαού έπαψαν να εκπροσωπούν το λαό, αλλά αντίθετα αγωνίζονταν για να διατηρήσουν το προνόμιο της εκπροσώπησης», τονίζει, ερμηνεύοντας εν πολλοίς τα αίτια της υποβάθμισης της πολιτικής ζωής της χώρας μας…
Και συνεχίζει:
«Η φιλοσοφία του δυτικού πολιτισμού είναι ότι όλα κατακτώνται μέσα από το χρήμα. Ο προτεσταντισμός που κυριάρχησε, ακόμα κι η θεολογική δηλαδή φιλοσοφία του πράγματος, είναι γεμάτη οικονομικούς κανόνες. «Δεν έχει σημασία τι κάνεις πραγματικά – αλλά τι πιστεύεις». Αυτό έχει κυριαρχήσει. Πρέπει να καταλάβουμε όμως ότι η ύλη είναι μιας ψευδής απεικόνιση, ένα μάτριξ, ότι ακριβώς βλέπουμε και στην οθόνη ενός υπολογιστή. Αλλάζω σημαίνει διευρύνω την ικανότητα μου να αντιλαμβάνομαι τον φυσικό κόσμο. Αποκτώ γνώση για να γίνομαι καλύτερος, όχι για να προσπορίζομαι περισσότερα αγαθά, όπως κάνουμε εμείς».
Σχετικά με την κατάσταση στη χώρα μας, ο διακεκριμένος αστροφυσικός παρουσιάζεται σχετικά αισιόδοξος: «Οι Έλληνες δεν έχουμε αλλοτριωθεί στο μέτρο που έχει συμβεί αυτό σε σχέση με άλλους λαούς. Η κρίση μας έφερε πιο κοντά στο εμείς, παρά στο εγώ. Η αλληλεγγύη που έχουμε εμείς είναι ένα συγκριτικό μας πλεονέκτημα. Και για το ότι φτάσαμε ως εδώ που φτάσαμε, τουλάχιστον έχουμε συνείδηση ότι κάτι δεν κάναμε καλά – ότι φταίμε κι εμείς».

Η σύγχρονη επιστήμη δίνει τις απαντήσεις
Συζητώντας για τον τομέα του, τη Φυσική, ο Μάνος Δανέζης προτιμάει να βλέπει τα πράγματα πολυδιάστατα. «Το σύμπαν είναι ενιαίο και αδιαίρετο. Οτιδήποτε διαχωριστικό είναι πλάνη της φυσιολογίας του ανθρώπου. Αποδεδειγμένα πλέον. Η «κόλλα» που θα συνδέσει τους ανθρώπους σε αυτή την κατανόηση, ότι δεν υπάρχει «εγώ» αλλά εμείς», δεν είναι η ελεημοσύνη, αλλά η αλληλεγγύη, η ισότητα δηλαδή των μερών. Πώς μπορεί να πειστεί ο κόσμος ότι συμβαίνει αυτό; Απλά κάνοντας πράξεις και όχι μόνο λόγια και θεωρίες…
»Η σύγχρονη φυσική επιβεβαιώνει την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ότι είμαστε μέρος της ολότητας του σύμπαντος κι όχι κυρίαρχοι αυτού, όπως εσφαλμένα θεωρεί ο δυτικός πολιτισμός μέχρι σήμερα».

Μήπως όλα αυτά είναι… θεωρίες συνωμοσίας; Και ποιος πρέπει να είναι τελικά ο ρόλος του επιστήμονα; «Σε μία συνωμοσία πιστεύω… Στη συνωμοσία των βλακών… Ο φόβος μου είναι ότι όλη αυτή η γνώση και η τεχνολογία, όσο την κρατάνε μυστική μεταξύ συγκεκριμένων κύκλων, τότε αυτοί οι κύκλοι θα γίνουν εξουσιαστές. Για αυτό πρέπει να έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά απέναντι σε όλα και κυρίως απέναντι στην επιστήμη και την τεχνολογία.
»Ειδικά στις περιόδους μεγάλης κρίσης, ο επιστήμονας θα πρέπει να αναλάβει τις ευθύνες του απέναντι στην κοινωνία ανεξάρτητα του επαγγελματικού και προσωπικού κόστους… Ο ρόλος του καθηγητή πανεπιστημίου, στην εποχή των χρηματοδοτήσεων, έχει εκμαυλιστεί σε μεγάλο βαθμό.  Με μάθανε οι δάσκαλοι μου ότι αν θες να γίνεις δάσκαλος, πρέπει να θυσιάζεις πράγματα του εαυτού σου για τους άλλους»…
Ο Μάνος Δανέζης έχει άποψη για μια σειρά άλλων ζητημάτων… Μπορεί η σύγχρονη επιστήμη να εξαλείψει ακόμα και το φόβο του θανάτου; Ποια είναι η σύγχρονη έννοια του Θεού; Οι μοντέρνες ανακαλύψεις της φυσικής πώς μπορούν να καθορίσουν τη λειτουργία της κοινωνίας μας ευρύτερα;
Πώς η σκέψη επηρεάζει το περιβάλλον και μπορεί να δημιουργήσει ακόμα και… υλική πραγματικότητα; Τι γνώμη έχει για τις εμφανίσεις ΑΤΙΑ, που έχουν κορυφωθεί τον τελευταίο καιρό σε όλο τον κόσμο; Οι τελευταίες ανακαλύψεις για το διάστημα… μήπως δεν είναι και τόσο τελευταίες και παρουσιάζονται ως τέτοιες;
Τέλος, δεν παραλείψαμε να ρωτήσουμε τον Μάνο Δανέζη για τη μεγάλη ελληνική εφεύρεση του φυσικού Πέτρου Ζωγράφου, την οποία παρουσιάσαμε στο ευρύ κοινό. Ο διακεκριμένος καθηγητής τόνισε ότι είδε με μεγάλο ενδιαφέρον την πορεία και την εξέλιξη της ειδικής συσκευής που παράγει ρεύμα από νερό…
Το zougla.gr είχε μια μακρά συζήτηση μαζί του για το πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτό και σε ποια κατάσταση βρισκόμαστε…

Εκπληκτικό φαινόμενο: Τριπλή ανατολή στη βόρεια Ρωσία

Όχι ένας, ούτε δύο αλλά τρεις ήλιοι φώτισαν την τη βόρεια Ρωσία κατά την ανατολή
Στην πραγματικότητα, επρόκειτο για οπτική απάτη που οφείλεται στην αλληλεπίδραση του φωτός με παγοκρυστάλλους στην ατμόσφαιρα.

Η τοπική μετεωρολογική υπηρεσία έκανε λόγο για το φαινόμενο του «αντήλιου», φωτεινές κηλίδες που εμφανίζονται στον ουρανό λόγω της διάθλασης του φωτός από παγοκρυστάλλους.

Το αντήλιο, όμως, εμφανίζεται μόνο στην αντίθετη πλευρά του ουρανού σε σχέση με τον Ήλιο.

