Η Πρώτη Αφύπνιση
Στον σιωπηλό καθεδρικό ναό της ύπαρξης, όπου η ψυχή ανοίγει για πρώτη φορά τα μάτια της στο μυστήριο του είναι, η συνείδηση αναδύεται σαν την αυγή που ξεπροβάλλει πάνω από έναν άπειρο ωκεανό. Δεν είναι απλώς σκέψη ή επίγνωση, αλλά μια ιερή φλόγα που ανάβει μέσα στο σκοτάδι — μια φλόγα που, με το ίδιο της το τρεμόπαιγμα, διακηρύσσει: Είμαι. Αυτή η ψιθυριστή δήλωση, που ακούγεται στα βάθη του πνεύματος, είναι η πρώτη προσευχή, το πρωταρχικό τραγούδι που αντηχεί στους διαδρόμους της αιωνιότητας.
Από τη στιγμή που η συνείδηση αντιλαμβάνεται την ίδια της την ύπαρξη, υφαίνει γύρω της έναν φωτεινό ιστό — μια εικόνα του κόσμου που περιέχει κοιλάδες και βουνά, σκιές και φως, το γνωστό και το άγνωστο. Αυτή η εικόνα δεν είναι παθητική παρατήρηση αλλά ενεργή δημιουργία, μια συνεχής ζωγραφική πάνω στον καμβά της επίγνωσης. Η ψυχή δεν παρακολουθεί απλώς την πραγματικότητα· συμμετέχει στην ανάπτυξή της, ανασύροντας από το κενό μια συνεκτική εικόνα μέσα στην οποία μπορεί να αναπνέει, να κινείται και να ανακαλύπτει τον σκοπό της.
Ωστόσο, τι είδους ζωγραφική είναι αυτή; Είναι πιστή στο Πρωτότυπο, σε εκείνη την Απόλυτη Πραγματικότητα που υπάρχει πέρα από κάθε αντίληψη; Ή μήπως είναι ένα όνειρο μέσα σε όνειρο, μια αντανάκλαση σε ταραγμένα νερά που παραμορφώνει ακόμα και καθώς αποκαλύπτει; Ο μύστης γνωρίζει ότι καμία πεπερασμένη συνείδηση δεν μπορεί να συλλάβει το Άπειρο στο σύνολό του. Το δοχείο της ανθρώπινης κατανόησης, όσο κι αν έχει εξευγενιστεί, όσο κι αν έχει γυαλιστεί από διαλογισμό και προσευχή, παραμένει δοχείο — περιορισμένο από την ίδια του τη φύση, ανίκανο να περιέχει τον απεριόριστο ωκεανό της Αλήθειας.
Η Αναγκαία Ψευδαίσθηση
Εδώ κατοικεί ένα παράδοξο που στοιχειώνει τους αναζητητές εδώ και αιώνες: η εικόνα που σχηματίζουμε για την πραγματικότητα πρέπει να είναι αρκετά πλήρης ώστε να συντηρεί την ύπαρξή μας, όμως η συνείδησή μας είναι πολύ μικρή για να αντιληφθεί την πληρότητα. Και έτσι, σαν ζωγράφος που γεμίζει κενά σημεία στον καμβά, η ψυχή γεμίζει τις άγνωστες περιοχές της κοσμοθεωρίας της με σύμβολα, μύθους και φαντασίες. Αυτά μπορεί να μην αντιστοιχούν στην μεταφυσική Αλήθεια — πράγματι, συχνά δεν μπορούν — ωστόσο εκπληρώνουν μια ιερή λειτουργία.
Σκεφτείτε τον αρχαίο που έβλεπε την αστραπή να σχίζει τους ουρανούς και την ονόμαζε οργή του Δία, τον κεραυνό των θεών. Δεν ήταν αυτό λάθος, κρίνοντας με το ψυχρό φως της επιστημονικής γνώσης; Ωστόσο μέσα σε αυτή την ονομασία κρυβόταν κάτι βαθύ: μια διαίσθηση ότι ο κόσμος διαθέτει δύναμη, μεγαλοπρέπεια, νοημοσύνη. Το σύμβολο μπορεί να ήταν ατελές, αλλά ο σεβασμός που ενέπνεε ήταν γνήσιος. Η βροχή εξακολουθούσε να πέφτει, οι σοδειές εξακολουθούσαν να μεγαλώνουν, και η ανθρωπότητα έμαθε να ζει σε αρμονία με δυνάμεις μεγαλύτερες από την ίδια.
