Ο άνθρωπος στην αρχή ζούσε όπως τα αγρίμια• ένα αδύναμο ον, βυθισμένο στο σκοτάδι της άγνοιας, χωρίς φωτιά, χωρίς τέχνες, χωρίς πολιτισμό. Επιβίωνε απλώς ανάμεσα στα άλλα ζώα. Με τη δωρεά της φωτιάς από τον Προμηθέα, αρχίζει η μετάβαση, η ανάπτυξη της σκέψης, των επιστημών, των τεχνών, της κοινωνικής οργάνωσης.
Ο Τιτάνας Προμηθέας - εκείνος που προνοεί, που προβλέπει, που προμηθεύει - δεν είναι απλώς ο «κλέφτης» της φωτιάς. Είναι ο φορέας της γνώσης, ο γενάρχης του πολιτισμού, ο πατέρας του εξελιγμένου ανθρώπινου γένους. Δεν είναι τυχαίο ότι σε ορισμένες παραδόσεις θεωρείται ακόμη και πατέρας του Δευκαλίωνα, του γεννήτορα των Ελλήνων. Η φωτιά λειτουργεί εδώ ως σύμβολο της διανοητικής δύναμης, της τεχνικής ευφυΐας, της ικανότητας του ανθρώπου να μετασχηματίζει τον κόσμο.
Ωστόσο, ο μύθος δεν εξαντλείται στη δοξολογία της προόδου. Υπάρχει και μια βαθύτερη, συχνά παραγνωρισμένη διάσταση: η αιτία της στάσης του Δία και της τιμωρίας του Προμηθέα. Ο Προμηθέας δεν ξεπερνά σε σοφία, προνοητικότητα και φιλανθρωπία τον Δία. Ο Δίας δεν αρνείται τη φωτιά από κακία ή φθόνο προς τον άνθρωπο. Την αρνείται επειδή δεν θεωρεί τον άνθρωπο ώριμο να τη διαχειριστεί. Δεν εμπιστεύεται το ανθρώπινο είδος, διότι διαβλέπει ότι η γνώση, αντί να γίνει όργανο σοφίας, θα καταστεί μέσο ύβρεως και καταστροφής.
Ο άνθρωπος ήταν ήδη ένα επιθετικό και επικίνδυνο ον μέσα στην άγνοιά του. Τι θα γινόταν αν του δινόταν δύναμη χωρίς σοφία; Αν κρίνουμε από την ανθρώπινη ιστορία, ο ενδοιασμός του Δία αποδεικνύεται τραγικά βάσιμος. Η γνώση χρησιμοποιήθηκε πρωτίστως για κυριαρχία, βία και εξόντωση, όχι για αρμονία με τη φύση.
Η τιμωρία του Προμηθέα δεν είναι αυθαίρετη. Είναι η συνέπεια της παραβίασης του συμπαντικού νόμου. Στην ελληνική σκέψη, ο νόμος δεν είναι αυθαίρετη εντολή, αλλά κοσμική αναγκαιότητα. Οι νόμοι υπάρχουν για να τηρούνται, και κάθε υπέρβασή τους επισύρει αναπόφευκτα συνέπειες. Οι άνθρωποι όφειλαν να αποδείξουν ότι άξιζαν τα δώρα των θεών. Αντί γι’ αυτό, απέδειξαν το αντίθετο.
Στην ελληνική κοσμοθεώρηση, οι θεοί δεν είναι ούτε καλοί ούτε κακοί, δεν είναι ηθικοί κήρυκες ούτε σαδιστικοί τιμωροί. Είναι δίκαιοι μέσα σε ένα φυσικό πλαίσιο. Στη φύση δεν υπάρχει καλό και κακό• υπάρχει ένα συμπαντικό μέτρο και νόμος. Η ανθρώπινη ευφυΐα, όμως, άνοιξε επίσης δυνατότητες αφύσικες, τεχνολογίες και πράξεις που διαρρηγνύουν τη φυσική ισορροπία και γεννούν ύβρη. Οι σοφοί Έλληνες που διαμόρφωσαν τον μύθο διέβλεπαν ότι ο άνθρωπος, αντί να συμπορεύεται με τη φύση, θα επιδιώξει να την υποτάξει.
Ο Δίας, επομένως, δεν παρουσιάζεται σκληρός επειδή μισεί τον άνθρωπο, αλλά επειδή τον θεωρεί ανώριμο. Τα δώρα δίνονται όταν υπάρχει η εσωτερική προϋπόθεση να αξιοποιηθούν. Όχι νωρίτερα. Ο άνθρωπος, όμως, παραμένει αλαζόνας, θέλει να ξεπεράσει τους θεούς, να γίνει παντοδύναμος, ακόμη και αθάνατος, χωρίς να έχει κατακτήσει τη σοφία που θα δικαιολογούσε μια τέτοια φιλοδοξία.
Έτσι, παρά τον αυτοχαρακτηρισμό του ως «homo sapiens», ο άνθρωπος παραμένει ένα ζώο με αυξημένη ευφυΐα – και γι’ αυτό το πιο επικίνδυνο είδος για τον εαυτό του και για ολόκληρη τη Γη. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αποκτά πλήρες νόημα η τιμωρία του Προμηθέα και η φράση του Νίκου Καζαντζάκη. Γιατί ο άνθρωπος, μέχρι και σήμερα, δεν είναι παρά ένας ελαφρώς εξυπνότερος γορίλας, διαποτισμένος από έπαρση, ανωριμότητα και βίαια ένστικτα, με τη διαφορά ότι τώρα κρατά στα χέρια του τη φωτιά, και μαζί της, τη δύναμη της αυτοκαταστροφής.
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου