Η φράση «αντέχω, άρα είμαι δυνατός» ακούγεται γνώριμη και καθησυχαστική. Τη συναντάμε σε οικογενειακές αφηγήσεις, σε ιστορίες επιτυχίας, σε συμβουλές ζωής που περνούν από γενιά σε γενιά. Συχνά ειπώνεται με καλή πρόθεση. Λειτουργεί σαν εσωτερικό σύνθημα επιβίωσης, σαν μια σιωπηλή εντολή προς τον εαυτό: κράτα λίγο ακόμα.
Σε περιόδους κρίσης, αυτή η φράση μπορεί πράγματι να προσφέρει προσωρινή συνοχή. Να βοηθήσει κάποιον να μη διαλυθεί. Το πρόβλημα ξεκινά όταν μετατρέπεται σε τρόπο ζωής. Όταν από προσωρινό στήριγμα γίνεται μόνιμη ταυτότητα.
Ψυχοθεραπευτικά, η εξίσωση αντοχής και δύναμης δεν στέκει. Και σε πολλές περιπτώσεις κάνει περισσότερο κακό παρά καλό.
Η αντοχή από μόνη της δεν αποτελεί δείκτη ψυχικής υγείας ή ωριμότητας. Μπορεί να αποτελεί ένδειξη προσαρμογής σε δυσλειτουργικές συνθήκες, ένδειξη φόβου, απουσίας επιλογών ή βαθιάς πιστότητας σε ρόλους που δεν επιλέχθηκαν ποτέ συνειδητά.
Η συστημική ψυχοθεραπεία, σε γόνιμο διάλογο με την αρχαία φιλοσοφία, μας καλεί να μετακινήσουμε το ερώτημα. Όχι πόσο αντέχω, αλλά πώς αντέχω, γιατί αντέχω και, ίσως το πιο δύσκολο, για ποιον.
Η αντοχή ως ρόλος μέσα στο σύστημα
Στη συστημική οπτική, το άτομο δεν νοείται αποκομμένο από τα συστήματα στα οποία ανήκει. Ο άνθρωπος διαμορφώνεται μέσα σε σχέσεις: οικογένεια, ζευγάρι, εργασία, κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Μέσα σε αυτά τα συστήματα, η αντοχή συχνά δεν αποτελεί ελεύθερη επιλογή, μετατρέπεται σε ρόλο.
- Το παιδί που «δεν δημιουργεί προβλήματα».
- Ο έφηβος που «ωριμάζει γρήγορα».
- Ο σύντροφος που «κρατά την ισορροπία».
- Το μέλος της οικογένειας που «τα σηκώνει όλα».
Το τίμημα, όμως, είναι υψηλό. Το άτομο μαθαίνει να αγνοεί τα όριά του, να αμφισβητεί τα συναισθήματά του, να θεωρεί τις ανάγκες του υπερβολικές. Σταδιακά συνδέει την αξία του με τη χρησιμότητά του. Υπάρχει όσο αντέχει. Αξίζει όσο κρατά.
Σε αυτό το πλαίσιο, η αντοχή δεν είναι δύναμη. Είναι προσαρμογή σε ένα σύστημα που δεν αφήνει χώρο για αυθεντική έκφραση και διαφοροποίηση. Και κάθε προσαρμογή που γίνεται εις βάρος του εαυτού, αργά ή γρήγορα, πληρώνεται.
Η παρεξήγηση της «ηρωικής» αντοχής
Η σύγχρονη κουλτούρα εξιδανικεύει την αντοχή. Τη ντύνει με ηρωισμό, την παρουσιάζει ως απόδειξη χαρακτήρα. Συχνά επικαλείται μια απλουστευμένη εκδοχή της στωικής φιλοσοφίας: σφίξε τα δόντια και προχώρα. Όμως αυτή η ανάγνωση παραποιεί τον πυρήνα της στωικής σκέψης.