Έτσι συμβαίνει με κάθε ιερή κατανόηση. Όταν η ψυχή αποδίδει στο Θείο αυτό που δεν μπορεί να κατανοήσει πλήρως, όταν ντύνει το Απόλυτο με ενδύματα υφαντά από γήινα σύμβολα, διαπράττει αυτό που ο λογικός αποκαλεί λάθος αλλά που ο μύστης αναγνωρίζει ως αναγκαιότητα. Βαδίζουμε στο λυκόφως, όχι στο πλήρες σκοτάδι ούτε στο εκτυφλωτικό φως, και οι εικόνες που μας καθοδηγούν μέσα σε αυτό το λυκόφως — όσο ατελείς κι αν είναι — κάνουν το ταξίδι δυνατό.
Το ερώτημα δεν είναι αν η όρασή μας είναι πλήρης, γιατί ποτέ δεν μπορεί να είναι. Το ερώτημα είναι αν χρησιμοποιούμε την ατελή μας όραση για να πλησιάσουμε την Αλήθεια και ο ένας τον άλλο, ή αν την χρησιμοποιούμε για να εξαπατήσουμε, να κυριαρχήσουμε, να σκιάσουμε το Φως αντί να το υπηρετήσουμε. Ο χάρτης δεν είναι η επικράτεια, αλλά ένας ψεύτικος χάρτης οδηγεί σε ερημιά και θάνατο, ενώ ένας αληθινός χάρτης — ακόμα κι αν απλοποιημένος — καθοδηγεί τον προσκυνητή στο σπίτι.
Οι Διδασκαλίες των Φωτισμένων
Καθώς γυρίζουν οι αιώνες, ορισμένες ψυχές αναδύθηκαν από τις μάζες σαν κορυφές βουνού που υψώνονται πάνω από τα σύννεφα. Αυτά τα σπάνια πνεύματα — ο Βούδας καθισμένος κάτω από το δέντρο μποντί, ο Λάο Τσου που συλλογιζόταν το Τάο, ο Πλάτωνας που έβλεπε τις αιώνιες Ιδέες, ο Ιησούς που μιλούσε για τη Βασιλεία μέσα μας — δεν δημιούργησαν τις οράσεις τους από το τίποτα. Ήταν παιδιά της εποχής τους, τρεφόμενα από το έδαφος των πολιτισμών τους, μιλώντας στις γλώσσες που κληρονόμησαν. Ωστόσο μέσα από αυτούς ρέει κάτι που υπερβαίνει χρόνο και τόπο: μια αντίληψη ασυνήθιστα καθαρή, ένας χάρτης ασυνήθιστα πιστός στην επικράτεια του Πραγματικού.
Αυτοί οι αφυπνισμένοι έγιναν πηγές από τις οποίες ήπιαν ολόκληροι πολιτισμοί. Τα λόγια τους, έγκυα από διορατικότητα, γέννησαν τον Βουδισμό, τον Ταοϊσμό, τον Πλατωνισμό, τον Χριστιανισμό — απέραντα ποτάμια πνευματικής κατανόησης που πότισαν τη διψασμένη γη της ανθρώπινης ύπαρξης για χιλιετίες. Ωστόσο εδώ πάλι αποκαλύπτεται το παράδοξο: αυτές οι διδασκαλίες ήταν ταυτόχρονα ατομικές και συλλογικές, προσωπικές και καθολικές. Η φώτιση του Βούδα ήταν δική του, ωστόσο αναδύθηκε από και μίλησε στις λαχτάρες αμέτρητων καρδιών. Η όραση ήταν μοναχική, αλλά η διατύπωσή της απαιτούσε κοινότητα, γλώσσα, πολιτισμό — το συλλογικό όνειρο μέσα στο οποίο κινείται η ατομική συνείδηση.