Το πιθανότερο είναι ότι το τριπλό ξημέρωμα στη βόρεια Ρωσία ήταν το παραπλήσιο φαινόμενο του «περήλιου», το οποίο μάλιστα είχε περιγράψει ο Αριστοτέλης στο έργο του Μετεωρολογικά (III.2, 372a14).

Ο Κωδικός της Βαβυλώνας: Ένα από τα μεγαλύτερα εσχατολογικά μυστήρια της "Αγίας Γραφής"

Ο Κωδικός της Βαβυλώνας: Ένα από τα μεγαλύτερα εσχατολογικά μυστήρια της Αγίας Γραφής

 

Ξεκλειδώνεται ένα μεγάλο μυστήριο που έχει προβληματίσει τους μελετητές για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια.

Ο Κωδικός της Βαβυλώνας αποκαλύπτει ισχυρές δυνάμεις που βρίσκονται τώρα εν ενεργεία για να δημιουργήσουν μια παγκόσμια κυβέρνηση, μια κοινωνία χωρίς μετρητά, και μια παγκόσμια θρησκεία, όπως προβλέπεται από τους προφήτες.

Ερευνητές εξακρίβωσαν πότε συνέβη η σύγκρουση Ινδίας και Ευρασίας που δημιούργησε τα Ιμαλάια

Κάποτε η Ινδία «έπλεε» μόνη της στον Ινδικό Ωκεανό και κάποια στιγμή συγκρούστηκε με την Ευρασία με αποτέλεσμα την γέννηση της οροσειράς των Ιμαλαΐων.

Μια νέα μελέτη αναφέρει ότι αυτό το εκπληκτικό από κάθε άποψη γεωλογικό συμβάν έγινε πριν από 47 εκ. έτη.

Σύμφωνα με την κρατούσα θεωρία η Ινδία πριν από περίπου 140 εκ. έτη ανήκε στην υπερήπειρο Γκοντβάνα που κάλυπτε μεγάλο μέρος του Νότιου Ημισφαιρίου της Γης.
Πριν από περίπου 120 εκ. έτη η Ινδία αποκόπηκε από την Γκοντβάνα και άρχισε να μετακινείται βόρεια προς την άλλη μεγάλη υπερήπειρο που υπήρχε τότε στον πλανήτη και η οποία περιλάμβανε την περιοχή που σήμερα είναι η Βόρειος Αμερική και η Ευρασία.
Οι επιστήμονες δεν είχαν καταφέρει μέχρι σήμερα να οριοθετήσουν με σχετική ακρίβεια το πότε έγινε η σύγκρουση και σχηματίστηκαν τα Ιμαλάϊα.
Οι πιο πρόσφατες σχετικές μελετές ανέφεραν ότι η σύγκρουση συνέβη πριν από περίπου 50 εκ. έτη. Ομάδα ερευνητών της Σχολής Γεωεπιστημών του Πανεπιστημίου του Σίνδει μελετώντας δορυφορικά δεδομένα οριοθετούν με μεγαλύτερη ακρίβεια το γεγονός υποστηρίζοντας ότι η σύγκρουση και η γέννηση της οροσειράς συνέβη πριν από 47 εκ. έτη.

Η Ρώμη και ο κόσμος της, Πάμε θέατρο;

Η πρεμιέρα του Μάριου

 

4 Σεπτεμβρίου του 5 π.Χ., Ρώμη. Ο Μάριος είναι γιος εύπορου συγκλητικού, συμπλήρωσε μόλις τα δεκαπέντε χρόνια του και πηγαίνει για πρώτη φορά στο θέατρο συνοδευόμενος από τον έλληνα παιδαγωγό του, τον Νικήρατο. Κατηφορίζουν οι δυο τους από τον λόφο Αβεντίνο, όπου μένει η οικογένεια του Μάριου, και κατευθύνονται προς το θέατρο του Πομπηίου. Η μέρα είναι πολύ ζεστή, και όταν φτάνουν στην όχθη του Τίβερη περπατούν κάτω από τη σκιά των δέντρων. Είναι η πρώτη μέρα των «Ρωμαϊκών Εορτών», της μεγαλύτερης από τις ρωμαϊκές αργίες που διαρκεί δεκαέξι ολόκληρες μέρες. Ο Μάριος είναι χαρούμενος, όχι μόνο γιατί για τις επόμενες δεκαπέντε μέρες δεν θα χρειαστεί να ξυπνήσει από τα χαράματα για το σχολείο αλλά και επειδή περίμενε με μεγάλη ανυπομονησία την πρώτη επίσημη έξοδό του.

 

Όσο πλησιάζουν στο θέατρο ο κόσμος στον δρόμο πυκνώνει - και όταν φτάνουν αντιμετωπίζουν μεγάλη κοσμοσυρροή. Ένα πολύβουο και πολύχρωμο πλήθος συνωστίζεται στις εισόδους, διάφοροι μικροπωλητές που έχουν στήσει τους πάγκους τους στην περιοχή γύρω από το θέατρο διαλαλούν στη διαπασών τα εμπορεύματά τους και οι ιππήλατες άμαξες που κινούνται στους γύρω δρόμους προσθέτουν άφθονη σκόνη στον θόρυβο του πλήθους.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Μάριε, θυμάσαι τι είπε ο πατέρας σου… Θα μπούμε από τη νότια είσοδο και θα κάτσουμε στο πρώτο διάζωμα. Κοίτα να μην απομακρυνθείς από κοντά μου.

ΜΑΡΙΟΣ: Δεν είχα φανταστεί ότι θα έχει τόσο κόσμο. Πόσους θεατές-

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Έλα πιο κοντά γιατί φτάσαμε στην είσοδο· μπες μπροστά μου και συνέχισε να προχωράς… έτσι μπράβο… ευθεία και μετά δεξιά από εκείνα τα σκαλοπάτια. Νομίζω ότι εδώ είμαστε καλά.

ΜΑΡΙΟΣ: Πω, πω κόσμος! Πόσους θεατές χωράει το θέατρο, Νικήρατε;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Είκοσι χιλιάδες περίπου. Πότε είπαμε ότι χτίστηκε αυτό το θέατρο, θυμάσαι;

ΜΑΡΙΟΣ: Πριν από πενήντα χρόνια, νομίζω…

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Ακριβώς! Και ήταν το πρώτο μαρμάρινο θέατρο της Ρώμης. Στα παλιότερα χρόνια οι παραστάσεις δίνονταν σε θέατρα που ήταν κατασκευασμένα πρόχειρα. Υπήρχε μονάχα μια ξύλινη σκηνή για τους ηθοποιούς· οι θεατές βολεύονταν όπως όπως. Θα θυμάσαι, υποθέτω, ότι οι Έλληνες έχουν θέατρα σαν κι αυτό, εδώ και πεντακόσια σχεδόν χρόνια.

ΜΑΡΙΟΣ: Το θυμάμαι· μου είπες όμως ότι οι Έλληνες δεν είχαν σκεφτεί να τοποθετήσουν αυτό το μεγάλο σκέπαστρο από ύφασμα που κάνει σκιά για τον κόσμο.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Αυτό είναι αλήθεια. Το σκέπαστρο που λες -πρόσεξε!- στηρίζεται σε πασσάλους και το ύφασμα από το οποίο είναι φτιαγμένο είναι πολύχρωμο. Βλέπεις πώς τα χρώματά του βάφουν σε διάφορες αποχρώσεις οτιδήποτε βρίσκεται από κάτω;

ΜΑΡΙΟΣ: Ναι, και σε πληροφορώ ότι εσύ αυτή τη στιγμή είσαι βαμμένος κίτρινος και μπλε.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Λοιπόν, η κατασκευή που θα δεις όταν αρχίσει η παράσταση δείχνει μια πρόσοψη σπιτιού με πόρτες και ένα δρόμο. Αυτή είναι η λεγόμενη σκηνή· και μπροστά στη σκηνή ο κυκλικός χώρος-

ΜΑΡΙΟΣ: Είναι η ορχήστρα.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Συγχαρητήρια νεαρέ· είσαι καθ᾽ όλα έτοιμος για την πρώτη σου θεατρική εμπειρία.

ΜΑΡΙΟΣ: Και φυσικά, στα καθίσματα που βρίσκονται στον χώρο της ορχήστρας κάθονται οι επίσημοι, έτσι δεν είναι;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Μάλιστα, οι επίσημοι… Πρέσβεις και συγκλητικοί, σαν τον πατέρα σου καλή ώρα.

ΜΑΡΙΟΣ: Μόνο που ο πατέρας μου ασχολείται βασικά με τη Σύγκλητο και τις τραπεζικές του υποθέσεις και δεν έχει, λέει, και πολύ χρόνο για τέτοια πράγματα. Λέει ότι έχει σχεδόν τρία χρόνια να πατήσει το πόδι του σε παράσταση.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Και λίγα λέει… Ας ανακεφαλαιώσουμε όσα είπαμε για το έργο που θα δούμε σε λίγο.

ΜΑΡΙΟΣ: Πες μου κάτι πρώτα, Νικήρατε. Σε ποιον κάνουν νοήματα εκείνοι οι κύριοι αριστερά μας; Κοιτάζουν συνέχεια προς τα πάνω και-

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Όπως βλέπεις, τα πάνω διαζώματα του θεάτρου είναι αποκλειστικά για τις γυναίκες· οι κύριοι αυτοί προσπαθούν να τραβήξουν την προσοχή των κοριτσιών. Προφανώς δεν ήρθαν στο θέατρο για τους λόγους που ήρθαμε εμείς. Άφησε όμως τους κυρίους και λέγε!

ΜΑΡΙΟΣ: Λοιπόν, έχουμε και λέμε. Το έργο που θα δούμε είναι μια κωμωδία που την έγραψε πριν από δυο σχεδόν αιώνες ο Πλαύτος· ο τίτλος της είναι Η χύτρα με τον κρυμμένο θησαυρό και παριστάνει έναν φοβερό γερο-τσιγκούνη. Αυτά!

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Έχουμε πει (και από ό,τι μου λες σας το έχει πει και ο γραμματικός σας στο σχολείο) ότι ο Πλαύτος μιμήθηκε ένα είδος ελληνικής κωμωδίας…

ΜΑΡΙΟΣ: Τον Αριστοφάνη.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Φοβάμαι ότι τα έχεις λίγο μπερδεμένα, Μάριε. Όχι, ο Πλαύτος προτίμησε να μιμηθεί ένα είδος κωμωδίας που γράφτηκε στα χρόνια μετά τον Αριστοφάνη…

ΜΑΡΙΟΣ: Α, ναι, τώρα θυμήθηκα! Είναι η Νέα Κωμωδία, που έχει όλο κάτι δούλους που ξεγελούν τα αφεντικά τους και στο τέλος είναι ένα ζευγάρι που παντρεύεται-

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Και ζουν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα. Πράγματι, οι υποθέσεις των έργων της Νέας Κωμωδίας είναι παρμένες από την καθημερινή ζωή: δυο νέοι που αγαπιούνται αλλά συναντούν εμπόδια στην αγάπη τους· ύστερα έρχεται, ας πούμε, ένας παμπόνηρος δούλος που με τα κόλπα του εξαπατά κάποιον πλούσιο γέρο που θέλει να παντρευτεί την κοπέλα, και έτσι στο τέλος ο δούλος βοηθάει τον νεαρό να αποκτήσει την καλή του. Σε άλλες πάλι κωμωδίες έχουμε διάφορα μπερδέματα με δίδυμα αδέρφια, καυχησιάρηδες στρατιώτες που γίνονται γελοίοι με τα καμώματά τους κλπ. Όλα αυτά τα βρίσκουμε και στις λατινικές κωμωδίες - και όλα αυτά τα έχουμε πει και υποτίθεται ότι τα ξέρεις, αλλά εσύ μάλλον αλλού έχεις το μυαλό σου, θα ήθελα να ξέρω πού…

ΜΑΡΙΟΣ: Κάτι μυρίζει ωραία… και… και μου φαίνεται ότι κάτι με έβρεξε…

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Αχά, κάτι μυρίζει ωραία και κάτι σε έβρεξε… Ρίξε μια ματιά σ᾽ εκείνους τους δούλους… εκεί ψηλά στα πάνω διαζώματα. Τους βλέπεις; Μας ραντίζουν με νερό και άρωμα για να δροσιστούμε. Κατάλαβες τώρα;

ΜΑΡΙΟΣ: Ουάου! Καταπληκτικό! Νομίζω ότι τελικά μου αρέσει πολύ εδώ μέσα.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Ελπίζω να βρεις το ίδιο ενδιαφέρουσα και την παράσταση… που θα πρέπει να αρχίσει όπου να ᾽ναι.

ΜΑΡΙΟΣ: Πάντως, ο γραμματικός μας ο Στάτιος μας είπε ότι οι δυο μεγαλύτεροι Λατίνοι που έγραψαν κωμωδίες, ο Πλαύτος και ο…

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Ο Τερέντιος.

ΜΑΡΙΟΣ: Ναι, αυτός. Μας είπε ότι μιμήθηκαν και παλιότερα λατινικά θεατρικά έργα, όχι μόνο ελληνικά.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Ναι, ας πούμε… πήραν κάποια στοιχεία. Η αλήθεια όμως είναι ότι οι κωμωδίες αυτές δεν θα είχαν γραφτεί αν δεν υπήρχαν τα ελληνικά έργα. Βεβαίως υπάρχουν και διαφορές. Για παράδειγμα, στις λατινικές κωμωδίες υπάρχουν, όπως θα δεις, περισσότερα κομμάτια όπου ο ηθοποιός αντί να μιλάει τραγουδάει με τη συνοδεία μουσικής. Ο κόσμος τρελαίνεται γι᾽ αυτά τα κομμάτια, τα προτιμάει από τους διάλογους - θα το δεις και μόνος σου. Κατά τα άλλα, όμως, οι υποθέσεις των έργων, οι μάσκες και τα κοστούμια των ηθοποιών, γενικά η παράσταση, ακολουθούν τα ελληνικά πρότυπα. Υποθέτω ότι αυτά σας τα εξήγησε ο Στάτιος.