Για τον Επίκτητο, η δύναμη δεν βρίσκεται στο να υπομένεις τα πάντα. Βρίσκεται στη διάκριση ανάμεσα σε όσα εξαρτώνται από εμάς και όσα όχι. Η αποδοχή δεν είναι παραίτηση. Είναι επίγνωση. Και η επίγνωση απαιτεί επαφή με τον εαυτό, όχι αποσύνδεση από αυτόν.
Όταν η αντοχή γίνεται αυτοσκοπός, αυτή η διάκριση χάνεται. Το άτομο συνεχίζει να αντέχει καταστάσεις που το φθείρουν, σχέσεις, εργασιακά περιβάλλοντα, οικογενειακές δυναμικές, πιστεύοντας ότι έτσι αποδεικνύει τη δύναμή του. Στην πραγματικότητα, εγκλωβίζεται σε έναν φαύλο κύκλο: όσο αντέχει, τόσο λιγότερο αλλάζει το σύστημα· και όσο λιγότερο αλλάζει το σύστημα, τόσο περισσότερο χρειάζεται να αντέχει.
Η αντοχή ως ψευδαίσθηση ελέγχου: μια κοσμολογική υπενθύμιση
Ο Μάνος Δανέζης, μέσα από τη σκέψη του ως αστροφυσικός και στοχαστής, επανέρχεται συστηματικά σε μια ενοχλητική αλλά απελευθερωτική υπενθύμιση: ο άνθρωπος δεν είναι το κέντρο του σύμπαντος. Δεν είναι καν το μέτρο του. Είναι μέρος ενός κοσμικού γίγνεσθαι που δεν οργανώνεται γύρω από τις ανάγκες, τις αντοχές ή τις αφηγήσεις του.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ανθρώπινη εμμονή στην αντοχή αποκτά μια άλλη διάσταση.
Η ιδέα ότι «αν αντέξω αρκετά, θα δικαιωθώ» στηρίζεται στην ψευδαίσθηση ελέγχου. Στην πεποίθηση ότι το σύμπαν, ή έστω η ζωή, λειτουργεί με όρους ανταμοιβής. Ότι η υπομονή, ο πόνος, η θυσία οδηγούν νομοτελειακά σε νόημα.
Ο Δανέζης αποδομεί αυτή την ψευδαίσθηση με κοσμολογική ψυχραιμία: το σύμπαν δεν ενδιαφέρεται. Δεν επιβραβεύει. Δεν τιμωρεί. Απλώς εξελίσσεται. Και μέσα σε αυτή την εξέλιξη, ο άνθρωπος καλείται όχι να αντέξει τα πάντα, αλλά να νοηματοδοτήσει την εμπειρία του χωρίς αυταπάτες παντοδυναμίας.
Μεταφρασμένο ψυχοθεραπευτικά, αυτό σημαίνει κάτι βαθύτατα ανατρεπτικό: η αντοχή δεν είναι ηθικό μέγεθος. Δεν είναι απόδειξη αξίας. Είναι μια λειτουργία που είτε υπηρετεί τη ζωή είτε την καθηλώνει. Όταν η αντοχή χρησιμοποιείται για να διατηρηθούν σχέσεις, ρόλοι και συστήματα που έχουν πάψει να είναι βιώσιμα, τότε δεν μιλάμε για δύναμη, αλλά για φόβο απέναντι στην αβεβαιότητα.
Η σκέψη του Δανέζη μας φέρνει αντιμέτωπους με μια δύσκολη αλήθεια: η ζωή δεν μας χρωστά εξηγήσεις. Το νόημα δεν προκύπτει από το πόσο υπομένουμε, αλλά από το πώς τοποθετούμαστε απέναντι στο χάος, την απώλεια και την περατότητα.
Και ίσως εκεί ακριβώς να βρίσκεται η βαθύτερη σύνδεση με τη συστημική ψυχοθεραπεία. Γιατί όταν ο άνθρωπος παύει να αντέχει από φόβο μήπως «καταρρεύσει το σύμπαν», τότε μπορεί για πρώτη φορά να επιλέξει συνειδητά τη θέση του μέσα σε αυτό. Όχι ως ήρωας. Αλλά ως ον που γνωρίζει τα όριά του και γι’ αυτό μπορεί να ζήσει με περισσότερη ελευθερία.
Η αρετή δεν είναι αναισθησία
Στην αριστοτελική σκέψη, η αρετή συνδέεται με το μέτρο. Ούτε υπερβολή, ούτε έλλειψη. Το θάρρος, για παράδειγμα, δεν είναι η απουσία φόβου, αλλά η ικανότητα να τον αναγνωρίζεις και να πράττεις με κρίση. Η σοφία δεν είναι η καταστολή του συναισθήματος, αλλά η ένταξή του στη σκέψη.
Μεταφέροντας αυτή τη φιλοσοφική θέση στην ψυχοθεραπευτική πράξη, η δύναμη δεν βρίσκεται στο να μη «λυγίζεις» ποτέ. Βρίσκεται στο να γνωρίζεις πότε χρειάζεται να σταματήσεις. Πότε χρειάζεται να ζητήσεις βοήθεια. Πότε χρειάζεται να επαναδιαπραγματευτείς τα όριά σου.
-Η αναισθησία δεν είναι αρετή.
-Η αποκοπή από το συναίσθημα δεν είναι ωριμότητα.
-Συχνά είναι άμυνα.
Και κάθε άμυνα που λειτουργεί για χρόνια χωρίς επίγνωση, μετατρέπεται από προστασία σε φυλακή.
Συστημική δύναμη σημαίνει μετακίνηση
Η συστημική ψυχοθεραπεία αντιλαμβάνεται την αλλαγή όχι ως ατομικό κατόρθωμα, αλλά ως μετακίνηση μέσα στο σύστημα. Όταν ένα άτομο παύει να αντέχει μηχανικά και αρχίζει να διαφοροποιείται, να μιλά, να θέτει όρια, να αλλάζει θέση, το σύστημα αναγκαστικά αναταράσσεται.
Αυτή η ανατάραξη συχνά βιώνεται ως απειλή. Γι’ αυτό και η αλλαγή παρερμηνεύεται: «άλλαξες», «δεν είσαι όπως πριν», «δεν αντέχεις πια». Στην πραγματικότητα, αυτό που συμβαίνει δεν είναι αδυναμία. Είναι μετακίνηση ισχύος.
Γιατί η πραγματική δυσκολία δεν είναι να αντέχεις τον πόνο. Είναι να αντέχεις την απογοήτευση των προσδοκιών των άλλων. Να αντέχεις ότι το σύστημα δεν σε χρειάζεται πια στον παλιό σου ρόλο.
Από το «αντέχω» στο «επιλέγω»
Ίσως το πιο κρίσιμο ψυχοθεραπευτικό πέρασμα είναι αυτό: από το αντέχω στο επιλέγω.
- Επιλέγω αυτή τη σχέση;
- Επιλέγω αυτόν τον ρόλο;
- Επιλέγω να συνεχίσω έτσι;
Η ψυχοθεραπεία δεν στοχεύει να κάνει τον άνθρωπο πιο ανθεκτικό στον πόνο. Στοχεύει να τον κάνει πιο ελεύθερο απέναντί του. Πιο ικανό να τον νοηματοδοτεί και να τον μετασχηματίζει.
Επίλογος
Το «αντέχω, άρα είμαι δυνατός» μπορεί να λειτουργήσει ως προσωρινό σύνθημα επιβίωσης. Δεν μπορεί όμως να αποτελέσει πυξίδα ζωής. Ούτε ψυχοθεραπευτικά, ούτε φιλοσοφικά.
Η δύναμη δεν μετριέται με το πόσο σφίγγουμε τα δόντια. Μετριέται με το πόσο μπορούμε να είμαστε σε επαφή με τον εαυτό μας, μέσα στα συστήματα που μας διαμορφώνουν, και να αλλάζουμε θέση όταν αυτή η επαφή χάνεται.
Και αυτό, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, συχνά προϋποθέτει να σταματήσουμε να αντέχουμε.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου