(Μέρος 1ο)
Στους Νόμους του Πλάτωνα συμμετέχουν τρεις ηλικιωμένοι συνομιλητές, οι οποίοι συζητούν για τη νομοθεσία, την πολιτεία και την παιδεία καθώς πορεύονται προς το ιερό του Δία στην Κνωσό. Η σύνθεση αυτή είναι μοναδική στο πλατωνικό έργο, καθώς δεν εμφανίζεται ο Σωκράτης· ο διάλογος είναι επίσης ο μόνος που δεν διαδραματίζεται στην Αθήνα.
Τα πρόσωπα του διαλόγου:
-Αθηναίος Ξένος — Ο κεντρικός και πιο ομιλητικός συνομιλητής. Παραμένει ανώνυμος, αλλά λειτουργεί ως η φωνή της πλατωνικής φιλοσοφίας. Προέρχεται από την Αθήνα και καθοδηγεί τη συζήτηση.
-Κλεινίας ο Κνώσιος (Clinias) — Κρητικός, εκπρόσωπος της τοπικής παράδοσης και των θεσμών της Κρήτης. Συμμετέχει ενεργά στη συζήτηση και προτείνει την ίδρυση μιας νέας αποικίας, της Μαγνησίας, για την οποία θα συνταχθούν οι νόμοι.
-Μέγιλλος ο Λακεδαιμόνιος (Megillus) — Σπαρτιάτης, λιγότερο ομιλητικός αλλά σημαντικός ως φορέας της σπαρτιατικής νομοθετικής παράδοσης. Συχνά επιβεβαιώνει ή σχολιάζει τις συγκρίσεις ανάμεσα σε Σπάρτη, Κρήτη και Αθήνα.
Μικρός φιλοσοφικός διάλογος εμπνευσμένος από τους Νόμους
Αθηναίος Ξένος:
Πες μου, Κλεινία, για ποιο λόγο πιστεύεις ότι οι άνθρωποι θεσπίζουν νόμους; Είναι άραγε για να περιορίσουν την αδικία ή για να διδάξουν την αρετή;
Κλεινίας:
Νομίζω, ξένε, ότι οι νόμοι δημιουργήθηκαν πρώτα για να αποτρέπουν την αδικία. Χωρίς αυτούς οι άνθρωποι θα ακολουθούσαν τα πάθη τους και η πόλη θα βυθιζόταν στην αναταραχή.
Μέγιλλος:
Και στη Σπάρτη λέγεται κάτι παρόμοιο· ότι ο νόμος είναι σαν φρουρός που κρατά την τάξη μέσα στην πόλη.
Αθηναίος Ξένος:
Ίσως όμως, φίλοι μου, ο νόμος να είναι κάτι περισσότερο από φρουρός. Διότι ένας φρουρός απλώς εμποδίζει το κακό, ενώ ο καλός νόμος προσπαθεί να κάνει τους πολίτες καλύτερους.
Κλεινίας:
Δηλαδή πιστεύεις ότι ο νόμος μπορεί να διδάξει την αρετή;
Αθηναίος Ξένος:
Ασφαλώς. Σκέψου έναν παιδαγωγό: δεν τιμωρεί μόνο, αλλά καθοδηγεί και εξηγεί. Έτσι και ο νομοθέτης πρέπει να πείθει τους πολίτες για το γιατί ένας νόμος είναι δίκαιος.
Μέγιλλος:
Αν είναι έτσι, τότε η πόλη που θα ιδρύσουμε πρέπει να έχει νόμους που να μορφώνουν την ψυχή των πολιτών και όχι μόνο να τιμωρούν τα λάθη τους.
Αθηναίος Ξένος:
Ακριβώς, Μέγιλλε. Διότι η καλύτερη πολιτεία δεν είναι εκείνη που έχει τους περισσότερους νόμους, αλλά εκείνη που έχει πολίτες που αγαπούν το δίκαιο.
Κλεινίας:
Φαίνεται λοιπόν ότι πριν γράψουμε τους νόμους της νέας πόλης, πρέπει πρώτα να σκεφτούμε τι είδους ανθρώπους θέλουμε να δημιουργήσει.