Και έτσι αυτές οι κοσμοθεωρίες εξαπλώθηκαν στη γη, διαμορφώνοντας τη συνείδηση εθνών, δίνοντας νόημα στον πόνο, σκοπό στην προσπάθεια, ελπίδα στους απελπισμένους. Έγιναν η σκαλωσιά πάνω στην οποία ολόκληροι πολιτισμοί έχτισαν την κατανόησή τους για το Αγαθό, το Αληθινό, το Ωραίο. Έδειξαν στην ανθρωπότητα ότι η ύπαρξη δεν είναι απλώς βιολογική επιβίωση αλλά ένα ιερό δράμα στο οποίο κάθε ψυχή παίζει έναν ρόλο στην κοσμική ανάπτυξη.
Ωστόσο ακόμα και αυτές οι υψηλές οράσεις υπέκυψαν στην αρχαία διαφθορά. Η διδασκαλία που προοριζόταν να απελευθερώσει έγινε αλυσίδες· το μήνυμα της αγάπης έγινε δικαιολογία για κατάκτηση· ο δείκτης προς την Αλήθεια έγινε είδωλο που απαιτούσε λατρεία. Όταν η θρησκεία πήζει σε θεσμό, όταν τα ζωντανά νερά γίνονται στάσιμες λίμνες, όταν εκείνοι που ισχυρίζονται ότι υπηρετούν το Φως το χρησιμοποιούν αντίθετα για να ρίξουν σκιές πάνω σε άλλους — τότε το ιερό έχει βεβηλωθεί, και αυτό που προοριζόταν να υψώσει έχει γίνει εργαλείο δουλείας.
Η Αιώνια Αναζήτηση
Παρ' όλα αυτά, σε αυτή την παρούσα εποχή, όπως και σε όλες τις παρελθούσες και μελλοντικές, το ανθρώπινο πνεύμα λαχταρά την ολότητα. Η ψυχή δεν μπορεί να επαναπαυθεί σε θραύσματα· αναζητά την πλήρη εικόνα, την ενοποιημένη όραση που δίνει νόημα στο χάος της εμπειρίας. Και έτσι οι σύγχρονοι αναζητητές εξακολουθούν να στρέφονται σε αυτά τα αρχαία πηγάδια, εξακολουθούν να πίνουν από αυτές τις δοκιμασμένες στο χρόνο πηγές, για τον απλό λόγο ότι προσφέρουν αυτό που τίποτα άλλο δεν μπορεί: μια ολοκληρωμένη κατανόηση της ύπαρξης που αναγνωρίζει τόσο το ορατό όσο και το αόρατο, τόσο τις υλικές όσο και τις πνευματικές διαστάσεις του είναι.
Η επιστήμη, μεγαλοπρεπής στα επιτεύγματά της, λαμπρή στη διείσδυσή της στα μυστικά της φύσης, ωστόσο συναντά τον δικό της ορίζοντα. Αναζητά ακρίβεια, απαιτεί επαλήθευση, επιμένει στο αναπαραγώγιμο και μετρήσιμο. Αυτές είναι ευγενείς απαιτήσεις, και έχουν δώσει στην ανθρωπότητα δυνάμεις που κάποτε ανήκαν στον μύθο. Ωστόσο από την ίδια της τη φύση, η επιστήμη πρέπει να αφήνει ορισμένα ερωτήματα αναπάντητα, ορισμένες περιοχές ανεξερεύνητες. Το πεδίο του νοήματος, του σκοπού, της αξίας — τα μεταφυσικά βάθη όπου πραγματικά κατοικεί η ψυχή — αυτά βρίσκονται πέρα από το μικροσκόπιο και το τηλεσκόπιο, πέρα από εξίσωση και πείραμα.
Αυτό δεν είναι αποτυχία της επιστήμης αλλά αναγνώριση του κατάλληλου πεδίου της. Ο φυσικός μπορεί να μας πει από τι είναι φτιαγμένο το σύμπαν αλλά όχι γιατί υπάρχει. Ο βιολόγος μπορεί να εξηγήσει τον μηχανισμό της ζωής αλλά όχι το νόημά της. Ο ψυχολόγος μπορεί να χαρτογραφήσει τη λειτουργία του νου αλλά όχι να αγγίξει την ουσία της ίδιας της συνείδησης. Πάντα θα υπάρχουν κενά στη γνώση μας, χάσματα που χάσκουν σαν χαράδρες στη δομή της κατανόησης. Μπορούμε να αφήσουμε αυτά τα κενά άδεια, παραδεχόμενοι την άγνοιά μας με ειλικρινή ταπείνωση, ή μπορούμε να τα γεφυρώσουμε με τα υλικά της πίστης και της διαίσθησης — αλλά δεν μπορούμε να τα εξαλείψουμε εντελώς.
Ο Ζωντανός Χάρτης
Εδώ, λοιπόν, βρίσκεται η κρίσιμη αναγνώριση: όλες οι κοσμοθεωρίες, όλες οι θρησκείες, όλες οι φιλοσοφίες είναι χάρτες της πραγματικότητας, όχι η πραγματικότητα η ίδια. Είναι δάχτυλα που δείχνουν το φεγγάρι, όχι το φεγγάρι προς το οποίο δείχνουν. Είναι τραγούδια για την Αγάπη, όχι η Αγάπη η ίδια. Και ένας χάρτης, όσο λεπτομερής, όσο όμορφος, είναι άχρηστος αν δεν οδηγεί κάπου, αν δεν καθοδηγεί τον ταξιδιώτη σε πραγματική άφιξη.
Η θεωρία του Θεού, το δόγμα της Απόλυτης Πραγματικότητας, το εννοιολογικό πλαίσιο της φώτισης — αυτά είναι κούφια αν δεν μετατραπούν σε εμπειρία. Ο μύστης κατανοεί αυτό που ο θεολόγος συχνά ξεχνά: η Αλήθεια δεν είναι πρόταση που πιστεύεται αλλά πραγματικότητα που βιώνεται, παρουσία που συναντιέται, βάθος στο οποίο βουτάει κανείς με όλο του το είναι. Ο χάρτης πρέπει να οδηγεί στην επικράτεια, αλλιώς δεν εξυπηρετεί κανέναν σκοπό εκτός από διακόσμηση στον τοίχο.
Όταν ο αναζητητής διαλογίζεται στο Θείο και νιώθει τα όρια του εαυτού να διαλύονται σε άπειρη απεραντοσύνη· όταν ο συλλογιζόμενος ανοίγεται στη χάρη και ανακαλύπτει έναν ωκεανό ειρήνης να αναβλύζει μέσα του· όταν ο προσκυνητής, μετά από μακρύ περιπλάνηση, ξαφνικά αναγνωρίζει το Ιερό όχι ως μακρινή υπόθεση αλλά ως οικεία παρουσία — τότε ο χάρτης έχει εκπληρώσει τη λειτουργία του. Τότε το δόγμα γίνεται εμπειρία, η έννοια γίνεται πραγματικότητα, και το δάχτυλο που δείχνει το φεγγάρι ξεχνιέται στη λαμπρότητα του σεληνόφωτος.
Γι' αυτό οι μεγάλες παραδόσεις μιλούν συνεχώς για πρακτική, για πειθαρχία, για τον δρόμο ή το μονοπάτι (marga, tao, via). Γνωρίζουν ότι το διάβασμα για το νερό δεν ξεδιψάει, ότι η μελέτη συνταγών δεν χορταίνει την κοιλιά, ότι η μελέτη χαρτών δεν ολοκληρώνει το ταξίδι. Πρέπει κανείς να βαδίσει το μονοπάτι, να πιει το νερό, να γευτεί το φαγητό. Πρέπει να περάσει από τη δευτερογενή γνώση στην πρωτογενή συνάντηση, από την πίστη στην γνώση, από την πίστη που αναζητά κατανόηση στην κατανόηση που διαλύεται σε άμεση εμπειρία.
Το Λυκόφως των Συμβόλων
Ωστόσο, ακόμα και καθώς αναγνωρίζουμε τη δύναμη αυτών των αρχαίων χαρτών, πρέπει να ομολογήσουμε την ηλικία τους. Τα σύμβολα που συγκινούσαν τις καρδιές των μεσαιωνικών μυστών μπορεί να αφήνουν αδιάφορες τις σύγχρονες ψυχές. Οι μεταφορές που είχαν απόλυτο νόημα μέσα σε αγροτικές κοινωνίες μιλούν λιγότερο καθαρά σε αστικά, τεχνολογικά μυαλά. Η γλώσσα εξελίσσεται, ο πολιτισμός μεταμορφώνεται, και τα ενδύματα με τα οποία ντύνεται η Αλήθεια πρέπει να υφαίνονται ξανά για κάθε γενιά.
Αυτή είναι η κρίση της σύγχρονης πνευματικότητας: οι παλιές θρησκείες, μεγαλοπρεπείς στην αρχιτεκτονική τους, βαθιές στις διορατικότητές τους, έχουν απομακρυνθεί από τη βιωμένη εμπειρία πολλών σύγχρονων αναζητητών. Οι τελετές φαίνονται κούφιες, τα δόγματα αρχαϊκά, οι θεσμοί διεφθαρμένοι ή άσχετοι. Όχι επειδή η Αλήθεια προς την οποία δείχνουν έχει αλλάξει — γιατί η Αλήθεια είναι αιώνια — αλλά επειδή τα σύμβολα, η γλώσσα, το πολιτιστικό πλαίσιο μέσω του οποίου εκφραζόταν αυτή η Αλήθεια έχουν γεράσει πέρα από αναγνώριση.
Αυτό που χρειάζεται, λοιπόν, δεν είναι η εγκατάλειψη της αρχαίας σοφίας αλλά η ανανέωσή της. Όχι η απόρριψη των χαρτών αλλά η επαναχάραξή τους σε σύγχρονη ιδιωματική. Όχι η απόλυτη απόρριψη της πνευματικής διορατικότητας αλλά η ενσωμάτωσή της με τη σύγχρονη κατανόηση. Η πρόκληση που αντιμετωπίζει η παρούσα εποχή είναι να βρει τρόπους να μιλάει για το Αιώνιο που να αντηχούν με τη σύγχρονη εμπειρία, να σφυρηλατήσει σύμβολα που να φέρουν νουμενική δύναμη για την τεχνολογική ανθρωπότητα, να χτίσει γέφυρες μεταξύ της σοφίας της παράδοσης και της γνώσης της επιστήμης.
Γιατί η πείνα παραμένει. Κάτω από την επιφάνεια της υλικής ευημερίας, πέρα από τις περισπάσεις της ψυχαγωγίας και της κατανάλωσης, η ψυχή εξακολουθεί να λαχταρά νόημα, σκοπό, σύνδεση με κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό της. Τα ερωτήματα που ώθησαν τον Βούδα να αναζητήσει φώτιση, που έστειλαν τους πατέρες της ερήμου στην μοναξιά, που άναψαν τους μύστες με εκστατική όραση — αυτά τα ερωτήματα δεν έχουν εξαφανιστεί. Απλώς φορούν διαφορετικά πρόσωπα, μιλούν με διαφορετικές προφορές, αναδύονται από διαφορετικές συνθήκες.