ΜΑΡΙΟΣ: Ναι… μάλλον. Οπ! ποιος είναι αυτός που φωνάζει εκεί πέρα;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Α, αυτός είναι ο «μάνατζερ» και ιδιοκτήτης του θιάσου, της θεατρικής κομπανίας δηλαδή που ανεβάζει το έργο. Προσπαθεί ο καημένος να ακουστεί μέσα στη φασαρία και παρακαλεί το κοινό να κάνει ησυχία για να αρχίσει η παράσταση.

ΜΑΡΙΟΣ: Αλλά αυτοί τίποτε! Άκου τι γίνεται, Νικήρατε!

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Μμμμ… Ξέχασα να σου πω ότι η συγκεκριμένη κομπανία διαγωνίζεται με άλλες παρόμοιες για τα βραβεία που θα δοθούν στο τέλος των γιορτών. Φυσικά αποτελείται μόνο από άνδρες· και τους γυναικείους ρόλους πάλι άνδρες τους παίζουν. Εκτός από τους ηθοποιούς, ο θίασος έχει και τους μουσικούς του… Αλλά, να, τώρα αποκαλύπτεται η σκηνή… Πρόσεξε: παριστάνει δυο σπίτια και ανάμεσά τους ένα στενό δρομάκι…

ΜΑΡΙΟΣ: Και αυτός που βγαίνει τώρα στη σκηνή από το σπίτι ποιος είναι;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Είναι μια θεότητα που κατοικεί στο ένα από τα σπίτια και το προστατεύει. Κάνει νόημα στους θεατές να σωπάσουν… Θα μας εξηγήσει με δυο λόγια την υπόθεση του έργου.

 

Η ΘΕΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΣΠΙΤΙΟΥ: Για να μην αναρωτιέστε ποιος είμαι, κυρίες και κύριοι, θα σας εξηγήσω εν συντομία. Είμαι η οικογενειακή θεότητα του σπιτιού από όπου με είδατε να βγαίνω. Είναι πολλά χρόνια τώρα που κατοικώ στο σπίτι και το προστατεύω για χάρη του παππού και του πατέρα αυτουνού που το κατοικεί σήμερα. Λοιπόν, ο παππούς του τωρινού κατόχου παλιά με παρακάλεσε και μου εμπιστεύθηκε έναν θησαυρό από χρυσάφι κρυφά από τους πάντες· έθαψε τον θησαυρό σε κεντρικό σημείο του σπιτιού, στην εστία, και με ικέτευσε να του τον φυλάω. Ο άνθρωπος αυτός πέθανε χωρίς να θελήσει ποτέ να πει κάτι στον γιο του (τόσο φιλάργυρος ήταν!) και έτσι προτίμησε να τον αφήσει άφραγκο παρά να φανερώσει τον θησαυρό στο παιδί του. Του άφησε βέβαια ένα ψωροχωράφι, που εκείνος το καλλιεργούσε με πολύ κόπο και έτσι ψευτοζούσε. Αφού πέθανε αυτός που μου εμπιστεύθηκε το χρυσάφι, άρχισα να παρατηρώ αν ο γιος του θα με σεβόταν περισσότερο από όσο με είχε σεβαστεί ο πατέρας. Δυστυχώς εκείνος νοιαζόταν όλο και λιγότερο για μένα και με τιμούσε ακόμη λιγότερο. Κι εγώ του φέρθηκα αναλόγως. Κάποτε πεθαίνει κι αυτός κι αφήνει έναν γιο, τον σημερινό ιδιοκτήτη, που είναι όμοιος και απαράλλαχτος στον χαρακτήρα με τον πατέρα του και τον παππού του. Αυτός έχει μια θυγατέρα. Η κοπέλα αυτή προσεύχεται και με παρακαλάει κάθε μέρα και μου προσφέρει άλλοτε λιβάνι άλλοτε κρασί κι άλλοτε στεφάνια από λουλούδια - πάντα, τελοσπάντων, κάτι μου δίνει. Για χάρη της άφησα τον πατέρα της, τον Ευκλείωνα, να ανακαλύψει τον θησαυρό, για να μπορέσει να την παντρέψει πιο εύκολα σε περίπτωση που θα ήθελε κάτι τέτοιο. Στο σημείο αυτό πρέπει να διευκρινίσω ότι την κοπέλα την αποπλάνησε ένας νεαρός από πολύ καλή οικογένεια. Αυτός ξέρει ποια είναι η κοπέλα, η κοπέλα αντιθέτως δεν ξέρει ποιος είναι ο νεαρός, και ο πατέρας της δεν έχει ιδέα για το τι έχει συμβεί. Λοιπόν σήμερα εγώ θα κανονίσω να ζητήσει το χέρι της κοπέλας ο ηλικιωμένος κύριος που μένει στο γειτονικό σπίτι. Γιατί το κάνω αυτό; Για να την παντρευτεί ευκολότερα ο νέος που την αποπλάνησε. Υπόψιν ότι ο γέρος που θα ζητήσει το χέρι της είναι θείος του νεαρού που την αποπλάνησε εκείνη τη νύχτα, στο πανηγύρι της Δήμητρας. [Φασαρία μέσα στο σπίτι του Ευκλείωνα.] Αλλά να ο γέρος μέσα έβαλε πάλι τις φωνές, ως συνήθως. Πετάει έξω απ᾽ το σπίτι τη γριά υπηρέτρια, τάχα για να μη μάθει το μυστικό, αλλά στην πραγματικότητα νομίζω ότι θέλει να κάνει έναν μικρό έλεγχο για να βεβαιωθεί ότι δεν του άρπαξαν τον θησαυρό του.

 

 

Το θέατρο και το τσίρκο

 

Ο ρωμαίος δάσκαλος του Μάριου, ο Στάτιος, είχε δίκιο: οι ρωμαίοι κωμικοί ποιητές σαν τον Πλαύτο είχαν υπόψη τους κάποιες πρόχειρες κωμικές παραστάσεις με καθαρά ιταλικό χαρακτήρα· είναι όμως πιθανό ότι, σαν Ρωμαίος που ήταν, στα μαθήματά του τόνιζε κάπως περισσότερο από όσο έπρεπε την επίδραση τέτοιων παραστάσεων σε λατινικές κωμωδίες σαν κι αυτή που παρακολούθησαν ο Μάριος και ο Νικήρατος. Ο τελευταίος ήξερε καλά τι έλεγε: πράγματι, ένα θεατρικό έργο σαν τη Χύτρα με τον κρυμμένο θησαυρό χρωστούσε πολύ περισσότερα σ᾽ αυτό που ονομάσαμε ελληνική Νέα Κωμωδία παρά στις παλιότερες ιταλικές κωμικές παραστάσεις.

 

Άλλωστε η επίσημη έναρξη της θεατρικής δραστηριότητας στη Ρώμη έγινε το 240 π.Χ., όταν οι αρχές της πόλης ανέθεσαν σε έναν ελληνικής καταγωγής λόγιο από τον Τάραντα της Κάτω Ιταλίας, τον Λίβιο Ανδρόνικο, να ανεβάσει ελληνικές τραγωδίες - φυσικά σε λατινική μετάφραση. Στα επόμενα εκατό περίπου χρόνια πολλοί και σημαντικοί ρωμαίοι ποιητές καταπιάστηκαν με τη συγγραφή τραγωδιών και κωμωδιών, έχοντας τα μάτια τους σταθερά στραμμένα στο ελληνικό θέατρο. Σε πολλά από αυτά τα λατινικά θεατρικά δημιουργήματα η υπόθεση, οι χαρακτήρες και γενικότερα η σκηνοθεσία παραμένουν ελληνικά ή ελληνικού τύπου. Παρ᾽ όλα αυτά, από την αρχή κιόλας το ρωμαϊκό θεατρικό κοινό έδειξε να έχει μια αρκετά διαφορετική αντίληψη για το σκηνικό θέαμα. Ο Νικήρατος το είπε ξεκάθαρα: οι ρωμαίοι θεατές γοητεύονταν πολύ περισσότερο από τα κομμάτια του έργου (μπορούμε να τα ονομάσουμε «λυρικά») που οι ηθοποιοί τα χόρευαν και τα τραγουδούσαν με τη συνοδεία μουσικής. Προφανώς τα διαλογικά μέρη, όπου τα πρόσωπα του δράματος συνομιλούν, προβληματίζονται ή και έρχονται σε αντιπαράθεση, είναι πολύ σημαντικότερα για την κατανόηση της πλοκής του έργου και είναι κυρίως αυτά που φωτίζουν τη σκέψη και την ψυχολογία των χαρακτήρων· απαιτούν όμως μεγαλύτερη συγκέντρωση προσοχής από τη μεριά του θεατή. Ο Στάτιος, ο ρωμαίος δάσκαλος του Μάριου, μπορεί να μας έλεγε ότι το ρωμαϊκό κοινό είχε γενικά την προσοχή του συγκεντρωμένη· ο Νικήρατος, από την άλλη μεριά, ήξερε (κι ας μην το είπε στον Μάριο) ότι με το πέρασμα του χρόνου οι περισσότεροι από τους ρωμαίους θεατές απλώς έκαναν υπομονή περιμένοντας το επόμενο μουσικό κομμάτι· και μάλιστα ορισμένοι έκαναν ό,τι μπορούσαν για να δείξουν ότι δεν διέθεταν ούτε την απαιτούμενη συγκέντρωση ούτε την ελάχιστη υπομονή, και έτσι αντί να παρακολουθούν βαρετούς διάλογους πάνω στη σκηνή άρχιζαν διάλογο ανάμεσά τους.

 

Άλλωστε υπήρχε και το σχετικό ανέκδοτο - που σίγουρα θα το ήξερε και ο Στάτιος. Παλιά, λέει, όταν πρωτοπαρουσιάστηκαν θεατρικά έργα στη Ρώμη, πολύς κόσμος είχε μαζευτεί σε ένα από εκείνα τα πρόχειρα κατασκευασμένα θέατρα για να δει ένα ελληνικό δράμα· και ενώ η παράσταση είχε αρχίσει, κάποιος φώναξε ότι έξω από το θέατρο είχαν αρχίσει να δίνουν τη δική τους παράσταση κάτι σαλτιμπάγκοι και ακροβάτες, οπότε όλοι όρμησαν προς την έξοδο του θεάτρου - εκτός, ίσως, από καμιά δεκαριά «κουλτουριάρηδες» που θα είχαν όλη την προσοχή τους συγκεντρωμένη στα (μεταφρασμένα) λόγια του Σοφοκλή ή του Ευριπίδη.

 

Οι Ρωμαίοι είχαν μουσικό αφτί

Πολύ δύσκολα θα συνέβαινε κάτι τέτοιο στην κλασική Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., όπου οι θεατρικές παραστάσεις ήταν μέρος θρησκευτικών εορτών και όπου το κοινό ήταν λίγο πολύ ασκημένο να παρακολουθεί την πλοκή και να εκτιμά την ψυχολογία των χαρακτήρων αλλά και τη θέση που έπαιρνε το έργο πάνω σε διάφορα πολιτικά, κοινωνικά ή ηθικά ζητήματα. Σημαίνει αυτό τελικά ότι οι Αθηναίοι είχαν τη «θεατρική παιδεία» που έλειπε από τους Ρωμαίους;

 

Η απάντηση πρέπει ίσως να αναζητηθεί στο γεγονός ότι από την αρχή το θέατρο είχε διαφορετικό ρόλο στην κοινωνική και πολιτισμική ζωή της Ρώμης. Οι παραστάσεις μπορεί βέβαια να αποτελούσαν και εδώ μέρος των θρησκευτικών εορτών, δεν ήταν όμως τόσο στενά δεμένες με την πνευματική ζωή της πόλης και τα έργα δεν αντανακλούσαν με άμεσο τρόπο τις πολιτισμικές ζυμώσεις στο εσωτερικό της. Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε ότι οι θεατρικές παραστάσεις στη Ρώμη ήταν απλώς ένα από τα διάφορα θεάματα που πρόσφεραν οι πολιτικές αρχές στους κατοίκους της μητρόπολης μαζί με τις ιπποδρομίες, τις μονομαχίες και διάφορα άλλα «χάπενιγκ» - οι παραστάσεις, με άλλα λόγια, ήταν ένα από τα αξιοθέατα ενός τεράστιου, γιορταστικού «λούνα παρκ», όπου οι αυστηροί, κοινωνικά πειθαρχημένοι και προσηλωμένοι στην ιδέα της εργασίας Ρωμαίοι έβρισκαν την ευκαιρία να ξεσκάσουν και να το ρίξουν για λίγο έξω. Να δοκιμάσουμε να το πούμε και με έναν άλλο τρόπο: στη Ρώμη το ανέβασμα των θεατρικών παραστάσεων γινόταν μέσα σε ένα κλίμα περισσότερο «καρναβαλικό» και λιγότερο «θρησκευτικό-λατρευτικό».

 

Ένας άλλος πολύ σημαντικός παράγοντας διαφοράς από την ελληνική θεατρική πραγματικότητα ήταν η έμφυτη και πλατιά διαδεδομένη αγάπη των Ρωμαίων για τη μουσική και τον ρυθμό. Έχουμε αρκετές μαρτυρίες από ρωμαίους συγγραφείς που μας βεβαιώνουν ότι η μουσική ήταν πανταχού παρούσα όχι μόνο στην ιδιωτική αλλά και στη δημόσια ζωή της Ρώμης. Οι ιερείς, για παράδειγμα, δεν θυσίαζαν ποτέ χωρίς μουσική συνοδεία· αλλά το πιο ενδιαφέρον είναι ότι συχνά και οι δικαστές δίκαζαν μετά μουσικής. Έτσι ήταν εντελώς φυσιολογικό να παραλύει η ζωή της πόλης όταν κατέβαιναν σε απεργία οι επαγγελματίες μουσικοί, όπως μας πληροφορεί ένας από τους μεγαλύτερους ρωμαίους ιστορικούς, ο Τίτος Λίβιος. Ο Κικέρων πάλι, που, ως γνωστόν, δεν έχανε ποτέ ευκαιρία να παινέψει το σπίτι του, έδειχνε θαυμασμό και απορία που ακόμα και δούλοι, άνθρωποι χωρίς μόρφωση και γυναίκες αμφίβολης ηθικής διέθεταν τόσο καλό «μουσικό αφτί».

 

Τελικά, ο Χονδρός και ο Λιγνός ήταν Ρωμαίοι;

Τώρα μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα τη συμπεριφορά και τις προτιμήσεις του θεατρικού κοινού στη Ρώμη. Ο μέσος θεατής αγαπούσε τα λυρικά μέρη του έργου και περίμενε από τους ηθοποιούς καλές επιδόσεις όχι τόσο στην υποκριτική τέχνη όσο στο τραγούδι και τον χορό. Οι θεατρικές μελωδίες που άρεζαν γίνονταν γρήγορα «σουξέ» που ακούγονταν παντού: στους δρόμους, στις πλατείες, στα πάρτι. Όσες ιστορίες από την ελληνική μυθολογία απαντούσαν στα θεατρικά κείμενα μελοποιούνταν και γνώριζαν ανάλογη επιτυχία· τα παιδιά μπορεί να μην ήξεραν ακριβώς το περιεχόμενο ενός μύθου, μπορούσαν όμως εύκολα να αναγνωρίσουν το μουσικό θέμα που είχε επενδύσει τον μύθο σε μια πρόσφατη θεατρική επιτυχία. Οι συμμαθητές του Μάριου δεν ήξεραν τι ακριβώς ήταν η Αριάδνη, αλλά με τις πρώτες νότες μπορούσαν να πουν «αυτό το κομμάτι είναι από την Αριάδνη». Ο Στάτιος μπορεί να είχε τις αντιρρήσεις του γι᾽ αυτό τον τρόπο εκμάθησης των αρχαίων μύθων, αλλά υπάρχει αμφιβολία ότι η μελοποιημένη μυθολογία είναι πιο ευχάριστη από τις σχολαστικές παραδόσεις (και τις σχετικές ασκήσεις) ενός αυστηρού γυμνασιάρχη;

 

Έτσι, η αγάπη του ρωμαϊκού κοινού για το θέαμα και τη μουσική έφερε αλλαγές που διαφοροποίησαν τα ρωμαϊκά θεατρικά έργα και τη σκηνική τους παράσταση από τα ελληνικά τους πρότυπα. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτές οι αλλαγές, που οφείλονταν στην κυρίαρχη παρουσία του μουσικού στοιχείου, έκαναν ορισμένες ρωμαϊκές θεατρικές παραστάσεις να μοιάζουν με «μιούζικαλ» - ή, ίσως, με όπερες που είχαν άλλοτε κωμικό και άλλοτε τραγικό χαρακτήρα. Οι ηθοποιοί που πρωταγωνιστούσαν έπρεπε να έχουν τις φωνητικές ικανότητες ενός τενόρου, ενός βαρύτονου ή ακόμη και μιας σοπράνο - πράγμα δύσκολο αν σκεφτούμε ότι δεν υπήρχαν γυναίκες ηθοποιοί και ότι είναι μάλλον δύσκολο για έναν άντρα να παριστάνει τη Μαρία Κάλλας. Σίγουρα, πάντως, έκαναν ό,τι μπορούσαν.

 

Θα ήταν, λοιπόν, παρακινδυνευμένο (για να επιστρέψουμε στο ερώτημα που θέσαμε πιο πάνω) να πούμε ότι το ρωμαϊκό κοινό δεν διέθετε θεατρική παιδεία· και θα ήταν ίσως πιο σωστό να αναγνωρίσουμε ότι, για όλους εκείνους τους λόγους που εκθέσαμε, διαμόρφωσε ένα διαφορετικό είδος θεατρικής συμπεριφοράς και παιδείας, με άλλες εμφάσεις και άλλες προσδοκίες που τελικά δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για ένα πιο μουσικό, πιο λυρικό θέατρο - για την όπερα.

 

Αυτή η καινούργια παράδοση λυρικού θεάτρου που δημιουργήθηκε από το μεγάλο, λαϊκό, θεατρικό κοινό της Ρώμης δεν αποτελεί απλώς ιστορία· είναι και σύγχρονη πραγματικότητα. Και σήμερα ακόμη, στην Ιταλία, τη Νότια Γαλλία και την Ισπανία, δηλαδή σε μεσογειακές περιοχές με έντονη λατινική παράδοση, το πλατύ κοινό συρρέει στις παραστάσεις της όπερας, έχει ασκημένο μουσικό αφτί και δεν συγχωρεί εύκολα λάθη στους τενόρους και τις σοπράνο - αφήνοντας τις παραστάσεις που στηρίζονται κυρίως στο θεατρικό κείμενο για τις πιο μορφωμένες «ελίτ».

 

Από τα δύο θεατρικά είδη, τη ρωμαϊκή τραγωδία και την κωμωδία, ήταν η δεύτερη που άσκησε μεγαλύτερη επίδραση στα μεταγενέστερα χρόνια - ίσως επειδή ενσωμάτωνε τα πιο αυθεντικά και πηγαία στοιχεία του ρωμαϊκού χαρακτήρα και έτσι διέθετε μεγαλύτερη πρωτοτυπία. Πολλοί από τους θεατρικούς συγγραφείς της Αναγέννησης, όπως ο Σαίξπηρ και ο Μολιέρος, μελέτησαν τα έργα του Πλαύτου και του Τερέντιου και έγραψαν κομμάτια που δείχνουν την άμεση επίδραση της λατινικής κωμωδίας ως προς τους χαρακτήρες και την πλοκή. Αλλά δεν είναι μόνο η επίσημη λογοτεχνία που οφείλει πολλά στους ρωμαίους θεατρικούς συγγραφείς· η προφορική λαϊκή παράδοση κράτησε κι αυτή ζωντανή την παρουσία ορισμένων κωμικών τύπων και χαρακτήρων της λατινικής κωμωδίας, μερικοί από τους οποίους μεταπήδησαν αργότερα από το σανίδι στην κινηματογραφική οθόνη. Ποιος θα μπορούσε να σκεφτεί, για παράδειγμα, ότι σε ορισμένους ρόλους του ο Τσάρλι Τσάπλιν κάνει ό,τι ακριβώς θα έκανε ένας δούλος σε μια κωμωδία του Πλαύτου; Και ποιος ξέρει ότι οι διάσημοι κύριοι Χονδρός και Λιγνός διασκέδασαν γενιές θεατών με τα ίδια κόλπα και την ίδια τεχνική που είχε χρησιμοποιήσει και ο Πλαύτος για να σκορπίσει γέλιο στην παράσταση εκείνη του Σεπτέμβρη του 5 π.Χ., όπου ο Μάριος έκανε την πρώτη επίσημη επίσκεψη του σε θέατρο;

 

Η ιστορία ενός «σταρ»

 

Ο Μάριος είναι ενθουσιασμένος με την πρώτη του θεατρική εμπειρία και στον δρόμο για το σπίτι βομβαρδίζει με ερωτήσεις και παρατηρήσεις τον Νικήρατο, ο οποίος με αλλεπάλληλα «σσστ!» του είχε απαγορεύσει να μιλάει στη διάρκεια της παράστασης.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Λοιπόν, Μάριε, τώρα μπορείς να μου πεις τι ήταν εκείνο που σου έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση.

ΜΑΡΙΟΣ: Τι μου έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση… [διστάζοντας για λίγο] Νομίζω, εκείνος ο δούλος, ο Στρόβιλος… φοβερός τύπος, έτρεχε πάνω κάτω όλη την ώρα και δούλευε τους πάντες. Και στο τέλος είδες πώς τον χειροκροτούσαν, Νικήρατε;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Ο «φοβερός τύπος» ονομάζεται Ύλας και είναι από τους πιο γνωστούς κωμικούς της Ρώμης - για μην πω ο πιο γνωστός. Ξέρεις τι θα πει «στρόβιλος» στα ελληνικά;

ΜΑΡΙΟΣ: Τι θα πει;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Είναι αυτός που στριφογυρνάει σα σβούρα. Θα πρόσεξες, όμως, ότι οι κινήσεις του είναι μελετημένες και υπολογισμένες, σα να χορεύει. Φυσικά για όλα αυτά χρειάζεται μεγάλη εξάσκηση. Πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους έχουν σπουδάσει την τέχνη τους σε ειδικές σχολές.

ΜΑΡΙΟΣ: Τότε, Νικήρατε, αναρωτιέμαι γιατί ο πατέρας μου λέει ότι οι ηθοποιοί είναι άνθρωποι του σκοινιού και του παλουκιού… Αλήθεια, έτσι λέει.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Για να το λέει κάτι ξέρει. Γενικά ο κόσμος πιστεύει ότι οι άνθρωποι του θεάματος δεν είναι και πολύ «εντάξει» στην ιδιωτική τους ζωή.

ΜΑΡΙΟΣ: Δηλαδή, τι κάνουν;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Για να καταλάβεις… οι Ρωμαίοι θεωρούν ότι όποιος ανεβαίνει πάνω στο σανίδι του θεάτρου και εκθέτει τον εαυτό του για να διασκεδάσει τους άλλους είναι… πώς να το πούμε… δεν είναι τέλος πάντων αυτό που λέμε «αξιοπρεπής πολίτης». Παρ᾽ όλα αυτά-

ΜΑΡΙΟΣ: [διακόπτοντας]: Ναι, αλλά-

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: [διακόπτοντας και αυτός]: Παρ᾽ όλα αυτά, όπως είδες και μόνος σου, ο κόσμος τους λατρεύει και ασχολείται πολύ περισσότερο μαζί τους από ό,τι ασχολείται με τους πολιτικούς και τους στρατιωτικούς.

ΜΑΡΙΟΣ: Το ξέρει αυτό ο πατέρας μου;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Το ξέρει και το παραξέρει. Άλλωστε, αν τον ρωτήσεις, θα σου πει ότι πολλοί από τους πιο γνωστούς και δημοφιλείς ηθοποιούς της Ρώμης, και τώρα και παλιότερα, διατηρούσαν πολύ στενές σχέσεις με τους ανθρώπους της πολιτικής.

ΜΑΡΙΟΣ: Και ο πατέρας μου;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Ο πατέρας σου δεν νομίζω, αλλά ο θείος σου, που ενδιαφέρεται περισσότερο για τα πολιτιστικά, γνώριζε παλιότερα αρκετό κόσμο από το θέατρο-

ΜΑΡΙΟΣ [πάλι διακόπτοντας]: Γνωρίζει και τον Ύλα;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Θα πρέπει να ρωτήσεις τον ίδιο.

ΜΑΡΙΟΣ: Πάντως τώρα έχω μπερδευτεί λιγάκι.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Και έχεις δίκιο. Πρόκειται γι᾽ αυτό που λέμε «αντίφαση». Από τη μια μεριά θεωρούμε τους καλλιτέχνες «ύποπτους» κι από την άλλη τους καλούμε σε τραπέζι. Λοιπόν, το πράγμα έχει μεγάλη ιστορία. Έχεις ποτέ ακούσει για έναν ηθοποιό που έζησε σχετικά πρόσφατα και που λεγόταν Ρόσκιος;

ΜΑΡΙΟΣ [με έναν μορφασμό απορίας]: Ρόσκιος;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Ρόσκιος με τ᾽ όνομα. Θες να σου πω μια μικρή ιστορία… παρόλο που μ᾽ αυτή την ανηφοριά άρχισα κιόλας να λαχανιάζω. Λοιπόν, ο Ρόσκιος αυτός γεννήθηκε πριν από εκατό περίπου χρόνια από γονείς που ήταν δούλοι. Όταν ήταν ακόμη πολύ νεαρός, ήρθε στη Ρώμη και κατά κάποιο τρόπο υιοθετήθηκε από έναν σπουδαίο Ρωμαίο της εποχής που λεγόταν Λουτάτιος Κάτουλος.

ΜΑΡΙΟΣ: Α, ξέρω, αυτόν που ήταν και ποιητής.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Πρόσεξε, εσύ μιλάς για τον Κάτουλλο με δύο λάμδα, που θεωρείται πράγματι ένας από τους σημαντικότερους ρωμαίους ποιητές. Εγώ μιλάω για τον Κάτουλο με ένα λάμδα, που ήταν και αυτός ποιητής βέβαια, αλλά όχι τόσο σημαντικός και τόσο γνωστός. Εν πάση περιπτώσει, επιστρέφω στον Κάτουλο που υιοθέτησε τον Ρόσκιο. Ο νεαρός ήταν πολύ όμορφος· κυρίως, όμως, είχε εξαιρετική χάρη στις χειρονομίες και γενικά στην κίνηση του κορμιού του· είχε μακριά μαλλιά και… έναν ελαφρό στραβισμό…

ΜΑΡΙΟΣ [με ενδιαφέρον και απορία]: Έναν τι;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Στραβισμό· δηλαδή ήταν λίγο αλλήθωρος.