Αθηναίος Ξένος:
Και αυτό, φίλε μου, είναι ίσως το σημαντικότερο έργο κάθε νομοθέτη.
Βασική ιδέα του έργου
Στους Νόμους, ο Πλάτων προσπαθεί να σχεδιάσει μια ρεαλιστική πολιτεία, όπου η κοινωνία κυβερνάται από γραπτούς νόμους. Σε αντίθεση με το έργο του Πολιτεία, όπου κυβερνούν οι φιλόσοφοι-βασιλείς, εδώ δίνεται μεγαλύτερη σημασία στους θεσμούς και στους νόμους.
Ένας ελεύθερος, φιλοσοφικός διάλογος εμπνευσμένος από τους Νόμους του Πλάτωνα με θέμα τι είναι δικαιοσύνη και ποιος πρέπει να κυβερνά την πόλη.
(Μέρος 2ο)
Το έργο Νόμοι είναι το τελευταίο και ένα από τα μεγαλύτερα φιλοσοφικά έργα του Πλάτων. Γράφτηκε στα τελευταία χρόνια της ζωής του (περίπου το 350 π.Χ.) και ασχολείται με το πώς πρέπει να οργανωθεί ένα ιδανικό κράτος μέσω νόμων και θεσμών.
Τα πρόσωπα του διαλόγου:
-Αθηναίος Ξένος — Ο κεντρικός και πιο ομιλητικός συνομιλητής. Παραμένει ανώνυμος, αλλά λειτουργεί ως η φωνή της πλατωνικής φιλοσοφίας. Προέρχεται από την Αθήνα και καθοδηγεί τη συζήτηση.
-Κλεινίας ο Κνώσιος (Clinias) — Κρητικός, εκπρόσωπος της τοπικής παράδοσης και των θεσμών της Κρήτης. Συμμετέχει ενεργά στη συζήτηση και προτείνει την ίδρυση μιας νέας αποικίας, της Μαγνησίας, για την οποία θα συνταχθούν οι νόμοι.
-Μέγιλλος ο Λακεδαιμόνιος (Megillus) — Σπαρτιάτης, λιγότερο ομιλητικός αλλά σημαντικός ως φορέας της σπαρτιατικής νομοθετικής παράδοσης. Συχνά επιβεβαιώνει ή σχολιάζει τις συγκρίσεις ανάμεσα σε Σπάρτη, Κρήτη και Αθήνα.
Μικρός φιλοσοφικός διάλογος για τη δικαιοσύνη και τη διακυβέρνηση
Αθηναίος Ξένος:
Ας εξετάσουμε τώρα, φίλοι μου, τι είναι εκείνο που κάνει μια πόλη καλή. Μήπως είναι ο πλούτος της ή το πλήθος των στρατιωτών της;
Μέγιλλος:
Στη Σπάρτη θα έλεγαν ότι η δύναμη και η πειθαρχία είναι τα σημαντικότερα.
Κλεινίας:
Ενώ στην Κρήτη θα υποστήριζαν ότι οι πατροπαράδοτοι νόμοι κρατούν την πόλη σταθερή.
Αθηναίος Ξένος:
Και όμως, ίσως όλα αυτά να είναι δευτερεύοντα. Γιατί αν δεν υπάρχει δικαιοσύνη, ούτε η δύναμη ούτε οι νόμοι μπορούν να σώσουν μια πόλη.
Κλεινίας:
Και πώς θα ορίσουμε τη δικαιοσύνη;
Αθηναίος Ξένος:
Θα έλεγα ότι δικαιοσύνη είναι η τάξη της ψυχής και της πόλης, όταν κάθε άνθρωπος κάνει αυτό που πρέπει και δεν αδικεί τον άλλον.
Μέγιλλος:
Δηλαδή ο γεωργός να καλλιεργεί τη γη, ο στρατιώτης να προστατεύει την πόλη και ο άρχοντας να κυβερνά σωστά;
Αθηναίος Ξένος:
Ακριβώς. Διότι όταν ο καθένας επιδιώκει κάτι που δεν του ταιριάζει, τότε γεννιέται σύγχυση και αδικία.