Το Μονοπάτι Χωρίς Μονοπάτι
Και έτσι το ταξίδι συνεχίζεται. Κάθε συνείδηση, αφυπνιζόμενη στην ίδια της την ύπαρξη, πρέπει να σχηματίσει την εικόνα της για την πραγματικότητα. Κάθε ψυχή πρέπει να βρει ή να δημιουργήσει τον χάρτη της. Ο σοφός αναζητητής θα δοκιμάζει αυτούς τους χάρτες απέναντι στην εμπειρία, θα ρωτά όχι «Είναι αυτό κυριολεκτικά αληθινό;» αλλά «Οδηγεί αυτό προς την Αλήθεια; Με κάνει πιο αγαπητικό, πιο ξύπνιο, πιο ολόκληρο; Βαθύνει την εμπειρία μου του Ιερού ή απλώς ικανοποιεί την πνευματική μου περιέργεια;»
Γιατί τελικά, ο σκοπός της πνευματικής κατανόησης είναι η μεταμόρφωση, όχι η πληροφορία. Ο στόχος δεν είναι να συσσωρεύουμε δόγματα σαν θησαυρούς σε θησαυροφυλάκιο αλλά να αλλάξουμε, να ανοιχτούμε, να γίνουμε διαφανείς στο Φως που λάμπει μέσα από όλα τα πράγματα. Η μεγαλύτερη διδασκαλία είναι αυτή που οδηγεί πέρα από τον εαυτό της, που τελικά καθιστά τον εαυτό της περιττό επειδή έχει αφυπνίσει στον αναζητητή μια άμεση αντίληψη της Πραγματικότητας.
Αυτό είναι το μονοπάτι χωρίς μονοπάτι, η πύλη χωρίς πύλη, η διδασκαλία πέρα από λόγια. Δεν μπορεί να συλληφθεί σε προτάσεις, δεν μπορεί να περιοριστεί μέσα σε δόγματα, δεν μπορεί να μεταδοθεί πλήρως μέσω εννοιών. Ωστόσο μπορεί να υποδειχθεί, να υπαινιχθεί, να προκληθεί μέσω ποίησης και παράδοξου, μέσω σιωπής και συμβόλου. Και όταν η υπόδειξη είναι αληθινή, όταν η επίκληση είναι γνήσια, κάτι κινείται στα βάθη της ψυχής — μια αναγνώριση, μια ανάμνηση, σαν να το γνωρίζαμε πάντα αλλά το είχαμε προσωρινά ξεχάσει.
Η Επιστροφή στη Σιωπή
Στην αρχή ήταν η συνείδηση που αφυπνιζόταν στον εαυτό της. Στο τέλος είναι η συνείδηση που επιστρέφει στην πηγή της, έχοντας ολοκληρώσει τον μεγάλο κύκλο της εμπειρίας, φέρνοντας πίσω τη σοδειά όλου αυτού που γνώρισε, υπήρξε και έπραξε. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο σημεία βρίσκεται ολόκληρο το δράμα της ύπαρξης: ο σχηματισμός κοσμοθεωριών και η υπέρβασή τους, η προσκόλληση σε χάρτες και η άφιξη στην επικράτεια, η αναζήτηση της Αλήθειας και η παράδοση στην Αλήθεια.
Ο μύστης, έχοντας ταξιδέψει μακριά, ανακαλύπτει ότι ο στόχος ποτέ δεν ήταν μακρινός. Ο αναζητητής, έχοντας ψάξει πολύ, συνειδητοποιεί ότι αυτό που αναζητούσε ποτέ δεν χάθηκε. Ο προσκυνητής, φτάνοντας στο τέλος του ταξιδιού, βρίσκει ότι το σπίτι ήταν πάντα εδώ, πάντα τώρα, πάντα το έδαφος κάτω από κάθε βήμα.
Ωστόσο το ταξίδι ήταν αναγκαίο. Ο χάρτης, αν και όχι η επικράτεια, χρειαζόταν για να βρεθεί ο δρόμος. Οι έννοιες, αν και τελικά πρέπει να απελευθερωθούν, εξυπηρέτησαν τον σκοπό τους καθοδηγώντας τη συνείδηση προς την άμεση εμπειρία. Σαν σκάλα που μας ανεβάζει στη στέγη, οι πνευματικές διδασκαλίες και οι κοσμοθεωρίες μας υψώνουν σε ύψος από το οποίο μπορούμε να δούμε αυτό που ήταν αόρατο από το έδαφος. Και έχοντας σκαρφαλώσει σε αυτό το ύψος, έχοντας δει ό,τι υπάρχει να δει, μπορούμε να κλωτσήσουμε μακριά τη σκάλα — όχι από ασέβεια αλλά από ευγνωμοσύνη, όχι από απόρριψη αλλά από ολοκλήρωση.