ΜΑΡΙΟΣ: Α, κατάλαβα.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Ναι, αλλά αυτός ο στραβισμός, λένε, τον έκανε ακόμη πιο ελκυστικό. Ο Κάτουλος, λοιπόν, κατάλαβε ότι ο νεαρός Ρόσκιος είχε λαμπρό μέλλον στο θέατρο, κυρίως στο κωμικό θέατρο που απαιτεί και ταλέντο χορευτικό. Έτσι, τον έστειλε σε μια ειδική σχολή όπου ο Ρόσκιος τελειοποίησε τα ταλέντα του. Μέσα σε λίγα χρόνια, ο Ρόσκιος έγινε ο πιο περιζήτητος και δημοφιλής ηθοποιός της Ρώμης. Οι παραστάσεις στις οποίες πρωταγωνιστούσε είχαν πάντα επιτυχία, τα θέατρα ήταν γεμάτα, και για να βρεις θέση έπρεπε να πας ώρες πριν αρχίσει η παράσταση. Όταν έβγαινε στη σκηνή και άρχιζε να χορεύει και να τραγουδάει τους ρόλους του, ο κόσμος από κάτω παραληρούσε. Απέκτησε τεράστια περιουσία - πολύ μεγαλύτερη από την περιουσία ορισμένων συγκλητικών. Στον δρόμο ο κόσμος τον αναγνώριζε αμέσως και προσπαθούσε να τον πλησιάσει. Φυσικά κυκλοφορούσε με ένα φορείο πολυτελείας που το μετέφεραν οι βαστάζοι του, ενώ είχε και φρουρά ασφαλείας (σωματοφύλακες, δηλαδή) που δεν επέτρεπαν στους θαυμαστές του να τον πλησιάσουν πολύ. Όπως όλοι οι μεγάλοι καλλιτέχνες, ο Ρόσκιος ήταν εκλεκτός καλεσμένος των ανθρώπων της εξουσίας και αποτελούσε το κέντρο της προσοχής στα διάφορα συμπόσια και τις καλλιτεχνικές εκδηλώσεις που διοργάνωναν πλούσιοι Ρωμαίοι στα σπίτια τους. Να σκεφτείς, Μάριε, ότι θαυμαστής του ήταν ακόμα και ο μέγας και τρανός Κικέρων.

ΜΑΡΙΟΣ [ανοίγοντας διάπλατα τα μάτια και το στόμα]: Ο Κικέρων! Ουάου!

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Και μάλιστα, όταν κάποτε ο Ρόσκιος ήταν κατηγορούμενος σε μια περίφημη δίκη, συνήγορος υπεράσπισης, δηλαδή δικηγόρος του, ήταν ο ίδιος ο Κικέρων. Με τον καιρό ο Ρόσκιος έγινε η μεγαλύτερη καλλιτεχνική διασημότητα της Ιταλίας. Αλλά, όπως θα έχεις ακούσει φαντάζομαι, η μεγάλη φήμη έχει και την αρνητική πλευρά της. Ο Ρόσκιος έγινε αυτό που λέμε «ντίβα» και «βεντέτα», και άρχισε να δείχνει τις ιδιορρυθμίες του χαρακτήρα του. Υπάρχουν διάφορες ιστορίες… Ας πούμε, μια μέρα είχε φάει και είχε πιει τόσο πολύ πριν από την παράσταση που δεν μπορούσε να βγει στη σκηνή, ενώ ο κόσμος τον περίμενε για ώρες. Μιαν άλλη φορά, εξαιτίας μιας διαφωνίας με τον μάνατζερ της παράστασης, αρνιόταν να παίξει. Φυσικά, οι θαυμαστές του του συγχωρούσαν τα πάντα και τα έβαζαν με όλους τους άλλους εκτός απ᾽ αυτόν - αρκεί να έπαιζε τελικά ο Ρόσκιος. «Θα παίξει ή δε θα παίξει ο Ρόσκιος; », «Θα μας καταδεχτεί σήμερα ή όχι ο Ρόσκιος;» και πάει λέγοντας.

ΜΑΡΙΟΣ: Τελικά, όμως, τους έκανε το χατίρι, έτσι;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Ναι, εκτός από τις περιπτώσεις που δεν τους το έκανε. Αλλά -μην το ξεχνάμε αυτό- τα χρόνια πέρασαν και ο Ρόσκιος δεν μπορούσε πια να βγάλει τις παραστάσεις με την ίδια χάρη που είχε όταν ήταν πιο νέος. Δεν το έβαλε κάτω εύκολα· οι διάσημοι καλλιτέχνες σπανίως αποφασίζουν ότι ο χρόνος έχει τελικά το πάνω χέρι. Ο Ρόσκιος έκανε ό,τι μπορούσε, αλλά δεν ήταν πλέον αυτός που ξεσήκωνε κάποτε τα ρωμαϊκά πλήθη στα θέατρα. Πάντως, έγινε δάσκαλος της θεατρικής τέχνης και είχε δικιά του σχολή θεάτρου, αλλά ποτέ δεν παραδέχτηκε τους νέους ηθοποιούς. Οι νέοι ηθοποιοί, έλεγε, ακόμη και αυτοί που είναι καλοί, έχουν όλοι τους αυτό ή εκείνο το μειονέκτημα.

ΜΑΡΙΟΣ: Σαν τον πατέρα μου, δηλαδή, που λέει όλη την ώρα ότι οι καινούργιοι συγκλητικοί δεν ξέρουν τι τους γίνεται.

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Θα θυμάσαι, βέβαια, από την ιστορία τον δικτάτορα Σύλλα…

ΜΑΡΙΟΣ: Τον Σύλλα, ναι…

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Ε, ο Σύλλας τίμησε επίσημα με την ανώτατη διάκριση τον Ρόσκιο για την προσφορά του στο θέατρο. Αν λάβεις υπόψη σου ότι ο Ρόσκιος γεννήθηκε δούλος, καταλαβαίνεις τι σημαίνει αυτό… Για να επιστρέψω στην ιστορία μας, ο Ρόσκιος πέθανε μεγάλος, σε ηλικία 75 ετών· και παρόλο που είχε για αρκετά χρόνια αποσυρθεί πια από τη σκηνή, ο κόσμος δεν είχε ξεχάσει ποτέ τον λατρεμένο του ηθοποιό, τον είχε κάνει μύθο. Όλη η Ρώμη, λένε, τον έκλαψε, και στην κηδεία του ξεχύθηκαν όλοι στους δρόμους, σαν να ήταν εθνικός ήρωας.

ΜΑΡΙΟΣ: Στην Ελλάδα δεν έχετε τόσο μεγάλους ηθοποιούς, Νικήρατε;

ΝΙΚΗΡΑΤΟΣ: Καλή ερώτηση… Δεν ξέρω, αλλά στην Ελλάδα, όσο θυμάμαι, ο κόσμος θυμάται περισσότερο τους συγγραφείς των έργων παρά τους ηθοποιούς. Τουλάχιστον αυτό ισχύει σήμερα, δεν ξέρω τι θα γίνει στο μέλλον… Αλλά, νεαρέ μου, η σημερινή σου έξοδος έφτασε στο τέλος της και εμείς φτάσαμε στο σπίτι. Βλέπω τη μητέρα σου να μας περιμένει. Ελπίζω να της πεις ότι πέρασες καλά.