Κλεινίας:
Αν όμως αυτό είναι η δικαιοσύνη, ποιος πρέπει να κυβερνά την πόλη;
Αθηναίος Ξένος:
Όχι εκείνος που επιθυμεί περισσότερο την εξουσία, αλλά εκείνος που γνωρίζει καλύτερα το καλό της πόλης.
Μέγιλλος:
Δηλαδή οι σοφότεροι;
Αθηναίος Ξένος:
Ναι, αλλά όχι μόνο σοφοί· πρέπει να είναι και ενάρετοι. Γιατί η γνώση χωρίς αρετή μπορεί να γίνει επικίνδυνη.
Κλεινίας:
Τότε ο νομοθέτης πρέπει να φροντίσει ώστε οι άρχοντες να εκπαιδεύονται σωστά.
Αθηναίος Ξένος:
Και ακόμη περισσότερο: οι νόμοι πρέπει να είναι ισχυρότεροι από τους ίδιους τους άρχοντες. Διότι όταν κυβερνούν οι νόμοι και όχι οι επιθυμίες των ανθρώπων, τότε η πόλη πλησιάζει περισσότερο τη δικαιοσύνη.
Μέγιλλος:
Φαίνεται λοιπόν ότι η καλύτερη πόλη είναι εκείνη όπου οι άρχοντες υπηρετούν τον νόμο και ο νόμος υπηρετεί το κοινό καλό.
Αθηναίος Ξένος:
Και τότε, φίλοι μου, μπορούμε να πούμε ότι η δικαιοσύνη κατοικεί όχι μόνο στους νόμους, αλλά και στις ψυχές των πολιτών.
Γιατί αυτά τα πρόσωπα έχουν σημασία
Η επιλογή των τριών ανδρών δεν είναι τυχαία· αντιπροσωπεύουν τρεις διαφορετικές πολιτικές και νομοθετικές παραδόσεις:
-Αθήνα — δημοκρατική παράδοση, φιλοσοφική σκέψη, θεωρητική αναζήτηση.
-Κρήτη — αρχαϊκή νομοθεσία, σύνδεση με τον Μίνωα και τον Δία.
-Σπάρτη — αυστηρή αγωγή, στρατιωτική πειθαρχία, συντηρητική πολιτεία.
Η σύγκλιση αυτών των τριών κόσμων επιτρέπει στον Πλάτωνα να εξετάσει πώς μπορεί να δημιουργηθεί μια ιδανική νομοθεσία που συνδυάζει παράδοση, λογική και πρακτικότητα.
Ένας ελεύθερος, φιλοσοφικός διάλογος εμπνευσμένος από τους Νόμους του Πλάτωνα με θέμα ποια είναι η καλύτερη μορφή πολιτεύματος (δημοκρατία, αριστοκρατία κτλ.).
(Μέρος 3ο)
Βασική ιδέα του έργου
Στους Νόμους, ο Πλάτων προσπαθεί να σχεδιάσει μια ρεαλιστική πολιτεία, όπου η κοινωνία κυβερνάται από γραπτούς νόμους. Σε αντίθεση με το έργο του Πολιτεία, όπου κυβερνούν οι φιλόσοφοι-βασιλείς, εδώ δίνεται μεγαλύτερη σημασία στους θεσμούς και στους νόμους.
Τα πρόσωπα του διαλόγου
Αθηναίος Ξένος — Ο κεντρικός και πιο ομιλητικός συνομιλητής. Παραμένει ανώνυμος, αλλά λειτουργεί ως η φωνή της πλατωνικής φιλοσοφίας. Προέρχεται από την Αθήνα και καθοδηγεί τη συζήτηση.
Κλεινίας ο Κνώσιος (Clinias) — Κρητικός, εκπρόσωπος της τοπικής παράδοσης και των θεσμών της Κρήτης. Συμμετέχει ενεργά στη συζήτηση και προτείνει την ίδρυση μιας νέας αποικίας, της Μαγνησίας, για την οποία θα συνταχθούν οι νόμοι.