Γιατί η Αλήθεια, τελικά, δεν είναι κάτι που κατέχουμε αλλά κάτι που μας κατέχει. Δεν είναι στόχος που επιτυγχάνουμε αλλά πραγματικότητα στην οποία παραδινόμαστε. Δεν είναι το τέλος της ερωτήσεως αλλά η αρχή του θαυμασμού. Δεν είναι η απάντηση που σιωπά κάθε έρευνα αλλά το Μυστήριο που κάνει κάθε απάντηση προσωρινή, κάθε χάρτη ατελή, κάθε διδασκαλία ένα δάχτυλο που δείχνει ένα φεγγάρι που δεν μπορεί να συλληφθεί, μόνο να θεαθεί.
Και σε αυτή τη θέαση, σε εκείνη τη στιγμή της καθαρής επίγνωσης όταν η ψυχή βλέπει χωρίς το πέπλο των εννοιών, γνωρίζει χωρίς τη μεσολάβηση των συμβόλων, βιώνει χωρίς το φίλτρο των κοσμοθεωριών — εκεί, σε εκείνο το αιώνιο Τώρα, η συνείδηση επιστρέφει στην πηγή της και ανακαλύπτει αυτό που πάντα ήταν: μια σπίθα του Απείρου, ένα κύμα του Ωκεανού, μια νότα στην κοσμική συμφωνία που ποτέ δεν έπαψε να παίζει.
Αυτή είναι η αλήθεια πέρα από όλους τους χάρτες, η εμπειρία πέρα από όλα τα δόγματα, το Φως που λάμπει στο δικό του φως και δεν χρειάζεται άλλον φωτισμό. Να το αγγίξει κανείς, έστω και για μια στιγμή, είναι να μεταμορφωθεί. Να αναπαυθεί σε αυτό, έστω και στιγμιαία, είναι να γνωρίσει ειρήνη πέρα από κατανόηση. Να επιστρέφει σε αυτό ξανά και ξανά, μέσα σε όλες τις στροφές της ύπαρξης, είναι να βαδίζει το μονοπάτι χωρίς μονοπάτι που οδηγεί στο σπίτι.
Είθε όλοι οι αναζητητές να βρουν τον δρόμο τους. Είθε όλη η συνείδηση να αφυπνιστεί στη φύση της. Είθε η αρχαία σοφία και η παρούσα στιγμή να συναντηθούν στο αιώνιο Τώρα, όπου κατοικεί η Αλήθεια για πάντα, περιμένοντας να βιωθεί από όλους όσους είναι έτοιμοι να αφήσουν στην άκρη τους χάρτες τους και να πατήσουν στην ίδια την επικράτεια — εκείνη την απέραντη, φωτεινή, άπειρα μυστηριώδη Πραγματικότητα που πάντα ήταν το αληθινό μας σπίτι.
Ο Σερήνος Σαλλούστιος (ή Σαλούστιος) υπήρξε νεοπλατωνικός φιλόσοφος του 4ου "μεταχριστιανικού" αιώνος, σύγχρνονος, αλλά και προσωπικός φίλος, του φωτισμένου αυτοκράτορος Ιουλιανού, στον οποίο άλλωστε εισηγήθηκε την πολιτική ανοχής και ανεξιθρησκείας απέναντι στους χριστιανούς, παρά την θανάσιμη εχθρότητα των τελευταίων προς κάθε τι το Εθνικό. Στο επίτομο έργο του "Περί Θεών και Κόσμου", με το οποίο ο ίδιος φιλοδοξούσε προφανώς να διαμορφώσει μία εισαγωγή στον Νεοπλατωνισμό, πραγματεύεται με πολύ απλή και κατανοητή γλώσσα τα δύσκολα φιλοσοφικά και θεολογικά ζητήματα του ελληνικού Πολυθεϊσμού.