Μέγιλλος ο Λακεδαιμόνιος (Megillus) — Σπαρτιάτης, λιγότερο ομιλητικός αλλά σημαντικός ως φορέας της σπαρτιατικής νομοθετικής παράδοσης. Συχνά επιβεβαιώνει ή σχολιάζει τις συγκρίσεις ανάμεσα σε Σπάρτη, Κρήτη και Αθήνα
Μικρός πλατωνικός διάλογος: Η καλύτερη μορφή πολιτεύματος
Αθηναίος Ξένος:
Φίλοι μου, ας σκεφτούμε τώρα ποιο πολίτευμα είναι το πιο δίκαιο και σταθερό για μια πόλη. Ποιο θα επιλέγατε: τη δημοκρατία, την αριστοκρατία ή κάποιο άλλο;
Κλεινίας:
Στην Κρήτη λέμε ότι οι καλύτεροι πρέπει να κυβερνούν· οι άρχοντες να είναι ενάρετοι και έμπειροι. Αυτό μοιάζει με αριστοκρατία.
Μέγιλλος:
Στη Σπάρτη πάλι, οι λίγοι άριστοι και οι συμβουλευτικές συμβουλές κρατούν την τάξη. Αλλά η δύναμη του λαού δεν είναι εντελώς απούσα· η συμμετοχή τους περιορίζει τους κυβερνήτες.
Αθηναίος Ξένος:
Και στην Αθήνα, φίλοι μου, η δημοκρατία επιτρέπει στον καθένα να συμμετέχει και να ψηφίζει. Αυτό ακούγεται δίκαιο, αλλά μήπως η ελευθερία χωρίς γνώση οδηγεί σε αταξία;
Κλεινίας:
Πραγματικά, εάν οι πολίτες δεν γνωρίζουν το καλό, τότε η ελευθερία τους μπορεί να γίνει επικίνδυνη. Στην Κρήτη προσπαθούμε να μορφώσουμε τους πολίτες ώστε να επιλέγουν σωστά.
Μέγιλλος:
Και στη Σπάρτη, η πειθαρχία και η εκπαίδευση των νέων διασφαλίζουν ότι οι αποφάσεις των λίγων είναι καλές για όλους.
Αθηναίος Ξένος:
Βλέπετε λοιπόν, φίλοι μου, ότι κάθε πολίτευμα έχει αρετές και ελαττώματα. Η αριστοκρατία απαιτεί σοφούς και ενάρετους, αλλά μπορεί να γίνει τυραννία αν λείψει η αρετή. Η δημοκρατία δίνει ελευθερία, αλλά αν λείψει η γνώση, οδηγεί στη διαφθορά.
Κλεινίας:
Τότε ποιο πολίτευμα πρέπει να επιλέξουμε για τη νέα πόλη μας, τη Μαγνησία;
Αθηναίος Ξένος:
Η καλύτερη μορφή πολιτεύματος δεν είναι ένα καθαρό είδος· είναι η μείξη των αρετών όλων των πολιτευμάτων. Οι άρχοντες πρέπει να είναι σοφοί και ενάρετοι, αλλά οι πολίτες να μορφώνονται, ώστε να συμμετέχουν σωστά. Οι νόμοι πρέπει να σταθεροποιούν τη δικαιοσύνη και να καθοδηγούν τόσο τους κυβερνήτες όσο και τον λαό.
Μέγιλλος:
Δηλαδή η τέλεια πόλη χρειάζεται και σοφούς άρχοντες και εκπαιδευμένους πολίτες. Κανείς δεν πρέπει να κυβερνά μόνο με επιθυμία ή δύναμη.
Αθηναίος Ξένος:
Ακριβώς, Μέγιλλε. Η καλύτερη πόλη είναι εκείνη όπου η αρετή και η γνώση κυριαρχούν, και οι νόμοι είναι η γέφυρα που συνδέει το καλό των πολιτών με τη σταθερότητα του κράτους.
Ένα βήμα παραπέρα
Ο διάλογος λειτουργεί σαν ένα εργαστήριο πολιτικής φιλοσοφίας: οι τρεις άνδρες δεν είναι απλώς χαρακτήρες, αλλά φορείς διαφορετικών πολιτικών εμπειριών. Η απουσία του Σωκράτη ίσως δείχνει ότι ο Πλάτωνας, στα γεράματά του, επιθυμούσε μια πιο πρακτική, λιγότερο «σωκρατική» προσέγγιση στη νομοθεσία.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου